Monato sin prezentas

Claude Nourmont

(redaktoro de la rubriko „Arto”, Dalheim, Luksemburgo)

Ekde mia infaneco mi aŭdis pri Esperanto, tamen ne tuj lernis ĝin. Estis strato Zamenhof en la urbo, kie mi loĝis, kaj dum promenoj mia patro ĉiam klarigis, kia homo estas tiu de la nomŝildo. Foje ni feriis en hotelo, kie estis diversaj familioj. Iam iu disdonis flugfolion pri sia urbo. Aldone al la franca estis resumo en iu lingvo, kaj oni provis divenigi al la infanoj, kiu ĝi estas. Post diversaj malĝustaj respondoj oni donis la solvon: Esperanto. Kaj tiam mia patro klarigis al mi, ke temas pri lingvo, kiun ĉiuj povas kompreni! La ideo ŝajnis al mi tiom mirinda, ke ĝi kvazaŭ gravuriĝis en mia menso. Tamen necesis ankoraŭ pluraj feliĉaj hazardoj, por ke mi fine lernu la lingvon.

Mi estas franca, edziniĝis al brito, Brian Moon, loĝas en Luksemburgo, kaj nun de pli ol 40 jaroj mi vivas en Esperantujo.

En la universitato mi sukcese studis plurajn fakojn, magistriĝis pri filozofio, licenciiĝis pri psikologio kaj pri arthistorio.

Kiam ĉe MONATO oni ekserĉis novan redaktoron pri la rubriko „arto” mi proponis min. Sed estas malfacila fako, ĉar ĝi estas vastega kaj kovras amason da temoj, kiujn mi apenaŭ konas. Dum la studoj mi specialiĝis i.a. pri mezepoka arto, kaj fakte por MONATO temas multe pli pri aktualaj temoj ol historiecaj. Feliĉe, ke perretaj esploroj ebligas kleriĝon pri nekonataj temoj!

Brian Moon

(lingva revizianto, Dalheim, Luksemburgo)

Esperanton mi lernis 13-jara, do antaŭ preskaŭ sesdek jaroj. Ĝi rapide iĝis mia dua ĉiutaga lingvo, kaj tia ĝi plu estas ĝis nun. En mia nuna emerita vivo Esperanto havas verŝajne eĉ pli fortan ĉiutagan rolon.

Tiu mia adoleska sperto, ke mi sukcesas ekregi lingvon je alia nivelo ol la lerneje studataj franca kaj latina, certe grave influis mian postan lingvolernadon kaj do mian tutan karieron de lingvisto, komence kiel lingvoinstruisto kaj poste dum pli ol 35 jaroj kiel tradukisto ĉe Eŭropa Komisiono, kie mi sinsekve proprigis al mi pliajn lingvojn laŭ la plivastiĝo de Eŭropa Unio (en sepdekaj jaroj la grekan, en naŭdekaj la finnan kaj laste la estonan).

Origine brito, aŭ pli precize sud-anglo, mi venis pro laboro al Luksemburgo, kie mi loĝas dum jam pli ol 40 jaroj.

Politiko

SLOVAKIO

Neantaŭvidebla sed poreŭropa ĉefministro

La 29an de februaro 2020 en Slovakio okazis tutlandaj parlamentaj elektoj. Ĉirkaŭ 25 politikaj partioj esperis akiri favoron de la publiko. Surbaze de la voĉoj eniris la novan slovakan parlamenton ses politikaj partioj. Kvinono de la parlamentanoj estas virinoj. En la elektoj partoprenis 65,8 % de la voĉdonrajtantoj; en la antaŭaj elektoj, en 2016, la partopreno estis 59,8 %.

Surprizo

En la elektoj neatendite venkis kun granda avantaĝo la politika partio Simplaj Homoj kaj Sendependaj Personoj (Obyčajní ľudia a nezávislé osobností, OĽANO) estrata de Igor Matovič [mátoviĉ]. Lin favoris tiuj, kiuj ne kredis la promesojn de la nuntempaj registaraj politikaj partioj. La partio rikoltis 25,02 % kaj akiris en la 150-membra parlamento 53 mandatojn.

Post publikiĝo de la elektaj rezultoj Matovič energie rifuzis krei novan koalician registaron kun la ĝis nun reganta maldekstra politika partio Direkto – socialdemokratio (Smer – sociálna demokracia). Ĉi tiu politika partio okupis la duan lokon kun 18,29 % de la voĉoj kaj 38 mandatoj.

La trian lokon okupis la politika partio Ni estas Familio (Sme rodina), kiu akiris 8,24 % kaj 17 mandatojn. Fine superis la sojlon de la slovaka parlamento ankaŭ la ekstrema Popola Partio Nia Slovakio (Ľudová strana Naše Slovensko), kiu akiris 7,97 % de la voĉoj (17 mandatoj), kaj la liberala partio Libereco kaj Solidareco (Sloboda a solidarita, SAS) kun 6,22 % de la voĉoj (13 mandatoj). La plej malgranda partio en la parlamento nun estas la nova politika partio de la iama prezidento Andrej Kiska Por Homoj (Za – ľudí), kun 5,77 % kaj 12 mandatoj.

Malnovaj vizaĝoj

Laŭ politikaj analizistoj, la falon de la reganta politika partio Direkto – socialdemokratio, fondita en 1999, kaŭzis ĉefe korupteco de ĝiaj partiaj elitoj, „klientismo”, diversaj politikaj kialoj kaj ankaŭ parta konsento kun ekstremismaj opinioj. Krom tio, la partio proponis al la balotantoj nur malnovajn partiajn vizaĝojn kaj malnovajn elektajn sloganojn. La malvenko de la reganta partio havas amaretan guston precipe por ĝia prezidanto kaj eksĉefministro Robert Fico.

Historia malsukceso

La kvinelcentan minimumon por eniri la parlamenton ne atingis du regantaj partioj. Slovaka Nacia Partio (Slovenská národná strana, SNS) rikoltis nur 3,16 % de la voĉoj. La politika partio Ponto (Most-Híd), kiu defendas precipe la interesojn de la hungara minoritato en Slovakio, akiris nur 2,05 %. Do, la hungara kaj aliaj minoritatoj en Slovakio ne havos rektan reprezentiĝon en la parlamento, la unuan fojon ekde 1990. La malsukceso en la elektoj igis plurajn prezidantojn de politikaj partioj rezigni siajn oficojn.

Neantaŭvidebla

Igor Matovič estas 46-jarulo. Li studis en la fakultato pri administrado de la universitato Comenius en Bratislavo. Ekde 1997 Matovič laboris kiel memstara komercisto kaj en 2002 fondis la eldonejon regionPRESS, kiu eldonas 36 regionajn semajnajn gazetojn tra la tuta Slovakio. Ekde 2010 li estas membro de la slovaka parlamento. En 2012 li fondis la politikan partion Ordinaraj Homoj kaj Sendependaj Personoj.

Liaj grandaj avantaĝoj estas bonegaj scioj pri enlanda politiko, polurita retoriko kaj preteco reagi en ĉiuj diskutoj. Inter liaj malavantaĝoj nomeblas sensperteco pri eksterlanda politiko kaj okaza nekonvena kaj nekonforma konduto.

La novan registaron de Slovakio, kiun gvidos Igor Matovič, atendas multe da laboro: interalie, ordigo de la publikaj financoj, plibonigo de la infrastrukturo (precipe aŭtoŝoseoj), batalado kontraŭ koruptado ktp. La unua eksterlanda vizito de Matovič estos al Ĉeĥio.

Julius HAUSER

korespondanto de MONATO en Slovakio

SVEDIO

Demarŝo kontraŭ enmigrado

Ekstremdekstraj kaj fremdulmalamantaj movadoj nun prosperas en pluraj eŭropaj (kaj ne nur eŭropaj) landoj.

Svedio estas plena

En Svedio, la plej granda el tiaj partioj nomas sin Svediaj Demokratoj (svede: Sverigedemokraterna) kaj estas unu el la grandaj partioj en la parlamento.

Komence de marto, ĝia partiestro Jimmie Åkesson [okesson] vojaĝis al la turka flanko de la turka-siria landlimo, por tie propagandi inter la rifuĝantoj.

Li disdonis al ili flugfoliojn, en kiuj estis skribite (anglalingve):

Svedio estas plena.

Ne venu al ni!

Ni ne povas doni al vi pli da mono aŭ loĝigi vin.

Ni petas pardonon pro ĉi tiu mesaĝo.

