Monato 2024/11
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2024-10-04T22:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

El diplomatia vidpunkto

ANALIZO

Ĉinio kaj Afriko plifortigas strategian partnerecon

De la 4a ĝis la 6a de septembro 2024 okazis en Pekino, la ĉefurbo de Ĉinio, la naŭa ĉina-afrika pintkunveno, kiu estas konata en amaskomunikiloj kaj diplomatio sub la angla mallongigo FOCAC 1. Ĉi tiu pintkunveno vekis intereson de la monda publiko, politikologoj kaj diplomatoj pro sia graveco por la estonta disvolvo de la rilatoj inter Ĉinio kaj afrikaj landoj. Ĝi meritas pli detalan klarigon. Jen kelkaj mallongaj pripensoj en diplomatia kunteksto.

Partnereco laŭ Ĉinio

La koncepto de partnereco aperis en la ĉina diplomatio post la fino de la Malvarma Milito. Ĉinio starigis sian unuan strategian partnerecon kun Brazilo en 1993. Ekde tiam, konstruado de diversaj partnerecoj (ekz. ne-strategia partnereco, strategia partnereco, strategia kunlabora partnereco, kompleksa strategia partnereco, kompleksa strategia partnereco de kunlaboro ktp.) fariĝis unu el la plej gravaj dimensioj de la ĉina diplomatio.

El la ĉina vidpunkto, partnereco signifas ne esti unu kontraŭ la alia, serĉi komunan bazon kaj konservi politikajn diferencojn kaj opiniojn, ne ataki trian landon ktp. Nuntempe Ĉinio havas diversajn partnerecojn kun pli ol 100 landoj kaj iuj regionaj organizaĵoj. Partnerecoj estas do simbola indikilo de la nivelo de la duflankaj rilatoj de Ĉinio kun konkreta lando kaj indikas la gravecon kaj signifon de la lando por la ĉina diplomatio.

Du dokumentoj 2

La ĉefa rezulto de la pintkunveno estis la unuanima alpreno kaj aprobo de la Pekina Deklaro, kiu fokusiĝas al konstruado de ĉin-afrika komunumo kun komuna estonteco por la nova epoko. Kune kun la deklaro estis ankaŭ aprobita la Pekina Agadplano por la periodo 2025–2027, kiu detale prezentas la strategiajn prioritatojn de kunlaboro inter Ĉinio kaj afrikaj landoj. Ĉi tiuj dokumentoj emfazas la pluan disvolviĝon de infrastrukturo, edukado, sansistemo kaj aliaj kampoj, kiuj havas esencan gravecon por la ekonomia kaj socia kresko de la afrika kontinento.

Strategia partnereco

En sia ĉefparolo la ĉina prezidanto Xi Jinping [ŝji ĝjinping] proponis altigi la duflankajn rilatojn inter Ĉinio kaj afrikaj landoj je strategia nivelo. Simple kaj metafore dirite, ĉi tiuj duflankaj rilatoj devus esti konsiderataj kiel partnereco por ĉiuj vetercirkonstancoj, kio devas simboli ilian stabilecon kaj rezistecon en ŝanĝiĝantaj tutmondaj kondiĉoj.

Helpo

La ĉina prezidanto promesis dum la pintkunveno ankaŭ, ke Ĉinio liveros al Afriko financajn rimedojn je 46,5 miliardoj da eŭroj dum la venontaj tri jaroj kaj helpos krei unu milionon da laborpostenoj en la afrika kontinento.

Iuj analizistoj diras, ke la malavareco de Pekino al Afriko iom post iom ŝanĝiĝas, kaj ke geopolitikaj maltrankvilecoj el kreskantaj disputoj kun Usono povas pli kaj pli dikti ĉinan politikon al afrikaj landoj.

En ĉi tiu kunteksto oni devas rimarki, ke Ĉinio estas la plej granda komerca partnero de Afriko, kaj ĝi volas uzi la vastajn afrikajn naturresursojn inkluzive de kupro, oro kaj litio, kiujn ĝi bezonas por sia ekonomio. Aliflanke, afrikaj landoj vidas Ĉinion kiel gravan partneron por sia longdaŭra disvolviĝo, precipe en la kampoj de infrastrukturo, komerco kaj teknologiaj novigadoj.

Fina noto

La interesoj de Ĉinio en Afriko havas sendube strategian kialon. La pintkunveno de FOCAC nur konfirmis ĝian rolon kiel ŝlosila platformo por profundigi kunlaboron inter Ĉinio kaj Afriko. La adopto de la Pekina Deklaracio kaj Agadplano unusence montras, ke ambaŭ flankoj estas rezolutaj kunlabori por atingi komunajn celojn en la nova tutmonda epoko. Por diri pli ĝuste, pekina diplomatio atendas, ke Afriko estos pli kaj pli ĝia ŝlosila aliancano en la estonteco.

Ŝajnas, ke afrikaj gvidantoj aprezas ankaŭ alian aspekton de duflanka kunlaboro kun Pekino. Ĉinio, kontraste kun okcidentaj registaroj aŭ iuj internaciaj organizaĵoj, ne kondiĉas sian engaĝiĝon sur la afrika kontinento per plenumo de normoj en la kampo de homaj rajtoj.

En la pintkunveno ĉeestis 53 delegacioj el Afriko, la prezidanto de la Komisiono de Afrika Unio Moussa Faki Mahama, kaj la Ĝenerala Sekretario de Unuiĝintaj Nacioj (UN) António Guterres. La venonta 10a pintkunveno inter Ĉinio kaj afrikaj landoj okazos en la Respubliko Kongo en 2027.

1. Forumo pri la Ĉina-Afrika Kunlaboro (angle Forum on China-Africa Cooperation (FOCAC), france Forum sur la coopération sino-africaine) estas oficiala forumo de Ĉinio kaj ĉiuj afrikaj landoj escepte de Esvatinio (Svazilando antaŭ 2018), kiu ne havas diplomatiajn rilatojn kun Ĉinio, ĉar ĝi rekonas la sendependecon de Tajvano. La pintkunvenoj okazas ĉiun trian jaron, alterne en Pekino kaj en elektitaj urboj en Afriko. Ĝi estis fondita en 2000.

2. Plena nomo de la dokumentoj: Pekina Deklaro pri la komuna Konstruado de Ĉia-Vetera Ĉina-Afrika Komunumo kun Komuna Estonteco por la Nova Epoko (Beijing Declaration on Jointly Building an All-Weather China-Africa Community with a Shared Future for the New Era ), Forumo pri la Ĉina-Afrika Kunlaboro. Pekina Agadplano (2025–2027) (Forum on China-Africa Cooperation. Beijing Action Plan (2025–2027).

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Li esperantistiĝis kiel memlernanto en 2010.

Politiko

NIĜERIO

Petroloriĉo ne alportis prosperon

Malgraŭ siaj ampleksaj loĝantaro, naturaj riĉaĵoj, petrolo kaj evolua potencialo Niĝerio alfrontas seriozajn defiojn precipe en la sferoj de sekureco kaj ekonomia evoluo.

Ni parolas pri tiuj ĉi temoj kun Plangshak Musa Suchi (Universitato de Jos, Niĝerio) en serio da intervjuoj komenciĝanta per tiu ĉi.

Plangshak Musa Suchi estas la aŭtoro de „Investment in Security Forces and Human Development Challenges in Africa: Lessons from Nigeria's Experience” (Investado en sekurecaj fortoj kaj hom-evoluigaj defioj en Afriko: Lecionoj el la niĝeria sperto).

MONATO: Kiel la investado en sekurecaj fortoj kaj homa disvolvado kontribuis al ekonomia kresko kaj disvolvado en Niĝerio? Kial la petrola riĉeco de Niĝerio ne estis uzata efike por antaŭenigi ekonomian disvolvadon?

La cetero de la teksto estas la respondo de Plangshak Musa Suchi.

Investado en sekurecaj fortoj kaj homa disvolvado estas aspekto de regado, kiu estas tre grava por ekonomia kresko kaj evoluo de la modernaj socioj. La ĉefaj celoj de investado en sekurecaj fortoj estas garantii la sekurecon de vivoj kaj posedaĵoj de la loĝantaro kaj kreskigi pacan socion kaj socian ordon bazitajn sur idealoj de libereco, egaleco kaj justeco. Aliflanke, la unuaranga celo de la investado en homa disvolvado estas superi aliajn fundamentajn minacojn al homa sekureco, inkluzive de malsato, malriĉeco, analfabeteco, malsanoj, senlaboreco, malegaleco kaj ĝenerale malalta vivnivelo de la popolo.

El tiuj premisoj oni povas argumenti, ke la investoj en sekurecaj fortoj kaj en homa disvolvado estas la du flankoj de la sama monero. La dividendoj de investado en sekurecaj fortoj (en la formo de plifortigita fizika sekureco) principe povus plifortigi homan evoluigon (ekzemple, ebligante pli bonan, sekuran lernadon kaj studmedion por akiro de scioj, antaŭenigante longan kaj sanan vivon kaj decan vivnivelon), kaj inverse. Ŝajnas, ke socioj, kiuj rangas tre alte en homa disvolvado (kiel, ekzemple, Svislando, Norvegio, Islando, Honkongo, Aŭstralio kaj Danio), havas malpli da sekurecaj defioj ol tiuj, kiuj rangas malalte (kiel, ekzemple, Sud-Sudano, Ĉado, Niĝero, Centrafrika Respubliko, Burkino kaj Niĝerio).

Multaj defioj post sendependiĝo

Niĝerio estas hejmo de pli ol 200 milionoj da homoj de pli ol 300 etnoj, kio igas ĝin la plej popolriĉa lando sur la afrika kontinento kaj la sepe plej granda en la mondo. Ĝi estas benita per enormaj naturaj mineralaj resursoj, inkluzive de petrolo, kiu estas grava fonto de fremda valuto por la lando. Ĝi havas ankaŭ enormajn homajn resursojn dissemitajn tra la mondo kaj grandan potencialon por kresko kaj evoluo.

Tamen, same kiel multaj aliaj landoj sur la kontinento (kiel, ekzemple, Niĝero, Ĉado, Kameruno, Burkino, Malio kaj Gvineo-Bisaŭo), ekde sia sendependiĝo de la brita kolonia regado en 1960 Niĝerio alfrontas kelkajn sekurecajn kaj evoluigajn defiojn. Pli lastatempe la lando devis respondi al minacoj de perforta ekstremismo kaj terorismo, banditismo, kidnapado por elaĉeto, konfliktoj inter terkulturistoj kaj paŝtistoj kaj al informteĥnologiaj krimoj. Krome, ĉiamaj problemoj de malriĉeco, senlaboreco, manko de aliro al instruado inter lernejaĝaj infanoj kaj malegaleco nur pliakriĝis, precipe en nordaj partoj de la lando.

Helpi homojn

En ĉi tiu kunteksto (inkluzive la grandecon kaj kreskopotencialon de la lando) grandega estas la premo garantii sekurecon de vivoj kaj posedaĵoj de ĝiaj civitanoj, same kiel plibonigi ilian bonfarton. Ĉi tiu respondeco pezas sur la ŝultroj de la registaro, kiu havas la konstitucian mandaton igi, ke la regado profitigu la popolon.

La dua ĉapitro de la konstitucio de la Federacia Respubliko Niĝerio de 1999, kiu traktas la fundamentajn celojn kaj gvidajn principojn de la ŝtatpolitiko, postulas, ke „la sekureco kaj bonfarto de la homoj estu la ĉefa celo de la regado”. Estas apenaŭ eble, ke iu ajn registaro povus plenumi ĉi tiun bazan devon kaj atingi tiun noblan celon sen investado en sekureco kaj homa disvolvado.

Agnoskinte tion, jam ekde la sendependiĝo de la lando, la sinsekvaj niĝeriaj administracioj (kaj civilaj, kaj militistaj) faris enormajn investojn en sekurecaj fortoj (grandparte per buĝetaj asignoj kaj kreado de multnombraj ŝtatsekurecaj agentejoj) kaj homa evoluigo (precipe kiel programoj por redukto de malriĉeco kaj kreado de laborpostenoj), cele al plifortigo de sekureco de la civitanoj, por stimuli ekonomian kreskon kaj por antaŭenigi bonfarton de la homoj.

