Monato 2024/12
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2024-11-03T23:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Aktuale

MONATO atakita

La 11an kaj 12an de oktobro www.monato.be, la retejo de MONATO, ne plu funkciis pro t.n. sufoka retatako de grupo de retpiratoj kun ligo al Moskvo. Kio estas sufoka atako kaj kion ĝi praktike signifas por la uzantoj?

Sufokan retatakon oni povas kompari kun ŝtopiĝo sur aŭtovojo. Se miloj kaj miloj da aŭtoj en la sama momento volas suriri difinitan aŭtovojon, ĝi supersaturiĝas kaj trafiko ne plu eblas. Io simila povas okazi en Interreto. Se miloj da personoj vokas iun retejon samtempe, la servilo de tiu retejo ne plu povas trakti la petojn kaj kolapsas.

Kiu?

La kulpuloj de la atako estis rapide konataj. La por-rusia pirata grupo NoName057 ja mem asertis, ke ĝi kaŭzos la atakon. Ĝi kontaktis la belgan gazetaran agentejon

Belga kun la mesaĝo, ke ĝi baldaŭ atakos plurajn retejojn, ne nur tiun de MONATO, sed ankaŭ tiujn de multe pli grandaj entreprenoj kaj instancoj: Inter ili la agentejo

Belga mem, la retejo de la Flandra Parlamento, tiu de la valona televidstacio RTBF kaj kelkdeko da aliaj. En la Telegram-kanalo de la grupo ili skribis, ke ili „regule sendos tiajn sufoksalutojn al Belgio”. Flandra Esperanto-Ligo, la eldonanto de MONATO, estis telefone avertita de la servo Center for Cybersecurity Belgium (Belga Centro por Interreta Sekureco), sed en tiu momento kelkaj legantoj de MONATO jam estis avertintaj pri la „paneo”.

Kial?

NoName057 ne klarigis, kial ili volas ataki asociojn kaj entreprenojn, kiuj havas sian sidejon ĝuste en Belgio. Proparolanto de la belga registaro diris, ke supozeble tio estas reago al la fakto, ke Belgio aĉetis municion por Ukrainio en la valoro de 200 milionoj da eŭroj per eŭropa grupaĉeto. Krome estos pliaj investoj valorantaj 334 milionojn da eŭroj.

Tiu liverado de municio eble klarigas la atakon de la retejo de la Flandra Parlamento, sed ĉu pro tio gazetara agentejo kaj diversaj revuoj estus atakitaj? Verŝajne plia kaŭzo estas, ke ĝenerale la belga gazetaro tre kritike raportas pri Kremlo kaj pri la agado de Putin.

MONATO

Sed kial eĉ la „malgranda” MONATO? Nu jes, MONATO ekzemple raportis (2024/04, p. 4-5) pri la murdatencoj kontraŭ Aleksej Navalnij, io, kio laŭ Rusio estas puraj mensogoj.

Ĉu tiu kovrilo kun la foto de Aleksej Navalnij kaptis la atenton de la rusiaj sekurecservoj?

En alia artikolo (2023/03, p. 3) MONATO faktokontrolis kremlajn propagandaĵojn pri la invado en Ukrainio, montrante ilian malverecon. Ĉu anoj de FSB, la federacia sekurecservo de Rusio, studas nian magazinon? Aŭ ĉu iu leganto de MONATO denuncis nin ĉe la rusiaj aŭtoritatoj pro niaj „mispaŝoj”? Nu, eble tion ni neniam kun certeco scios.

Paŭl PEERAERTS
ĉefredaktoro

Leteroj

Mire pri MONATO

Leginte la lastajn numerojn de MONATO (junio, julio 2024) mi iom miris pri la nombro de artikoloj verkitaj de italoj. Bonege, pensas mi, ke Esperanto viglas en Italio (se artikoloj verkitaj de italoj spegulas la viglecon en Italio ...) Sed, mi demandis min, ĉu mankas al MONATO aliaj kontribuantoj? Tamen, mi gratulas MONATOn pro la sinsekvaj artikoloj de Julius Hauser pro lia internacia vidpunkto.

Alia motivo por miri: du artikoloj pri nuklea industrio! La unua Formi la estontecon (2024-08/09, p. 14) alportas nenion al la leganto, nur spegulas registarajn politikojn, sen ia ajn mencio de danĝero de tiu industrio. La dua Radioaktiva rubo, kien? (samnumere) donas pli da konkretaj informoj kaj levas demandon pri la estonteco. Ĉu vere indas enterigi tiom danĝerajn rubaĵojn? Estus interese legi kontraŭan opinion en MONATO.

Pierre GROLLEMUND

Saint-Étienne

MEP en Luksemburgo

En interesa artikolo en MONATO 2024/08-09, p. 20 Julius Hauser konstatas, ke Luksemburgo estas la plej riĉa lando laŭ malneta enlanda produkto (MEP) je unu loĝanto. Al liaj klarigoj indas aldoni ion, pri kio Eurostat (Eŭropa Statistika Oficejo) avertis, kaj kio komplikas la interpreton. Unu grava kaŭzo de la granda MEP je unu loĝanto de Luksemburgo estas la granda nombro da homoj, kiuj loĝas en Belgio, Germanio aŭ Francio, sed ĉiutage veturas al Luksemburgo por labori. Ili kontribuas al la MEP de Luksemburgo, sed ne estas inkluzivigitaj en la denominatoro, kiam MEP je unu loĝanto estas kalkulata.

La malneta enlanda enspezo, MEE, estas parenca mezuro, kiu eble estas pli bona mezurilo de „riĉeco”. Principe, se oni al MEP aldonas salajrojn kaj kapitalenspezojn el eksterlando kaj subtrahas tiajn enspezojn, kiuj iras al eksterlando, rezultas MEE. La tutmonda MEE egalas al la tutmonda MEP, kaj por la plej multaj landoj la MEE estas proksimume same granda kiel la MEP. Sed por Luksemburgo la MEE egalis al nur 71 procentoj de la MEP en 2020. La ĉefa kaŭzo estas la sendado de salajroj al ĉiuj, kiuj loĝas en najbara lando, sed laboras en Luksemburgo.

Bo SANDELIN

Svedio

Mensoga resumo

Mi estis vere ŝokita pro la mensoga resumo pri la politiko de la Nova Popola Fronto: „Ĉi tiu programo resumiĝas al pli da elspezoj ol enspezoj” (MONATO 2024/10, p. 3-4). Tiu programo male estis subtenata de Esther Duflo, Nobel-premiito pri ekonomiko, kaj de pli ol 300 ekonomikistoj, kiuj subskribis deklaron por montri sian aprobon pri la programo de la Nova Popola Fronto pri ekonomiko. Dankon pro aperigo de korekto pri tiu „eraro”, kiu vere similas al la propagando de la dekstraj partioj.

Virginie HARLET

Francio

La rubriko „Leteroj” estas destinita al koncizaj (maksimume 150-vortaj) reagoj de abonantoj pri aktualaĵoj kaj pri artikoloj aperintaj en MONATO. La redakcio faras propran elekton, post lingva kaj stila polurado. Letero, ankaŭ reta, estu subskribita per la nomo, kompleta stratadreso kaj telefonnumero. Per la sendo de la letero la aŭtoro donas sian permeson publikigi ĝin en la papera kaj en la ciferecaj versioj de MONATO. Leteroj por publikigo estu senditaj al leteroj@monato.be.

El diplomatia vidpunkto

Britio kaj Maŭricio: longdaŭra disputo finita laŭ diplomatia vojo

La 3an de oktobro 2024 Unuiĝinta Reĝlando oficiale anoncis, ke ĝi redonos la suverenecon de la Ĉagosa Insularo al Maŭricio kadre de interkonsento, kiu, interalie, sekurigas la estontecon de la ŝlosila usona bazo armea sur la atolo Diego Garcia dum 99 jaroj. La loĝantoj de la insulo, kiuj estis elloĝigitaj, havos la rajton reveni 1. Ĉi tiu okazaĵo tuj vekis la intereson de la ĉefaj mondaj amaskomunikiloj kaj diplomatoj, kaj la tuta afero meritas pli proksiman diplomatian klarigon en pli vasta historia kunteksto.

La deklaro finis jardekojn da disputoj kaj diplomatiaj traktadoj pri la lasta brita kolonio en Afriko. La interkonsento estis atingita post 13 fazoj de traktadoj, kiuj komenciĝis en 2022, post kiam la Internacia Kortumo en Hago (Nederlando) kaj la Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj (UN) en 2019 kaj 2021 agnoskis maŭriciajn diplomatiajn pretendojn kaj defiojn al suvereneco 2. Por ke la leganto pli bone komprenu la kaŭzojn de ĉi tiu decido kaj orientiĝu en la problemaro, necesas unue doni kelkajn bazajn informojn.

Geografia situo

Ĉagosoj estas insularo, kiu konsistas el grupo de sep atoloj kun pli ol 60 apartaj insuloj tropikaj en la mezo de la Hinda Oceano. Ĝi situas ĉirkaŭ 500 km sude de Maldivoj kaj 1600 km sud-okcidente de Barato.

Historio

La Ĉagosa Insularo ne estis loĝata ĝis la 18a jarcento. Komence de la 19a jarcento, pli precize, en 1814 dum la Napoleonaj Militoj, la insuloj venis sub britan regadon. Kiam Maŭricio sendependiĝis en 1968, Britio plue konservis Ĉagosojn, kiuj fariĝis brita teritorio en la Hinda Oceano.

Armea bazo

En la 1960aj kaj 1970aj jaroj la britaj aŭtoritatoj elloĝigis inter 1500 kaj 2000 lokajn loĝantojn de la atolo Diego Garcia, por ke oni povu tie konstrui, kune kun Usono, militbazon. Pro tio estas en la komuna deklaro ankaŭ mencio pri ebligo de reveno de elloĝigita loĝantaro, el kiu la plimulto hodiaŭ vivas en Sejŝeloj, Maŭricio kaj Britio.

La armea bazo Diego Garcia havas grandan strategian valoron por Britio kaj Usono: ĝi estas markita en internaciaj rilatoj kiel neanstataŭebla platformo por sekureco kaj militaj operacoj en Proksim-Oriento, Sud-Azio kaj Orient-Afriko. Ĝia strategia graveco montriĝis ankaŭ dum la militaj konfliktoj en Irako kaj Afganio.