Subskribo: „La popolo de Svedio, Svediaj demokratoj”

Ne ĉiuj samopinias

La reago ne estis tute laŭ liaj verŝajnaj deziroj. Ne estas klare, kiom el ricevintoj povis legi la anglan, sed la mesaĝo disvastiĝis ankaŭ rete.

En Svedio estis klare, ke ne ĉiuj samopinias kun li. Estis fondita fejsbuka grupo de malsamopiniantoj kun, post kelkaj tagoj, 100 000 membroj.

Multaj konstatis, ke Åkesson ne havas rajton subskribi „La popolo de Svedio”, kaj oni multe pridiskutis eventualajn jurajn agojn.

Reago de Turkio

Kiam Åkesson estis elironta el Turkio, li venis al la flughaveno de Istanbulo, kie la policistoj venigis lin en apartan ĉambron kaj pridemandis lin.

Kiam ili finfine permesis al li eniri la aviadilon, ili informis lin, ke ekde nun li havas daŭran enirmalpermeson kaj do ne plu rajtos denove eniri Turkion.

Åkesson estas ankaŭ parlamentano, sed pro ĉi tiu vojaĝo li forestis kelkajn tagojn, kiam la parlamento debatis la aferojn pri enmigrantoj.

Gunnar GÄLLMO

korespondanto de MONATO en Svedio

Moderna vivo

SOCIO

Inter konfliktaj gepatroj

En Germanio Valbona konatiĝis kun Gani, divorcinta albano el nord-orienta Kosovo, kun du infanoj. La paro kunvivis dum certa tempo, kaj Valbona naskis knabinon. Tamen, la konduto de la albano devigis Valbonan disiĝi kaj pluvivi sola kun la filino, Arianita.

Gani konsentis kaj eĉ rajtigis ŝin translokiĝi kaj vivi kun la filino ie ajn en Germanio. Valbona, tamen, ne plu ŝatis resti en Germanio, kie, laŭ ŝi, la homoj estas flegmaj. Kelkfoje ŝi avertis Gani, ke ŝi revenos patrujen, sed Gani ne konsentis.

Konflikto

Kiam Valbona vojaĝis al Italio por vidi sian malsanan patrinon, Gani akuzis ŝin. La itala polico arestis Valbona-n kaj redonis la filinon al ties patro. La juĝejo en Germanio rajtigis Gani-n prizorgi Arianita-n, sed iom poste, ne kapabla mem prizorgi sian filinon, li sendis ŝin provizore al orfejo.

Estiĝis granda problemo por Valbona, kiu volis rekuniĝi kun sia filino. Intervenis ankaŭ la albana diplomata konsulejo, sed sen rezulto. Valbona petis helpon de TV Klan, kie oni pritraktas ankaŭ jurajn aferojn.

„Mi volas vivi en Albanio kaj Gani povus vidi sian filinon iam ajn” diris Valbona la 26an de januaro en la televido. Ĉu ŝi sukcesos plenumi tian deziron? Espereble la germana juĝejo ne plu lasos Arianita-n en la orfejo, dum vivas kaj pretas mem prizorgi ŝin la gepatroj.

Bardhyl SELIMI

korespondanto de MONATO en Albanio

TRAFIKO

Rektaj trajnoj inter Vieno kaj Bruselo

Sen ŝanĝi trajnon oni povas nun dumnokte veturi de Vieno al Bruselo (ĉ. 1100 km) kaj de Verono al Lübeck (ĉ. 1250 km). De la viena ĉefstacidomo oni ekveturas dimanĉe aŭ merkrede je 20:38, kaj alvenas en Bruselo suda stacidomo je 10:55.

La reveturo eblas lunde kaj ĵaŭde. Ekveturo: 18:04; alveno en Vieno: marde respektive vendrede je 08:27. La prezo por unu sidloko estas 29,90 eŭroj, tien aŭ reen. Ankaŭ la tirola ĉefurbo Innsbruck estas nun rekte ligita al Bruselo.

Parlamentanoj testis

Parlamentanoj de Eŭropa Unio veturis per la unua trajno la 19an de januaro de Vieno al Bruselo. Okaze de la veturo al la unua kunsido de la Eŭropa Parlamento en la jaro 2020, ili estis konvinkitaj de la medikonvena kaj komforta vojaĝo dum la nokto.

Iom pli longe daŭras la veturo de Verono en norda Italio tra Aŭstrio kaj Germanio ĝis Lübeck.

Pliaj informoj troveblas ĉe www.oebb.at.

Renate kaj Walter KLAG

korespondantoj de MONATO en Vieno

Leonore Gewessler, la aŭstra ministrino pri medio, energio, moviĝado, infrastrukturo kaj teknologio, kaj la estro de Aŭstraj Federaciaj Fervojoj, Andreas Matthä. Foto: ÖBB

Itineroj de ÖBB. Foto: WALTER KLAG

Claudio Magris

La muzeo de milito

Ĵus aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

JAPANIO

Longvivado, ĉu beno aŭ sufero?

Qin Shihuangdi [ĉjin ŝihŭandi] – kiu iĝis la unua imperiestro de unuigita Ĉinio en 221 a.K. kaj sopiris al senmorta vivo – sendis la klerulon Xu Fu kaj tri mil geknabojn serĉi eliksiron por senfina vivo en la Orienta Maro. Sed la ĉiopova imperiestro mortis 50-jaraĝa.

En la nuna Japanio troviĝas ĉ. 71 000 homoj pli aĝaj ol 100 jarojn. Mia 106-jara patrino Tae estas unu el ili. Ĉu ili ĝuas la trezoron, kiun la antikva ĉina imperiestro ne povis akiri? Tae nun loĝas en maljunulejo en la gubernio Iwate – nord-orienta parto de la ĉefa insulo. Ŝi pasigas la tutan tagon en la lito, farante nenion. Ĝis sia 102a vivojaro ŝi legis ĵurnalojn kaj librojn, sed jam ŝi ne povas. Kiam mi vizitas ŝin, ŝi rekonas min kaj diras: „Mi tro longe vivas. Jam sufiĉas. Mi volas iri al la alia mondo. Transloku min en iun hospitalon, kie oni faros al mi eŭtanazion”.

En Japanio, eŭtanazio ne estas permesata, kaj se mi estus en ŝia situacio, mi elektus ĉesi manĝi kaj baldaŭ mi mortus trankvile kaj sendolore. Tamen, mia patrino erare sed firme kredas, ke se ŝi mortus pro manĝorifuzo, la registaro poste monpunus ŝian postlasitan familion per tri milionoj da enoj.

En dezerta kamparo

Ĉirkaŭ 30 km for de la loĝloko de mia patrino estas la urbo Toono, konata pro valoraj kaj interesaj folkloraj rakontoj kaj moroj. Ĝis antaŭ ĉ. 200 jaroj la lokaj vilaĝanoj devis transloki siajn gepatrojn – pli ol 60-jarajn – al dezerta kampo nomata dendera-no. Tie, la maljunuloj starigis kabanojn el herbaĵoj kaj mem kulturis kaj rikoltis sian nutraĵon. Tiaj folkloroj kaj moroj de „maljunulforlasado” troviĝas multloke en la tuta lando, ĉar en malmodernaj vilaĝoj oni ne povis teni kaj nutri maljunulojn, kiuj jam ne povis labori. Hodiaŭ, pro la progreso de la medicino kaj la vivkondiĉoj, multaj homoj vivas pli longe kompare kun tiuj de la malmodernaj epokoj. Longvivado, tamen, ne ĉiam kunportas benon kaj feliĉon.

Statistiko

Laŭ la ministrejo pri sano, laboro kaj bonfarto, la averaĝa vivdaŭro de japanaj virinoj en 2018 estis 87,32 jaroj (la due plej longa en la mondo, post Honkongo kun 87,56) kaj viroj 81,25 (trie, post Honkongo kun 82,17 kaj Svislando kun 81,4). Sed ankaŭ laŭ la ministrejo pri sano la sana vivdaŭro por japanaj virinoj estas 74,21, kaj por viroj 71,19. Sana vivdaŭro estas daŭro, dum kiu oni povas sane vivi sendepende de daŭra medicina aŭ varta helpo. Tio signifas, ke averaĝe vivantaj virinoj devas vivi dum ĉ. 13 jaroj dependante de ia helpo publika aŭ privata, medicina aŭ vivtena – kiel aĉetado, lavado ktp.