Sekureco per armado

Multo el tio, kio rilatas al sekurecaj fortoj, estas elspezita por konstrui militajn kapablojn kaj ekipi la armitajn kontraŭribelajn trupojn. Aparte multe oni elspezis por deploji trupojn en la lokoj de perfortaj konfliktoj, precipe en la nord-orientaj partoj de la lando, kiuj falis sub la regon de grupoj de ribelantoj, precipe la sekto Boko-Haram ekde 2009. Krome, oni elspezis multon por starigo de enketaj komisionoj pri la diversaj specoj de konfliktoj travivataj en la lando, kaj ankaŭ por restarigo kaj helpo en ekstremaj situacioj.

Laŭ kelkaj fakuloj, la mono, kiun la niĝeria registaro elspezis por la milito kontraŭ Boko-Haram, sufiĉus por konstrui novan nord-orientan regionon en la lando, same kiel la mono elspezita por militaj operacoj dum la krizo de Ogonni en la 1980aj jaroj pro disverŝado de petrolo en la niĝer-delta regiono de Niĝerio estus sufiĉa por krei novan delton.

Programoj por homa disvolvado

Sinsekvaj administracioj de la lando multege investis ankaŭ en programoj por laborkreado, socia bonfarto kaj reduktado de malriĉeco kiel, ekzemple, Operaco „Nutri la nacion”, Verda revolucio, Nacia programo por elradikigi malriĉecon kaj, pli lastatempe, Nacia programo por socia investado, kiun la registaro gvidata de la prezidanto Mohammadu Buhari enkondukis en 2016 kiel parton de Nacia politiko de socia protektado, kaj Nacia strategio por redukti malriĉecon per kresko de la nuna registaro.

Sub Nacia programo por socia investado grandega kvanto da financado estis injektita per diversaj intervenoj, inkluzive de la programoj N-povo, Registara entreprena kaj poviga programo, Kondiĉa montransigo kaj Lerneja programo por nutrado per hejmaj manĝaĵoj cele al reduktado de malriĉeco, kreado de laborŝancoj kaj antaŭenigo de inkluziveco.

La programo N-povo estis projektita por helpi al junaj niĝerianoj (aĝaj inter 18 kaj 35 jarojn) akiri kaj disvolvi dumvivajn kapablojn por iniciati ŝanĝojn en siaj komunumoj kaj por partopreni en la hejmaj kaj tutmondaj merkatoj. Ĝi provizas diplomitojn de la universitatoj, politeknikoj kaj altlernejoj, spertajn, nekvalifikitajn kaj eksterlernejajn junulojn per monata stipendio de 30 000 najroj 1 pagata al ĉiu profitanto. Aliflanke, la Registara entreprena kaj poviga programo celas disponigi aliron al financaj servoj (pruntoj) por borsistoj, bazaruloj, virinkooperativoj, metiistoj, malgrandaj kaj mezgrandaj entreprenoj, entreprenemaj junuloj kaj agrikulturaj laboristoj kun la fina celo atingi produktivan dungitecon kaj indan laboron por ĉiuj virinoj kaj viroj, inkluzive junulojn kaj handikapitojn, donante pruntojn de inter dek mil kaj cent mil najroj sen interezo kaj garantio.

La Lerneja programo por nutrado per hejmaj manĝajoj celas pliigi aliĝojn de infanoj al bazlernejoj kaj malpliigi la nombron de infanoj, kiuj ĉesas lerni (laŭtakse 30 %). La programo celas prizorgi ankaŭ la problemon pri nutrado kaj sanstato de eksterlernejaj infanoj, kiun kaŭzas malriĉeco kaj kiu siavice havas efikon sur lernado-rezultoj.

Finfine, la programo Kondiĉa montransigo celis rektan kontantan transdonon de inter kvin mil kaj kvin milionoj da najroj al malriĉuloj por eligi ilin el malriĉeco en daŭra perspektivo.

Intervenoj nesufiĉaj

Malgraŭ ĉi tiuj intervenoj (kaj rilataj al sekureco, kaj celantaj homan disvolvadon), la indicoj pri homa disvolvado restas malaltaj kaj daŭre plimalboniĝas en Niĝerio. Malriĉeco, senlaboreco kaj malegaleco ankoraŭ abundas.

La Nacia Sociala Registro (sub Nacia projekto por sociala sekurec-reto), kiu registras la plimulton de la identigitaj malriĉaj kaj ekonomie vundeblaj mastrumoj en Niĝerio, indikas, ke pli ol 12,8 milionoj da mastrumoj (kio estas ekvivalenta al 52 milionoj da individuoj) restas malriĉaj kaj vundeblaj kiel ĉe la komenco de la programo.

Laŭ raporto de Monda Ekonomia Forumo, en 2019 Niĝerio anstataŭis Hindan Union kiel la „malriĉula ĉefurbo” de la mondo.

Dimensioj de malriĉeco

Kvankam ankoraŭ ne estas precize klare, kiom da mastrumoj estas eltiritaj el malriĉeco per ĉi tiaj intervenoj, la niĝeria plurdimensia indico de malriĉeco por 2022 malkaŝis, ke 63 % de la homoj (133 milionoj) estas plurdimensie malriĉaj. Tio signifas, ke ili estas malriĉaj en multaj kritaj aspektoj de vivo, inkluzive sanon, instruadon, vivnivelon kaj dungitecon. Krome, la malriĉuloj ne nur havas malaltan instrunivelon, sed inter iliaj infanoj multaj postrestas en lernado aŭ entute forlasas la lernejon. Ĝenerale, ilia vivnivelo estas en la plej bona okazo terura kaj, plej malbone, terurega, ĉar bazaj komfortaĵoj kiel fidinda akvo, ŝirmejo kaj elektro estas problemaj.

La indico de malriĉeco por 2022 plie rivelis, ke plurdimensia malriĉeco estas pli alta en kamparaj regionoj, kie 72 % de la homoj estas malriĉaj, kompare kun 42 % de la homoj en urbaj regionoj. Kune kun la fakto, ke proksimume 70 % de la loĝantaro de Niĝerio vivas en kamparaj regionoj, la bildo de malegaleco fariĝas eĉ pli klara. La plurdimensia indico de malriĉeco por 2022 rivelas ne nur interligitecon de diversaj aspektoj de malriĉeco en Niĝerio, sed ankaŭ la nivelon de malegaleco inter kamparaj kaj urbaj regionoj.

Nerealigitaj dividendoj

Koncerne ekonomian kreskon, iuj gravaj dividendoj de ĉi tiuj investoj eventuale povus esti realigitaj, kvankam nedaŭrigeble. Ekzemple, ĝis antaŭ nelonge, la malneta enlanda produkto (MEP) de la lando kaj ĝia nacia rezervo daŭre kreskis. Fakte, en 2014 Niĝerio iĝis la plej granda ekonomio en Afriko, mezurite laŭ MEP. Ĉi tiu atingo tamen ne estis stabila kaj daŭrigebla. En 2016 la lando falis en profundan ekonomian recesion kaj, ĝuste kiam ĝi estis resaniĝanta, ĝi trafis en alian recesion en 2020 pro la efiko de la kovimo-pandemio.

La niĝeria ekonomio denove spertis gravan kreskon post la pandemio, kiam la kresko de MEP altiĝis de -1,92 % al +3,40 % en 2021. Malgraŭ ĉi tiu ekonomia resaniĝo, la persista efiko de korupto kaj la recesio de 2020, kune kun malbona efektivigo de lastatempa financa politiko (inkluzive la enkondukon de novaj bankbiletoj kaj la malsukcesan provon revoki la malnovajn el la cirkulado) subfosis la vivnivelon kaj pliseverigis malriĉecon kaj ekonomian vundeblon de plimulto de la loĝantaro. Aparte notindas, ke – pro enorma korupto – la ekonomia kresko ne transformiĝis en pliboniĝon de la vivnivelo.

Ekonomia kresko sen disvolviĝo

Por respondi vian demandon rekte, oni povas argumenti, ke investado en sekurecaj fortoj kaj homa disvolvado ja iom kontribuis al ekonomia kresko, sed tio ne transformiĝis en iom ajn signifan evoluon. La sperto de Niĝerio prezentas ekzemplon de nestabila ekonomia kresko sen disvolvado.

Ekzemple, investado en sekurecaj fortoj rezultigis kreon de pluraj ŝtataj sekurecaj fortoj, spionorganizaĵoj kaj policagentejoj en la lando, kio estas kresko. En la sfero de interna sekureco kaj protektado, aldone al la Niĝeria Polica Forto estis kreitaj pluraj miliciaj sekurecaj organizaĵoj, inkluzive de Niĝeria forto por sekureco kaj civitana defendo, Nacia agentejo kontraŭdroga, Komisiono pri ekonomiaj kaj financaj krimoj, Niĝeria servo pri enmigrado, Niĝeria dogana servo, Federacia komisiono pri vojo-sekureco kaj aliaj.

Estis planite, ke tiuj agentejoj dungos senlaborajn junulojn de la lando. Tamen estas dubinde, ĉu la nombro da dungitoj, trejnado, salajro kaj laborkondiĉoj en ĉi tiuj agentejoj estas adekvataj por plibonigi ilian efikecon kaj por garantii decan vivnivelon por la dungitoj kaj iliaj familioj.

Simile, el investado en disvolvado de la „homa kapitalo” rezultis starigo de pluraj novaj publikaj universitatoj en la lando, sed la kvalito de universitata instruado daŭre malkreskis pro malbona financado de la universitatoj kaj neadekvata kompensado de la klerigistoj. En 2022 la dungitoj de la publikaj universitatoj de la lando strikis, kaj la universitatoj estis fermitaj dum pli ol ok monatoj, ĉar la registaro gvidata de Mohammadu Buhari ne plenumis la promesojn de la interkonsentoj kun la Unio de universitataj fakuloj koncerne plibonigon de laborkompensado, adekvatan financadon de la universitatoj kaj aliajn plibonigojn.

Persista malriĉeco

Sendepende de ajnaj statistikaĵoj pri ekonomia kresko en la hodiaŭa Niĝerio, la vivosperton de multaj homoj en la lando karakterizas malfacilaĵoj en aliro al ĉiaj bazaj aferoj, kiuj estas naturaj por ordinaraj homoj en evoluintaj partoj de la mondo, inkluzive de fidinda trinkakvo, adekvataj nutraĵoj, deca loĝado, kuracado, kvalita instruado, elektro, laboro kaj deca vivnivelo ĝenerale.

Niĝerio hodiaŭ luktas kun alta inflacio, kaj la plimulto de la loĝantaro suferas pro malalta aĉetpovo, alta nivelo de senlaboreco kaj neplentempa laboro, malalta nivelo de alfabeteco (precipe en la nordo) kaj alta nombro da eksterlernejaj infanoj. Eĉ pli malbona estas, ke pli ol 133 milionoj da homoj en la lando alfrontas plurdimensian malriĉecon.

Petrolo ne helpis

Ekzistas multaj kialoj, pro kiuj la petrola riĉeco de Niĝerio ne estis uzata efike por antaŭenigi ekonomian disvolviĝon. La ĉefaj kialoj estas malbona administrado, enorma korupto kaj mislokado de prioritatoj.

Ekzemple, estas malfacile kompreni, kial (kaj malfacile kredi ke), ekde la malkovro kaj komenco de esplorado de petrolo en la 1970aj jaroj, Niĝerio ankoraŭ ne havas funkciantan rafinejon por transformi petrolon en sekundarajn produktojn kiel benzino. Ĉiuj antaŭaj klopodoj konstrui rafinejojn en la lando, inkluzive tiujn en Kaduna, Port-Harcourt kaj Lagos, malsukcesis. Ĉi tiu situacio estas atribuebla al malbona (kaj ankaŭ korupta) administrado.