Diplomatia medio

La longdaŭra disputo inter Maŭricio kaj Britio pri Ĉagosoj disvastiĝis ankaŭ en la kampo de multflanka diplomatio. Sub diplomatia premo de la maŭricia registaro, la Ĝenerala Asembleo de UN en 2017 decidis per plimulta voĉdono, ke la disputo pri la suvereneco de Ĉagosoj estu solvita de la Internacia Kortumo en Hago 3.

Du jarojn poste, en februaro 2019, la Internacia Kortumo en sia konsila rolo deklaris, ke la procezo de malkoloniigo de Maŭricio ne estas laŭleĝe finita, kaj pro tio la insulo Diego Garcia devas reveni al Maŭricio, kion Britio decideme rifuzis akcepti 4.

Diplomatia malvenko

Post du monatoj la Ĝenerala Asembleo de UN alprenis rezolucion, kiu postulis, ke Britio ĉesigu sian kolonian administradon de Ĉagosoj kaj rehavigu ilin al Maŭricio. Por tiu rezolucio voĉdonis 116 landoj, ses landoj estis kontraŭ (Aŭstralio, Britio, Hungario, Israelo, Maldivoj, Usono) kaj 56 landoj sindetenis, inkluzive de Francio kaj Germanio, kio reprezentas grandan diplomatian malvenkon por Britio en la kampo de multflanka diplomatio 5.

Disputo finita

La komuna deklaro de la registaroj de Britio kaj Maŭricio signifas, ke post pli ol duonjarcento la disputo finiĝis ekskluzive laŭ diplomatia vojo. Por la maŭricia diplomatio tio signifas ankaŭ la sukcesan finon de ĝiaj grandegaj diplomatiaj klopodoj.

Oni povas nur esperi, ke la komuna deklaro de la registaroj anoncas novan epokon de ekonomia, sekureca kaj media partnereco inter la du nacioj. Britio kaj Maŭricio havas la eblon kunlabori en la estonteco en la kampoj de mediprotektado, marsekureco, agado pri kontraŭleĝa fiŝkaptado kaj migrado ktp kun la komuna celo sekurigi kaj protekti unu el la plej gravaj medioj maraj en la mondo.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius HAUSER estas emerita ambasadoro de Slovakio. Lia tuta profesia vivo estas ligita kun diplomatio. Li laboris en diversaj altrangaj postenoj en la ministrejo pri eksterlandaj aferoj kaj eksterlande.

1. Vidu: Komuna Deklaro de la Registaroj de la Respubliko Maŭricio kaj Unuiĝinta Reĝlando de Britio kaj Nord-Irlando koncerne la Ĉagosan Insularon, inkluzive Diego Garcia (Joint Statement between the Governments of the Republic of Mauritius and the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland concerning the Chagos Archipelago, including Diego Garcia ), fonto: https://pmo.govmu.org/Communique/Final Joint Statement on Mauritius-UK negotiations.pdf .

2. https://news.un.org/en/story/2024/10/1155326 .

3. Rezolucio de UN, A/RES/73/295, junio 2017.

4. https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/169/169-20190225-PRE-01-00-EN.pdf .

5. Rezolucio de la Ĝenerala Asembleo de UN – UN GA/12146, majo 2019.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Politiko

D. R. KONGO

„Nigra pantero” kontraŭ la krimularo

Kuluno estas minaca krimularo, kiu aktivas en Kinŝaso, kaj en la provinco Kongo Centra (proksime al Kinŝaso). Ĝia celo estas ŝteli, minaci kaj difekti per klingaj armiloj (tranĉiloj, ŝtonoj ktp) malfortajn kaj senarmajn homojn. La kulunanoj agadas en grupoj, kaj iliaj bandoj estas strukturitaj hierarkie. Ĉiu bando havas sian propran teritorion, kie ĝi agadas kaj altrudas siajn regulojn. Se hazarde aŭ konscie iu alia bando kuluna eniras fremdan teritorion, tio ofte solviĝas per batalo: la estroj el la du bandoj alfrontas unu la alian por pruvi sian superecon.

Kuluno estas postsekvanto de Pombo, iama nomo por la krimuloj, kiuj ekde la mezo de la 2000aj jaroj en Kinŝaso ŝtelis, mafiis kaj okaze de rezisto facile murdis, vundis aŭ fortranĉis la brakojn de la viktimoj per maĉetoj.

Kaŭzoj

La zairianigo 1, kiu kaŭzis la eksproprietigon de firmaoj de spertaj blankaj manaĝeroj, por doni al novuloj (zairianoj-amikoj kaj proksimuloj de Mobutu la iama prezidanto), bankrotigis plurajn entreprenojn, senlaborigante multajn gepatrojn. La rabado dum la 1990aj jaroj detruis la reston de tio, kio povus esti priskribita kiel nacia ekonomio, lasante multajn laboremajn gepatrojn sen ajna laboro, per kiu ili povus prizorgi siajn infanojn. Tio montras, ke la kulunanoj estas fakte viktimoj de la Ŝtato, mem viktimoj de preda administrado.

Gravas ankaŭ substreki la kontribuon de tiel nomataj reviviĝaj eklezioj en la malstabiligo de familioj en Kinŝaso. Konkure al la drinkaĵo-vendejoj ili plimultiĝas kaj fariĝas grava faktoro en la disfalo de familioj pro senbazaj akuzoj al la infanoj pri sorĉado. Rezulte la gepatroj ofte elpelas siajn gefilojn. Inter ili, la kontribuo de la asocio „Batala Animflegado” de „Maman Olangi” estas precipe grava pro sia fama „ekzameno” de la stato de la animo. Ĉi tiu praktiko kondukis centmilojn da infanoj surstraten, kiuj fariĝas senhejmuloj kaj poste eniras bandajn grupojn kiel Kuluno, serĉante rimedojn por pluvivado. Ni do devus batali kontraŭ tiaj praktikoj.

Post pluraj jaroj da viktimigo kaj ostaĝado de la kinŝasa loĝantaro fare de Kuluno – bandoj de turbulaj kaj preskaŭ neregeblaj junuloj – la duopo nacia polico kaj spionservo trovis iujn rimedojn por elradikigi unufoje por ĉiam la kreskantan barbarecon en la ĉefurbo de la Demokratia Respubliko Kongo.

Operaco „Likofi”

Likofi, en la lingala lingvo, signifas pugnobaton. Konsiderante la krimojn kaj ĉiaspecajn malbonfarojn kulunajn, iama generalo de la polico de Kinŝaso iniciatis la operacon „Likofi” dum la prezidanteco de Joseph Kabila Kabange.

La plenumo de ĉi tiu operaco estas ligita al multnombraj plendoj, krioj kaj larmoj venis de ĉiuj anguloj de la urbo Kinŝaso, eĉ dubigante pri la kredindeco kaj la potenco de la polico.

„Likofi” estis temo de forta kritiko: perfortoj, senprocesaj ekzekutoj kaj kontraŭvolaj malaperoj estis uzataj sendistinge, eĉ kontraŭ multaj senkulpaj homoj. La misuzoj plenumitaj de la konga polico estis denuncitaj en raporto publikigita de Human Rights Watch. La dokumento enhavas ankaŭ informojn pri kadavrodeponejoj kaj pri ĵurnalistoj, kuracistoj kaj aliaj atestantoj, kiuj estis minacataj de polico kaj aliaj ŝtataj agentoj por eviti la raportadon pri mistraktado fare de policanoj dum Operaco Likofi. Tiuj kritikoj finfine puŝis la kongan registaron elekti alian planon.

Operaco „Nigra pantero”

La operaco „Nigra pantero” estas iniciato de la nuna registaro, sub la prezidanteco de Felix Antoine Tshisekedi. Dum ĝi oni arestis ducenton da „neciviluloj”, kiuj estas senditaj al militaj tribunaloj. Estas preciziginde, ke ĉi tiuj „neciviluloj” estas individuoj arestitaj en posedo de armiloj aŭ surhavantaj armeajn aŭ policajn uniformojn.

La komunumoj, kiuj konsistigas la ĉefurbon Kinŝaso, estas 24. Ĉiuj el ili estas submetitaj al malsekureco malutila al ilia evoluo. Operaco „Nigra Pantero”, ĝis nun, estis efektivigita nur en la komunumoj kie la malsekureco estas konstanta, nome la komunumoj Bandalungwa, Bumbu, Kimbanseke, Makala, Masina, Ngiri-Ngiri kaj Selembao. Tamen, tio ne estas sufiĉa. La teritoria kovrado de la operaco devus inkluzivi ĉiujn 24 komunumojn de Kinŝaso kaj ankaŭ aliajn grandajn urbojn de DRK.

1. Zairianigo estis politika kaj ekonomia reformo entreprenita de la diktatoro Mobutu Sese Seko en la 1970aj jaroj. La politiko estis parto de pli vasta strategio, kiu celis forigi koloniajn influojn kaj emfazi la afrikan identecon de la lando. Ĉi tio inkluzivis la ŝanĝon de la lando nomo de Kongo al Zairio kaj la adopton de tradiciaj afrikaj nomoj anstataŭ eŭropaj.

Arlain KIZEYIDIOKO-MAYINDA

D. R. Kongo

OPINIOJ

Mikroŝtato kontraŭstaras ekstremismon

En la ĉefurbo de Albanio delonge troviĝas la ĉefsidejo (t.n. „ĉefavejo” – ĉef-av-ej-o) de ĉiuj mondaj bektaŝoj, anoj de islama sekto aperinta en la 13a jarcento, kiam Haxhi Bektash Veliu sendis al sud-orienta Eŭropo kaj Albanio la derviŝon Sari Saltik. Ekde tiam tiu ĉi starigis marabutojn (mistikulojn) ne nur en Albanio sed ankaŭ en Hungario, Rumanio kaj ceteraj landoj en Balkanio, norda Afriko kaj Proksima Oriento.

Bektaŝismo povas esti konsiderata kiel la kvara religio nacia de Albanio (krom la islama, la katolika kaj la ortodoksa), ĉar 5 % de la loĝantaro apartenas al ĝi.

La bektaŝoj antaŭenigas la ideojn de justeco kaj egaleco, toleremo kaj harmonio kaj kunagado kun ĉiuj religiaj kredoj.