Pro la rapida maljuniĝo de la socio, multiĝas la ŝtata ŝarĝo de socia asekuro, kiel elspezo por medicino kaj prizorgado de maljunuloj. Oni scias ankaŭ, ke redukto de la pensioj estas neevitebla. En junio 2019 la vicministrejo pri financo preparis komisionan raporton, laŭ kiu fakuloj antaŭvidis, ke paro de 65-jara edzo kaj 60-jara edzino ĉiumonate bezonos – se ili vivas ĝis ĉ. 90 jaroj – krom pensio de 210 000 enoj (1739 eŭroj) 50 000 enojn (414 eŭroj). Do, entute mankos por ili 20 milionoj da enoj (165 692 eŭroj), kio necesigos kroman enspezon per laboro aŭ investado.

Tiu novaĵo pri manko de 20 milionoj elvokis grandan disputon kaj koleron, ĉar antaŭe la registaro asertis, ke la pensia sistemo estos stabila kaj sufiĉa dum la venontaj 100 jaroj. Alfrontante tian amasan koleron, Aso Taro – ministro pri financo – rifuzis akcepti tiun raporton, por eviti daŭran kritikan diskutadon en la elektado de senatanoj, unu monaton poste. Kvankam la ministro malakceptis la raporton, jam la konkludo estis sciata, kaj multaj homoj vole-nevole agnoskis la pravecon de la raporto.

Senkompatemo

Antaŭvidante tiujn malfacilaĵojn pri fizikaj problemoj, malsanoj, soleco, timo pri demenco kaj eventuala financa problemo, multaj homoj havas maltrankvilon kaj timon pri sia longvivado. Precipe inter mezaĝaj virinoj multaj pensas, ke longvivado estas risko aŭ sufero. Ekzemple 57 % de la virinoj 50-jaraj ne volas vivi longe, kaj 38 % de la viroj en la sama generacio tiel pensas. Fojfoje aŭdiĝas „infero de longvivado” en iliaj konversacioj. Ili bone scias, ke ilin atendas senkompata socio, kiu postulas memrespondecon kaj memhelpon.

ISIKAWA Takasi

korespondanto de MONATO en Japanio

En dezerta kampo dendera-no, antaŭ 200 jaroj la maljunuloj starigis kabanojn el herbaĵoj. Foto: ISIKAWA TAKASI

En la nuna Japanio troviĝas ĉ. 71 000 homoj pli aĝaj ol 100 jarojn, kaj kelkaj emas al eŭtanazio. Foto: ISIKAWA TAKASI

SOCIO

Virinoj: kontraŭ militoj kaj torturoj

Dum longa tempo afrikaj virinoj estis viktimoj de maljusteco. Iliaj edzoj konsideris ilin laboriloj, kiuj devas fari kamparajn laborojn, serĉi kaj produkti nutraĵojn kaj okupiĝi pri multnombraj infanoj. Virinoj, kontraste al iliaj fratoj, ne rajtis eniri lernejojn. Feliĉe jen kaj jen leviĝas voĉoj, kiuj postulas egalecon por ambaŭ seksoj .

La viroj komencas kompreni, ke virinoj povas kontribui al la progreso de la lando. Nun, filinoj rajtas lerni samkiel filoj. Virinoj sidas en oficejoj kaj faras tion, kio antaŭe estis malfacila por virinoj. Ili decidas pri la estonteco de la lando. Finfine oni komprenis, ke „klerigi virinon estas klerigi la tutan socion”, kaj ke la progreso de la lando dependas de la klerig-nivelo de la patrinoj.

Ni, afrikaninoj, multe dankas al Unuiĝintaj Nacioj (UN), kiuj en 1977 deklaris la 8an de marto virina tago. Tio signifas, ke ni, virinoj, devas nin konsideri egalaj al viroj, kaj la egaleco inkluzivas seksegalecon.

Miskomprenoj inter fratoj

Mi estas patrino vivanta en Norda Kivuo (en Demokratia Respubliko Kongo), kie virinoj daŭre suferas pro militoj. La interetnaj malamoj, la subitaj miskomprenoj inter fratoj – kiuj tamen dum jaroj kune vivis – kondukis al ĉiutagaj bataloj en Kongo, Burundo, Ruando kaj Ugando, situantaj ĉirkaŭ la grandaj lagoj de Afriko.

Anstataŭ zorgi pri la bonstato de siaj landoj, anstataŭ pensi pri la estonteco de siaj gefiloj, la viroj perdas tempon pensante, kiel malkunigi tion, kio estas kuna. Ni, virinoj, ne konsentas pri iliaj vidpunktoj, ĉar ĝuste ni estas viktimoj. Ĉu vi povas imagi, kiom da virinoj oni perfortis ekde la komenco de la milito? La malamiko de ĉiu progreso estas malsekureco.

Virinaj jesoj

Ni, virinoj el evolulandoj, diras „Ne!” al seksperfortoj kaj „Jes!” al plukonstruado de lernejoj por batali kontraŭ nescio. „Jes!” al partopreno en ĉiuj decidoj, kiuj koncernas la estontecon de niaj landoj.

Françoise ZAWADI

Demokratia Respubliko Kongo

Per tiu ĉi teksto ĝia aŭtoro partoprenas en la konkurso „Premio Paul Gubbins por Nova Ĵurnalisma Talento”.

Françoise Zawadi: „Ne!” al seksperfortoj kaj „Jes!” al plukonstruado de lernejoj por batali kontraŭ nescio.

KUBO

Konsultlibro por hispanlingvanoj

Juan Ramón Rodríguez Gómez, elstara lingvisto, historiisto, eldonisto-korektisto kaj fakulo pri hispan-amerika lingvistiko, prezentis sian libron La lengua que nos une (La lingvo, kiu nin unuigas) la 16an de decembro 2019 .

La libroprezento okazis ĉe la Supera Popola Tribunalo de Kubo en Havano, kaj dum la paroladoj oni elstarigis ankaŭ la plurjaran agadon de la aŭtoro kiel historiisto de Kuba Esperanto-Asocio.

La libro

Temas pri la tria eldono – pli ampleksa kaj riĉa – de tiu ĉi altkvalita verko, kiu enhavas diversajn artikolojn kaj komentojn publikigitajn de la aŭtoro inter la jaroj 2000 kaj 2018.

De la vidpunkto de du stiloj – jura kaj ĵurnalisma – la libro reliefigas lingvajn kaj kulturajn aspektojn de la hispana lingvo, kio faras ĝin utila konsultmaterialo. Sinteze, konkrete kaj bibliografie la aŭtoro disponigas siajn konojn, verkojn kaj analizojn en rilato kun la flegado kaj vartado de la hispana lingvo.

La aŭtoro

Juan Ramón Rodríguez Gómez laboras de pli ol unu jardeko ĉe la Supera Popola Tribunalo de Havano, kaj tie estiĝis la ideo verki tiun ĉi libron pro ĝia graveco por la komunumo de juristoj en la redaktado kaj kreado de fakaj tekstoj.

Jam de pluraj jaroj li diligente laboras kiel historiisto pri la Esperanto-movado en Kubo. Krome, li riĉigas la renkontiĝojn per prelegoj kaj instruoj pri dokumenta redaktado.

Ariadna GARCÍA GUTIÉRREZ

korespondanto de MONATO en Kubo

„La lingvo, kiu nin unuigas” estas utila konsultmaterialo pri lingvaj kaj kulturaj aspektoj de la hispana lingvo. Foto: ARIADNA GARCÍA GUTIÉRREZ

Antaŭ 40 jaroj

ETA kontraŭ drogoj

El MONATO 1980/06, p. 5:

La milita branĉo de ETA (vaska terorista grupo en Hispanio) ĵus komencis kampanjon ĉesigi perforte ŝakron kaj uzadon de drogoj en la vaska lando. ETA asertas ke ekzistas plano per drogoj korupti la vaskan socion kaj deviigi la junularon de l' revolucia pado.

MGA

Eseoj

EKOLOGIA POLITIKO

Kie restas la verduloj?

Kun granda intereso mi legis la artikolon de Edward Kusters en la decembra numero (p. 17-19), kvankam mi ne ĉion bone komprenis (sed ankaŭ la reagan artikolon de Werner Fuß en la februara numero (p.18-20) mi ne tute komprenis). Mi ja sentas la saman frustriĝon pro la troa atento pri la klimatŝanĝiĝo, kiu nuntempe ŝajnas esti la kaŭzo de preskaŭ ĉiuj problemoj de nia planedo. Ĉe mi tio estas, ĉar, rilate al klimato kaj naturmedio, mi trovas nur informojn nekompletajn kaj kontraŭdirajn.

Kiel oni mezuras?