Ne havas ajnan ekonomian aŭ socian sencon daŭrigi eksportadon de petrolo kiel la ĉefan fonton de valuto nur por uzi la ricevitajn enspezojn (ligitajn al eksterlandaj pruntoj prenitaj por ebligi brulaĵsubvenciadon) por akirado de rafinitaj produktoj je troa prezo pagata en fortaj valutoj.

Cetere, la ĉiama praktiko subvencii la koston de brulaĵo en la lando estas mem granda fraŭdo, kiu daŭre malhelpis transformi la kreskon de enspezoj pro vendado de kruda petrolo en ekonomian disvolvadon de la lando. Kiel lastatempe sciigis la Niĝeria ekstrakt-industria iniciato, nur en malpli ol du jardekoj (2005-2022), la granda sumo de 13,7 miliardoj da najroj estis elspezita por brulaĵsubvencioj en la lando. Krom la fakto, ke ĉi tiun subvencion plejparte financis eksterlandaj pruntoj, ekzistas granda zorgo, ke la plej grandaj profitantoj de la subvencio estas la koruptaj publikaj funkciuloj enplektitaj en tiuj ĉi transakcioj, la malmultaj riĉuloj, kiuj posedas plurajn grandajn aŭtomobilojn konsumantajn grandan kvanton da brulaĵo, kaj najbaraj landoj kiel, ekzemple, Niĝero kaj Ĉado, kiuj aĉetas rafinitajn brulaĵojn importitajn en Niĝerion de niĝeriaj sendependaj negocantoj eksportantaj brulaĵon por plia profito.

Ŝtelado de kruda petrolo

Rilata al ĉi-supra estas la temo de ŝtelado de kruda petrolo, kiun ebligas enorma korupto. Petrolŝtelado evoluis en Niĝerio kiel grava organizata krimado kun kunlaboro inter ŝtataj kaj neŝtataj agantoj. Laŭ la ĝenerala direktoro de la Niĝeria Nacia Petrol-kompanio, Mele Kyari, Niĝerio perdas 1,9 miliardojn da usonaj dolaroj ĉiumonate pro ŝtelado de kruda petrolo. Ĉi tio estas ebla nur pro la partopreno kaj eventuala krima aliĝo de sekurecaj agentejoj, publikaj registaraj funkciuloj kaj komunumestroj.

Rezulte, la lando apenaŭ eluzas sian produktadkvoton de 1,99 milionoj da bareloj tage permesitan laŭ la interkonsento kun la Organizaĵo de Petrol-Eksportaj Landoj 2: laŭtakse, la produktadnivelo estas nur 1,4 milionoj da bareloj tage. Eĉ ĉi tiun nivelon de produktado, malplian ol atendate, daŭre minacas agadoj de la ekonomiaj sabotantoj. Tio malhelpas efike uzi la petrolriĉecon de la lando cele al ties ekonomia evoluo.

Mislokitaj prioritatoj

Fine, la problemo de mislokitaj prioritatoj ekzistas eĉ en la kampo de ekvilibrigo inter investado en sekurecaj fortoj kaj investado en homa disvolvado: elspezado por sekurecaj fortoj fortiras rimedojn investeblajn por homa disvolvado.

Dum buĝeta asignado kaj efektivigo, kritaj sektoroj, kiuj konsistigas aspektojn de homa evoluo (kiel, ekzemple, sanservoj, kvalita instruado kaj laborkreado) ne ricevis adekvatan atenton de sinsekvaj administracioj kompareblan kun la atento donita al sekurecaj fortoj. Tiel, en la instrua sektoro, la bazlerneja kaj mezlerneja instruado, kiuj kuŝas plene sur la ŝultroj de la registaro, tute kolapsis, dum ankaŭ la publika supera instruado estas ĉe la rando de kolapso.

La lando havas unu el la plej malstabilaj instruaj kalendaroj en la mondo pro jardekoj de neglekto pri la bonfarto de instruistoj kaj financado de la publikaj universitatoj. Sekve, multaj bakalaŭraj kaj postbakalaŭraj studentoj ofte malesperiĝas kaj iĝas apatiaj pri la studado.

En la sansektoro, la situacio estas same maltrankviliga. Financado de ĉiuj niveloj de sanservoj en la lando estas nesufiĉa; la sanlaboristoj kaj kuracistoj estas malbone salajrataj kaj prizorgataj. Ĉi tio kondukis al amasaj demisioj kaj al fuĝo de talentuloj el tiu ĉi sektoro, kio plimalbonigas prizorgadon de malriĉuloj, malsanuloj kaj vundebluloj.

En ĉi tiu kunteksto estas facile vidi, kial la petrola riĉeco de Niĝerio ne estis uzata efike por antaŭenigi ekonomian disvolviĝon.

1. Niĝeria najro - nacia valuto de Niĝerio. Ĝia valoro egalas al rapide ŝanĝiĝanta eta frakcio de eŭro.

2. Internacia registara kartelo de (plejparte proksim-orientaj) petrolproduktantaj landoj.

Massimo RIPANI

PERUO

Nova leĝo zorgigas la loĝantaron

La perua parlamento aprobis leĝon, kiu transdonas al la Perua Nacia Polico (PNP) la esplorajn funkciojn de la prokurorejo, kio kaŭzis intensan debaton en la lando. La leĝo donas al PNP la respondecon en la unuaj fazoj de krimesploroj: kolektado de pruvoj, identigado de suspektatoj, kaj prezentado de la fina raporto al la prokuroro. La reformo celas rapidigi la procedojn kaj pliefikigi la lukton kontraŭ krimoj, laŭ la argumentoj de la registaro. En la venontaj monatoj, estos grave observi ĝian plenumon kaj influojn sur la justican sistemon peruan.

Dividita socio

Multaj civitanoj vidas en ĉi tiu reformo ŝancon batali kontraŭ korupto kaj senpuneco. La ministro pri internaj aferoj, Juan José Santiváñez, esprimis sian subtenon al la aprobita leĝo, kiu redonas al la polico la kapablon esplori. Li kritikis la Prokurorejon akuzante ĝin je liberigo de krimuloj kaj neplenumo de la laboro. Santiváñez emfazis, ke ĝuste la policanoj estas tiuj, kiuj alfrontas la danĝeron kaj solvas la problemojn.

Dume, fakuloj kaj reprezentantoj de la civila socio kritikas la ŝanĝon. Ili asertas, ke la Nacia Polico estas nek sufiĉe trejnita nek sendependa por fari kompleksajn kaj objektivajn esplorojn. Ankaŭ timoj pri eblaj politikaj influoj sur la esploroj estas grandaj, ĉar la reformo povus konduki al arbitraj arestoj kaj malobservado de homaj rajtoj.

Ĉefaj zorgoj

La aprobita reformo havas ankaŭ aliajn efikojn: ĝi malfortigas la sendependecon de la prokuroro, difektante la neŭtralecon en la administrado de justico. Sen efektivaj kaj efikaj kontroloj la polico povus uzi siajn novajn rajtojn favore al iuj interesoj, kio povus pligrandigi la koruptonivelon. Kelkaj fakuloj avertas, ke ĉi tiu leĝo povus havi kroman efikon, disvastigante malfidon en la institucioj kaj malhelpante la kunlaboron de la civitanoj.

Gustavo VILLANUEVA CHÁVEZ

Peruo

OPINIO

Atenco, kiu povus ŝanĝi Germanion

Germanio, en aŭgusto 2024: la lando ĝojas pri la varma somero, la germana socio diskutas pri la malbonaj rezultoj de germanaj olimpiaj sportistoj en Parizo, kaj la germanan politikon dominas la migradkrizo kaj la rezultoj de la balotoj en la landoj Saksio kaj Turingio, kie nun fortas la ekstremdekstra AfD (Alternativo por Germanio) kaj la nova, maldekstrem-konservema BSW (Alianco de Sahra Wagenknecht, iama ĉefpolitikisto de la maldekstremuloj). En Solingen, urbo situanta en la okcident-germana lando Nordrejn-Vestfalio, ne for de ties ĉefurbo Düsseldorf, fine de aŭgusto okazis jubilea urbofesto kun la slogano „festo de diverseco”. Dum tiu festo, vendredon la 23an de aŭgusto, kulminis la politike streĉita situacio en Germanio: azilpetanto sen restadpermeso en Germanio per tranĉilo atakis personojn dum festa koncerto. Tri personoj mortis, aliajn sep personojn li parte forte vundis. La atencinto nelaŭleĝe venis al Germanio el Sirio tra Bulgario. Li fuĝis de la tiel nomata „Islama Ŝtato” sed en Germanio plenumis islamisman atakon je ties nomo. La kronologio de la okazintaĵoj estas sinsekvo de skandaloj kaŭzitaj de la senbrida germana migradpolitiko. Tio estis la lasta briko en la balotkampanjo de AfD, sed ankaŭ de BSW.

Historio de la atencinto

La historio de la siria azilpetanto Issa al Hassan, la plenuminto de la atenco de Solingen, ŝajnas esti tipa por multaj okazoj de nelaŭleĝe envojaĝintaj azilpetantoj en Germanio: li venis en Eŭropan Union el Sirio kaj Turkio uzante la tiel nomatan „balkanan itineron”. La unua EU-ŝtato dum lia fuĝado estis Bulgario, kaj laŭ la reguloj de la dublina interkonsento pri fuĝintoj Bulgario nun respondecus pri la tuta azilpeta proceduro. Issa al Hassan tamen ne intencis resti en Bulgario kaj do ne petis azilon tie. Lia celo estis Germanio, kaj tiel li tra Serbio, Hungario kaj Aŭstrio vojaĝis ĝuste tien. En Germanion li kontraŭleĝe alvenis komence de 2023 kune kun tri aliaj akompanantoj kaj petis tie azilon. La germanaj aŭtoritatoj tamen rifuzis tion, ĉar respondecis Bulgario kiel la unua EU-ŝtato, en kiun Issa al Hassan eniris. Kaj kvankam li multfoje provis konvinki la germanajn aŭtoritatojn pri la bezono de azilo ĝuste en Germanio (i.a. li nepruveble asertis, ke liaj familianoj vivas tie, kaj ke en Sirio li timas la Islaman Ŝtaton), la germanaj aŭtoritatoj kontaktis siajn bulgarajn kolegojn, por ke ili transprenu lin reen, kaj la bulgaroj konsentis. Jam en februaro de 2023 Issa al Hassan ricevis sian transŝovadinformon, kaj kvankam li prezentis sian aferon en la respondeca administra juĝejo de la germana urbo Minden, li havis neniun ŝancon ŝanĝi la decidon de la germanaj aŭtoritatoj.

Ĉeno de fuŝaĵoj

Issa al Hassan estis dum tiu tempo en fuĝintejo en Paderborn, en la nordo de Nordrejn-Vestfalio. Lia transŝovado Bulgarien estis planita la 5an de junio en la nokto. Sed kiam venis policanoj kaj oficialuloj de la „Centra administrejo rilate al eksterlandanoj” por akompani lin al forŝovejo, Issa al Hassan ne estis en sia ĉambro. La oficialuloj frapis unu fojon, sed neniu malfermis la pordon. Duan fojon ili ne plu provis; ili ankaŭ ne malfermis la pordon mem aŭ serĉis lin en aliaj ejoj de la fuĝintejo, ĉar tiaĵo tiam estis ankoraŭ malpermesita laŭ germana leĝo (intertempe, kiel sinsekvo de la atenco, tio ŝanĝiĝis). La oficialuloj forlasis la fuĝintejon kaj la venontan tagon – la 6an de junio – Issa al Hassan estis denove en sia ĉambro. Kaj kvankam la kunlaborantoj de la fuĝintejo informis la centran administrejon pri tio nenio plu okazis. Alia problemo estis, ke en aŭgusto jam estis venonta la tiel nomata „transŝova limdato”, antaŭ kiu Germanio devis transŝovi Issa al Hassan al Bulgario, kaj la kvanto de transŝovoflugoj al Bulgario estas limigita (Bulgario ne reprenas rifuĝintojn per surtera vojo). Germanio nun havis la eblon deklari Issa al Hassan kiel „fuĝinton”, kio plilongigus la limdaton je 18 monatoj – sed ankaŭ tio ne okazis. En aŭgusto pasis la limdato kaj laŭ la dublina akordo tio signifas, ke nun Germanio estis respondeca por Issa al Hassan, kiu nun kvazaŭ laŭleĝe mallaŭleĝe restadis en Germanio. Nur mallonge post akiro de tiu dubinda statuso li plenumis la atakon dum urbofesto en Solingen, kie tri personoj mortis per la tranĉilpikoj en la gorĝon faritaj de Issa al Hassan.