Ĝis la jaro 1925 la ĉefsidejo estis en Ankaro (Turkio), ĝis la turka parlamento decidis fermi ĉiujn monaĥejojn. La tiama ĉefavo Sali Njazi (albandevena) proponis, ke oni translokiĝu al Albanio, lando tradicie karakterizita de interreligia toleremo. La tiama albana reĝo Ahmet Zog la Unua, per reĝa dekreto, disponigis al la nova ĉefsidejo teritorion sud-oriente de Tirano, kie ĝi ankoraŭ estas.

La italaj faŝistoj, okupintaj Albanion en 1939, mortigis Sali Dede en la jaro 1941 pro ties patriotismo. Lin anstataŭis la ĉefavo Reshat Bardhi. Ĝenerale la bektaŝoj konsideras unuavice la patrion kaj duavice la religion. Aldone ili subtenas edukadon kaj nacian kulturon. Estas rimarkinde, ke inter la albanaj renesanculoj estis ankaŭ bektaŝoj (nia nacia poeto Naim Frashёri ktp).

En 1967 la komunisma reĝimo fermis kaj detruis ĉiujn religiajn instituciojn, sed ĝi ne detruis la ĉefavejon, konsiderante ĝin tutmonda institucio. La 22an de marto 1990 la ŝtato permesis la funkciadon de la religiaj institucioj, inkluzive de la bektaŝaj.

Hodiaŭ la komplekso de la ĉefsidejo estas vere impona. Ĝin vizitas centmiloj da homoj ĉiujare, precipe okaze de la nacia festotago de Noruzo (22a de marto), kiu foje estas celebrata proksime al Ashura, kiam oni memoras pri la batalo de Karbala (en la nuna Irako). Ĝuste en tiu ĉi militepizodo mortis unu el la inspiraj figuroj de bektaŝismo, Husayn ibn Ali, la nepo de la profeto Mahometo.

Post la morto de la ĉefavo Reshat Bardhi oni elektis la nunan ĉefavon, Edmond Brahima.

La ideo pri la kreiĝo de bektaŝisma ŝtateto naskiĝis ekde la 1930aj jaroj, sed lastatempe tio kristaliĝis, antaŭenpuŝiĝis de la ĉefavo Edmond mem kaj estas subtenata ankaŭ de la aktuala socialista registaro de Edi Rama.

La ekzisto de tia nova ŝtateto kontraŭstarus la danĝerajn tendencojn, kiuj ekzistas ankaŭ en Balkanio, de la tiel nomata fundamentisma islamismo. Tio kontribuus al pli paca kunekzistado en Eŭropo kaj ne nur.

Bardhyl SELIMI
korespondanto de MONATO en Albanio

Bardhyl SELIMI (1945) finstudis matematikon en la universitato de Tirano. Li estas kunlaborinto de PIV. Pro sia rolo en la plifortigo de la albana Esperanto-movado li estis honorita per Diplomo pri Elstara Agado de Universala Esperanto-Asocio.

Ne fidu pri facilaj solvoj

La politika situacio en Latin-Ameriko ne montras signojn de pliboniĝo. Aktuale, multaj registaroj alfrontas defion: kiel respondi al la popolaj movadoj, kiuj postulas pli da demokratio kaj travidebleco en siaj landoj. Ĉi tiu problemo estas eĉ pli granda por ĉiu aŭtoritatema registaro, kiu celas gardi sian povon kaj pozicion en socio.

Bukele kaj Ortega

Eĉ se nun la mondaj amaskomunikiloj atentigis pri la protestoj en Venezuelo, oni ne devas forgesi, ke aŭtoritatemaj registaroj ne estas nova afero en tiu ĉi mondoparto, sed fenomeno, kiu afliktas la latin-amerikajn sociojn ekde la estiĝo de latin-amerika identeco. Ofte, aŭtoritatemuloj aperas kiel bonaj kaj popularaj – sed provizoraj – solvoj por malfortaj aŭ nefunkciantaj politikaj sistemoj.

La prezidanto de Salvadoro, Nayib Bukele, kiu atingis la povon en sia lando por lukti kontraŭ la krimaj organizaĵoj, poste aprobigis konstitucian reformon, kiu laŭ la opozicio iras en direkton „de diktatora skemo de pli granda koncentriĝo de potenco”. Bukele anstataŭigis publikajn oficistojn, kiuj ne kunlaboris kun li, per „fidelaj” oficistoj. Malgraŭ tio, la registaro de Bukele daŭre ĝuas larĝan subtenon de la loĝantaro.

En Nikaragvo ankaŭ Daniel Ortega uzis sian povon por resti ĉe la povo. Konstitucia reformo permesis al li esti elektita trian fojon. Tamen la anonco pri komenco de laboro por konstrui la Nikaragvan Kanalon, kiu grave influas la proksiman Lagon Nikaragva kaj proprietaĵojn de ĉiu, kiu loĝas ĉirkaŭe, kaŭzis grandan internan tumulton kaj protestojn, kiuj poste ankoraŭ pligrandiĝis.

En 2018 la protestoj kaj ekonomiaj kondiĉoj nuligis la projekton, sed la registaro de Daniel Ortega denove alfrontis la popolan malkontenton, kiam ĝi anoncis plialtigon de la impostoj kaj malpligrandigon de la pensioj por multaj homoj. Protestoj iĝis eĉ pli fortaj ol antaŭe, kaj Ortega frue sendis la armeon por regi la politikan situacion en grandaj urboj. Oni taksas, ke mortis inter 200 kaj 400 homoj.

La protestoj de 2018 ŝanĝis la manieron, laŭ kiu Ortega regis. Li rapide kaj forte komencis persekuti politikajn opoziciulojn. Li komencis ĉe la katolika eklezio ĉar pastroj subtenis protestojn kontraŭ la politika perforto registara. Nun li daŭrigas kontraŭ la opoziciaj kandidatoj, kiuj estis malliberigitaj antaŭ la prezidanta elektado en 2021.

La malliberigo de figuroj kiel la episkopo Rolando Álvarez Lagos (2022) kaj prezidanta kandidato Cristiana Chamorro Barrios (2021) kaŭzis kondamnon de la internacia komunumo. Vatikano rompis diplomatiajn rilatojn kun Nikaragvo kaj eĉ maldekstraj ŝtatprezidantoj kiel Gabriel Boric aŭ Lula da Silva, kiu antaŭe havis bonajn rilatojn kun Ortega, komencis postuli pli da demokratio kaj paŝojn kontraŭ la nikaragva registaro.

Timigaj opinisondadoj

En Ĉilio, kiu estis regata de la diktatoro Augusto Pinochet inter 1973 kaj 1990, oni denove pensas, ke diktatoro povas esti solvo por la sekureca krizo. Opinisondadoj montras, ke pli ol 50 % de la ĉilianoj pensas, ke aŭtoritatema registaro estus pli bona por lukti kontraŭ krimo.

Eblas pensi, ke en Latin-Ameriko la loĝantaro ne nepre kontraŭas aŭtoritateman reĝimon pro ĝia maldemokratieco, sed ĉar ĝi malsukcesas solvi la konkretajn problemojn de la popolo. Tial multaj landoj troviĝas sub risko de diktatoreco.

La estonteco estas malfacile prognozebla. Ni ankoraŭ ne povas scii, ĉu la registaro de Ortega falos, ĉu ĝi ankoraŭ kapablos resti ĉe la povo, ĉu Bukele – kiam lia registaro ne plu povos solvi la problemojn – sukcesos eviti protestojn kaj tumultojn, aŭ kio okazos en la estonteco en Venezuelo. Sed ni devas demandi nin, kial aŭtoritatemaj registaroj aperas, kaj kion ni povas fari por eviti tion.

Leonardo ARAYA
korespondanto de MONATO en Ĉilio

Leonardo ARAYA estas diplomito pri sociologio.

PERUO

Heredaĵo de polemika ŝtatestro

Amata de multaj homoj, malamata de aliaj, la 86-jara perua eksprezidanto Alberto Fujimori [fuĵimori] mortis la 11an de septembro 2024 post longa batalo kontraŭ kancero. Lia forpaso estigas intensajn debatojn nacie kaj internacie kaj markas la finon de politika epoko plena de profundaj ŝanĝoj kaj polemikoj.

Nula toleremo

Fujimori regis Peruon inter 1990 kaj 2000, periodo markita de la intensa batalo kontraŭ la terorismo de Luma Vojo (en la hispana Sendero Luminoso) kaj Revolucia Movado Túpac Amar (en la hispana Movimiento Revolucionario Túpac Amar, MRTA). Li efektivigis agreseman militan kaj polican strategion, kiu sukcesis signife redukti la perforton kaj restarigis la regadon de la lando. Tamen, ĉi tiu politiko rezultigis ankaŭ akuzojn pri malrespekto de homaj rajtoj, eksterjusticaj ekzekutoj kaj arbitraj arestoj. La 3an de novembro 1991 okazis la masakro en Barrios Altos, kie 15 homoj estis mortigitaj dum kvartala renkontiĝo. La 18an de julio 1992 naŭ studentoj kaj unu profesoro estis mortigitaj en la universitato La Cantuta pro supozataj ligoj kun Luma Vojo. Fujimori respondis al la akuzoj pri krimoj kontraŭ homeco per la argumento de nula toleremo kontraŭ terorismo, defendo, kiun li uzis por pravigi siajn agojn kontraŭ ĉiuj suspektataj civitanoj.

Dum lia regado oni sukcesis ankaŭ stabiligi la ekonomion, redukti inflacion kaj revivigi investistan fidon en la lando, kiu dum la transprenado de la prezidanteco estis en grava ekonomia krizo kun ega inflacio. Atingocele Fujimori uzis drastajn rimedojn kiel forigon de ŝtataj subvencioj kaj ampleksan privatigon de publikaj entreprenoj.

La 5an de aprilo 1992, Fujimori dissolvis la parlamenton, reorganizis la juĝan povon, kaj kreis „registaron de krizo kaj nacia rekonstruo”. Kun subteno de la perua armeo, li prenis plenan regon de la ŝtataj povoj. La epizodo estas konata kiel la mem-puĉo de 1992, kiu estis pravigita de Fujimori kiel respondo al la „obstrukca” agado de la parlamento, kiu – laŭ li – malhelpis la ekonomiajn reformojn kaj la lukton kontraŭ Luma Vojo.

Dum lia dua oficperiodo, la registaro de Fujimori efektivigis vastan familiplanadan programon por redukti la naskokvanton kaj plibonigi la vivkvaliton de virinoj. Tamen, esploroj kaj atestoj montris, ke la programo estas uzata por steriligi centojn da miloj da virinoj, precipe el indiĝenaj kaj kamparaj komunumoj, sen ilia konscia konsento. Multaj viktimoj asertis, ke ili estas submetitaj al la proceduroj sub trompo aŭ minaco, kun neniu klara informo pri la riskoj kaj sekvoj.