Oni nun ĝenerale asertas, ke por mezlongaj vojaĝoj (1000 ĝis 2000 km) fervojo estas preferinda al aviadilo aŭ privata aŭtomobilo, sed kie estas detalaj kaj aktualaj kalkuloj pri tio? Por la du lastaj mi mem kapablas proksimume kalkuli la bezonatan kvanton da brulaĵoj por iu vojaĝo kaj sekve la konsumon je pasaĝer-kilometro. Pri CO 2, polvo kaj aliaj poluaĵoj mi ne povas juĝi. Por fervojo la energifonto plejofte estas elektro. Kiom da elektro konsumas la kutimaj kaj la rapidegaj trajnoj? Kia estas la rilato inter konsumo kaj rapideco? Kiel la elektro estas produktita? Kiu transportilo estas preferinda, se oni pesas ĉiujn faktorojn: konsumon de nerenovigeblaj resursoj, poluon, sekurecon, tempouzon kaj aliajn? Certe multloke sciencistoj jam faris tiajn kalkulojn, kun variaj rezultoj, sed mi ne sukcesas trovi ilin.

Kie estas la verduloj?

Estus logike serĉi fidindajn informojn ĉe la verdulaj politikaj partioj, sed ankaŭ tie mi ne sukcesas. Mi ja konas la verdulan partion de mia regiono ekde la komenco, kiam ĝi vere havis (malgrandan, sed fidelan) sekvantaron. Bedaŭrinde la tiamaj gvidantoj ofte ne sciis kiel kunlabori kun la ruzaj kolegoj de la aliaj partioj, kaj se verdulo akiris registaran funkcion, li ofte malsukcesis. Nun la verduloj „profesiiĝis” kaj apenaŭ diferencas de la tradiciaj partioj. La fidela bazo grandparte perdiĝis kaj depende de la hazardo post balotado fojfoje estas bona, fojfoje malbona rezulto.

Iam elektra energio estis abomenata de la verduloj (pro la nur tridekprocenta rendimento ĉe produktado, pro la nuklea origino ...). Ironie, elektro nun iĝas la bazo de nia energisistemo, kaj pro la origino (fotovoltaiko, ventoturbinoj ...), kaj pro la aplikoj (elektraj veturiloj, varmopumpiloj ...). Sekve de tio urĝas konstrui pli da produktiloj kaj restrukturi kaj plifortigi la distriburetojn.

Kio okazas, se estas bezono konstrui pliajn ventoturbinojn aŭ novan alt-tensian reton? Eĉ se estas zorge elektita loko, kiu alportas laŭeble malmultan aldonan ĝenon, ekzemple en kamparo rande de granda aŭtovojo, tuj venas protestoj el ĉiuj flankoj: de la loĝantoj, de la birdoprotektantoj, de la ŝatantoj de la bela kamparo ... Kion faras la verduloj? Se ili ne kunprotestas, ili silentas. Laŭ mi, serioza politikisto intervenu kaj klopodu konvinki la koncernatojn, ke la propono estas la plej taŭga. Kio finfine okazas? Oni konstruas turbinojn je multe pli alta kosto for sur la maro, kie ili ne videblas. La konstruadon de la alt-tensia lineo oni poreterne prokrastas kaj tiel malebligas racian distribuon de energio, aŭ oni kaŝas ĝin subtere, denove je multe pli granda kosto, ne nur de mono, sed ankaŭ de resursoj.

Ĉu mi kredu la gazetaron?

Kutime en la semajnfina eldono de niaj gazetoj aperas „testo” de iu nova tipo de aŭto. Kiam mi estis juna, antaŭ duona jarcento, estis vere detalaj testoj, unu- aŭ eĉ du-paĝaj. Nun restas nur duona kolumno kun informoj, kiuj por mi tute ne utilas: ke la aŭto atingas rapidecon de 100 km/h en dek sekundoj kaj ke la maksimuma rapideco estas 180 km/h. Pli interesas min la informoj pri poluo kaj konsumo de brulaĵo (laŭ la nova WLTP-normo 1). La CO 2-ciferon mi devas simple akcepti. Pri konsumo mi mem havas iom da sperto, kaj la menciitaj ciferoj ŝajnas al mi same malfidindaj (tro optimismaj) kiel antaŭe. Estus interese koni la konsumon kiun la testanto konstatis dum la testo, sed tion mi neniam povas legi. (Verŝajne neniam okazas iu testo, ĉar la gazeto simple kopias tekston senditan de la aŭtofabriko.)

Nu, finfine ne vere gravas. Multe pli ol klimatŝanĝiĝon mi timas fatalan kolapson de la monda financa sistemo kaj trian mondmiliton.

Roland ROTSAERT

korespondanto de MONATO en Belgio

1. WLTP-normo, mallongigo de la angla Worldwide Harmonised Light Vehicle Test Procedure, norma proceduro por testi la poluadon de aŭtoj.

PANDEMIO

Kronvirusa distopio

Imagu, ke la kronvirusa malsano COVID-19 daŭre disvastiĝos en Eŭropo senbride, dum sur la afrika kontinento, pro la klimataj kondiĉoj, ĝi havos neniun efikon. Teruritaj, eŭropaj familioj fuĝus histerie de la malsano survoje al Afriko. Ili klopodus transiri la maron de la hispana marbordo aŭ enirus amase en malfortikajn ŝipetojn el la grekaj insuloj kaj la turka marbordo. Persekutataj de nova mortiga plago, ili provus atingi sekurecon, urĝate de nekonata vivbezono.

Tamen, atinginte la afrikan marbordon, ili renkontus la samajn barilojn, la samajn perfortajn kontrolojn kaj nesturmeblajn landlimojn, kiujn la eŭropanoj starigis, kaj renversiĝus ilia haltiga potenco. Aldone, la nord-afrikaj polic- kaj milit-fortoj ordonus pafi la okcidentanojn senkompate. Ili krius al ili: iru hejmen, lasu nin solaj, ni ne volas vian malsanon, vian mizeron, viajn bezonojn. Gvidate de prirabismaj mafioj, iuj eŭropanoj fine sukcesus atingi afrikajn cellokojn. Nun ja estos iom da empatio kaj solidareco, ili pensas. Kontraŭe, kun ekstrema krueleco, oni enŝlosus ilin en negastamaj kvarantenoj, kie ili estus senigitaj de siaj havaĵoj, siaj sentoj, sia digno.

Maljusteco

Tiun rakonteton verkis la hispana filmreĝisoro David Trueba en la gazeto El País la pasintan 10an de marto 2020. Li celis konsciigi pri la avara kaj sensenca eŭropa politiko rilate al rifuĝintoj. La teksto disvastiĝis kiel viruso per sociaj retejoj, kaj oni republikigis ĝin multloke. Temas pri distopio^1, kiu kompreneble ne okazos. Fakte plej verŝajne estos la plej malriĉaj kaj vundeblaj landoj, kiuj plej suferos en la nuna krizo. Kiel kutime. Kiel ĉiam. Ĉar ne eblas, ke iam aperos plago, kiu efikas nur al riĉaj landoj, ĉu ne? Aŭ ĉu eble jes?

Tiu distopia rakonto havas, miaopinie, grandan elvokan povon. Per malmultaj vortoj ĝi montras la maljustecon de la situacio, kiun miloj da homoj alfrontas simple pro tio, ke ili naskiĝis en aparta lando. Eble pro tio ĝi fariĝis tiom sukcesa. Aliflanke, pro la necerteco pri la evoluo de la pandemio, niaj socioj jam panikas. Verdire, neniu scias, kio okazos estontece. Iam (espereble baldaŭ) troviĝos vakcino, kaj tiam oni reprenos pli-malpli normalan vivon. Sed pli longatempe neniu scias, kiel tiu ĉi viruso ŝanĝos la mondon. Eblas, ke la registaroj de ĉiuj landoj fine komprenos, ke ni ĉiuj estas tiom interkonektitaj, ke ni ne plu povas ignori la problemojn okazantajn en aliaj landoj, ĉu epidemion, klimatŝanĝiĝon, militon aŭ ion ajn alian. Temas pri internaciaj aferoj, kiuj nepre bezonos internaciajn kundecidojn. Sed ankaŭ eblas, ke homoj kaj registaroj fariĝos eĉ pli obsedataj pri la danĝeroj, kiujn iliaopinie alilandanoj kunportas. Sekve, oni pensos ĉiam pli naciskale kaj fermos ĉiam pli la naciajn landlimojn, kvazaŭ tio estus ia mirakla solvo por ĉiu ajn minaco.

