Monato 2024/10
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2024-09-06T22:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Politiko

OPINIO

D.R. Kongo: malhela bildo 60 jarojn post la sendependiĝo

Ekde 1960 ĝis nun Demokratia Respubliko Kongo stagnas sur la deirpunkto, malgraŭ tio, ke la lando havas subgrundon riĉan de valoraj ercoj, junan loĝantaron kaj signifan vegetaĵaron. La lando de Patrice Lumumba kaj Simon Kimbangu ne povas eki kaj ekflugi kiel ĝi devus, ĉar la malfeliĉo de Kongo estas ĝia riĉeco, kiu altiras deziron de ĉiuj flankoj. 64 jaroj da sendependeco estas 64 jaroj da soci-ekonomiaj prokrastoj. La registaroj venis unu post la alia, sed la situacio en Kongo nur plimalboniĝas de unu tago al la alia.

Sekureca krizo

Je la sekureca nivelo, estas serioza kaj senprecedenca krizo: la ribela grupo M23, subtenata de la ruanda armeo, semas dezertiĝon kaj teruron ne nur en Kivuo, sed ankaŭ en la nordo kaj en la sudo.

La sekureca krizo, kiu strangolas D.R. Kongon, atingis tiom zorgan nivelon, ke oni riskas, ke ne plu estos Kongo – laŭ la interkonsento de la 30a de junio 1960. Efektive, ĉi tiu krizo ĉiutage plifortiĝas kaj la loĝantaro estas klare forlasita de tiuj, kiuj pretendas gvidi la landon.

En grandaj urboj ekzistas urba banditaro ofte nomata Kuluna, kiu agadas eĉ antaŭ la okuloj de la polico. Troa korupto signifas, ke la justico ne povas esti plenumata. Jen malhela bildo post la sendependiĝo.

Sociekonomia krizo

Dum jardekoj, D.R. Kongo estis scenejo de nedireblaj krimoj, nekredebla perforto kaj kronika malstabileco. Malgraŭ ĉi tiu brutala realo, la voĉoj, kiuj devus resoni plej laŭte, kelkfoje restas sufokataj de politikaj kalkuloj kaj ŝanĝiĝantaj interesoj. Tio, kio estis impete neata hieraŭ, estas hodiaŭ terure evidenta: Kongo sangas, kaj la mondo devas rekoni tion.

La nuna reĝimo kaŭzas multajn problemojn, kaj tio jam ne surprizas, ĉar konganoj scias, ke la novaj gvidantoj estas tiel perfidaj, ke ili agas senkompate kaj detrueme eĉ kontraŭ siaj propraj subtenantoj aŭ aliancanoj. La lando regresis tridek jarojn post la foriro de Joseph Kabila.

En la tempo de Joseph Kabila, 1 dolaro valoris 920 kongajn frankojn (Fc), kaj nun 3000. Inflacio estas ĉiam pli senbrida. Akvo, elektro kaj sano fariĝis maloftaj varoj. Instruado, kiu iam estis la fiero de la konga nacio, kiu travivis la kolonian periodon kaj la postkolonian periodon en sia unua jardeko, fariĝis tre malbona.

Politika krizo

La politiko de predado, se oni devas diri, ĉiam regis ekde Mobutu ĝis hodiaŭ. La politika klaso pensas nur pri si mem. Ĝin karakterizas politika vagado kaj klientismo. Oni opinias, ke por riĉiĝi, oni devas havi politikan karieron. Do kia ajn estas la nekompetenteco, la malmoraleco, sufiĉas, ke oni apartenu al la sama politika familio de la prezidanto por ĝui protekton kaj eĉ pli malbone – senpunecon. La grandaj kaj plej malnoblaj krimoj, la sekretaj murdoj, la fantomaj arestejoj kaj tiel plu ... Rimarku, ke la politika klaso kaj la armeo estis infiltritaj de la ruandaj tucioj 1. Ili okupas komandajn kaj strategiajn poziciojn. Al tio „niaj onkloj”, kiel oni ŝatas nomi la belgojn ame, kaj iuj internaciaj lobioj havas iun rilaton.

En la pasinteco la 30a de junio estis festa tago. Kiam Joseph Kabila alvenis, li alvokis la loĝantaron al meditado – nun la konganoj ne plu festas sian sendependecan tagon kiel antaŭe. Ili kredis, ke Félix Tshisekedi agos malsame ol liaj antaŭloj, sed tio ne okazis. La lando de Kimpa Vita, Kimbangu kaj Lumumba pli kaj pli sinkas en nepriskribebla mizero.

1. „Ekde la revigliĝo de la atakoj de la M23-ribeloj, subtenataj de Ruando en 2022, la partioj de la konflikto ĉiam pli apelaciis al etnaj lojalecoj, estigante ondon de diskriminacio kontraŭ la tuciaj komunumoj kaj la Banyamulenge, kiujn multaj en Kongo konsideras subtenantoj de M23”. Fonto: Human Rights Watch. (red.)