Fino de la fuĵimorista epoko

Malgraŭ diversaj akuzoj pri korupto kaj homrajtaj malobservoj, Fujimori sukcesis resti ĉe la povo, kaj estis reelektita en 2000 malgraŭ la akuzoj pri elektaj fraŭdoj kaj kritikoj pri la manko de travidebleco en la elektoj. Tamen, lia falo okazis subite, kiam aperis filmetoj malkovrantaj subaĉetojn (de politikistoj, entreprenistoj ktp) kaj elmontrantaj koruptan reton, kiu riĉigis lin kaj liajn proksimulojn.

Fujimori fuĝis al Japanio por eviti juĝon. Estas rimarkinde, ke li formaligis sian abdikon per fakso el Tokio. Lia ekzilo estis polemika, sed en septembro 2007 li estis ekstradiciita al Peruo kaj poste kondamnita pro korupto, ŝtelado de publikaj rimedoj kaj krimoj kontraŭ homeco. Kvankam li estis malliberigita, liaj subtenantoj daŭre provis havigi al li pardonon, kaj finfine, en la kristnaska vespero de 2017, li ĝin ricevis de la tiama prezidanto Pedro Pablo Kuczynski, kio denove dividis la landon.

Lia libereco denove estis interrompita en januaro 2019 post kiam oni konfirmis, ke lia sanstato ne estas tiel malbona, kiel li kaj liaj subtenantoj asertis. Tamen, en decembro 2023, la Konstitucia Kortumo ordonis lian liberigon, permesante al li liberecon ĝis lia forpaso sub la prizorgo de lia filino Keiko [Kejko] 1.

Dividita socio

La morto de Alberto Fujimori provokis miksitajn reagojn, reflektantajn la politikan polusiĝon de la perua socio. Liaj subtenantoj memoras lin kiel la savanton de la patrujo, kiu sukcesis eligi la landon el profunda krizo. Aliflanke liaj kritikantoj vidas lin kiel diktatoron, kiu misuzis potencon kaj kaŭzis grandan damaĝon al la lando, kio montras la kompleksecon de lia heredaĵo kaj la bezonon de daŭra debato pri la signifo de lia registaro por la perua popolo kaj la internacia komunumo.

1. Keiko Fujimori, naskita la 25an de majo 1975, partoprenis en pluraj prezidantaj elektoj, en 2011 kaj 2016, sed ne sukcesis venki en la fina voĉdonado. Ŝia politiko estas ofte asociita kun la klopodoj daŭrigi la politikan agendon de ŝia patro. Ŝi estas prezidanto de la partio Fuerza popular.

Gustavo VILLANUEVA CHÁVEZ

Peruo

Gustavo VILLANUEVA CHÁVEZ estas aktiva esperantisto de Perua Esperanto-Asocio kaj interpretisto de la perua gestolingvo.

Moderna vivo

MERKATIKO

Konsilio de la Kuba Landomarko

Merkatiko estas tekniko celanta krei klientaron por ĉiuspecaj varoj aŭ servoj, kreante la senton, ke ili estas bezonataj. Alivorte, ĝi signifas orientiĝon de la decidoj de organizaĵo aŭ unuopulo laŭ la cirkonstancoj de la merkato.

En merkatiko kaj komunikado oni uzas la esprimon „landomarko” (LM) (angle, Nation branding) por trakti la nematerian valoron de la reputacio kaj merkataj trajtoj de lando laŭ multoblaj aspektoj, kiel ekzemple ĝiaj produktoj, turismo, kulturo, sportoj, firmaoj kaj/aŭ publikaj institucioj. Tiuj determinas la valorojn, kiuj estas en rilato kun la lando.

Bona LM aldonas, en la opinio de propagandistoj de tiu koncepto, valoron al la varoj de la koncerna lando etikeditaj per „Farita en ...”, same por turismo, altiro de eksterlanda kapitalo kaj varbado de laborfortoj por politika kaj kultura influo fare de la lando en la mondo.

Origino de la esprimo

La koncepto aperis la unuan fojon en 1996, elpensita de Simon Anholt, angla politikologo, kaj poste ĝi evoluis kaj uzeblas por taksi la reputacion de lando laŭ la similaj principoj uzataj koncerne firmaajn markojn.

Kiel rezulto, multaj landoj havas organizaĵojn okupiĝantajn pri plibonigado de la LM-bildo de la lando kaj pri emfazado de ĝiaj kvalitaj diferencoj.

Graveco de LM

Oni referencas al iuj difinoj de Norberto Chaves (argentina profesiulo naskiĝinta en 1942 kaj loĝanta en Barcelono), kiu laboras en la kampo de institucia komunikado kaj fundamente esploras la temon de markodezajno inkluzive de landomarko.

En sia libro La landomarko en Latin-Ameriko 1 Chaves diras: „Markkonstruado estas grava temo por kompania kaj produkta administrado, kaj ĝi etendiĝis al areoj tradicie ekster merkataj konsideroj. Ekstrema okazo de ĉi tiu vastiĝo estas ĝuste la tiel nomata LM, kiu estas en ligo kun tiu de marko kun turisma celo. En la okazo de Kubo oni demarŝis por provi konsciigi la homojn pri la graveco havi LM, kiu reprezentos ĉiujn niajn naturajn trajtojn kaj kubanecon.”

Oficiala ceremonio

La konsilio de la landomarko de Kubo (KKLM) estis oficiale prezentita la 22an de julio en oficiala ceremonio okazanta en la Nacia Hotelo de Havano, kaj ĉeestis la kuba ĉefministro Manuel Marrero Cruz kaj aliaj gravaj kubaj aŭtoritatoj, la vicĉefministro Inés María Chapman kaj la ministro pri turismo Juan Carlos García.

La Konsilio de Ministroj de la Kuba Respubliko publikigis Dekreton 54/2021, kiu establis la landomarkon de Kubo kaj la regularojn, kiuj regas kaj ĝian uzon kaj ĝiajn funkciojn.

La prezidanto de la Instituto pri Informado kaj Socia Komunikado Alfonso Noya Martínez nomumis Humberto Juan Fabián Suárez – la unuan vicprezidanton de la Kuba Asocio de Sociaj Komunikistoj – estro de KKLM.

Ĉefaj trajtoj

KKLM havas sian propran juran personon kaj estas parto de la instituto pri Informado kaj Socia Komunikado, kiu okupiĝas interalie pri la administrado de la LM-bildo. La institucion konsistigas reprezentantoj de la Ministrejo pri Eksterlandaj Komerco kaj Investo, la Ministrejo pri Eksterlandaj Rilatoj kaj Turismo kaj aliaj institucioj kiel la Kuba Komerca Ĉambro, la Nacia Dezajn-Oficejo, kaj la Kuba Industri-Proprieta Oficejo, inter aliaj.

KKLM konsistas el naŭ membroj inkluzive de la konsiliestro.

Konsideroj de la kuba ĉefministro

Kadre de la inaŭgura aranĝo Marrero Cruz emfazis, ke la konsilio nun havas longan kaj malfacilan taskon, ĉar „ĝi havas la respondecon protekti, antaŭenigi, administri, kontroli kaj defendi la markon en Kubo kaj eksterlande”. „Kiam ni parolas pri LM, en multaj okazoj oni konsideras ĝin simpla administra ago por rajtigi ĝian uzon kun organizaj celoj, koncerne varojn kaj servojn aŭ eventojn. Tamen, temas pri kompleksa kaj defia procedo pri la maniero, per kiu ŝtatoj strategie uzas la avantaĝojn kiujn ili havas en iuj areoj aŭ branĉoj, kie la celo estas akiri videblecon, kredindecon kaj fidon en rilato kun alilandaj investoj kaj turismo, por plipotencigi turismajn ofertojn, okazigi eventojn, antaŭenigi produkto- kaj servo-markojn kaj altigi la naciajn kulturon kaj identecon”, diris Marrero Cruz.

„LM”, li aldonis, „estas dinamika procezo postulanta konstantan kontrolon, atenton por garantii ĝian fortikecon kaj por antaŭenigi la markon kun la celo certigi ĝian daŭran valoron”. Li diris, ke „necesas strukturi taskojn kun ĉiuj ekonomiaj, sociaj kaj politikaj agantoj, por kontribui al la formado de identeco”. „Ni ĉiuj, senescepte, havas la grandegan taskon kunlabori, por ke tiel estu”.

La ĉefministro diris, ke paroli pri LM implicas revizion de la principoj, valoroj, naturaj trajtoj, kultura heredaĵo, kaj eksterordinaraj kvalitoj de la kuba nacio.

Rekono al la Nacia Hotelo

KKLM donis la statuson de ambasadoro de LM al la Nacia Hotelo pro la reputacio atingita, la plejboneco en rilato kun servoj kaj ĝia renomo kiel ĉefa hotela instalaĵo de Kubo koncerne hotel-administradon. La ĉefministro kaj la estro de KKLM transdonis al la ĝenerala direktoro de la hotelo omaĝtabulon kaj atestilon. Estas inde memorigi, ke la Nacian Hotelon de Kubo (hispane Hotel Nacional de Cuba) oni konsideras unu el la plej klasikaj kaj simbolaj hoteloj de la antila ĉefurbo pro ĝiaj lukso, eleganteco, distingado kaj unuaklasaj servoj. Ĝi estis inaŭgurita la 30an de decembro 1930.

1. Hisp. La marca país en América Latina, publikigita de la eldonejo La Crujía en 2011.

Juan Carlos MONTERO MEDINA
korespondanto de MONATO en Kubo

Juan Carlos MONTERO MEDINA estas kuba emerita kontisto. Li naskiĝis en 1957 kaj loĝas en Havano.

ĈINIO

Lignaj fenestroj

Rigardante fenestrojn oni povas scii, kiam oni komencis konstrui loĝdomojn en Ĉinio.

Por aerumi loĝejon fenestroj ludas tre gravan rolon. Ĉu en vilaĝoj, ĉu en urboj, oni devas instali fenestrojn dum la konstruado de loĝdomo. Fenestroj konsistas ne nur el vitro sed el diversaj materialoj.

En la pasinta jarcento la kadroj de fenestroj estis konstruitaj el ligno. Tiam lignaĵistoj estis grandnombraj, sed ofte okupitaj.