Junecaj pensoj

Studentino mia argumentis lastatempe, ke tiu ĉi pandemio povus esti ŝanco por ĉion rekomenci: fizike, medie, ekonomie. Kiel ekzemplon, ŝi menciis la fakton, ke delfenoj aperis denove en la veneciaj kanaloj. Ne hazarde temas pri juna homo, ĉar ankaŭ pri tiu ĉi temo la generacia divido influas nian pensmanieron. Indas do, ke ni revenu al la idealismaj pensoj de nia juneco – ni daŭre bezonas ilin.

Dependas de ni mem, ĉu tiu ĉi krizo utilos al la povuloj por apliki la ŝok-doktrinon de Naomi Klein (tio estas, ili profitos de la tutmonda paniko por efektivigi pliajn novliberalismajn soci-ekonomiajn reformojn, kiuj plie limigos niajn liberojn kaj interhelpajn komunumojn), aŭ ĉu ni sukcesos ekkrei pli solidarajn kaj kunlaboremajn rilatojn inter la homoj kaj inter la landoj. En tiu dua okazo, se temas pri solidareco kaj kunlaboremo, eble nia kara lingvo kaj ties valoroj ankoraŭ havas ion por diri.

Xavi ALCALDE

korespondanto de MONATO en Barcelono

1. Distopio: malbona, malfeliĉa utopio.

Scienco

ZOOLOGIO

Krustulo malkovrita (p)lastatempe

Grupo de sciencistoj el la universitato de Newcastle [njúkasal] (Anglio) malkovris ĝis nun nekonatan specion de krustulo. Ĝi nomiĝas Eurythenes plasticus kaj estis priskribita en la ĉi-marta kajero de la scienca gazeto Zootaxa.

Mariana Fosego

Ĉi tiu nova specio de krustulo estas nur 5 centimetrojn longa, kaj oni ĝin malkovris en la Mariana Fosego, inter Japanio kaj Filipinoj, je profundo de pli ol 6900 metroj.

La scienca nomo Eurythenes plasticus atentigas precipe pri la problemaro de plastaj forĵetaĵoj en la naturo. En la visceroj de unu el la krustuloj, sciencistoj trovis mikroplastan fibron, kiu estas je 83,74 % identa kun polietilena tereftalato (PET), tio estas termoplastaĵo el la familio de poliesteroj. Ĝi estas uzata ankaŭ por la produktado de plastaj boteloj, teleroj, kuireja vazaro, teksaj fibroj ktp.

Senrespondeca konduto

Mikroplastaĵoj penetras en la profundon de oceanoj diversmaniere. Ĉar la kvanto de plastaj forĵetaĵoj, kiuj atingas profundajn partojn de oceanoj, pligrandiĝas, laŭ la scienca studo kreskas ankaŭ la probablo, ke marbestoj povas pli ofte konsumi mikroplastaĵojn.

Eurythenes plasticus montras al ni, kiom grandaj estas la sekvoj de nia senrespondeca konduto, precipe rilate al la prilaborado de plastaj forĵetaĵoj. En la plej foraj partoj de nia planedo, en la plej profundaj partoj de oceano, vivas diversaj animaloj, kies korpoj jam enhavas plastojn antaŭ ol ni ekkonas ilin.

Julius HAUSER

En la visceroj de ĝis nun nekonata krustulo, sciencistoj trovis mikroplastan fibron kaj pro tio baptis la besteton Eurythenes plasticus, Plasta eŭriteno. Foto: WWF

Lingvo

AKTUALE

Virusa konfuzo

Pluraj legantoj rimarkis, kaj kelkaj atentigis MONATOn pri tio, ke en la amaskomunikiloj, kaj ankaŭ en la sociaj retoj, regas ioma konfuzo pri la nomo de la viruso, kiu ekde decembro hantas la mondon. En la komenco oni parolis ĉefe pri la kronviruso, poste pri la nova kronviruso, kaj ankoraŭ poste multaj sciencistoj uzis nur la nomon de la malsano COVID-19. Eĉ Tedros Adhanom Ghebreyesus, la ĝenerala direktoro de la Monda Organizaĵo pri Sano (MOS) intervenis emfazante, ke gravas nomi la novan kronvirusan malsanon COVID-19.

La epiteton nova oni ekuzis komence de la jaro, kiam la amaskomunikiloj ekkonsciis, ke ekzistas pluraj kronvirusoj. La ne tiom junaj gelegantoj certe memoras la malsanon sarso, kaŭzitan de la kronviruso SARS-CoV, kiu trafis ĉefe Ĉinion komence de la jaro 2003. Kial oni tiam nomis ĝin sarso (aŭ saroso aŭ sasoso, ĉar oni tiam same diskutis pri la nomo, kiel nun pri kronviruso kaj koronviruso!) kaj ne „la nova kronviruso”, kiel oni faris nun? Ankaŭ merso (MERS-CoV) en 2012, malpli disvastiĝinta viruso, neniam estis nomata „la kronviruso”. Ni suspektis, ke la kialo estas trovebla en Ĉinio, ĉar ja kaj SARS-CoV kaj SARS-CoV-2 (la viruso, kiu kaŭzas la malsanon COVID-19) unuafoje infektis homojn en tiu lando.

Kaj nia suspekto verŝajne estas prava. Legantino Xiaozhe Liu skribis: „Sarso estas akronimo de ‚Severa Akuta (Re)spira Sindromo’ (en la ĉina: 严重急性呼吸综合征), kaj merso estas akronimo de ‚Mez-Eosta (Re)spira Sindromo’ (en la ĉina: 中东呼吸综合征), do en ambaŭ mankas la vorto ‚kronviruso’ (冠状病毒), kaj sekve la ĉinoj nomis ilin sen ‚kronviruso’. Sed, ĉi-foje, tiun novan malsanon la ĉinoj nomas la ‚nova kronvirusa pneŭmonio’ (新型冠状病毒肺炎), do ĉi tie ja sin trovas la vorto ‚kronviruso’, kaj pro tio ĝi komencis esti uzata inter ĉinoj kaj poste en la tuta mondo.”

pp

OPINIO

Ĉu lingvo influas la melodion de kantoj?

Kvankam nia urbo estas nek granda nek kulture fama, en ĝi troviĝas sufiĉe granda sortimento de societoj, kluboj kaj asocioj. Laŭ la gusto kaj la aĝo de ĉiu individuo, oni povas elekti esti ano de sportteamo, religia fratularo, ĥoro, amatora teatro, politika partio, fremdlingva rondo, ligo de profesiaj kaj komercistaj virinoj, abstinuloj, junaj patrinoj, vidvinoj, eksinstruistoj, sakŝalmistoj kaj pentristoj; aŭ membro de klubo de junuloj, maljunuloj, naturamantoj, biertrinkantoj, aspirantaj romanistoj kaj poetoj. Do ĉe ni oni ne povas senti sin soleca aŭ suferi pro enuo.

Gramofono

Koncerne min kaj mian edzinon, ni estas anoj de unu el la plej malnovaj kaj eksmodaj el tiuj rondoj, nome la Gramofona Societo de Tulamoro. Mi ne scias precize, kial mi aliĝis al ĝi (dum mia edzino estis jam membro delonge), ĉar unuavide tiu societo povas aspekti sencela kaj teda en la nuna epoko de televido kaj elektronikaj amuzaĵoj. Fakte ĝi datumas de la tempo, en kiu, en la tiama malriĉa Irlando, la apero de la „gramofono” (termino, kiun la junaj generacioj ne konas aŭ komprenas) estis mirinda novaĵo. En tiu fora epoko, nemultaj posedis tiun inventaĵon. Se, en via vilaĝo aŭ urbeto, iu loĝanto estis sufiĉe riĉa por havigi al si gramofonon, preskaŭ la tuta loĝantaro (aŭ almenaŭ grupo da privilegiaj invititoj) kuniĝadis en la hejmo de la bonŝanculo, por admiri la voĉon de la renoma tenoro Johano McCormack aŭ de alia populara irlanda artisto kantanta pri sia kara maljuna patrino en la fora hejmlando (ĉar plej popularaj estis la kantoj pri irlandaj elmigrintoj) aŭ pri la ĉarma cailín (knabino) renkontata en la horto, kie kreskas la terpomoj (tiu lasta ankoraŭ furoras.)

Dinosaŭroj

Ne tiom naiva (aŭ ne ĉiam) estas la etoso en nia gramofona societo. La anoj kuniĝas ĉiun duan semajnon en loka hotelo, kaj unu el ni prezentas preparitan programon de siaj ŝatataj muzikaj registraĵoj (ne-ofte ludataj per antikvaj gramofondiskoj; kutime oni uzas la plej modernajn elektronikajn sonsistemojn). Kompreneble, la disk-recitaloj de la societo ne allogas multajn junulojn. Nuntempe du junaj virinoj kelkfoje ĉeestas, sed la plimulto de la ĉeestantoj estas, kiel ni, homaj dinosaŭroj kaj kadukuloj. Kaj eĉ ni, fidelaj membroj, ofte trovas la recitalojn iomete tedaj kaj tro longaj.