Arlain KIZEYIDIOKO-MAYINDA

D.R. Kongo

MEKSIKO

Reformoj: kia vojo?

Unu el la gravaj trajtoj de la agado de la forironta meksika prezidanto Andrés Manuel López Obrador (AMLO) estis lia impulso por konstituciaj reformoj, kiuj celas transformi la politikon kaj ekonomion de Meksiko. Kvankam ĉi tiuj reformoj havas potencialon por grava ŝanĝo, ili ankaŭ portas la riskojn de politika polusiĝo.

Polemika afero

La reformplano proponita de AMLO inkluzivis diversajn kampojn, inter kiuj estas sociaj rajtoj kaj politikoj, organizo kaj funkciado de la ŝtato kaj publikaj procedoj kaj respondecoj. La reformo rilata al la justica sistemo estis lastatempe inter la plej polemikaj, eble pro sia granda efiko sur la instituciojn.

Popola voĉdono

La prezidanto proponis dispoziciojn por batali kontraŭ koruptado kaj plibonigi la alireblecon kaj efikecon de la leĝa sistemo. Tiuj proponoj inkluzivas signifajn ŝanĝojn en la strukturo kaj la nomumprocedoj ene de la justica sistemo. La celo estas plialtigi la travideblecon kaj malpliigi la riskon de influo de enradikiĝintaj interesoj. Interalie, oni celas reformi la procedon de elekto de juĝistoj kaj magistratanoj, per enkonduko de pli rigoraj kriterioj, pli efikaj superrigardaj mekanismoj kaj la elekto de juĝistoj per popola voĉdono.

Tia elekto de juĝistoj estas precipe kontestata. Kvankam oni argumentas, ke ĝi pliigus la respondecon kaj la demokratian kontrolon de la juĝa povo, ĝi prezentas ankaŭ signifajn riskojn. La kritikantoj timas, ke tio povus politikigi la juĝsistemon, metante la juĝistojn sub la influon kaj premojn rilate al elektoprocedoj kaj de politikaj kaj ekonomiaj interesoj. Krome ekzistas zorgoj pri la rimedoj, per kiuj la kampanjoj estus financataj, ĉar tio povus enkonduki en la procedon novajn formojn de koruptado kaj favorado. Kvankam la reformoj celas profunde transformi la meksikan justican sistemon, igonte ĝin pli alirebla kaj fidinda por la civitanaro, oni devas esti zorgema pri la efektivigo por eviti nedeziratajn malfavorajn konsekvencojn.

La defendantoj de ĉi tiuj reformoj argumentas, ke ili estas esencaj por elradikigi la korupton kaj restarigi la publikan fidon al la justica sistemo, kio estas fundamenta por jurŝtato kaj la demokratia evoluo de la lando. Same, ili argumentas, ke ĉi tiuj reformoj estas necesaj por plenumi la promeson de la prezidanto López Obrador pri la tiel nomata Kvara Transformo, profunda renovigo de la politikaj kaj ekonomiaj sistemoj de Meksiko.

Aliflanke, liaj kritikantoj avertas, ke ĉi tiuj ŝanĝoj povus koncentri tro multe da povo en la ekzekutivo, metante en danĝeron la juran sendependecon kaj kreante riskon de misuzo de potenco. Samtempe ĝiaj oponantoj rigardas ĉi tiujn reformojn kun profunda suspektemo. Ili argumentas, ke la centradaj tendencoj de AMLO povas subfosi la demokratajn instituciojn kaj direkti la landon al aŭtoritatismo. Ili aparte citas certan retorikon, same kiel agojn, kiuj damaĝis la gazetaran liberecon kaj la civitanan socion.

Kreskanta socia divido

La debato pri la konstituciaj reformoj de AMLO ne estas nur politika batalo, sed ankaŭ reflekto de kreskanta socia divido. Ĝi kontrastigas profundan deziron de ŝanĝo kaj timon pri malstabileco kaj aŭtoritatismo. La rezulto determinos la trajektorion, kiun elektos Meksiko, inter la ekvilibro de signifa progreso kaj la zorgo pri demokratiaj principoj. Estas grave, ke ĉiuj interesataj flankoj engaĝiĝu en aperta kaj konstruema dialogo – ke ili kapablu vidi la diversajn perspektivojn, ekvilibrigi la bezonon de ŝanĝo kaj la devon protekti la demokratajn normojn.

David LÓPEZ RUEDA

Meksiko

David LÓPEZ-RUEDA estas lingvo-instruisto kaj tradukisto loĝanta en la nord-orienta parto de Meksiko.

OPINIOJ

Israelo: Protestoj kaj dilemo

En la israela publika diskuto oni parolas multe pri la forkaptitoj. La 7an de oktobro pli ol 250 israelanoj estis forkaptitaj kaj portitaj al Gazao. En la fino de novembro 80 estis liberigitaj per interkonsento, ĉefe virinoj kaj infanoj, kontraŭ 210 palestinaj kaptitoj kaj pafopaŭzo de unu semajno, kiu finiĝis ĉar la 1an de decembro Hamaso komencis denove lanĉi misilojn. Plie, Hamaso liberigis tri israelanojn, kiuj havas usonan kaj rusian civitanecon kaj 24 labormigrantojn, kiuj ne havas israelan civitanecon (temas ĉefe pri tajlandanoj). Israelo sukcesis per militaj operacoj liberigi ses vivajn israelanojn kaj 16 korpojn de mortintoj. Tri vivaj forkaptitoj estis erare pafitaj de israelaj soldatoj, dum ili provis forkuri de Hamaso – unu alia forkaptito estis mortigita dum provo lin liberigi, kaj oni ne scias, ĉu aliaj estis malcele frapitaj dum la deaeraj atakoj sur Gazaon.

Kiu regu Gazaon?

Ĉiusemajne dekmiloj da israelanoj protestas – alvokas por nova interkonsento pri la ceteraj forkaptitoj – eĉ se la kondiĉo estos la fino de la milito. La protesto sociologie havas ian ligon al tiuj okazintaj antaŭ la 7a de oktobro kontraŭ la registaro de Netanjahu kaj kontraŭ la reformo de la justica sistemo, kiun oni provis aprobigi. Tamen, kvankam estas vasta espero, ke la forkaptitoj revenos, estas ankaŭ multaj, kiuj kredas ke oni ne povas konsenti, ke Hamaso denove regu en Gazao. Do oni ne povas konsenti pri fino de la milito sen garantio pri la eblo eniri Gazaon, se necese. La problemo estas, ke ne okazas vasta diskuto pri tio, kio okazos en Gazao post la milito. Ĉu la Palestina Nacia Aŭtoritato regu tie? Ĉu internacia forto? Ĉu Israelo mem per armeaj rimedoj? Bedaŭrinde, estas ankaŭ malgranda grupo, kiu volas rekrei israelajn vilaĝojn en Gazao, kiel estis ĝis 2005. Tiaj homoj estas tamen malmultaj – ili estas parto de la dekstra koalicio de Netanjahu.

Alia tre grava afero, pri kiu oni parolas, estas la soldatigado de ĥaredoj (ultraortodoksuloj). Temas pri 12 % de la israela loĝantaro (kaj pli inter junularo), kiu profitas de speciala aranĝo permesanta al ili plenumi religiajn studojn anstataŭ esti rekrutigitaj en la armeon. Tia aranĝo estas farita antaŭlonge de la unua registaro de Israelo en 1948, kiam ili estis malpli granda grupo. Tamen en la lastaj jardekoj ekestis grava diskuto, kiu eĉ rompis la registaron de Netanjahu en la fino de 2018, kaŭzante la sinsekvon de tri voĉdonadoj en 2019. Tio estis ankaŭ la kialo de la subteno de la ĥaredaj partioj al la reformo de la justica sistemo, ĉar la alta kortumo postulis egalecon pri militservo.

360 000 rekrutoj

Pro la tre vasta uzo de rezerva armeo en la nuna milito, la afero fariĝis pli urĝa. Dum la milito pli ol 360 000 rezervaj militservantoj estis rekrutigitaj – multaj el ili servis ĉi-jare pli ol 100 tagojn – kaj scias, ke pro neceso ankaŭ en la venontaj jaroj ili devos servi longatempe. Temas pri plenkreskaj civitanoj, kiuj havas familion, laboron, negocon ktp; ili forlasis ĉion por batali. Ekzemple, kelkaj el miaj amikoj iris batali, forlasinte la edzinon kaj la gefilojn, eĉ malmulte da tempo post ties naskiĝo.

La nura solvo por malpliigi la nombron de rezervaj militservaj tagoj estas pligrandigi la regulan armeon per rekrutigo de ĥaredoj. Tamen, iliaj partioj (kiuj estas parto de la registara koalicio) malkonsentas. Tio povas kaŭzi la finon de la nuna registaro.

1. Pri la ĥaredoj jam aperis „Ĥaredoj ploras pro morto” (MONATO 2022/05, p. 7).

Nican CVI KOHEN

Israelo

Nican CVI KOHEN estas israela ĵurnalisto de la novaĵretejo Davar, de la israela ĝenerala laborista sindikato, edukisto kaj sociala aktivulo.

Pacdetrua registaro

La israela registaro de ĉefministro Netanjahu aprobis grandan teritorian ekspansion en Cisjordanio, konfiskante 12,7 kvadratajn kilometrojn da tero en la valo de la rivero Jordano por establi novajn setlejojn. Ĉi tiu ago estas vaste kondamnita de la internacia komunumo, kiu konsideras la setlejojn kontraŭleĝaj kaj barilo al daŭrigebla paco. Multaj fakuloj avertas, ke la daŭra konfisko de teroj kaj la perforta traktado de palestinaj loĝantaroj subfosas la bazon por ajna estonta interkonsento inter Israelo kaj Palestino.

Estas notinde, ke la nova konfiskita tero troviĝas en areo kie, eĉ antaŭ la eksplodo de la milito inter Israelo kaj Hamaso, la setlejanoj provis forpeli la palestinanojn. Sub la registaro de Netanjahu kaj setlantoj kaj soldatoj intensigas timigadon kaj perforton kontraŭ cisjordaniaj palestinanoj.

Estas menciinde, ke Cisjordanio ne estas sub la regado de Hamaso, kiu regas la Gazaan Sektoron. Anstataŭe la regiono estas administrata de la Palestina Nacia Aŭtoritato, kiu estas la oficiala reprezentanto de la palestinanoj en internaciaj forumoj kaj respondeca pri la interna administrado en Cisjordanio. Ĉi tiu distingo estas esenca por kompreni la kompleksan dinamikon de la israela-palestina konflikto, ĉar ĝi montras la malsamajn politikajn kaj sekurecajn situaciojn en Gazao kaj Cisjordanio.

Politika disigo

Netanjahu utiligas kaj subtenas la politikan disigon inter Gazao kaj Cisjordanio por plifortigi sian regadon super la okupataj teritorioj kaj malebligi la formadon de kohera palestina ŝtato. Ĉi tiu strategio ebligas al Israelo malpliigi la efikecon de la palestina reprezentantaro, dividante ĝin inter la Hamas-regata Gazao kaj Cisjordanio sub la Palestina Nacia Aŭtoritato. Per ĉi tiu disigo la israela registaro povas pravigi pliajn okupojn kaj setlejojn en Cisjordanio sub la preteksto de „sekureco” samtempe stigmatizante la palestinan movadon kiel dividitan kaj nekapablan je reala memregado. La rezulto estas daŭra politiko de apartigo kaj dominado, kiu profitigas Israelon ĉe la internacia tablo kaj malhelpas la unuigon de palestina politiko, kio povus plifortigi la pozicion de Palestino en eventualaj pacintertraktoj.

Freŝdataj raportoj pri la konduto de la Israela Defenda Forto (IDF, la israela armeo) en Gazao kaj la senĉesa plivastigo de kontraŭleĝaj setlejoj en Cisjordanio ne malaktualigas gravajn demandojn pri la respekto de homaj rajtoj kaj la efektivigado de internacia juro en la regiono.

Maltrankviligaj akuzoj

La israela armeo (kiu ja agadas sub la respondeco de la registaro) uzis, laŭ ankoraŭ nekontrolitaj informoj, kiujn ricevis Haaretz, la trie plej granda, sendependa taggazeto de Israelo, palestinajn civilulojn kiel homajn ŝildojn en operacoj de esplorado en tuneloj sub la Gazaa Sektoro aŭ ene de aliaj riskaj areoj por eviti, ekzemple, la implikiĝon de israelaj soldatoj en la eksplodo de minoj aŭ en embuskaj atakoj de Hamaso. Pri tiu ĉi praktiko, konsiderata kiel militkrimo, raportas enketo de Haaretz. Tiaj akuzoj estas profunde maltrankviligaj.

Specife, laŭ Haaretz, temas pri gazaanoj ne suspektataj pri terorismo, kiuj estas arestitaj kaj uzataj por serĉi tunelojn kaj domojn antaŭ la eniro de la soldatoj de IDF kun plena konscio de altaj israelaj oficiroj, dum IDF asertas, ke ĉi tiu praktiko estas malpermesita. En artikolo de la 13a de aŭgusto, Janiv Kubovich kaj Michael Hauser Tov deklaras: „Komence estas malfacile rekoni ilin. Ili kutime portas uniformojn de la israela armeo, multaj el ili estas en siaj 20aj jaroj, kaj ili ĉiam estas kun israelaj soldatoj de diversaj rangoj”.

Eternigi la konflikton

Se la agoj de Netanjahu estas nomataj pacaj, tiam paco mem estas redifinita al perforto kaj subpremo. La amasmortigoj de civiluloj en Gazao, la daŭra subpremo de palestinanoj en la okupataj teritorioj kaj la senĉesa plivastigo de kontraŭleĝaj setlejoj ne estas agoj de pac-konstrua gvidanto. Male, ili estas la agoj de registaro, kiu strebas eternigi malegalecon kaj konflikton, anstataŭ serