Historio

ITALIO

Miloj da mortigoj daŭre ne sufiĉe priparolataj

Foveoj (el la latina fovea) estas profundaj naturaj kavoj situantaj ĉefe en kelkaj regionoj de iama Jugoslavio, precipe en Istrio kaj Dalmatio. Dum kaj post la dua mondmilito, tiuj lokoj iĝis scenejo de perfortoj kaj de homa tragedio, tamen malpli konata ol multaj aliaj. La tensioj inter la diversaj tieaj komunumoj, kiel italoj, slovenoj kaj kroatoj, kondukis al konflikto por la regado de teroj. Post la fino de la dua mondmilito, kun la ŝanĝo de landlimoj kaj la leviĝo de komunismo en Jugoslavio, multaj homoj estis mortigitaj aŭ malliberigitaj, ofte sen justa proceso, kaj en multaj okazoj ĵetitaj en la foveojn. Tio ĉi kaŭzis grandan suferon kaj plifortigis tensiojn inter la lokaj komunumoj, lasante profundajn vundojn, kiuj parte doloras ĝis nun.

La profundaj naturaj kavoj nomataj foveoj, karakterizaj de la karstaj regionoj inter Italio kaj nuna Slovenio, estis vaste uzataj dum kaj post la dua mondmilito. Per ili kaj en ili oni kaŝadis la korpojn de la homoj pereintaj en bataloj inter nazi-faŝistoj kaj partizanoj, kaj precipe por kaŝi la viktimojn de perfortoj instigitaj de la slovena kaj kroata liberigaj movadoj, precipe post la 8a de septembro 1943 kaj en la printempo de 1945.

Inter la plej konataj foveoj estas tiu nomata „de la kolomboj” ĉe Vines, en la duoninsulo Istrio, el kiu oni sukcese reakiris 84 korpojn en 1943; notindas ankaŭ la puto de Basovizza [bazovica], ne malproksime de la itala urbo Triesto, kie laŭ britaj fontoj en 1945 estis pluraj centoj da viktimoj, kvankam italaj fontoj taksis multe pli altan nombron. Esploradoj de tiuj kavoj ne havigis klarajn rezultojn tiurilate. Oni supozas iel ajn, ke en 1943, ĉefe en Istrio, estis ĉirkaŭ 600-700 viktimoj, dum en 1945, kun la kresko de la perfortoj ĉe Triesto, Gorizia kaj iama Fiume (nuna kroatlingva Rijeka), estis pli ol 10 000 arestitoj, inter kiuj kelkaj miloj ne plu revenis.

La sumaj nombroj supozitaj kaj kalkulitaj montras ĝenerale, ke entute okazis proksimume inter 4000 kaj 5000 mortigoj. Dum la unua ondo de la perfortoj okazinta en la aŭtuno de 1943, oni kaptis ne nur squadristi (agadgrupanojn) kaj lokajn ĉefulojn, sed ankaŭ komunumajn funkciulojn, karabenistojn kaj aliajn figurojn ligitajn al la itala administrado. Tiu ribelo, tamen, miksis etnajn, politikajn kaj sociajn kialojn, celante ankaŭ la italajn posedantojn, kiuj estis viktimoj de klasaj konfliktoj kontraŭ kroataj kamparanoj kaj duonfarmuloj. La dua ondo de perfortoj ekis en majo 1945, kiam jugoslaviaj trupoj alvenis en la regionon itale nomatan Venezia Giulia (Julia Venetio), kiu iam inkluzivis ankaŭ la urbojn Fiume kaj Pola, hodiaŭ en Kroatio. Ili batalis kontraŭ la respublikanaj milicanoj, sed frapis ankaŭ parton de la itala guardia di finanza (financa gardistaro) kaj parton de la guardia civica (civitana gardistaro) de Triesto. La jugoslavaj aŭtoritatoj komencis vastan serion de arestoj, celante puni la personojn ligitajn al la naci-faŝista subprema aparato, la respondeculojn de la faŝisma movado en Venezia Giulia, kaj ankaŭ kelkajn italajn partizanojn, kiuj ne akceptis la jugoslavan hegemonion.

La temo de foveoj estus longe pridiskutebla kaj, pro la manko de klaraj dokumentoj, daŭras esti objekto de historia kaj politika diskuto. Dum kelkaj esploristoj emfazas la suferon de la italaj viktimoj, aliaj kontraŭas tiun rakonton, emfazante la kompleksecon de la okazaĵoj kaj de la implikiĝo de la diversaj komunumoj.

La preciza nombro de personoj enkarcerigitaj, mortigitaj kaj ĵetitaj en foveojn dum tiu tragika periodo estas temo de disputo kaj historiografia polemiko. La taksoj ampleksas malsame laŭ la fontoj kaj la historiografiaj interpretadoj. Oni tamen parolas pri minimume kvar aŭ kvin miloj da viktimoj.

Por pligrandigi la komprenon de tiu parto de la itala historio, ekzistas diversaj fontoj kaj rimedoj. Oficialaj dokumentoj, historiaj arkivoj, raportoj de esplorkomisionoj kaj la atestoj de la viktimoj kaj supervivantoj estas esencaj por pli bone kompreni la okazaĵojn. Organizoj, institucioj kaj esplorcentroj, kiuj pritraktas la nuntempajn historiojn, povos espereble estontece liveri pli precizajn informojn kaj dokumentojn.

Literaturaj verkoj

Ne mankas cetere literaturaj verkoj kaj personaj atestoj, kiuj prezentas intiman kaj homan vidpunkton pri tiuj okazaĵoj. Romanoj, memuaroj kaj kolektoj de atestoj de homoj, kiuj spertis tiujn dramajn eventojn, liveras personan perspektivon kaj povas doni partan komprenon de la spertitaj homaj dramoj.

Kelkaj gravaj libroj, kiuj esploras tiun periodon, inkluzivas Le foibe: Una storia italiana de Giovanni Parente kaj Foibe: Una storia d'Italia de la trafa esploristo Lorenzo Del Boca. Aliaj atestoj kiel Istria, storie di esuli de Giancarlo Zeni kaj Le foibe: un enigma italiano de Renzo De Felice liveras signifajn kontribuojn itallingvajn al la kompreno de tiu doloriga ĉapitro de la itala historio. Krome ekzistas pluraj romanoj, kiuj pritraktas historiajn eventojn rilatajn al la foveoj kaj al la periodo tuj post la dua mondmilito. Jen kelkaj romanoj situantaj en tiu epoko:

1. Le otto montagne de Paolo Cognetti [konjeti]: Kvankam ne rekte pri la foveoj, tiu romano proponas perspektivon pri la historio kaj la kulturaj kaj sociaj spertoj, kiuj influis Italion postmilitmeze.

2. La foiba grande de Carlo Sgorlon [zgorlón]: Temas pri elstara romano, kiu, eldonita en 1992, rakontas la travivaĵojn de skulptisto kaj de liaj kunvilaĝanoj dum kaj post la du mondmilitoj.

3. Quando Dio ballava il tango de Fabio Genovesi [fabjo ĝenovezi]: Tiu romano rakontas la aventurojn de juna viro, kiu malkovras la veron pri tio, kio okazis dum la periodo de la foveoj, esplorante la kompleksajn dinamikojn de la itala historio.

4. Nessuna resa de Andrea Molesini [molezini]: Kvankam ne rekte koncerna al la foveoj, la romano proponas historian kaj personan perspektivon pri la ŝanĝoj, kiuj markis la finon de la milito en Italio.

Tiuj libroj prezentas historiajn kaj homajn aspektojn de tiu malfacila tempo, pritraktante temojn de nacia identeco, homa sufero kaj sociaj ŝanĝoj. Kvankam en kelkaj okazoj ne tute rilataj nur al la temo foveoj, ili komprenigas efike la kompleksecon de tiuj tumultaj jaroj.

Lingvo

Indas fine substreki, el soci-lingva vidpunkto, ke la regionoj Istrio kaj Dalmatio, antaŭe sub itala regado, havis loĝantaron, kiu parolis la norman italan lingvon, kvankam kun iom da lokaj influoj kaj dialektaj variaĵoj (sub influo de la veneta). Post la dua mondmilito, tiuj regionoj estis donitaj al Jugoslavio, kio kaŭzis formovon de parto de la italoj al aliaj lokoj, dum kelkaj itale parolantaj komunumoj restis tie. Nun la uzo de la itala ja draste malpliiĝis, favore al la kroata kaj slovena lingvoj.

Nuntempe itallingvaj komunumoj tie konservas lingvon, tradiciojn, kulturon. Tamen, la postaj generacioj malkreskigis la uzon de la itala, kun pli granda disvastiĝo de lokaj lingvoj. La sentoj de la lokaj loĝantoj pri Italio kaj italoj varias: kelkaj konservas afekciajn kaj kulturajn ligojn, dum aliaj eble montras distancon, influataj de historiaj kaj politikaj dinamikoj.

Konkludo

Tiu kompleksa scenejo spegulas kompleksan historion, kun ŝanĝoj de suvereneco kaj konservado de kulturaj tradicioj. La diversaj vidpunktoj kaj sentoj de la lokaj loĝantoj montras la kompleksecon de la historio kaj kulturo, kiuj formis tiujn regionojn tra la tempo.

La foveoj plu estas simbolo de sufero kaj tragedio, kun daŭra influo al la kolektiva memoro de la koncernataj homoj. La historia tikleco de tiu temo postulus profundan analizon kaj komprenon pri la perspektivoj de la diversaj komunumoj, sed provizore eble sufiĉu tiu ĉi komenca, espereble ne tro enuiga, pritrakto por la ĝenerala publiko.