Akcentado

Antaŭ nelonge, dum la ludado de iuj belaj muzikaĵoj (de Pergolesi, Brahms kaj Bach), venis al mi en la kapon, ke la ritmo kaj la strukturo de kanto plej ofte estas determinataj ne de la melodia sento de la komponisto, sed de la lingvo, en kiu ĝia teksto estas verkita. Gravaj influoj al la kanto inkluzivas la normalan akcentadon de la vortoj: ĉu sur la unua (ekzemple en la ĝermanaj idiomoj), ĉu sur la antaŭlasta (kiel en la pola kaj en Esperanto), ĉu sur la lasta silabo (kiel en la franca kaj la gvarania, indiĝena lingvo de Paragvajo) aŭ kun egala akcentado, kiel en la japana. Kelkaj lingvoj ŝajnas esti nature kreitaj por kantado, precipe la itala – ankaŭ, kvankam iom malpli dolĉa, la kastilia hispana (kompare kun la latin-amerika). Preskaŭ ĉiu latinida lingvo, kiu posedas klarajn vokalojn, bone sonas, kiam oni kantas en ĝi. Sed la portugala de Portugalio (ne de Brazilo) kaj la hebrea posedas neklarajn vokalojn (temas pri la tiel nomataj ŝva-vokaloj: trajto, kiu iom distingas ilin de aliaj mediteraneaj lingvoj). Ĉiuj ŝemidaj lingvoj havas fortajn guturalajn sonojn, kaj iom similaj estas la greka X kaj la hispana J. Alia lingva maloftaĵo estas la sono de la gorĝa gamma, kiu aŭdiĝas en malmultaj eŭropaj lingvoj, ekzemple la novgreka (γ) kaj la gaela. Tre malofta sono – la antaŭ-aspiracia H (malforta spiro antaŭ konsonantoj) – aŭdiĝas nur en la islanda kaj la skotgaela. La sono de pola strekita L (Ł) aperas ankaŭ en la gaela lingvo de Skotlando.

Tradukoj

Plia grava influo troviĝas en la formo de la individuaj vortoj de la kanto. La angla lingvo posedas multege da unusilabaj vortoj kaj neklaraj vokaloj. Pro tio oni povas konstati, ke estas malfacile traduki kontentige anglajn kantojn en, ekzemple, Esperanton kaj en latinidajn lingvojn. Male, kantoj en latinidaj idiomoj ĝenerale tre bone adaptiĝas al Esperanto, kaj inverse. Kutime, kiam oni aŭdas germanajn kantojn, oni rimarkas, ke la melodio eĥas la aŭdeblan dividon inter la individuaj vortoj (la tiel nomata gehackt-prononco 1), kiu ne estas tiom rimarkebla ĉe aliaj ĝermanaj lingvoj, ekzemple la skandinavaj. Bedaŭrinde, tradukitaj versioj de italaj operoj ĝenerale sonas teruraj, precipe en la angla lingvo.

Reagoj

Resume ŝajnas, ke la strukturo de la lingvo, en kiu oni kantas, decidas la sonon de la melodio, multe pli ol faras la imago de la komponisto aŭ la poezia sento de la aŭtoro de la kantoteksto. Almenaŭ tio estas la hipotezo de ĉi tiu eseisto. Tamen, tre bonvenaj estus reagoj de la legantoj! Espereble, iuloke, aspiranta muzikologo pretus verki akademian tezon pri la rilato inter lingvo kaj melodio.

Garbhan MACAOIDH

Irlando

1. Disigita, dishakita, stakata prononco. (red.)

Historio

ANTAŬ 40 JAROJ

Dek monatojn aĝa bebo gajnis juran batalon

Ke infanoj de needziniĝintaj patrinoj en Belgio nun havas la samajn rajtojn kiel tiuj en „normala” familio, tion ili ŝuldas ĉefe al Paula Marckx [marks] el Berchem, antaŭurbo de Antverpeno. En 1979 la Eŭropa Kortumo pri Homaj Rajtoj en Strasburgo konsentis kun ŝi en kverelo kun la belga ŝtato. Aŭ pli ĝuste, ne kun ŝi, sed kun ŝia dek monatojn aĝa filino.

En Belgio kaj en multaj aliaj landoj infanoj naskitaj de needziniĝintaj patrinoj havis malmultajn rajtojn. Ili ekzemple ne povis heredi de siaj gepatroj. Frazo el la belga leĝo iĝis fama, ne nur inter studentoj pri juro: Bâtard ne succède point, „Bastardo nenion heredas”. La sola eblo por la patrinoj estis adopti sian infanon. Tion eksciis en 1973 la juna Paula Marckx, kiam ŝi donis la vivon al sia filino Alexandra. Jure ŝi ne havis patrinan rilaton kun sia filino, kaj kiam ŝi forpasos, la filino heredos nenion. Tion Paula opiniis tre maljusta, kaj ŝi sendis leteron al la Eŭropa Kortumo pri Homaj Rajtoj en Strasburgo. La Kortumo sufiĉe rapide reagis, sed flegme diris: „Nur persono, al kiu estas kaŭzita maljusto, rajtas apelacii.”

Paula tamen per tiu respondo ne sentis sin venkita, kaj ŝi skribis novan leteron, nome de sia filino. La letero komenciĝis jene: „Mi estas Alexandra Marckx. Mi estas dek monatojn aĝa bebo kaj mi faras plendon kontraŭ Belgio”, kaj ĝi finiĝis per „Mi esperas, ke bebo kiel mi sen rajtoj povas kalkuli je homoj kun sperto kiel vi.” Kvin jarojn poste, la 13an de junio 1979, la Eŭropa Kortumo konsentis kaj la belga ŝtato devis fini la diskriminacion kontraŭ fraŭlaj patrinoj kaj iliaj infanoj.

Mejloŝtono

Laŭ la antverpena profesoro pri familia juro Frederik Swennen la „juĝo Marckx” estas vera mejloŝtono. „Ĝi kaŭzis senprecedencan revolucion en la familia juro”, li diras. „Pro la juĝo la belga ŝtato devis fini la diskriminacion inter ‚laŭleĝaj’ kaj ‚eksterleĝaj’ infanoj. De tiam ekstergeedzecaj infanoj ricevis plenan statuson kaj egalajn heredajn rajtojn.”

Laŭ Swennen la juĝo kaŭzis ankaŭ, ke la registaro prenis novan sintenon en familiaj aferoj. La juĝo Marckx diras, ke la „rajto je respekto al la privata kaj familia vivo” (artikolo 8 de la Eŭropa Konvencio pri Homaj Rajtoj) implicas favoran devon, ne nur rajton, kio signifas, ke la ŝtato devas aktive protekti tiun rajton. Antaŭ la juĝo la artikolo estis komprenata tiel, kvazaŭ la registaro ne enmiksiĝu en la privatan kaj familian vivon.

Marckx kontraŭ Belgio

40 jarojn poste la „juĝo Marckx”, ankaŭ nomata „juĝo Marckx kontraŭ Belgio”, havis alian neatenditan sekvon. Delphine Boël, brusela artistino, estas ekstergeedzeca filino de la (emerita) reĝo Alberto la 2a. Alberto tion ĉiam neis, ĝis juĝisto opiniis, ke ekzistas sufiĉe da suspektoj, kaj ke la reĝo devas disponigi sian DNA al la kortumo. Tio pruvis, ke efektive Delphine Boël estas ekstergeedzeca filino de reĝo Alberto kaj ke validas ankaŭ por ŝi la „juĝo Marckx”, kaj ke ŝi do estos unu el la heredantoj, kiam la reĝo mortos. Do ne nur Marckx „kontraŭ Belgio”, sed eĉ kontraŭ ĝia reĝo.

Paŭl PEERAERTS

korespondanto de MONATO en Belgio

Libroj

Resonanta kaj labirinta poetino dulingva

Ĉiu esperantisto scias, ke nia literaturo multon ŝuldas al tradukado: ekde niaj unuaj momentoj tradukado de majstroverkoj de nacilingvaj literaturoj reprezentas grandan proporcion de esperantaj legaĵoj. Tio pensigos nin pri la eblo trovi, en Esperanto, se ne abundan, do almenaŭ interesan verkaron pri la arto, aŭ scienco, traduki. Malgraŭ tio, estas iom konsterne konstati, kiom malmulte niaj eminentuloj okupiĝis pri konstruado de iu esperantlingva „Teorio de tradukado”: maloftas ĉe ni ne nur tradukoj de referenc-verkoj pri tiu por ni grava temo, sed ankaŭ mankas verkoj tuŝantaj la temon laŭ strikte esperantlingva vidpunkto.