La politika dimensio de la atenco

La politika dimensio de la atenco en Solingen havas du flankojn: la unua estas la rolo de politikistoj kaj precipe de la nordrejn-vestfalia ministrino pri rifuĝintoj. La dua flanko estas la sekvo por la germana politiko kaj socio – la atenco de Solingen multe helpis la balotkampanjon de la ekstremdekstra kaj kontraŭmigrada AfD por balotoj en Saksio kaj Turingio, kiuj okazis nur naŭ tagojn post la atenco.

Sed unue pri la rekta rolo de la politiko: la nordrejn-vestfalia ministrino pri rifuĝintoj Josefine Paul de la verduloj nun por multaj estas „la vizaĝo de la fiasko”, ĉar ĉiuj administrejoj, kiuj respondecis pri la restado de Issa al Hassan en Germanio, estas rekte submetitaj al ŝia ministerio. La eble ĉefa eraro okazis jam en aprilo: Tiam Issa al Hassan dum kelkaj tagoj tute ne ĉeestis en la fuĝintejo en Paderborn, kvankam loĝado tie estas deva. Neniu scias, kie li estis, kaj neniu demandis lin pri tio. Krome la fuĝintejo devus sciigi la ministerion pri la kelktaga foresto de Issa al Hassan – sed tio ne okazis. Post la reveno de Issa al Hassan oni simple „forgesis” tion, kio evidentiĝis grava eraro: Se la fuĝintejo estus sciiginta la respondecan ministerion pri la foresto de Issa al Hassan, tiam la ministerio havintus la rajton malpermesi al li forlasadon de la fuĝintejo, almenaŭ dum la nokto. Plie la kunlaborantoj de la fuĝintejo havintus la rajton kontroli lian ĉeeston, kaj tiel en la nokto de la 5a de junio li eble estus restinta en sia ĉambro. Sed neniu kontrolis tion aŭ sciigis pri io ajn kaj ĝenerale la interpreto de devoj kaj reguloj estis kaj estas perceptataj relative malsolidaj en ĉiuj aferoj submetitaj al ministrino Paul.

La dua flanko estas la sekvoj, kiujn la atenco de Solingen kaŭzis en la germanaj politiko kaj socio. La migradkrizo dominas la enlandan politikon jam depost la merkela erao: laŭ plej aktualaj enketoj de la komenco de septembro la temo „migrado kaj rifuĝintoj” por 48 % de la enketitaj germanoj estas la plej grava socia kaj politika temo. Eĉ 77 % de la balotrajtaj germanoj ŝatus vidi ŝanĝon de la ĝisnuna germana migradpolitiko. Germanoj volas pli da forŝovadoj; ili pledas por pli da malakceptoj de azilpetoj rekte ĉe la germanaj landlimoj kaj ili estas favoraj ankaŭ al pli da laŭleĝaj povoj por la sekurecservoj ekzemple kontrolon de babilejoj de suspektatoj en la sociaj retoj. La civitana listo de postuloj al la politiko estas longa, kaj kun ĉiu okazaĵo ligita al fiaskinta migradpolitiko kreskas la premo je kanceliero Scholz kaj lia registaro.

Avertetoj kaj avertego

La eŭropaj balotoj en junio estis „averteto” por la registaro de Scholz: Tiam venkis la opozicia CDU (konservemuloj, samtempe iama partio de Angela Merkel) kun 23,7 % de la voĉoj. La socialdemokratia partio de Scholz (SPD) ricevis nur 13,9 % de la voĉoj, kio estis historie la plej malbona rezulto de la tradicia SPD en la historio de tutgermaniaj balotoj. La du aliaj partioj de la „semafora” federacinivela koalicio ricevis eĉ malpli da voĉoj ol SPD. La tri koalicipartioj ricevis kune nur 31 % de la voĉoj. Tiu nombro montras la malaltan apogon de la germanoj por la aktuala registaro. Samtempe la ekstremdekstra AfD fariĝis la dua plej granda partio post CDU ricevinte 15,9 % de la voĉoj. Precipe en la orientaj landoj de la iama Germana Demokratia Respubliko AfD estas forta kaj en multaj elektodistriktoj tie fariĝis la plej forta partio. Samtempe kun la eŭropaj balotoj okazis ankaŭ balotoj al la landa parlamento en la okcidentgermana lando Hesio. Ankaŭ tie venkis la konservema CDU, sed la ekstremdekstra AfD ankaŭ tie, en la lando ĉirkaŭ Frankfurto ĉe Majno, ricevis pli ol 13 %, kio por okcidenta Germanio estas relative alta rezulto. Jam la rezultoj de la eŭropaj balotoj kaj la balotoj en Hesio devintus averti la regantan koalicion de Scholz, ke necesas ŝanĝo de la migradpolitiko. Sed kio okazis? Nenio.

Ĝuste en tiu situacio okazis la atenco de Solingen, unu semajnon antaŭ la balotoj en Saksio kaj Turingio, kaj sekve Scholz (kaj la tuta lando) spertis veran dispulvorigon de la reganta koalicio en la tieaj balotrezultoj. La registaro ekagetis, oni decidis pri kelkaj dispozicioj cele akrigi la ĝisnunan migradpolitikon, sed tiuj dispozicioj daŭre ne ŝajnas esti sufiĉaj aŭ venas jam tro malfrue. La registaro ekzemple daŭre ne pretas resendi nelaŭleĝajn migrantojn jam ĉe la landlimo.

Fine, la 22an de septembro, okazis balotoj en la orient-germana lando Brandenburgio – la lando, kiu geografie ĉirkaŭas la ĉefurbon Berlino. Longe superis AfD en la sondadoj tie, sed je la lasta etapo SPD – ja partio de kanceliero Scholz – gajnis la elekton, tamen la diferenco kun AfD restis sub 2 %. Interese estis, kial SDP kapablis venki: ĉar Olaf Scholz ne partoprenis en la balotkampanjo. SPD en Brandenburgio agnoskis, ke pli bonas havi kiel eble plej multe da distanco al la kanceliero kaj la aktuala germana registaro por povi venki en la balotoj. La du aliajn partiojn de la semafora koalicio, la Verdulojn kaj la liberalan FDP, la balotintoj en Brandenburgio fakte „forĵetis” el la tiea parlamento. Krome je federacia nivelo en plej aktuala sondado granda plimulto de la germanoj opinias, ke Olaf Scholz estas malforta kaj nedecidema kanceliero. Lia ĝisnuna agado en la migradkrizo ŝajnas substreki tiun opinion. Se la registaro de Scholz ne ekprenas decidemajn dispoziciojn kontraŭ la migradkrizo en Germanio, la federaciaj balotoj, kiuj okazos en 2025, povus fariĝi la plej fatalaj en la historio de Germanio ekde 1945: AfD daŭre kreskas, la nova alianco BSW jam ŝanĝis la politikan aspekton de tri orient-germanaj parlamentoj, kaj precipe la tradicie grava FDP povus tute malaperi el Bundestag.

Martin PTASIŃSKI

Germanio

OPINIO

Nederlando iras ankoraŭ pli dekstren

Post falo de la kvara kabineto Rutte en julio 2023 pro malkonsento pri enmigrantoj okazis en novembro elektoj de la malalta ĉambro de la Parlamento.

La partio kiu faligis la kabineton, VVD (Volkspartij voor Vrijheid en Democratie, Popola Partio por Libereco kaj Demokratio) kun partiestro Dilan Yeşilgöz, faris kampanjon pri la temo enmigrado, sed multaj voĉdonantoj elektis la pli radikalan partion en tiu rilato: PVV (Partij voor de Vrijheid, Partio por la Libereco) de Geert Wilders, kiu gajnis 37 seĝojn (el 150), dum VVD falis al 24.

Partoprenis nova partio: NSC (Nieuw Sociaal Contract - Nova Socia Kontrakto) de Pieter Omtzigt (20 seĝojn). Laste BBB (BoerBurgerBeweging - Kamparan-Civitana Movado) de Caroline van der Plas ricevis nur 7 seĝojn – ĝi dum la elektoj por la Senato en marto 2023 gajnis 16 seĝojn (el 75) kaj tiam estis la plej granda partio.

Popola malkontento

La maldekstra grupiĝo GroenLinks-PvdA (VerdaMaldekstra-Partio de la Laboro) estis la due plej granda partio kun 25 seĝoj, sed estis granda ŝoviĝo al ekstremdekstro pro grandaj perdoj de CDA (Kristandemokrata Apelo) kaj D66 (Demokratoj 66), partioj en la antaŭa kabineto. En la elektoj, VVD kaj PVV kritikis Frans Timmermans, la ĉefan kandidaton de GroenLinks-PvdA, prezentante lin kiel ekstremmaldekstrulon. Timmermans jam antaŭe forlasis Bruselon, kie li servis kiel EU-komisionano. Kaj la mediatoj (ĵurnaloj, televido, sociaj komunikiloj) pligrandigis la malkontenton en la socio pri ĉiuspecaj problemoj, prezentante ofte la enmigranton kiel propekan kapron.

Unu el la skandaloj, kiuj kontribuis al malkontento, estis la skandalo pri infanĝardenaj aldonpagoj: la nederlanda impostoficejo maljuste akuzis milojn da gepatroj pri fraŭdo, kio kaŭzis gravajn financajn problemojn kaj eĉ familiajn disrompojn. La dua estas ligita al la damaĝoj kaŭzitaj en Groningo de tergas-ekspluato, kiu rezultigis seriozajn tertremojn, kun malrapida kompensado por la viktimoj.

De 1998 Geert Wilders, komence kiel parlamentano de VVD, post 2006 kun sia propra partio PVV (kies sola membro li estas), agadis kontraŭ islamo kaj kontraŭ enmigrantoj, komence marokanoj (venintaj kiel gastlaboristoj), poste rifuĝintoj, kiel sirianoj. Lia sekvantaro multe variadis, sed en novembro 2023 lia partio iĝis la plej granda.

La metodoj, laŭ kiuj la antaŭa administracio aliris la kronvirusan krizon, vekis ĉe diversaj grupoj multe da rezisto, kaj en tio la sociaj komunikiloj ludis pli grandan rolon ol dum antaŭaj krizoj, kiel la financa krizo en 2008. Ankaŭ la vivmediaj aranĝoj renkontis multe da malfido.

En 2022 aldoniĝis la milito en Ukrainio kaj en 2023 tuj antaŭ la elektoj okazis la 7an de oktobro la teroratako de Hamaso. Tiel progresemaj kaj konservativaj grupoj stariĝas ĉiam pli unu kontraŭ la alia kaj ne plu dialogas inter si.

Politikoj en fridujo

Post sep monatoj de intertraktadoj (interalie pri garantioj por la konstitucia ŝtato), PVV, VVD, NSC kaj BBB konsentis pri t.n. Hoofdlijnenakkoord (Akordo pri ĉeflinioj), laŭ kiu multaj programeroj de PVV estas „metitaj en la fridujon” (ekz. malpermeso de islama instruado, neniom da mono aŭ militaj varoj por Ukrainio, maksimuma rapideco je 140 km/h sur aŭtovojoj).

Kelkaj el la kvar partioj kontraŭis, ke Wilders iĝu ĉefministro. Tial oni decidis ke la partiestroj restu en la parlamento, kaj ke la ĉefministro ne estu membro de iu el la kvar partioj. Krome estos kvar vicĉefministroj, unu el ĉiu el la kvar partioj.

Post alia kandidato Wilders proponis la nepartian „Dick” Schoof, ĝis tiam ĝenerala sekretario ĉe la Ministerio pri Justico kaj Sekureco.