En la komenco de la kuranta jarcento, danke al la disvolviĝintaj teknikoj kaj sciencoj, la lignaj kadroj de fenestroj estis anstataŭigitaj per plasto, kaj la lignaĵistoj preskaŭ perdis sian laboron. Krome, ŝtalo nuntempe populariĝas en diversaj kampoj, kaj oni konstruas fenestrojn ankaŭ ŝtalajn.

Ĝuste pro tio, rigardante fenestrojn, oni povas facile scii, kiom aĝaj estas oniaj domoj.

XU Jinming
korespondanto de MONATO en Ĉinio

VAPORUMILOJ

Kiel la nova generacio estas dependigita?

Elektronika cigaredo, inventita en 2003 de la ĉina apotekisto Hon Lik, aŭ vaporumilo (kun la laŭmoda angla nomo vape), vaporigas likvon enhavantan miksaĵon de aromaĵoj kaj aliaj substancoj, kiel nikotino. La uzanto povas enspiri tiun vaporon („vaporumi”).

La vaporumilo estis lanĉita kiel alternativo al la vera cigaredo, ĉar ĝia fumo ne enhavas gudron. Komence, eŭropaj regularoj deklaris, ke elektronikaj cigaredoj estas disponeblaj nur laŭ preskribo. En 2013 la premgrupo de la tabakindustrio sukcesis ŝanĝi tion: vaporumiloj nun en multaj landoj povas esti vendataj al ĉiu plenkreskulo.

Industriaj novaĵoj

La industrio daŭre disvolvis novaĵojn: krom la klasika – replenigebla kaj reŝargebla – elektronika cigaredo, aperis aliaj variantoj. Ĉi tiuj vaporumiloj havis ĉiujn kolorojn de la ĉielarko kaj sennombrajn gustojn, de pomo ĝis sukervato aŭ kolao. Formoj kaj grandecoj ankaŭ iris en ĉiuj direktoj. En Nederlando la vendado de aromigitaj vaporumiloj estas malpermesita ekde la 1a de januaro 2024. Kelkfoje ĉi tio estas evitata per vendado de specialaj aldonaĵoj kun gustoj.

Junulara modo

Por junuloj vaporumiloj fariĝis speco de moda akcesoraĵo, same kiel poŝtelefonoj. Praktike, la aĝlimo ne estas problemo. Mendado estas facila de komercistoj sur WhatsApp aŭ Snapchat kaj ankaŭ vendejoj ofte ne malfaciligas ĝin. Vaporumiloj estas tre popularaj inter junuloj: laŭ raportoj de prisanaj organizaĵoj, pli ol 9 % el 12- ĝis 16-jaraj infanoj vaporumas ĉiusemajne – knabinoj pli ofte ol knaboj. Antaŭ kvin jaroj tio estis nur du elcentoj.

Junuloj mem diras, ke tio helpas kontraŭ streĉo en la lernejo, sed tio certe ne estas sana. Vaporumado ne estas pli sana ol fumado de cigaredoj. Ĝi liberigas pli da nikotino ol tuta pako da cigaredoj (kun vera cigaredo, la nikotino eniras en la korpon, nur kiam oni spiras, la ceteran tempon la cigaredo nur brulas). Ĉi tiu alta koncentriĝo estas tre dependiga, precipe ĉe infanoj, kies cerboj ankoraŭ ne plene maturiĝis.

Tabakindustria sukceso

Ĝuste tiel la tabakindustrio ricevas, kion ĝi deziras. Ĝi volas, ke junuloj kiel eble plej frue dependiĝu. Ili estas tio, kion oni nomas la anstataŭa generacio, kiu anstataŭas maljunulojn, kiuj mortas pro la efikoj de fumado. Junuloj, kiuj vaporumas, tri- ĝis kvin-oble pli probable fumos, laŭ nederlanda esploro en 2023. 80 elcentoj de la homoj, kiuj fumas, komencis antaŭ ol ili estis 19.

Kontraŭaj emoj

Kontraŭmovadoj malrapide aperas. Multaj landoj jam malpermesas unufojajn vaporumilojn, ekzemple Aŭstralio kaj Nov-Zelando. En Eŭropo ankaŭ Belgio, Germanio kaj Britio volas enkonduki malpermeson. EU-reguloj permesas tion.

Intertempe gravas informi pri la malutilaj efikoj de fumado kaj vaporumado. Gepatroj havas gravan rolon en edukado: starigi klarajn regulojn pri fumado kaj vaporumado kaj ne perdi okazon konversacii kun siaj infanoj, eĉ adoleskantoj.

Kees NEEFT

Nederlando

Ekonomio

INTERVJUO

Afriko: vojoj al nacia sendependeco en Ganao kaj Tanzanio

La potencialo de la ŝtato en produktado, distribuado kaj kreo de dungado estas fundamenta aspekto por la nacia memsufiĉo kaj evoluoplanado en Afriko. Interrete ni trovis artikolon pri tiu temo de doktorino Akua O. Britwum, asocia profesoro pri „Laboresploroj kaj Homaj Rimedoj” ĉe la Universitato de Kaba Marbordo 1 en Ganao. Ŝi ekzamenis diversajn manierojn de plenumado de la ekonomiaj kaj sociaj evoluoplanoj en Ganao kaj Tanzanio en la postkolonia pasinteco. Por la legantoj de MONATO ni aranĝis interretan intervjuon kun ŝi.

MONATO: Ni komencu per ĝenerala demando pri via studo „Post-sendependeca evoluoplanado en Ganao kaj Tanzanio: Agrikulturo, virinoj kaj konstruado de la nacio.” 2 Kiel ĉi tiu esplorado ekestis? Kio inspiris ĝin?

Mi estis partoprenanto de la projekto „Postkoloniismo hodiaŭ”, kiu celis rerigardi al frua sendependeca Afriko por studi la progresemajn politikojn, el kiuj ni povus lerni pri nia aktuala socio. Post la fiasko de la novliberalisma ĝustigo kaj ĝia fina disfalo, ni eniris periodon de malespero. Struktura ĝustigo sub novliberalismo okazis surbaze de la supozo, ke la ŝtato ne havas rolon en ekonomio, do okazis rektaj privatigoj de ŝtataj entreprenoj aŭ publikaj servoj estis administrataj laŭ merkataj reguloj. Ni eniris epokon, en kiu la homoj sin demandas ĉu afrikanoj havas la kapablon ŝanĝi siajn vivojn. Ĉi tiu projekto inkluzivis sukcesajn eksperimentojn, kiuj metis nin sur vojon por konstrui niajn proprajn naciojn, rifuzante la okcidentan kapitalisman modelon. La ideo estis reakiri registarajn politikojn, kiuj celas sekvi alternativojn, kompreni ĉi tiujn spertojn kaj lerni el ili por konstrui niajn hodiaŭajn sociojn.

MONATO: Kiel ĉi tiu esplorado kongruas kun via studfako?

Ĝi ne estis io nova. Mia instituto laboras pri evoluostudoj, do esplori evoluopolitikojn estas unu el la aferoj, kiujn mi instruis dum jaroj. Mi ankaŭ celis konigi alternativajn evoluopolitikojn al studentoj. Krome, mi esploras de kie ni venis kaj kie ni estas nun. Alia esplorfokuso estis la sindikata historio en Ganao, kiu estas proksime ligita al ŝtataj politikoj pri produktado kaj distribuado. Do mi estis engaĝita en la diversaj pozicioj, kiujn afrikaj registaroj alprenis por gvidi siajn evoluopolitikojn, kaj en la implicoj, kiujn iliaj elektoj havis por laboro kaj laboristoj en Ganao aparte.

MONATO: Via studo prenas klaran sociekonomian kaj politikan pozicion pri novliberalaj mekanismoj en la internaciaj politikoj. Ĉu tio estas strikte rilata al la kolonia pasinteco de viaj landoj?

Kompreneble. Kaj ne nur en nia pasinteco, sed ankaŭ en nia novkolonia nuntempo.

MONATO: Vi skribas en via studo „Mia celo estas esplori kiel la Sepjara Evoluoplano (1964) de Ganao kaj la celoj en la Deklaro de Aruŝo (1967) de Tanzanio celis transformi sociajn kaj ekonomiajn rilatojn ene de hereditaj koloniaj strukturoj”. Kio rezultis el ĉi tiu procezo por viaj popoloj?

La respondo estas duobla. Unue, oni devas paroli pri sociaj investoj fare de la registaro. Vi povas vidi senton de nacia identeco. En Tanzanio ĉi tio estis akompanata de la disvolviĝo de nacia lingvo. Eĉ se estas kelkaj etnaj streĉoj, ili estas regeblaj. En ĉi tiuj nacioj okazis rekta provo je naciokonstruado, do estis investoj en fizika kaj socia infrastrukturo. Ĉi tion akompanis ankaŭ amasa investado en edukado por produkti la necesan homajn rimedojn por entrepreni la taskojn fiksitajn en la naciaj evoluoplanoj.

MONATO: Kia estis via sperto pri kolektivigita terkulturado en Ganao kaj Tanzanio rilate al evoluoplanado bazita sur la du naciaj ekonomioj?

La ĉefa leciono, kiun ni derivis el la esplorado, estas ke kolektivigita terkultivado povas okazi je diversaj niveloj. Kolektivigitaj terkulturadoj ebligas kunigi malgrandajn posedaĵojn en pli grandan bienon, al kiu subteno povas esti donata. Krome enkondukeblas novaj teknologioj.

En Ganao, ekzemple, estis esplorstacioj, kiuj provizis realan subtenon al bienoj rilate al administrado, kultivaĵoj kaj brutaro, kaj provizis pretan merkaton por agrikulturistoj. Estas stokadinstalaĵoj, kiuj ebligis al registaroj regi prezojn starigante prezgamon, kaj kiam la prezo de manĝokultivaĵoj falas sub aŭ leviĝas super certa nivelo, la registaro povas aŭ redukti la kvanton de produktaĵoj aŭ liberigi pli sur la merkato. Amasa aĉetado dum rikolto helpis eviti eksceson kaj redukti postrikoltajn perdojn. Oni povas vidi kiel kolektivigita terkultivado ne nur protektis bienajn enspezojn, sed ĝi ankaŭ ebligis al la registaro sekvi la produktadon. Ĝi estis tre reguligita kaj ni povas kompari ĝin al tio, kio okazas nun, kiam ĝi estas privatigita kaj funkcianta por profitoj.