En la korpuso de „Teorio de tradukado” unu el la hodiaŭ plej valorigitaj temoj estas tiu de „memtradukado”. Tio estas, tradukoj aŭ (pli ĝuste estus diri) versioj faritaj de la aŭtoro(j) mem. Por lingvisto aŭ tradukisto tiuj verkoj ebligas analizi, kun malofta klareco, la mensajn procezojn kaj de la aŭtoro kaj de legantoj de ties (sama?) verko en malsamaj lingvoj.

Sekve oni facile komprenas la intereson, kiun Chien de feu/Fajra hundo, poemlibro de Marie-France Conde Rey, vekus en tiu menciita grupo. Ĉar ŝia libro estas dulingve (france kaj esperante) verkita, ŝiaj poemoj estas per diversaj rimedoj kaj elturniĝoj tradukitaj/adaptitaj/reverkitaj de ŝi mem el unu al alia lingvo; kio signifas, ke origine franclingvaj poemoj estis esperantigitaj, kaj inverse. Tio estas, en si mem, ja malofta evento en ajna literaturo; tamen ne pro tio malpli interesa fenomeno, kiu, se ĝi estus okazinta en lingvo monde pli disvastiĝinta ol la nia, certe, altirus multe pli da atento.

Tamen estas tempo demandi: Kaj la poemoj, ĉu ili estas allogaj, interesaj, bonaj, aŭ ĉu oni aĉetu la libron nur por kunlabori kun niaj movadaj eldonejoj? Responde oni devas dekomence diri, ke la respondo dependos de la vidpunkto alprenita: se oni taksas la poemojn pro ilia enhavo, formo, (bel)soneco ktp, oni certe atingos malsimilajn konkludojn.

Ja la poemoj belsonas en Esperanto kaj en la franca (kvankam mi ne estas franclingvano, mi iomete konas tiun lingvon), kaj oni perceptas en ili la zorgemon de la aŭtorino rilate al sia memtraduka tasko. Tamen ĉar oni povas kompari, oni devas ja agnoski, ke ne ĉiam ŝi atingis veran ekvilibron inter la du versioj: inter ili estas ioma ŝanceliĝo, kaj kelkaj ideoj, rimoj, frazkonstruoj sonas multe pli bone en unu ol en la alia lingvo.

La versformo de la poemoj estas tre interesa, ĉar Conde Rey bonege regas tiun arton: sonetoj, kvarversoj, liberversoj, ĉiuj oftaj strukturoj de la poezio estas en ŝia verko bone reprezentataj. Kaj estas interese analizi, ke kelkfoje ŝi uzas diversajn formojn laŭ la lingvo de la versio. Tio estas, ŝi bone scipovas adapti sian verkon al la postuloj de ĉiu el la lingvoj, en kiuj ŝi poeziumas.

La libro dividiĝas en kvin partojn, kies centraj temoj estas ja malsimilaj kaj en kiuj estas malsimilaj kvantoj da poemoj, kaj jen ni alvenas al la plej diskutveka punkto en la tuta libro: la ĉeesto de kelkaj ideoj. Kiam oni legas la poemojn, oni en diversaj poemoj rekonas ideojn, esprimojn, frazerojn, kiujn oni jam aŭdis aŭ legis aliloke. Neniel temas pri plagiato, mi certas pri tio. Sed estas ofta afero, ke poetoj „purigas” siajn mensojn, metante surpaperen multon el tio, kio al ili kaŭzis iun impreson. Tiu procedo, simila al vakuigo de „mensaj tirkestoj”, estas multe pli ofta, ol ni pensas, ĉar ĝi estas mem parto de la maturiĝa procezo de la verkisto, kiu ne ĉiam konscias mem pri tio. Kaj certe, ĉar la poemoj estis verkitaj en diversaj momentoj, sed eldonitaj kune en sama volumo, tiu fakto montriĝas pli klare ol en verkoj kun pli strikta tempolimo inter verkado kaj publikigo.

Oni tamen ne pensu, ke tio estas kritiko aŭ malplivalorigo de la poemoj. Unue, ĉar, kvankam absoluta noveco estas alstrebinda celo, la okcidenta literaturo delonge konstruiĝas sur referencado al aliaj verkoj, tiel ekde la tempo de Homero tio ne plu estas problemo, ĉar estas neeble esti centprocente nova en tiu kampo. Due, ĉar tio donas al la versoj de Conde Rey certan intimecan tonon, kiu igas, ke oni rekonu, tie kaj tie, ombrojn de aliaj poetoj, lirikistoj, muzikistoj ktp. Kaj tio estas komfortiga sento, eĉ pro la fakto, ke tiuj „eĥoj” estas ne nur de franclingvanoj, sed el homoj verkintaj en ĉiuj grandaj literaturoj: estas tie Baudelaire kaj Heredia, Rimbaud kaj Henri Salvador, sed ankaŭ Fernando Pessoa kaj Teresa de Ávila, inter aliaj, kiujn alilingvaj legantoj kapablos trovi.

Ne nur pri referencado oni devas ja paroli: Conde Rey ankaŭ bonege scipovas „kudri” siajn poemojn inter si. Kelkfoje la poemoj rilatas unu al la alia, ĉu en klara kaj simpla maniero, ĉu en same klara, sed iom labirinta; ekzemple, per la sama idefluo. Krome, tiu labirinteco estas la plej signifa kaj individua trajto de la poemoj de Conde Rey, kies interpretado postulas de ni ne la kapablon elkriptigi enigmojn, sed simple atentan legadon.

Kaj ĝuste por pli bone kaj atente legi, ne devas vi, la legonto, okupiĝi pri la „arĥeologio” de la poemoj mem, ĉar por tio estas jam tedaj recenzistoj kaj lertaj kritikistoj. Prenu vi ĵus preparitan tason da kafo, komforte sidiĝu kaj legu kaj ĝuu la poemojn de Conde Rey, unue en ilia esperanta versio, poste, se vi ne estas ankoraŭ satigita, vivu la aventuron interpreti ilin ankaŭ en la franca: vi ja ne pentos pri tio.

Fernando PITA

Marie-France Conde Rey: Chien de Feu / Fajra hundo. Eld. Ĉarenta Esperanto, Angoulême, 139 paĝoj, broŝurita. ISBN 978-2-9531308-2-9.

Por mendi, vi iru al la Retbutiko.

Provo detrui la mitojn

Ekzistas kelkaj neklarigeblaj faktoj en Esperantujo. Unu el ili estas la ekzisto en franca vilaĝo Courgenard kun nur ĉirkaŭ 500 loĝantoj kaj en Esperantujo (kiu, malgraŭ ĉiuj maloptimismaj kalkuloj, estas iom pli vasta ol tiu vilaĝo) de klerulo tre klera, kiu laŭ ĉi tiu verko kaj aliaj verkoj liaj trankvile moviĝas inter kelkaj modernaj lingvoj kaj la antikvaj greka kaj hebrea. Tion faras ankaŭ aliaj, sed li ne havas problemojn transskribi ankaŭ la aramean kaj diskuti pri la signifo de antikvaj egiptaj vortoj kaj citi precize laŭ ĝia alfabeto la etiopan nomon Makeda de tiu reĝino de Saba aŭ Ŝeba, kiu vizitis Salomonon. Sed la ekzisto de Cherpillod ne estas mito, ĝi estas realo. Same realaj estas multaj informoj en ĉi tiu libro, kiu ne limiĝas je mitoj kaj mitologioj, sed donas informojn pri religioj kaj ilia ekesto, kiuj estas historiaj faktoj, ekzemple, mazdaismo.

Justa puno

Mi reliefigas tion nur por diri, ke en ĉi tiu libro la leganto trovas amason da informoj ankaŭ pri religioj malmulte konataj en Okcidento. Ekzemple, ĉu vi volas scii, kiam ekestis la hinda religio ĝainismo kaj kion tiu nomo signifas? Aĉetu ĉi tiun libron. Por doni al vi ideon pri la varia sed abunda enhavo de la libro, mi citas nur unu hazardan paĝon, la paĝon 104. Ĝi komenciĝas per la fino de la artikolo pri la reviviĝo de Jesuo, rekta mito laŭ Cherpillod kaj laŭ mi, kaj daŭrigas la traktadon per reviviĝo de la mortintoj, kiu okazos en la tago de la lasta juĝo, kiam ĉiuj uzintoj de neologismoj aŭ novaj radikoj en Esperanto ricevus la justan punon, se ankaŭ ĉi tiu lasta juĝo ne estus mito. Poste Rig-Vedo, hind-religia himnaro, eble la unua verko en hind-eŭropa lingvo, riŝio, kantisto aŭtoro de tiuj himnoj, Romeo kaj Julieta, verŝajne, reale ekzistintaj homoj laŭ Cherpillod, sed tre verŝajne, inventaĵoj de italaj literaturistoj, kiuj laŭgrade transformiĝis al Romeo kaj Julieta en anglaj tradukoj de tiuj italaj verkoj, Romolo, la fondinto de Romo, mamnutrita de lupino, Ronda Tablo (kavaliroj de la), la konata rakonto pri la reĝo Arturo, Roŝ-Haŝano, juda nova jaro, rozario, kristanaj preĝ-globetoj, Rubeno kaj Ruta, judaj rolantoj en la Biblio.

Hazarde en ĉi tiu paĝo ne estas multaj grekaj mitoj, sed mi povas certigi vin, ke la aliaj paĝoj plenas je Apolonoj kaj Atridoj kaj je la amaventuroj de Zeŭso, kiu mem troviĝas inter Zerubabelo, princo de Jehuda, kaj Ziusudro, la lasta antaŭdiluva reĝo de Sumero.

Vera pasio

Dum la legado min trafis du faktoj. Unue, la biblio-kono de Cherpillod estas grandega. Eble li lernis ĝin parkere en la hebrea kaj daŭre citas al mi nekonatajn nomojn de bibliaj malpli gravaj rolantoj, ekzemple, Ĥagajo, la deka el la dek du malgrandaj profetoj. Due, lia vera pasio dum la verkado de ĉi tiu libro estis lia provo detrui la mitojn de nia eŭropa kristana kaj aparte katolika religio. Li, evidente, estas franca ateisto, ĉirkaŭata de francaj katolikoj, sed estas por mi neeble ne konsenti kun li. Mi mem eĉ miras, ke dum jarcentoj niaj prapatroj povis kredi je la fabeloj pri virgulina nasko, renaskiĝo tri tagojn post la morto ktp. Kaj ni ne forgesu, ke multaj ankoraŭ kredas tion ankaŭ en riĉaj landoj kiel Usono, kie miksiĝas komputiloj kaj plej kompleta laŭlitera kredo je la Biblio. Se mi havus senfinan monon, mi disvastigus ĉi tiun libron kaj la librojn de Voltaire al la tuta mondo.

Intertempe, mi komencas pensi, ke, eble, André Cherpillod mem estas mito. Eble, en la realo temas pri 40 francaj kleruloj, unu por ĉiu fako, Biblio, hebrea lingvo, aramea lingvo, greka kulturo, teologio, ktp., kiuj decidis verki kune sub la kaŝnomo Cherpillod, kaj kredigis, ke li estas franca esperantisto, kiu loĝas en tre malgranda vilaĝo kaj mem eldonas siajn verkojn. Kiu ankoraŭ povas kredi je tiaj mitoj?

Renato CORSETTI

André Cherpillod: Vortaro de la mitoj kaj mitologioj. Eld. La Blanchetière, Courgenard, 2019. 126 paĝoj, bindita.

Por mendi, vi iru al la Retbutiko.

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 41a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 103 korespondantojn kun kunlaborkontrakto en 45 landoj kaj abonantojn en 73 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).

La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:

Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:

• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato

• Telegramo: https://monato.telegramo.org

• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:

Stefan Maul

gvida redaktoro:

Paŭl Peeraerts.

lingvaj reviziantoj:

Renato Corsetti, Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus.

faktokontrolanto:

André Ruysschaert.

redakcia sekretario:

Paŭl Peeraerts. Retpoŝto: monato@monato.be.

grafiko:

Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

redaktoroj:

• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.

• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.

• Eseoj: Sendu al la koncerna redaktoro, depende de la temo.

• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.

• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.

• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.

• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.

• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.

• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.

• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.

• Medio: Sendu viajn kontribuojn al medio@monato.be.

• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.

• Politiko: Alexander Shlafer, Usono, politiko@monato.be.

• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.

• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.

• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste 5 sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo de MONATO, la tria sumo estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO, la kvara sumo estas la tarifo de la agendo kaj enciklopedieto LA JARO senditaj triaklase (malrapide) kaj la kvina sumo estas tiu de LA JARO sendita unuaklase (rapide).

Ŝtato de la paganto           MONATO                LA JARO

surface  aere   rete   3a kl. 1a klaso

Argentino       EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Aŭstralio       AUD          97    102    58,20     11       16

Aŭstrio         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Belgio          EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Bosnio-Herc.    EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Brazilo         EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Britio          GBP          54     57    32,40      6,20     8,90

Bulgario        EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Ĉeĥio           EUR          50     53    30         6,9      9,9

Ĉinio           EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Danio           DKK         440    465   264        51       74

Estonio         EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Finnlando       EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Francio         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Germanio        EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Grekio          EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Hispanio        EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Hungario        HUF       13300  14280  7980      2300     3200

Irlando         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Islando         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Israelo         EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Italio          EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Japanio         JPY        7980   8500  4788       870     1270

Kanado          CAD          87     92    52,20      10      14

Kipro           EUR          50     53    30         6,9      9,9

Koreio          EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Kostariko       EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Kroatio         EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Latvio          EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Litovio         EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Luksemburgo     EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Malto           EUR          50     53    30         6,9      9,9

Nederlando      EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Norvegio        NOK         590    620   354        70       99

Nov-Zelando     NZD         105    111    63        12,00    18

Pollando        PLN         180    192   108        29       43

Portugalio      EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Rusio           EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Serbio          EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Slovakio        EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Slovenio        EUR          50     53    30         6,9      9,9

Sud-Afriko      EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Svedio          SEK         640    670   384        75      105

Svislando       CHF          82     88    49,20      9       14

Usono           USD          78     82    46,80      8       13

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en ŝtatoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.

• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.

• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.

• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.

• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Pĉk. IBAN AT80 6000 0000 0712 7744. Rete: aon.913548977@aon.at.

• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be.

• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba.

• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br.

• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk.

• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz.

• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com.

• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com.

• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee.

• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando.

• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.

• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.

• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com.

• Hungara: HEA, HU-1146 Budapest, Thököly út 58-60. II/209. Poŝtkest-adreso: HU-1368 Budapest, Pf. 193. Telefonnumeroj: 36/70/932-7465, 36/70/932-7464. Rete: hungario@gmail.com, www.esperantohea.hu.

• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net.

• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is.

• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44.

• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it.

• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp.

• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca.

• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat.

• Korea: Korea Esperanto-Asocio, Gangbyeon hansin core B/D, 1601 ho, 350 Mapo-dong Mapo-gu, Seoul 121-703. Rete: esperanto@saluton.net

• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr

• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Litova: Laimius Strażnickas, LEA, a.k. 178, LT-01003 Vilnius-C, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com.

• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com

• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no.

• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz.

• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com.

• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt.

• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru.

• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com.

• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net.

• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net.

• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se.

• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch.

• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org.

Enhavo

Monato sin prezentas

Claude Nourmont

Brian Moon

Politiko

SLOVAKIO

Neantaŭvidebla sed poreŭropa ĉefministro

SVEDIO

Demarŝo kontraŭ enmigrado

Moderna vivo

SOCIO

Inter konfliktaj gepatroj

TRAFIKO

Rektaj trajnoj inter Vieno kaj Bruselo

JAPANIO

Longvivado, ĉu beno aŭ sufero?

SOCIO

Virinoj: kontraŭ militoj kaj torturoj

KUBO

Konsultlibro por hispanlingvanoj

Antaŭ 40 jaroj

ETA kontraŭ drogoj

Eseoj

EKOLOGIA POLITIKO

Kie restas la verduloj?

PANDEMIO

Kronvirusa distopio

Scienco

ZOOLOGIO

Krustulo malkovrita (p)lastatempe

Lingvo

AKTUALE

Virusa konfuzo

OPINIO

Ĉu lingvo influas la melodion de kantoj?

Historio

ANTAŬ 40 JAROJ

Dek monatojn aĝa bebo gajnis juran batalon

Libroj

Resonanta kaj labirinta poetino dulingva

Provo detrui la mitojn

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Naturista vivo

Kolofono de la magazino MONATO

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

aŭ pere de peranto ...