La plimulto de la nederlanda loĝantaro (la plimulto de la elektintoj ja ebligis ĉi tiun kabineton) estis kontenta pri ĝi kaj ĝiaj planoj.

La 2an de julio la reĝo Willem Alexander ĵurigis la ministrojn kaj ŝtatsekretariojn (vicministrojn), kaj oni fotis la kabineton Schoof kun la reĝo sur la perono de la palaco Noordeinde en Hago.

Persvadaj planoj

Post tio la parlamento havis sian libertempon ĝis la tria mardo de septembro, kaj la nova kabineto eklaboris laŭ la Hoofdlijnenakkoord en la programo. Ĝia ĝenerala tendenco estas krom drasta limigo de enmigrado, ŝparado de la rimedoj por evolukunlaborado, kulturo kaj scienco kaj ĉe la alia flanko favorado de la grandaj entreprenoj kaj moderigo de la mediprotektaj postuloj, interalie forstreko de programo de 3 miliardoj da eŭroj ĝis 2030 (alprenita de la parlamento dum la lasta registaro kaj intertempe ellaborita de la provincoj). Estas tre malcerte, ĉu ĝiaj planoj estos realigeblaj en la lumo de internaciaj interkonsentoj kaj de la nederlanda juĝistaro. La nova registaro esperas persvadi Bruselon, ke necesas redukti la postulojn pri mediprotekta politiko kaj agnoski, ke Nederlando havas „azilkrizon”.

Kees NEEFT

Nederlando

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Moderna vivo

KONFISKO

Mara giganto en kaptiteco

En la plej norda angulo de Mediteraneo, en la golfo de Triesto (Italio), estas ankrita la plej granda kaj moderna velŝipo en la mondo, kaptita tie en marto 2022 kadre de la sankcioj metitaj al Rusio post la invado en Ukrainion.

Ĉi tiu imponaĵo de naŭtika teknologio, posedata de la rusa oligarko Andrej Igoreviĉ Melniĉenko, fariĝis simbolo de lukso, polemiko kaj geopolitika streĉiteco. Krome, la konfisko implicas rimarkindajn elspezojn.

Teknologiaj trajtoj

„Sailing Yacht A” (veljaĥto A), konceptita de la ikoneca dezajnisto Philippe Starck kaj konstruita en Germanio en la fama ŝipfarejo Nobiskrug, prezentas la kulminon de moderna naŭtika inĝenierarto kaj dezajno. Longa 143 metrojn kaj kun mastoj 100 metrojn altaj, la jaĥto defias la ordinaran percepton de tio, kio velŝipo povas esti. Ekipita per sistemo de elektronike regataj veloj kaj mastoj el karbona fibro, ĝi povas silente navigi movate nur de la vento.

Lanĉita en 2015 kaj liverita en 2017, ĉi tiu mara giganto havas ankaŭ altnivelan propulsan sistemon kun hibridaj dizel-elektraj motoroj, kiuj ebligas atingi maksimuman rapidecon de ĉirkaŭ 21 nodoj (ĉ. 39 kilometroj hore), kun la impresa kapablo navigi preskaŭ 10 000 kilometrojn sen neceso brulaĵumi.

Demando pri posedo

La velŝipo estas konfiskita, ĉar ĝi aperas en la nigra listo de rusiaj havaĵoj redaktita de Eŭropa Unio post la invado en Ukrainion. Tamen, la ĉeesto de la ŝipo proksime al Triesto estas nefermita ĉapitro en la historio de eŭropaj sankcioj. Melniĉenko estas unu el la plej riĉaj kaj influaj rusiaj oligarkoj, kun riĉeco taksita je 16 miliardoj da eŭroj. Malgraŭ tio, la oligarko asertas, ke la jaĥto estas posedaĵo ne lia sed de trusto administrata de sendependa kuratoro, kiu havas neniun rilaton kun li.

La konfisko de la ŝipo estas unu el la multaj iniciatoj kontraŭ la rusia registaro, kiuj celas konfiski havaĵojn de potencaj individuoj proksimaj al Kremlo.

Kosto de regado

La prizorgado de tia mirindaĵo ne estas facila tasko. Kiel konfiskita propraĵo, frue aŭ malfrue, ĝi devos esti redonita en la sama stato. Tio signifas elspezon por bontenado. Fakte indas rimarki, ke la velŝipo estas taksita je proksimume 530 milionoj da eŭroj, kaj ĝis nun ĝia konservado kostis al la itala ŝtato ĉirkaŭ 18 milionojn da eŭroj. Tiu nombro, tamen, devus esti pli alta, ĉar la antaŭplanitaj bontenadaj aktivaĵoj estas grandaj. Krome necesas teamo de profesiuloj: kapitano, inĝenieroj, kuiristoj kaj servopersonaro, kies salajroj ja havas gravan pezon.

Melniĉenko esprimis sian volon kontribui por la elspezoj, sed la konfiska situacio kompleksigas la financadon. Sen taŭga prizorgado, eĉ ŝipo tiel moderna riskas malboniĝi kaj perdi sian originan brilon.

Mistera enhavo

La ŝipo kapablas gastigi skipon de 54 homoj kaj disponigas al siaj gastoj lukse modernan instalaĵon, altnivelajn sekurecajn teknologiojn, kompletan ekzercigan centron kun gimnastikejo kaj naĝejo, areon por subakva observado tra vitra kilo, helikopteran havenon kaj malgrandan submarŝipon.

Kaj ŝajne eĉ pli. Kvankam estas neniu oficiala informo, tiuj, kiuj povis enŝipiĝi post la konfisko, specife por belarta inspektado, konstatis la ekziston de pentraĵoj faritaj de francaj impresionistoj (oni nombris ok de Monet). Kompreneble, la mistera etoso pikas scivolemon kaj intereson.

Reago de la loka komunumo

Turistoj amasiĝas ĉe la haveno de Triesto por foti la ŝipon kiel neatenditan allogaĵon, kaj aliaj rigardas ĝin kiel simbolon de ekonomia malegaleco. En tempo, kiam multaj homoj alfrontas ekonomiajn malfacilaĵojn, la impona ŝipo memorigas pri la malegalecoj inter riĉuloj kaj malriĉuloj, pligrandigataj de la geopolitikaj streĉitecoj.

La estonteco de la mara giganto estas necerta, sed ĝia historio daŭre fascinas kaj vekas diskutojn. La okazaĵo de mistera kaj moderna velŝipo blokita en fora haveno estas viva ekzemplo pri kiel la ekstrema riĉeco kaj tutmonda politiko povas influi lokajn komunumojn kaj kapti la publikan atenton.

Luca COSLOVICH

Italio

Luca COSLOVICH estas elektronika inĝeniero kaj doktoro pri operacia esploro. Li laboras en energia fako kaj instruas loĝistikon en la universitato de Triesto (Italio). Li publikigis artikolojn en internaciaj sciencaj revuoj.

En tempo kiam multaj alfrontas ekonomiajn malfacilaĵojn, la impona ŝipo rememorigas pri la malegalecoj inter riĉuloj kaj malriĉuloj, pligrandigitaj de la geopolitikaj streĉitecoj. Foto: FRANCO STOGAUS

HOBIOJ

Vojaĝi per biciklo

Almenaŭ de la fino de la dua mondmilito multaj personoj kaj familioj emas eliri el sia regiono kaj viziti lokojn de ili nekonatajn. Por tion fari aŭtomobilo estas la plej uzata veturilo, sed iom post iom la celitaj lokoj estas pli kaj pli foraj danke al populariĝo de aviadiloj. Tamen, tiaj vojaĝmetodoj ne kontentigas la homojn, kiuj deziras ne nur malkovri novajn pejzaĝojn, sed ankaŭ renkonti aliajn homojn, fari kontaktojn.

Alain Rémy [remí] 1 estis unu el tiuj vojaĝantoj ĉiam klopodantaj renkonti aliajn homojn el kiu ajn horizonto.

Li estis fervora biciklanto konata precipe en Esperantujo. Sur sia kuŝbiciklo li trairis multajn landojn en la mondo, sed precipe en Eŭropo.

De instruado al biciklado

Alain laboris kiel instruisto en baza lernejo de la urbeto Le Chambon-Feugerolles apud la urbo Saint-Étienne en la sudo de Francio. Lia unua edzino estis alĝeri-devena. Li regule sportis per haltero, kaj pro tio li tenis sin sana dum sia profesia vivo kaj ne timis muskolajn strebojn. Poste, li finis sian instruistan karieron laborante kiel lernejestro en La Ciotat.

Alain Rémy komencis siajn biciklajn vojaĝojn post emeritiĝo. Anstataŭ elekti belan loĝejon li preferis aĉeti loĝkamioneton. Li decidis vivi ses monatojn „hejme”, tio estas, en granda loĝaŭto, kaj trairi la mondon. La lasta loĝaŭto havis subĉambron, kie li povis parkumi la kuŝ- kaj la trejn-biciklojn, kiujn li uzis ĉiumatene. Li veturis kiel eble plej ofte per sia kuŝbiciklo, kaj la loĝkamiono restis en loka tendumejo.

Li preferis bicikli sola por kapti pli da okazoj renkontiĝi kun homoj. Li parolis la anglan, iomete la rusan kaj kelkajn aliajn lingvojn por povi rilati kun lokuloj precipe en la vesperoj.

Kvankam li havis propran tendon, li volonte akceptis tranokti ĉe lokuloj, ĉu en policejo, ĉu en agrikultura bieno aŭ aliloke.

Vojaĝoj kaj aventuroj

Liaj plej epopeaj vojaĝoj estis al Ĉinio kaj al Vjetnamio. Li tiam tiris ĉareton kun necesaĵoj por vivi, ekzemple, tendo kaj sunbaterioj. En Ĉinio li konatiĝis kun sia estonta dua edzino, instruis la francan en universitato kaj loĝis du jarojn. Li rakontis, ke iam sur monto la deklivo estis tiom kruta, ke la pezo de la ĉareto tiris lin malsupren.

Alia epopea biciklado estis tramonda, kaj tiam la ĉefa problemo estis porti materialon sen superi la maksimuman pezon permesitan en aviadilo. Li suferis akcidenton en Istanbulo, sed li ne sciis ĉu hazardan aŭ antaŭplanitan (pro lia engaĝiĝo ĉe la kurdoj).

En 2012 li efektivigis tutmondan rondiron sur sia kuŝbiciklo. Kaj en 2018 oni havis la plezuron inviti lin okaze de la filmfestivalo Curieux Voyageurs (Scivolaj vojaĝantoj) en Saint-Étienne.

En 2017 li vojaĝis ĉefe en Ukrainio kaj Rusio, sed li trairis entute dek landojn: Italion, Slovenion, Hungarion, Ukrainion, Rusion (Moskvo kaj Sankt-Peterburgo), Estonion, Latvion, Litovion kaj Pollandon.

Li fotis milojn da homoj kaj lokoj, kaj li ĉiam tre precize memoris iliajn nomojn.

Fervora rakontanto

Alain rakontis, ke kiam plenŝtopiĝis la necesejoj de lia lernejo en La Ciotat, kaj li vane atendis, ke la bontenistoj venu ripari ilin, li minacis sciigi la gazetaron pri tio kaj krome porti la lernejanojn al la necesejoj de la urbodomo. Estis tiel, ke post du horoj aperis la riparistoj.

Li foje rakontis, ke en Pollando, en julio de 2017, li vidis afiŝon kun malpermeso aliri la vojon 49 al Lublin: „mi uzas la vojon 806, esperante reuzi la 19an iom pli malproksime. Mi haltis sur voj-rando por rigardi mian mapon ... kaj jen! mi estas invitita trapasi la nokton en familio! Sur la granda ekrano de ilia televido, mi montras al ili la fotojn de mia vojaĝo sur kuŝbiciklo, ĉirkaŭ la mondo en 2012. Ene de du horoj, ili neatendite vojaĝis desur sia kanapo!”