Iuj diras, ke ĝi estas recepto por malsato, ĉar agrikulturistoj devas decidi inter konservi sian teron por terkultivado aŭ turni ĝin al iu alternativo. Se vi ne havas bonŝancon kaj la pluvoj mankas, vi fine havas neniun rezervon. Unu afero, kiun ni nun alfrontas en Ganao, estas minado; iĝas pli profitdone doni sian teron al iu interesita pri minado de oro.

MONATO: El la marksisma vidpunkto de via esplorado, kiel vi imagas estontecon por alternativo kritikema al la novliberalisma socio?

Estas rimarkeble, ke ni vere estas ĉe turnopunkto, kie gravas ĉiu kritikema alternativo, kiu povas meti homojn en la centron de produktado kaj distribuado. Ekonomiaj rezultoj devas esti kalkulitaj laŭ vivokvalito. Tio signifas, ke la rimedoj de produktado ne povas esti en la manoj de privataj individuoj kun iliaj propraj interesoj kaj fokuso sur profitoj. Ŝtatoj devas preni la regadon al si kaj esti centraj en produktado. Se ni rigardas la kvanton de strikoj dise en Eŭropo, tio validas ne nur por Afriko, sed tutmonde. Kapitalismo ne funkcias kaj ne havas solvon por la krizo, kiun ni alfrontas, kaj estas tempo por ni rigardi kolektivan proprieton de la rimedoj de produktado.

Per tio mi intencas diri, ke ni devas komenci per rimedoj kiel la tero kaj poste ankaŭ rigardi sociajn servojn kiel hospitaloj kaj lernejoj kaj ĝenerala reproduktado: de naskiĝo ĝis morto, kiel la ŝtato povas zorgi pri provizado de subteno? Ne sufiĉas imposti entreprenojn, ĉar kiam ĉio estas submetita al privataj entreprenoj, naciaj ŝtatoj estas reduktitaj al dependeco de impostoj por financi naciajn evoluojn. Kiel marksisto mi ne kredas, ke kapitalo simple rezignos: je certa punkto, laboristoj devos kunveni kaj certigi, ke ĝi okazu.

MONATO: Ĉu la kolektivigo de produktorimedoj estas pli urĝa aŭ dezirinda afero en Tanzanio kaj Ganao kompare kun aliaj landoj de la „suda mondo”?

Estas diversaj niveloj de kolektivigo, tutmonde, sed mi devas diri, ke landoj ne povas unuope puŝi tion, pro la interplektiĝo de la tutmonda ekonomio. Se ni rifuzas tutmondan kunigitan klopodon, mi timas, ke neniu lando povas stari sola.

MONATO: Unu el la sociaj aspektoj de via esplorado temas pri virina aktivismo en koloniaj Ganao kaj Tanzanio kaj ilia mobiliza ago en post-sendependeca disvolvado. Kiel vi priskribus ilian socian kaj politikan influon?

Mi pensas, ke virina aktivismo estis tre grava, kaj ĝi estis esence naciisma en la senco, ke ili kredis, ke ni havas malavantaĝon, ĉar la homoj, kiuj regas nin, ne estas el nia nacio: post kiam ni transprenos kaj havos niajn homojn, la probableco, ke ili respondos al niaj bezonoj, estos pli bona. Tio ne estis vere ĉefa batalo kontraŭ patriarkeco. Ĉi tiuj virinoj ne alfrontis la kutimajn minacojn de salajraj laboristoj. Post la sendependeco, la strukturoj kaj la sistemo, kiuj estis starigitaj, ebligis ke virinoj kun formala edukado aperu pli elstare ol la komercistoj sen formala edukado. Subite ne estis loko por ĉi tiuj komercistoj sen formala edukado. Ilia mobiliza potencialo por politika agado estis subpremita. La aktivisman fazon generitan de la merkataj komercistoj fine kaptis la meza klaso kun formala edukado. Politikaj aktivistoj retiriĝis en la fonon. Estis bezonataj jardekoj por ke virina aktivismo diskutu kaj metu patriarkecon en la kernon de siaj agoj.

Tommaso MELACOTTE
korespondanto de MONATO en Italio

Tommaso Melacotte estas universitata studento, ĵurnalisto kaj politika aktivulo, kiu kunlaboras kun lokaj gazetoj kaj asocioj. Ano de la Itala Esperanto-Federacio.

1. University of Cape Coast, https://ucc.edu.gh/

2. Originala titolo: Post-Independence Development Planning in Ghana and Tanzania: Agriculture, Women and Nation-building

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Scienco

ASTRONOMIO

Tunelo sur Luno

Internacia teamo de sciencistoj precipe el la Universitato de Trento (Italio) malkovris tunelon sur Luno sub la Maro de Trankvilo. Ĉi tiu esploro, kiu konfirmas hipotezojn unue faritajn antaŭ pli ol kvindek jaroj, estis publikigita en la prestiĝa scienca revuo Nature Astronomy. La studo montras, ke la tunelo tre verŝajne estas malplena kanalo el lafo. Temas pri grava geologia strukturo, kiu povus ludi rimarkindan rolon por la estonteco de kosma esplorado kaj eventuala lun-koloniado fare de la homaro.

Prilaborado de signaloj

En 2010, kadre de misio de NASA, la radaro Miniature Radio-Frequency (Mini-RF) kaptis serion da bildoj pri la luna surfaco. Lorenzo Bruzzone, la kunordiganto de la esplorado, klarigis, ke analizado de ĉi tiuj bildoj eblis danke al teknologioj disvolvitaj lastatempe ĉe la Universitato de Trento por la prilaborado de signaloj. Ĉi tiuj teknologioj ebligis identigi radiajn reflektiĝojn venantajn el specifa areo de la Maro de Trankvilo, kio indikis la ekziston de subsurfaca tunelo.

Leonardo Carrer, esploristo kaj ĉefa aŭtoro de la studo, klarigis, ke la radaraj donitaĵoj ebligis la konstruadon de tridimensia modelo de la komenca parto de la tunelo. Laŭ Carrer, estas tre verŝajne, ke temas pri malplena laf-kanalo, fenomeno okazanta tiam, kiam lafo, kreinte tunelon dum erupcio, forfluas lasante vakuon.

Ekstremaj temperaturoj

La luna subgrundo estas esenca rimedo por estontaj kosmaj misioj kaj eblaj homaj kolonioj. Scio pri ĉi tiuj strukturoj povas faciligi la konstruadon de protektaj infrastrukturoj, esencaj por la supervivo de astronaŭtoj pro la ekstremaj lunsurfacaj temperaturoj (kiuj varias inter 127 oC dum tago kaj -173 oC dum nokto) kaj la konstanta minaco pri falo de meteoritoj.

Wes Patterson, ĉefa esploristo de Mini-RF ĉe Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory, substrekis la gravecon de ĉi tiu malkovro. Ĉi tiu esploro, laŭdire, montras, kiel la radaraj datumoj pri Luno povas esti uzataj en novaj manieroj por respondi fundamentajn demandojn pri scienco kaj esplorado. Plie estas esence kolekti tiajn datumojn pri Luno, ne nur per la nuna misio Lunar Reconnaissance Orbiter, sed ankaŭ per estontaj orbitaj misioj.

Robotaj misioj

La malkovro de malplenaj laf-kanaloj malfermas novajn perspektivojn por la esplorado de lunaj kavernoj. Ĉi tiuj tuneloj povas havigi naturan rifuĝon kontraŭ la malfavoraj kondiĉoj sur la luna surfaco kaj tiel proponi idealajn lokojn por la konstruado de stabilaj kaj sekuraj homaj bazoj. Estontaj robotaj misioj povus provi esplori ĉi tiujn strukturojn detale, kontribuante al pli bona kompreno de la luna geologio kaj de la haveblaj rimedoj.

Konklude, la malkovro de la tunelo sub la Maro de Trankvilo reprezentas signifoplenan paŝon al la realigo de avangardaj infrastrukturoj sur Luno. La esploro plenumita de la Universitato de Trento kaj ĝiaj partneroj ne nur konfirmas malnovajn hipotezojn, sed ankaŭ malfermas la vojon al novaj ebloj pri la esplorado kaj koloniado de la tera satelito.

Roberto PIGRO
redaktoro de la scienca rubriko

Lingvo

JURO

Ĉu kontraŭleĝaj koloroj?

La vorto „ĉampankolora” (ankoraŭ) ne aperas en PIV. Ankaŭ Reta Vortaro ne mencias ĝin. Sed, se la vortoj aperus, ĉu tiam la kompilantoj de PIV kaj de Reta Vortaro estus puneblaj? „Jes” diras al ni la ĉampanproduktantoj en Francio.

Champagne estis registrita kiel protektata nomo en Francio en 1927. La sama situacio nun regas en Eŭropa Unio, kie la vorto „ĉampano” estas protektata ekde 1973. Tio signifas, ke nur registritaj vinkultivistoj de la regiono Ĉampanjo en nord-orienta Francio rajtas doni tiun nomon al sia ŝaŭmvino. La „Ĉampana Komitato” estas konata pro severa agado tutmonda, jam de multaj jaroj, kontraŭ misuzo de la nomo.

Doganistoj

„Vestaĵoj en la koloro ‚ĉampana’ estas malobservo de la protektita nomo de nia ŝaŭmvino” diras la ĉampanproduktantoj el Francio. Ili do provis konfiskigi aron da roboj de la merkato per diversaj procesoj antaŭ tribunalo en Hago. La afero aperis, post kiam nederlandaj doganistoj kaptis sendaĵon de la marko Cult Gaia en majo 2024. La etikedoj menciis la koloron de la roboj: ĉampana. „Ĉu tio estas permesita?” demandis la doganaj instancoj al Comité Interprofessionnel du vin de Champagne 1, franca interesgrupo, kiu provas malhelpi la misuzon de la nomo „ĉampano”.

La franca interesgrupo argumentis en rapidproceso, ke oni diru, ke la roboj estas kremkoloraj, aŭ flavgrizaj, aŭ karamelkoloraj, sed nepre ne ĉampanaj. Tamen la juĝistoj ne sekvis tiun argumentadon kaj verdiktis, ke „ĉampana” ja estas koloro.

Bertilo-trankvilo

Do Bertilo Wennergren kaj Wolfram Diestel povas resti trankvilaj kaj senriske aldoni la vorton „ĉampana” al sia vortaro!

1. Interprofesia komitato de ĉampanproduktantoj.

pp

Arto

PENTRARTO

Instruisto hazarde retrovis ŝtelitan pentraĵon

Mario De Luise [marjo de luize], juna instruisto pri italaj lingvo kaj literaturo el Salerno, ĉi-jare dungita en altlernejo de Amalfi, estas protagonisto de nekredebla rakonto pri pasio por arto. Dum ordinara lerneja ekskurso al la Nacia Galerio de la mez-itala regiono Markoj, ene de la Duka Palaco en Urbino la 32-jara instruisto rekonis pentraĵon ŝtelitan en la urbeto Nocera Inferiore (provinco Salerno) en 1983. Li poste informis la policon kaj ja konfirmiĝis, ke la pentraĵo estas La dekrucigo fare de Angelo Solimena.

Kvankam li instruas la italajn lingvon kaj literaturon, Mario De Luise havas profundan pasion ankaŭ por arto, transdonitan al li de aliaj membroj de lia familio. Li tuj rekonis la stilon de Angelo Solimena, kiun li studis zorge dum sia universitata kleriĝado. Tio lin tre emociis, kaj la rapida konfirmo pri la aŭtentikeco de la pentraĵo plenigis lin per ĝojo.

La malkovro de la pentraĵo

De Luise akompanis siajn studentojn, kiam, enirinte la galerion, li tuj rimarkis apartan pentraĵon sur muro. Detalo de Sankta Johano tuj kaptis lian atenton. Konante bone la laboron de Angelo Solimena danke al monografio verkita de lia artinstruisto Mario Alberto Pavone en 1983, Mario De Luise estis preskaŭ certa, ke la pentraĵo ja estas la siatempe ŝtelita verko.

Post sia reveno hejmen, li konsultis la monografion de Pavone kaj faris kontrolon en la polica datumbazo, kie la pentraĵo efektive plu rezultis ŝtelita. Li do skribis al la muzeo, al la polico kaj al la superintendantejo de Salerno.

Familiaj radikoj

La instruisto preferis ne tuj rakonti al la lernejanoj pri la malkovro, atendante oficialan konfirmon. Nur lastatempe li disdonis la novaĵon al ili, vekante grandan scivolon kaj entuziasmon. La finan konfirmon sendis al li ne aŭtoritatuloj, sed la pastro de la preĝejo, kie la pentraĵo estis siatempe ŝtelita.

Mario De Luise klarigis, ke lia intereso pri Solimena devenas de tio, ke temas pri artisto, kiu klopodis harmoniigi la naturalismon de Michelangelo Merisi da Caravaggio (1571–1610) kun la tendencoj de la emilia kaj napola pentrartoj. Lia pasio por arto havas familiajn radikojn: lia patro estis artoŝatanto, dum lia avo posedis artgalerion en Salerno.

Daŭra sindevigo

Kvankam li instruas literaturon, De Luise estas ankaŭ art-historiisto. Li elektis instrui literaturon, ĉar li opinias, ke en Italio arto estas ofte subtaksata, malgraŭ tio, ke ĝi estas fundamenta parto de la kultura heredaĵo de la lando. Mario esperas, ke lia rakonto povos konsciigi la publikon pri tio, kiom gravas koni kaj protekti artheredaĵojn.

La instruisto atendis kun granda ekscito la revenon de la pentraĵo al la preĝejo de Sankta Mateo, kiu efektive okazis la 30an de majo 2024 kadre de aparta, solena ceremonio, kiun sekvis (la 1an de junio) oficiala kunveno pri la temo. De Luise deklaris, ke li maltrafus tiun momenton pro nenio en la mondo, substrekante sian daŭran sindevigon, por ke oni konservu kaj valorigu pli kaj pli la landan artan trezoron.

Roberto PIGRO
korespondanto de MONATO pri Italio

Literaturo

KOREIO

Han Kang: Nobel-premio por intensa poezieca prozo

Post kiam Han Kang ricevis la Premion Booker en 2016, mi tuj aĉetis la premiitan romanon

La vegetarano kaj unuspire tralegis ĝin, kiu ekfrapis min al ŝokiĝo. Tiam mia naiva, svaga intuicio levis aŭdacan demandon al mi, „Ĉu ŝi ne povus laŭreatiĝi per la Nobel-premio?” Kaj jes, post ok jaroj ŝi brakumis la subliman honoron.

La Sveda Akademio anoncis en la 10a de oktobro 2024, ke la Nobel-premio pri literaturo estas aljuĝita al Han Kang pro ŝia intensa poezieca prozo, kiu alfrontas historiajn traŭmatojn kaj elmontras la fragilecon de homa vivo. Anders Olsson, la estro de la Nobel-komitato, komentis, ke la laŭreatino havas unikan konscion pri la interligo inter korpo kaj menso kaj inter vivanto kaj mortinto, kaj ke ŝi novenkondukis sian poeziecan kaj eksperimentan stilon en la nuntempan prozon. Han Kang, 53-jara verkistino el Koreio, tiel fariĝis Nobel-premiito pri literaturo, la unua inter koreoj kaj inter aziaj inaj verkistoj.

Verkoj

Han Kang jam de longaj jaroj estas tutmonde konata inter literaturamantoj, kun siaj verkoj tradukitaj en dudek ok lingvojn. Ŝi debutis kiel poeto en 1993, sed tuj en la sekva jaro premiiĝis en literatura konkurso per la novelo La ruĝa velo. Poste ŝi publikigis vastgamajn beletraĵojn kiel noveloj, poemoj, eseoj, fabeloj kaj romanoj.

La vegetarano, kiu publikiĝis en 2007, estas verko konsistanta el tri partoj interplektitaj. La protagonisto, obeema dommastrino, post koŝmaroj pri bestobuĉado ribelas kontraŭ sociaj normoj, rifuzante manĝi viandon kaj vekante zorgojn en sia familio, ke ŝi estas mense malsana. „Ŝi estas erotike kaj estetike ekspluatata de sia bofrato, kiu obsediĝas de ŝia pasiva korpo, kaj sinkas ĉiam pli profunden en psikozan staton,” laŭ la priskribo de la akademio. La aŭtorino esprimis sian senton pri la verko ĉe la ceremonio de la Premio Booker, „Mi penis solvi miajn senfinajn demandojn pri homaj violentoj kaj deziroj. Tio estis ofte dolora kaj malfacila afero, sed mi klopodis ĝisfine.”

Aldone al la Booker-premiita romano estas aparte atentotiraj ŝiaj lastaj tri romanoj. La romano Venas knabo (2014), titolita Homaj agoj en la anglalingva versio, temas pri 15-jara mezlerneja knabo, kiu mortis fronte al la militjura armeo 1 dum la Gwangju-a Demokratiiga Movado en 1980. La aŭtorino diris, ke la libro estas verkita ne por ŝi mem, sed ke ŝi volis nur prunti siajn sensojn, ekziston kaj korpon por tiuj mortigitaj kaj postvivantaj en la incidento kaj por ties familioj. Pro la romano ŝi ricevis la Premion Malaparte en 2017.

En Blanka (2016) aŭ alititole La blanka libro Han Kang fokusiĝas al la perdo de sia pliaĝa fratino, kiu mortis du horojn post sia naskiĝo. La verko enhavas 65 epizodojn, legeblajn preskaŭ kiel poemoj, en tri ĉapitroj

Mi, Ŝi kaj Ĉio blanka. En la verko, „mi” supozas „ŝin” veninta ĉi tien anstataŭ „mi”, kaj „mi” renkontas tra „ŝi” „ĉion blankan” en la mondo. La koloro blanka simbolas ion, kio ne malpuriĝas, nek malpurigeblas.

La verko Ni ne disiĝas (2021) temas pri la masakro de civiluloj fare de policistoj kaj soldatoj, okazinta en la insulo Jeju en 1948 kaŭze de la ideologia konflikto, kaj rakontas pri ĝia efiko sur la familion de ŝia amikino. Han Kang priskribis sian verkon aludante la titolon, „Kion mi deziras transdiri al la legantoj, tio estas la sento de senfina amo kaj la sento ne diri adiaŭon.” Ĝia franclingva versio Neeblaj adiaŭoj gajnis la Premion Médicis en 2023.

Kiun verkon legi unue

Demandite de la akademio, kiun el ŝiaj verkoj oni legu unue, Han Kang elektis la lastan,

Ni ne disiĝas, aldonante, „Mi pensas, ke ĉiu verkisto ŝatas sian plej lastan libron. Venas Knabo rekte rilatas ĉi tiun romanon. Blanka estas verko tre persona por mi, ĉar ĝi estas aŭtobiografia. Troviĝas ankaŭ La vegetarano, sed mi opinias, ke la komenco povus esti Ni ne disiĝas.”

Ŝian veran lastan verkon Al mia kara filo, tamen, nur malmulte da nuntempuloj povus legi, ĉar ĝi renkontos la legantojn post preskaŭ unu jarcento. Han Kang estis invitita en 2018 kiel aŭtoro de la norvega projekto pri la Futura Biblioteko, en kiu verkoj kolektitaj po unu ĉiujare publikiĝos nur en 2114. Ŝi esprimis sian senton elektite kiel la kvina verkisto de la projekto, „Se ni povas nomi preĝo la momenton, kiam ni devas ekmarŝi direkte al la lumo spite ĉiajn necertecojn, eble ĉi tiu projekto estas io proksima al longa preĝo, kiu daŭros cent jarojn.”

Ŝia familio

La familio de Han Kang estas konata kiel literatura familio. Ŝia patro, Han Seungwon, estas verkinto de pli ol ducent libroj inkluzive romanojn honoritajn per gravaj premioj, kio sendube nutris ŝiajn talenton kaj dispozicion kiel verkisto ekde ŝiaj fruaj jaroj. Ŝi rememoras, ke infanaĝe ŝi ĉiam estis ĉirkaŭita de altaj stakoj da libroj. Han Seungwon, 85-jara kaj ankoraŭ aktiva, iam karakterizis sian filinon kiel verkiston kiu disradias siajn sentojn surbaze de tradiciaj ideoj, konfesante, ke de tempo al tempo li surpriziĝis legante ŝiajn frazojn kaj eĉ sentis ĵaluzon. Ankaŭ la du fratoj de Han Kang estas aŭtoroj de romanoj.

En telefona intervjuo kun la Nobel-komitato la laŭreatino diris, ke ŝi estas tre surprizita aŭdinte la novaĵon, kaj demandite kiel festi la premion, ŝi respondis, „Mi ne trinkas alkoholaĵon, kaj tial ĉi-nokte mi kviete festos trinkante teon kun mia filo.” Sed serioze, ŝi poste deklaris publike ne okazigi gazetaran konferencon kaj admonis sian patron, ke ne estus diskrete fari ajnan festadon, kiam ĉiutage homoj estas mortigataj en militoj.

1. Militjura armeo estas armeo, kiu, kun administracia kaj jura aŭtoritato transdonita laŭ leĝa sistemo, respondecas teni publikan ordon de iu specifa regiono aŭ la tuta lando, en okazo de ŝtata urĝo kiel milito.

Han Kang, la Nobel-laŭreato pri literaturo en 2024, admonis sian patron, ke ne estus diskrete fari ajnan festadon, kiam ĉiutage homoj estas mortigataj en militoj.

La ĉefaj romanoj de Han Kang estas jam tradukitaj en 28 lingvojn. Ĉu baldaŭ ili povus aperi ankaŭ en Esperanto?

CHO Sung Ho
korespondanto de MONATO en Koreio

CHO Sung Ho estas emerita profesoro pri biologio kaj aktivis en la movado kiel ĉefredaktoro de

La Espero el Koreio kaj kiel vicprezidanto de Korea Esperanto-Asocio.

MIKRONOVELO

La nova lernejo

La ŝoseo estis rekta kaj glata. Je ĝiaj du flankoj verdis senlimaj kampoj. Ie-tie videblis florantaj arboj, similaj al fianĉinoj en blankaj roboj. La printempo, kiel nevidebla birdo, flugis en la firmamento kaj la aero freŝodoris. En tiu ĉi malvarmeta aprila mateno Kalojan veturis aŭte. Surskribo sur granda tabulo avertis lin, ke post dek kilometroj oni riparas la ŝoseon. Li devis veturi tra vilaĝo Ora Bordo. Neniam Kalojan estis en tiu ĉi vilaĝo kaj li decidis halti kaj trinki kafon en iu kafejo.

Sur vasta placo videblis la vilaĝestrejo kaj bela nova lernejo, trietaĝa kun grandaj fenestroj. Antaŭ la lernejo estis parko, kie sur benko sidis maljunulo. Kalojan proksimiĝis kaj salutis lin:

– Bonan matenon.

– Bonan matenon – respondis la maljunulo.

– Ĉu proksime estas kafejo? – demandis Kalojan.

– Tie – montris mane la maljunulo, – sed ankoraŭ ĝi estas fermita. Frumatene estas.

Kalojan eksidis sur la benkon ĉe la maljunulo.

– Via vilaĝo estas granda, bela – diris Kalojan. – Ĝi havas belan nomon Ora Bordo.

– Jes. Ĉi tie estis orminejo – klarigis la maljunulo.

– Mi vidas, ke la lernejo estas nova kaj bela.

– Jes, nova, ĝi estas farita per granda mondonaco – diris la maljunulo.

– Nekredeble! – miris Kalojan. – Kiu havis tiom da mono por konstrui trietaĝan lernejon?

– Tio estas longa historio – respondis la maljunulo. – La monon por la konstruo de la lernejo donacis Zlatan Draganov. Li posedis la orminejon. La patro de Zlatan forpasis kaj Zlatan heredis la minejon, kampojn, arbaron, muelejon ... Li fariĝis ege riĉa. Nenion li donis al siaj fratoj. Tamen la sorto estas kruela kaj ĝi severe punis Zlatan pro lia avareco. Zlatan blindiĝis. Li nenion vidas, nek la monon, nek la sunon, nek la kampojn ... Nenion! Tio turmentis lin kaj per la mono, kiun li havis, li decidis konstrui novan lernejon. Sur tiu ĉi loko estis malnova malgranda lernejo.

– Li agis bone, noble – diris Kalojan. – Eble la kafejo jam funkcias.

Kalojan ekstaris de la benko kaj diris „ĝis revido” al la maljunulo, sed Kalojan stuporiĝis. En tiu ĉi momento li rimarkis, ke la maljunulo estas blinda.

Julian MODEST

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 45a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 159 korespondantojn en 47 landoj kaj abonantojn en 64 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de la eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Legu pri ni en Facebook www.facebook.com/revuo.Monato
• Spektu la filmetojn pri Monato en www.monato.be/jutubo
• Sekvu nin en Mastodon sub @monato@esperanto.masto.host
• Sekvu nin en Instagram sub RevuoMonato
• Babilu kun ni en Telegramo monato.telegramo.org
• Babilu kun ni en www.miavivo.net/grupoj/monato

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.

redaktoroj:
• Arto: Aleksej Salomatov, Moskvo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.
• Libroj: libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Andrej Peĉënkin, Rusio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Massimo Ripani, Italio, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Frank Merla, Juan Carlos Montero Medina, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, Remuŝ, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto mare aere bite

Argentino EUR 41 44 24
Aŭstralio AUD 109 112 62
Aŭstrio EUR 67 69 38
Belgio EUR 67 - 38
Bosnio-Herc. EUR 41 44 24
Brazilo EUR 41 44 24
Britio GBP 57 59 33
Bulgario EUR 41 44 24
Ĉeĥio EUR 57 59 34
Ĉinio EUR 41 44 24
Danio DKK 499 515 284
Estonio EUR 48 50 28
Finnlando EUR 67 69 38
Francio EUR 67 69 38
Germanio EUR 67 69 38
Grekio EUR 67 69 38
Hispanio EUR 67 69 38
Hungario EUR 48 50 28
Irlando EUR 67 69 38
Islando EUR 67 69 38
Israelo EUR 60 63 34
Italio EUR 67 69 38
Japanio JPY 10800 11100 6100
Kanado CAD 99 105 57
Kipro EUR 57 59 34
Koreio EUR 60 63 34
Kostariko EUR 41 44 24
Kroatio EUR 48 50 28
Latvio EUR 48 50 28
Litovio EUR 48 50 28
Luksemburgo EUR 67 69 38
Malto EUR 57 59 34
Meksiko EUR 41 44 24
Nederlando EUR 67 69 38
Norvegio NOK 788 810 447
Nov-Zelando NZD 118 122 67
Pollando PLN 220 230 125
Portugalio EUR 60 63 34
Rusio EUR [41] [44] 24
Serbio EUR 41 44 24
Slovakio EUR 48 50 28
Slovenio EUR 57 59 34
Sud-Afriko EUR 60 63 34
Svedio SEK 760 790 430
Svislando CHF 82 88 49
Usono USD 78 82 47

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE31 4025 5105 3155 (BIC-kodo KREDBEBB).
• El aliaj landoj per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto paul_peeraerts@esperanto.be (Nur se vi havas bonhavon en via Paypal-konto. Se Paypal devas preni la monon el via kreditkarta aŭ alia konto, aldonu 6 % pro la bankkostoj).

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Banko: Bank Austria IBAN AT14 1200 0007 3926 2723. Rete: aon.913548977@aon.at.
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE31 4025 5105 3155 (BIC-kodo KREDBEBB). Rete: financo@fel.esperanto.be.
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba.
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br.
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Raiffeisen bank - 101 953 9617/5500. Rete: polnickypavel@seznam.cz.
• Ĉina: Zhang Yan（张艳), Linyi shi, lanshan qu, taihe huayuan, CN-276000, Shandong sheng （中国山东省临沂市兰山区泰和花园）Poŝtel: 086-15376913078. Retadreso: 122309267@qq.com.
• Finna: Tiina Kosunen. Rete: cefdelegito@esperanto.fi.
• Franca: Esperanto France, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9100 0008 0123 8025 668 BIC CCOPFRPPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.
• Hispana: Jose M. Rodriguez Hernandez, Apartado de Correos 3142, E-14080 Cordoba. Rete: ueaperanto@esperanto.ac.
• Irana: Irana Esperanto Asocio (IrEA), V. 3, Nr. 3, Saberi Dd. End, Shirvani Alley, Jomhuri St., Tehran 1135846519, Irano. Rete: info@espero.ir.
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net.
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: pjetur@d10.is.
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44.
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it.
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp.
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca.
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat.
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: miriam010@gmail.com.
• Litova: Laimius Strażnickas, L. Giros 74-51, LT-06322 Vilnius-26, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com.
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Nov-Zelanda: David Ryan, PO Box 3867, Wellington 6140, Nov-Zelando. Rete: ryangomez@xtra.co.nz.
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328. Rete: dankaleyk@gmail.com.
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: asocio@esperanto.pt.
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru.
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369 Rete: petro@ikso.net.
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: miriam010@gmail.com.
• Sud-Afrika: Colin Beckford, 011 Riverside Place, Alnwick Road, DIEP RIVER, 7800 Sud-Afriko. Rete: cbeckford@telkomsa.net.
• Sveda: Ann-Louise Åkerlund. Rete: peranto@esperantoforbundet.se.
• Usona: Esperanto-USA, 2014 Capital Av. #100 Sacramento CA 95811. Tel.: +1(800)-ESPERANTO. Rete: eusa@esperanto-usa.org.

Enhavo

- Aktuale

- MONATO atakita

- Leteroj

- Mire pri MONATO
- MEP en Luksemburgo
- Mensoga resumo

- El diplomatia vidpunkto

- Britio kaj Maŭricio: longdaŭra disputo finita laŭ diplomatia vojo

- Politiko

- D. R. KONGO

- „Nigra pantero” kontraŭ la krimularo

- OPINIOJ

- Mikroŝtato kontraŭstaras ekstremismon

- Ne fidu pri facilaj solvoj

- PERUO

- Heredaĵo de polemika ŝtatestro

- Moderna vivo

- MERKATIKO

- Konsilio de la Kuba Landomarko

- ĈINIO

- Lignaj fenestroj

- VAPORUMILOJ

- Kiel la nova generacio estas dependigita?

- Ekonomio

- INTERVJUO

- Afriko: vojoj al nacia sendependeco en Ganao kaj Tanzanio

- Oklingva Proverbaro

- Scienco

- ASTRONOMIO

- Tunelo sur Luno

- Lingvo

- JURO

- Ĉu kontraŭleĝaj koloroj?

- Arto

- PENTRARTO

- Instruisto hazarde retrovis ŝtelitan pentraĵon

- Literaturo

- KOREIO

- Han Kang: Nobel-premio por intensa poezieca prozo

- MIKRONOVELO

- La nova lernejo

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...