Dum lia vojaĝo tra Kazaĥio loĝantoj invitis lin gasti ĉe ili, ĉar en tiu lando vojaĝanto estas estiminda homo. Ili buĉis ŝafon kaj donacis al li honore du kuiritajn ŝafokulojn. Sed li sukcesis ne manĝi ilin pretekstante, ke li estas vegetarano.

En 2021 li notis en sia fejsbuka konto „Mi ĵus transpasis 134 000 km sur mia kuŝ-biciklo!”

En aŭgusto 2024 li forpasis pro trafikakcidento okazinta unu monaton antaŭe en Varsovio.

Historia antaŭaĵo

Unu el la unuaj esperantistoj, kiuj faris longan vojaĝon per biciklo, estis Lucien Peraire. Lia taglibro aperis en la jarkolekto 1982 de MONATO. La skanitaj paĝoj estas legeblaj en https://www.monato.be/1982/index.php

1. En la fejsbuka konto de Alain Rémy (franclingva) videblas fotoj: https://www.facebook.com/cyclonomad

Pierre GROLLEMUND
korespondanto de MONATO en Francio

Pierre Grollemund lernis Esperanton en 1976. Li estas tegmentisto kaj ano de Tutmonda Asocio de Konstruistoj Esperantistaj.

Alain Rémy trabiciklis multajn landojn, precipe en Eŭropo. Foto: KORESPONDA ARĤIVO DE LA AŬTORO

Lingvo

KOMUNIKADO

Demandi estas plej homeca trajto

Primatoj estas konataj pro sia granda inteligenteco kaj estas rigardataj kiel niaj plej proksimaj parencoj. Kun ili, fakte, ni kunhavas grandan parton de nia DNA: inter 96 kaj 99 elcentojn. Esploristoj jam ekde la 1960aj jaroj instruis al primatoj gestolingvon por komuniki, sed ili neniam aŭdacis fari ian ajn demandon.

Laŭ la fondaĵo Koko Gorilla, kelkaj primatoj efektive lernis pli ol 1100 gestojn, kaj ili scipovis kompreni ĝis 6000 vortojn. Kvankam esploristoj povis diskuti kun ili pri kompleksaj aferoj, kiaj emocioj kaj pasintaj okazaĵoj, ili ankoraŭ ne montris la kapablon fari demandojn.

Manĝaĵo

En 1972, David Premack kaj Ann James Premack publikigis esploron titolitan Instrui lingvon al simio, priskribante kelkajn metodojn por sukcesi instrui lingvon al primatoj. Ili kreis situaciojn idealajn por stimuli ilian scivolemon kaj tiamaniere kuraĝigi ilin fari demandojn, ekzemple forigante konatajn objektojn por provoki reagan demandon, kiel: „Kie estas mia manĝaĵo?”.

La simio Sarah

Spite al tiuj klopodoj, la esploristoj ne sukcesis igi primatojn demandi ion ajn. Ekzemple, simio nomita Sarah povis bone kompreni demandojn faritajn al ŝi, tamen tute ne povis krei siajn proprajn demandojn. En sia libro La menso de simio, la sciencistoj klarigas, ke, male ol etaj infanoj, kiuj senĉese demandas aferojn kiel „Kio estas tio? Kiu faras bruon? Kiam revenos paĉjo?”, la simio Sarah tute ne montris tian interagan scivolon.

Intelekta scivolemo

La kialo, pro kiu primatoj ne faras demandojn, restas mistero. Eble tio estas la kerna diferenco, kiu distingas homojn de aliaj primatoj. La kapablo demandi, esplori la mondon per demandoj, ŝajnas do esti esenca trajto de nia specio, montranta la profundan intelektan scivolemon de homoj.

Roberto PIGRO
redaktoro de la lingva rubriko

EVENTOJ

Vojaĝu tra vortoj kaj kulturoj

Ĉu vi estas pasiulo pri lingvoj kaj revas mergi vin en tutan maron da vortoj kaj plej diversaj kulturoj? Se jes, verŝajne vi volos malkovri kelkajn el la plej gravaj eventoj dediĉitaj al poliglotoj tra la tuta mondo. Jen eta gvidilo al vere vizitindaj rendevuoj por ĉiu lingvoŝatanto.

Polyglot Gathering

Ni komencu per Polyglot Gathering, vera festo de lingvoj, kiu ĉefe okazas en Eŭropo, kun plej freŝaj aranĝoj en Bratislavo (Slovakio) sed ankaŭ en Teresino (Brazilo). Ĉi tiu evento distingas sin per sia amikeca kaj neformala etoso. Imagu vin en loko, kie vi povas partopreni prelegojn, atelierojn kaj lingvajn ludojn, ĉio ĉi dum vi konatiĝas kun homoj, kiuj kunhavas vian saman pasion. Ĉiujare, ekde 2014, ĉirkaŭ 500–600 partoprenantoj kunvenas por sperti ĉi tian unikan aventuron. La kostoj? Sufiĉe atingeblaj, kun biletoj kostantaj inter 150 kaj 200 eŭrojn, kaj diversaj rabatoj por studentoj kaj fruaj antaŭmendantoj.

Polyglot Conference

Se vi serĉas pli sciencan aliron, Polyglot Conference estas taŭga por vi. Ĉi tiu evento okazas en diversaj urboj tra la mondo, i.a. Fukuoka (Japanio), Novi Sad (Serbio) kaj Rejkjaviko (Islando). Ĉi tie vi trovos formalajn prelegojn kun altnivelaj lingvaj spertuloj, perfektajn por tiuj, kiuj volas profundigi siajn konojn. Ĉirkaŭ 300–500 homoj partoprenas ĉiujare, ekde 2013, allogite de la kvalito de la aranĝoj kaj la ebloj por interkonektiĝi. La partoprena kosto estas iom pli alta, oni devas elspezi ĉirkaŭ 200–300 eŭrojn, sed tio valoras la penon pro la unikeco de la sperto kaj la kompetenteco de ĉeestantoj.

LangFest

Por pli loka kaj kultura sperto LangFest en Montrealo (Kanado) estas la ideala loko. Ĉi tiu evento, okazanta ekde 2016, gastigas ĉirkaŭ 200–300 homojn jare kaj proponas atelierojn, prelegojn kaj sociajn eventojn, kiuj emfazas la lingvojn kaj lokajn kulturojn. Temas pri mirinda ŝanco por malkovri novajn metodojn de lernado kaj por mergi sin en la viglan atmosferon de Montrealo. La biletoj kostas inter 100 kaj 200 kanadajn dolarojn (70–140 eŭrojn), kun speciala rabato por studentoj kaj fruaj rezervoj.

Language Hunters Gathering

Se vi serĉas praktikan kaj interagan sperton, Language Hunters Gathering estas perfekta por vi. Ĉi tiu migra evento, ofte okazanta en diversaj lokoj en Eŭropo, distingas sin per la propra ludema aliro al lingvolernado. Ekde 2012 100–200 partoprenantoj ĉiujare kunvenas por partopreni lingvajn ludojn kaj praktikajn aktivaĵojn. La kotizo estas ĉirkaŭ 100–150 eŭroj. Ankaŭ tie estas rabatoj por fruaj aliĝantoj.

Lingua Fest

Lingua Fest, en Berlino, estas lingva foiro, kiu rapide establiĝis kiel nepre vizitenda evento ekde 2019. Kun pluraj miloj da partoprenantoj, ĉi tiu foiro estas unika ŝanco por esplori ekspoziciojn pri lingvolernejoj, eldonejoj kaj teknologioj por lingvolernado. Krom atelieroj kaj prelegoj, oni povas malkovri novajn produktojn kaj servojn rilatajn al lingvoj. La eniro ofte estas senpaga aŭ kontraŭ minimuma sumo, kio igas ĉi tiun eventon alirebla por ĉiuj.

Lang Jam

Fine, se vi preferas resti hejme, sed samtempe deziras travivi intensivan eventon,

Lang Jam estas via plej bona elekto. Ĉi tiu reta evento, komenciĝinta en 2020, ebligas al centoj da partoprenantoj el la tuta mondo lerni novajn lingvojn dum unu semajnfino. Kun siaj longaj lernosesioj, atelieroj kaj aliaj interesaj lingvaj okazaĵoj, Lang Jam estas bonega vojo por plibonigi siajn lingvajn kapablojn hejme. La kostoj estas aparte moderaj: inter 20 kaj 50 eŭroj.

Neforgesebla aventuro

Ĉu vi preferas neformalan kaj amikecan atmosferon, ĉu pli sciencan aliron, ĉu lokan kulturan sperton aŭ intensan ciferecan aranĝon, ja ekzistas taŭga evento por poliglotoj kiel vi. Aliĝi al ĉi tiuj renkontiĝoj ne nur riĉigos viajn lingvajn kapablojn, sed ankaŭ ebligos al vi akiri novajn amikojn kaj konatiĝi kun malsamaj kulturoj. Do, preparu viajn valizojn (aŭ simple ... vian komputilon) kaj ek al surpriza, neforgesebla lingva aventuro!

Roberto PIGRO
redaktoro de la lingva rubriko

Libroj

Enigma tradukada antologio

Ordinaraj homoj – eĉ esperantistoj! – ĝenerale pensas, ke la angla fariĝis la „vera” internacia lingvo, kiu, ene de kelkaj jardekoj, estos almenaŭ legata de ĉiuj homoj, precipe tiuj, kiuj estas ankoraŭ infanoj aŭ junuloj, kaj ke tio, kune kun la antaŭeniroj de plej diversaj tradukiloj (kaj eĉ apoj), reprezentas la finan (mal)venkon de Esperanto.

Mi konfesas, ke mi ne kompetentas kiel futurologo, tamen estas datumo, kiu elmontras, ke ne ĉio marŝas tiudirekte: kontraŭe al komunaj senco kaj sento, neniam antaŭe en la historio oni tiom tradukis kaj el kaj al la plej diversaj, sed precipe „minoritataj” lingvoj. Tio, kompreneble, estas jam signo de vere internacia kultura bolado: homoj el ĉiuj mondopartoj ja volas kaj disvastigi sian propran kulturon kaj koni tiun de aliuloj. Sed tio estas signo ankaŭ de ŝanĝoj en la geopolitika bildo, kiu transiras al ĉiam pli multpolusa mondo, nova fenomeno, en kiu oni ankoraŭ ne pridiskutis la multlingvan demandon, kiun tiu multpolusa mondo devos tamen vole-nevole iam alfronti.

Tiuj du antaŭaj alineoj klarigas, kial persistas ĉe ni tiu tradicio eldonadi nialingve plej diversajn tradukojn. Diversajn, sed iamaniere klasigeblajn: el lingvoj, kies parolantoj estas novuloj en Esperantujo, oni ĝenerale tradukas la klasikaĵojn; aliflanke, el la lingvoj de landoj, kie Esperanto jam delonge ĉeestas, kaj kies klasikaĵoj estas tradukitaj jam de jardekoj, la novaj tradukoj venas aŭ de jam konataj aŭtoroj, aŭ de aŭtoroj, kies verkoj debutas en Esperanto.

En tiu lasta klaso situas la nun recenzata verketo, La arto verki kaj traduki de Nicolino Rossi. En ĉi tiu mallonga libro estas kunigitaj diversaj tradukoj, el branĉoj proza kaj poezia, kiujn li mem faris el diversaj, originale itallingvaj, tekstoj kaj poemoj premiitaj en diversaj lokaj kaj landaj literaturkonkursoj. Kaj en tio kuŝas la originaleco de ĉi tiu verketo: tute nekutima antologio de tekstoj ne de sama aŭtoro, sed de sama tradukisto. Kaj tio alportas por ni diversajn demandojn.

Granda variado en stilo

La unua el ili estas, ke la verkoj, veninte de debutantaj aŭtoroj, ankoraŭ aŭ por ĉiam duarangaj, montras grandan variadon en stilo, vervo kaj kvalito. (Tiuj, kiuj iomete konas la „industrion” de beletraj konkursoj, scias, ke, bedaŭrinde sed nemalofte, premio ne nepre sinonimas al kvalito.) Tiu variado estas pli ampleksa en la prozaj tekstoj: de „La libro”, bonega rakonto de Emanuele di Meco, vere proksima al tio, kion oni en Latin-Ameriko nomas „magia realismo”, ĝis „El la taglibro de ies rezistado” verkita de Giuseppe Campolo, ĉe kiu ne eblas bone decidi, ĉu temas pri rakonto aŭ eseeto.

La poezia parto de la libro enhavas poemojn pli kompleksajn, sed samtempe pli kortuŝajn, eĉ amare kortuŝajn, kiel „Ne plu muzikagordojn, nek plu vortojn” de Umberto Vicaretti, terure realisma poemo pri la nuntempa kruelega mondo, kaj ankaŭ la ekologi-tema „Fajroj” verkita – ĉu itale? – de la tradukinto mem. Eble Nicolino Rossi devus prezenti al ni iom pli el sia propra poezia vervo, anstataŭ nur tradukan laboraĵon.

Ĉi tiu malgranda antologio donas al ni interesan bildon pri la nuntempa itala literaturo, ne tiu de la eminentuloj, sed tiu de verkistoj, kiuj pli reprezentas la averaĝan nivelon de la produktado. Por interesatoj pri la temo ĝi alportas pli honestan kaj klaran bildon de ties vera situacio. Sed jen averto: oni ne pensu, ĉar temas pri simplaj temoj, ke la tekstoj estas simplecaj, aŭ simplaĉaj. La aferoj ne estas tiel simplaj, kiel ili ŝajnas, kaj tion oni perceptas jam en la enigma kovrilo, en kiu montriĝas la demando: ¿Kien kondukos la skribo? Uzante la komencan hispanan demandosignon ¿ kaj formante la matematikan simbolon x, tio estas kvazaŭ anonco pri la demandoj, kiujn la tekstoj mem surtabligos al la legantoj.

Konklude, mi ja rekomendas al itallingvaj legantoj legi tiun tekstaron kaj, se eble, kompari la tradukojn kun la originaloj. Kaj al neitallingvanoj – kiel mi mem – mi rekomendas forgesi, ke temas pri tradukoj, kaj legi ĉi tiun libreton pro tio, kio ĝi estas: antologio reprezentanta la nunan staton de novaj nomoj en la itala literaturo.

Fernando PITA

Diversaj aŭtoroj: La arto verki kaj traduki. El la itala tradukis Nicolino Rossi. Eld. Lombarda, Como, 2024. 95 paĝoj. Broŝuro. ISBN 979-12-80169-71-6.

Elementaj ingrediencoj tamen donas ĝuon

La bulgaro Julian Modest fakte starigis skolon en la esperanta rakonta literaturo: li aperigis ĉirkaŭ dek romanojn, kiuj karakteriziĝas per naiva intrigo, detala priskribo de la persona aspekto de la rolantoj, fino ne ĉiam precize konturita, tiel ke la leginto povas mem konstrui du-tri malsamajn kaj ĉiu el ili perfekte kongruus kun la ĝistiamaj paĝoj. Pluraj recenzoj, troveblaj per la paĝaro Originala Literaturo Esperanta prizorgata da Sten Johansson, konfirmas la suprajn asertojn.

Ingrediencoj elementaj

La nuna romano estas tamen alia. La medio estas mezburĝa, ĝi povas esti tiu de la nuna Bulgario, sed fakte neniel difinebla per etna situigo; ĝi same povus esti en okcidenta Eŭropo. Ingrediencoj estas elementaj: Ana estas vidva instruistino, kiu devas sola prizorgi du geknabetojn (sed laŭbezone helpas la vivantaj gepatroj loĝantaj en alia urbo); Vesela estas amikino senfamilia engaĝita en mediprotekta movado; viro eventuale aperanta kiel ebla edzo por la vidvino adaptiĝas al la tradicia prezento al ŝiaj gepatroj. Kompreneble, ankaŭ la amikino havas siajn ĉarmojn, siajn allogojn, kaj viroj ne restas indiferentaj antaŭ ŝi. Sed okazas du gravaj eventoj, kiuj ĵetas Anan en maltrankvilon sombran, kun la demando, ĉu nova amo povas rivali kun tiu pludaŭranta por la forpasinta edzo, kaj ĉu ŝi konsideru, ke oni jam sufiĉe konas viron post laŭgrada alproksimiĝo per kunaj manĝoj en restoracio (pagas ĉiam la viro) aŭ irado al spektaklo ĝis malfrua vespero, aŭ per longaj promenadoj, kie ŝi parolas sinmalferme pli ol li. Ĉu Ana supozu, ke doktoro kondutas tiel, aŭ ĉu ŝi devas ankoraŭ pripensi, sperti, eventuale pensi pri kuna vivo en nova familio kvaropa?

Tiaj demandoj al si mem estas ja profundaj: la rakonto pluas kun ioma-kaj-tioma alternado de tempoj, ĉar jen aperas scenoj (aŭ nur sentoj aŭ sonĝoj) kun la forpasinta edzo, kaj jen surmetiĝas sperto ankaŭ fizika kun nova ulo. Demandoj ja naivaj, kiujn certe ĉiu ankoraŭ ne maljuna vidvino metas al si mem, sed ili estas traktataj per intima intenso.

Apenaŭ iom profunde tuŝita estas la, cetere ĉiama, demando pri mediprotektado: ĉu preferindas akcepti surteritorie akumulatoron, kies konstruado donos laboron al kvartalo malriĉa, sed certe poluos la ĉirkaŭan atmosferon, aŭ rezigni, konsiderante, ke la risko endanĝerigi la aeron estas pli grava ol la avantaĝo, kiun alportus nova akumulatoro. Disaj opinioj, kiuj elmetiĝas dum kunsidoj de tiu societo, al kiu Vesela sukcesas kunvenigi Anan kaj ankaŭ virajn novulojn.

Flua, facila, senriproĉa kaj ĝuinda

Plion pri la enhavo ne decas malkaŝi en recenzo: la teruro efektive kaptas la leganton per komenca malagrabla okazaĵo, kaj en teruro trempiĝas la tuta dua parto de la libro.

Ne valoras insisti ankaŭ ĉi-recenze, ke la stilo de Julian Modest (verkista nomo de Georgi Miĥalkov), prezidanto de la esperanta PEN-centro, estas ege flua, facila, senriproĉa kaj ĝuinda ankaŭ por nespertuloj, tial la verko, eĉ se ĝi ne atingas la pinton de la epokfaraj, donas tamen ĝuon; la lasta paĝo enhavas impresan, kvankam nur partan, liston de titoloj de la verkoj de Modest, kiuj estas ja legindaj ĉiuj.

Carlo MINNAJA

Julian Modest: Printempa teruro. Eld. Eldonejo Libera, 2024. 84 paĝoj. ISBN 978-1-4457-5054-5.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Arto

FOTOARTO

Tina Modotti: granda artistino, kiu ne konsideris sin tia

En la vasta kadro de artistoj de la antaŭa jarcento, mirige ne aparte elstaras inter la komunaj homoj la eksterordinara historio de Tina Modotti, vera ikono de la bildaj artoj kaj pionirino de t.n. foto-ĵurnalismo, kies verkaro kaj heredaĵo restas ĝis nun, laŭ multaj aspektoj, subtaksataj.

Pasio kaj engaĝiĝo

Naskita en 1896 en la itala urbo Udine kaj kreskinta dum kelkaj jaroj ankaŭ en la apuda Aŭstrio, Tina Modotti lasis notindan spuron ne nur en arto, sed ankaŭ en la politika agado de tiu tempo. Ŝia vivo estis interesa miksaĵo de kreado, pasio kaj eĉ socia engaĝiĝo. Unue sukcesa aktorino en Holivudo, ŝia artista koro komencis pli forte bati tiam, kiam ŝi translokiĝis al Meksikurbo en la jaro 1922.

Evoluo de eklektika artistino

Modotti enprofundiĝis en la kulturan kaj politikan atmosferon de la meksika ĉefurbo, el-maturiĝante tie kaj kunigante la propran artan talenton kun ia revoluciema agado. Influate de la fama fotisto Edward Weston, ŝi transformis sian pasion pri arto en unikan zorgan rigardon al la ĉiutaga vivo, tiu de la ordinara homaro, same kiel al la politikaj eventoj, kiuj karakterizis la mez-amerikan landon de tiu epoko.

Socia fotado

Ŝia kapablo kapti belecon en la simpleco de komunaj, kutimaj aferoj kaj aĵoj naskis tutan serion da eksterordinaraj fotografaĵoj, nur unuavide mutaj. Ŝiaj verkoj fakte laŭte kaj klare rakontas sorĉajn historiojn pri laboristoj, bienistoj, infanoj kaj prezentas nekonatajn vizaĝojn, kiuj senvole fariĝis gravaj atestantoj de tiu epoko, kiun karakterizas socio en plena kaj daŭra ŝanĝiĝo. Tina Modotti certe estis unu inter la unuaj virinoj, kiuj klopodis sukcese transformi fotarton en ilon de socia atentigo, amplifante majstre la voĉon de tiuj, kiuj tiam ne havis voĉon.

Artista heredaĵo

Krom fotarton, Tina Modotti esploris aliajn artajn formojn, kiel kino kaj pentrado. Kvankam ŝia kontribuo en tiuj fakoj estas malpli konata kaj sume rimarkinda ol tiu pri fotografiaĵoj, ŝia eklektika inklino kaj ŝia artista sentemo elmontriĝas bone tra ŝia tuta verkaro. Ŝia kapablo kapti kaj resumi per simplaj bildoj la esencon de homaro kaj de la socio tra diversaj artformoj estas tio, kio igas ŝian agadon tiel signifa kaj el pluraj vidpunktoj ankoraŭ aktuala en la nuna arta mondo.

Daŭra influo

Bedaŭrinde, malgraŭ elstara kontribuo al arto kaj al ŝatinda senĉesa agado, Tina Modotti restis longe en ombro. Estas jam tempo remalkovri tiun grandan virinon kaj laŭeble substreki la influon de ŝiaj verkoj en la mondo de arto. Temas ne nur pri la historio de simpla talenta artistino, kiel pluraj aliaj post ŝi, sed pri tiu de pionira kuraĝa aktivulino, kiu uzis sian arton kiel ilon de ŝanĝo kaj atesto pri la realo, kiu ŝin ĉirkaŭis, anstataŭ por promocii sin mem kiel lertan artistinon: difinon, ĉi-lastan, kiun ŝi neniam aparte ŝatis.

Konklude

Tina Modotti restas tro ofte subtaksata ikono de la pasint-jarcenta arto, sed ŝia arta kaj socia heredaĵo daŭras inspirante kaj influante artistojn kaj aktivulojn, inajn kaj ne nur, eĉ hodiaŭ. Ŝia historio memorigas al ni, ke arto povas esti potenca instrumento por atingi socian justecon, kaj ke la kuraĝo elmontri sin per artoj povas estigi paralelan vivecan politikan kaj socian agadon.

Neprus jam forĵeti la vualon de silento, kiu envolvis en la lastaj jardekoj la figuron de Tina Modotti, kaj festi, celebri, soleni ŝiajn genion kaj deziron estigi pli egalan kaj konscian mondon pere de realigo kaj disvastigo de ŝajne senvoĉaj, sed samtempe emociveke kriemaj bildoj.

Roberto PIGRO

MUZIKO

Bela voĉo, bela vivo

La varma voĉo de TIM revenas per nova albumeto Bela vivo. Nur kvin kantoj en ĝi, sed ili ĉiuj estas zorge kreitaj kaj ĉiu havas iom alian stilon.

TIM, kiu unue aperis en Esperantujo per koncerto dum IJK 2018 en Hispanio, estas muzike konata pro trankvilaj kantoj, prezentataj kun gitaro en la mano, prefere aŭskultindaj dum varma somera vespero. Bela vivo ne forlasas tiun stilon, sed ja aldonas iom pli: de la pli roka Amorantoj, tra la pli vigla Sunsubiro al la elektropopa Fino de la Tempo. La tekstoj kiel ĉiam temas pri amo kaj vivo.

Mi rekomendas aŭskulti ĝin sola en trankvila momento aŭ eble ludi ĝin kiel akompanon de plaĉa renkontiĝo kun amikoj.

Rogier HUURMAN

Literaturo

RAKONTO

Instruisto Ro

Li atingis la kunvenejon ne tre frue, kalkulinte ĉirkaŭ tridek minutojn antaŭ ol okazos la oficiala malfermo de la kunveno. Li opiniis, ke li estas instruisto aŭ instruinto de malnovaj lernintoj, kiuj aŭskultis lian senpagan lecionon pri Esperanto antaŭ kelkdek jaroj, kiam okazis vaste entuziasma lernado de Esperanto en Ĉinio. Laŭ lia memoro, la verva lernado daŭris kelkajn jarojn, kaj li partoprenis la lernadon apenaŭ dum duonjaro, ĉar li devis forlasi ĝin pro vespera instruado pagata de mezlernantoj, kiuj preparis sin por studi ĉe la altlernejo. Malgraŭ tio la mallonga instruado donis al li agrablan impreson.

„Saluton, instruisto Ro! Varman bonvenon al nia kunveno!” tre ĝoje bonvenigis lin lia lernintino Gaja, kiam li nehaste atingis la ĉefpordon de la kunvenejo. Sekve, Gaja intime kondukis lin, ke li kiel grava gasto oficiale eniru la kunvenejon.

„Saluton, instruisto Ro! Bonvenon! Bonvenon!” ĉiuj turnis la rigardon al li, kaj li sentis sin honorata. Oni memoru, ke li instruis nur du aŭ tri lecionojn pri la alfabeto de Esperanto, kiam li gvidis Esperanto-kurson kun tiom da junuloj, aŭdinte ilian tre fuŝan prononcon, precipe de la langopinta konsonanto R, kiun neniu alia kursgvidanto povis vibrigi. Li stariĝis kaj bele rulis la konsonanton R. Li povis bele prononci, ĉar la rusa lingvo estis deva, kiam li studis en universitato, kaj lia instruisto de la rusa lingvo venis de Sovetunio!

„Instruisto Ro, bonvenon al nia fotoeksponejo, mi petas!” refoje ĉe li aperis Gaja.

„Aĥ ...” Ankoraŭ restis en lia memoro.

„... rigardu tiujn fotojn ...” mire elbuŝigis Gaja „tiam instruisto Ro estis tiel juna kaj belaspekta!”

Li alrigardis kaj vidis la foton, sur kiu li staris meze inter junuloj, eĉ knaboj, kaj li surhavis nigrakadrajn okulvitrojn, mienante pripenseme kompare kun tiuj naivaj junuletoj. Jes, tiam li estis jam mezaĝa, kaj utopiaĵo ne interesis lin. Strange: ĝis nun li ne sciis, kial lin allogis Esperanto-kurso, kaj li eĉ instruis la alfabeton en la kurso. Malgraŭ tio la malnova foto notis lian vivspuron, ke li iam renkontiĝis kun Esperanto.

„Instruisto Ro, jen estas gasto el Siano. Jen estas gasto el Dandono. Jen estas gasto el ...” Gaja ĝentile konatigis lin kun gastoj el aliaj urboj.

„Tre agrable, ke mi havas la honoron konatiĝi kun Vi, estimata instruisto Ro ...” formale salutis la gastoj el aliaj urboj, tenante lian manon.

Li ankaŭ sinjore tenis manon post mano, sen paroli al la gastoj. Fakte, li ne povis kompreni la formalan frazon, kvankam li povis diveni ĝian motivon. Esperanto estis fremda al li, ĉar en sia hejmo li eĉ ne povis trovi iun ajn libron en aŭ pri Esperanto. Antaŭ kelkaj tagoj, kiam liaj alfabetaj lernintoj Gaja kaj aliaj vizitis lian loĝejon, invitante ilian ĉeeston memore al la tridekjara datreveno de la Esperanto-movado en lia urbo Anjon, li hezitis, eĉ rifuzis la inviton, konsiderante sian maljunecon kaj la alfabetan nivelon pri la lingvo. Finfine li akceptis la inviton, ĉar al li plaĉis la sincera invitado kun vera estimo al lia personeco, kaj ŝajnis, ke li ree havas tian senton, kiam li fiere ekstariĝis, belludante la langotreman konsonanton R antaŭ tiuj lernantoj.

Nun li konsciis, ke li ne devas ĉeesti ĉi tiun datrevenan kunvenon, des pli kiel grava invitito, ĉar li ne havas socian altrangon, kaj li estas instruisto ĵus pensiiĝinta, eksinstruisto. Lia instruisteco pri Esperanto estis ridinda antaŭ la gastoj el aliaj urboj, eĉ antaŭ lernintoj kiel Gaja kaj aliaj, kiuj okupiĝas pri Esperanto multjare ĝis hodiaŭ.

Dum lia meditado malfermiĝis la kunveno. Gaja kiel animantino invitis gravulojn kaj gastojn doni salutadon laŭ la vico ankaŭ por lia salutado. Li ne volis siavice saluti kaj indikis tion per mansvingo sen voĉo, ĉar li ne povis elparoli eĉ unu frazon en Esperanto. Li ne volis meti sin en embarason sur la salutpodio.

Sekvis la unua prelego en Esperanto. Li sentis sin analfabeta antaŭ la prelegado. Iom post iom li sentis sian langon senmova, eĉ ne kapabla por belludi la konsonanton R. Li jam ne povis ree havi fieran memoron pri sia belludado per R antaŭ tiuj junetaj kursanoj, kvankam tiam ankaŭ li fakte estis alfabeta kursano, tamen aliaj nomis lin instruisto, ĉar li povis prononci la langotreman konsonanton R. Nun li sentis sian restadon senvalora. Li decidas foriri de la kunveno.

Finfine finiĝis la unua prelego. Li stariĝis kaj retrovis la iaman senton. Li senhezite iris al la podio. Li laŭte alvokis, „Mi proponas, ke ni ĉiuj stariĝu!”

Tuj silentiĝis ĉiuj ĉeestantoj, kiuj ne komprenis, kio okazas ĉe ĉi tiu maljunulo, nomata Esperanto-instruisto de lokaj esperantistoj. Okaze de la silenta momento li refoje laŭte alvokis, „Mi proponas, ke ni ĉiuj kapkline salutu al Zamenhof, dankante por lia kreo de Esperanto”. Malgraŭ la reago de ĉeestantoj li turnis sin al Zamenhofa portreto sur la podia ekrano, kaj komencis kapkline salutadi al Zamenhof. Sekve ĉiuj ĉeestantoj senkonscie stariĝis kaj ankaŭ kapkline salutis al Zamenhof ...

Post la salutado li sentis sin liberiĝi for de Esperanto. Li ne rigardis al la aliaj, eĉ ne al siaj lernintoj, li flanken iris al la elira pordo apud la podio, kaj kapleve kaj firmpiede eliris tra la pordo. Ĉiuj gapis, ankaŭ lia lernintino Gaja!

Chielismo WANG Tianyi

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 45a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 159 korespondantojn en 47 landoj kaj abonantojn en 64 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de la eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Legu pri ni en Facebook www.facebook.com/revuo.Monato
• Spektu la filmetojn pri Monato en www.monato.be/jutubo
• Sekvu nin en Mastodon sub @monato@esperanto.masto.host
• Sekvu nin en X sub @RevuoMonato
• Sekvu nin en Instagram sub RevuoMonato
• Babilu kun ni en Telegramo monato.telegramo.org
• Babilu kun ni en www.miavivo.net/grupoj/monato

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.

redaktoroj:
• Arto: Aleksej Salomatov, Moskvo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.
• Libroj: libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Andrej Peĉënkin, Rusio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Massimo Ripani, Italio, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Frank Merla, Juan Carlos Montero Medina, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, Remuŝ, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto mare aere bite

Argentino EUR 41 44 24
Aŭstralio AUD 109 112 62
Aŭstrio EUR 67 69 38
Belgio EUR 67 - 38
Bosnio-Herc. EUR 41 44 24
Brazilo EUR 41 44 24
Britio GBP 57 59 33
Bulgario EUR 41 44 24
Ĉeĥio EUR 57 59 34
Ĉinio EUR 41 44 24
Danio DKK 499 515 284
Estonio EUR 48 50 28
Finnlando EUR 67 69 38
Francio EUR 67 69 38
Germanio EUR 67 69 38
Grekio EUR 67 69 38
Hispanio EUR 67 69 38
Hungario EUR 48 50 28
Irlando EUR 67 69 38
Islando EUR 67 69 38
Israelo EUR 60 63 34
Italio EUR 67 69 38
Japanio JPY 10800 11100 6100
Kanado CAD 99 105 57
Kipro EUR 57 59 34
Koreio EUR 60 63 34
Kostariko EUR 41 44 24
Kroatio EUR 48 50 28
Latvio EUR 48 50 28
Litovio EUR 48 50 28
Luksemburgo EUR 67 69 38
Malto EUR 57 59 34
Meksiko EUR 41 44 24
Nederlando EUR 67 69 38
Norvegio NOK 788 810 447
Nov-Zelando NZD 118 122 67
Pollando PLN 220 230 125
Portugalio EUR 60 63 34
Rusio EUR [41] [44] 24
Serbio EUR 41 44 24
Slovakio EUR 48 50 28
Slovenio EUR 57 59 34
Sud-Afriko EUR 60 63 34
Svedio SEK 760 790 430
Svislando CHF 82 88 49
Usono USD 78 82 47

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE31 4025 5105 3155 (BIC-kodo KREDBEBB).
• El aliaj landoj per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto paul_peeraerts@esperanto.be (Nur se vi havas bonhavon en via Paypal-konto. Se Paypal devas preni la monon el via kreditkarta aŭ alia konto, aldonu 6 % pro la bankkostoj).

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Banko: Bank Austria IBAN AT14 1200 0007 3926 2723. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Raiffeisen bank - 101 953 9617/5500. Rete: polnickypavel@seznam.cz.
• Ĉina: Zhang Yan（张艳), Linyi shi, lanshan qu, taihe huayuan, CN-276000, Shandong sheng （中国山东省临沂市兰山区泰和花园）Poŝtel: 086-15376913078. Retadreso: 122309267@qq.com.
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Tiina Kosunen. Rete: cefdelegito@esperanto.fi.
• Franca: Esperanto France, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9100 0008 0123 8025 668 BIC CCOPFRPPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.
• Hispana: Jose M. Rodriguez Hernandez, Apartado de Correos 3142, E-14080 Cordoba. Rete: ueaperanto@esperanto.ac.
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: pjetur@d10.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, L. Giros 74-51, LT-06322 Vilnius-26, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: asocio@esperanto.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, 011 Riverside Place, Alnwick Road, DIEP RIVER, 7800 Sud-Afriko. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Usona: Esperanto-USA, 2014 Capital Av. #100 Sacramento CA 95811. Tel.: +1 510 653 0998. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- El diplomatia vidpunkto

- ANALIZO

- Ĉinio kaj Afriko plifortigas strategian partnerecon

- Politiko

- NIĜERIO

- Petroloriĉo ne alportis prosperon

- PERUO

- Nova leĝo zorgigas la loĝantaron

- OPINIO

- Atenco, kiu povus ŝanĝi Germanion

- Nederlando iras ankoraŭ pli dekstren

- Oklingva Proverbaro

- Moderna vivo

- KONFISKO

- Mara giganto en kaptiteco

- HOBIOJ

- Vojaĝi per biciklo

- Lingvo

- KOMUNIKADO

- Demandi estas plej homeca trajto

- EVENTOJ

- Vojaĝu tra vortoj kaj kulturoj

- Libroj

- Enigma tradukada antologio

- Elementaj ingrediencoj tamen donas ĝuon

- Arto

- FOTOARTO

- Tina Modotti: granda artistino, kiu ne konsideris sin tia

- MUZIKO

- Bela voĉo, bela vivo

- Literaturo

- RAKONTO

- Instruisto Ro

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...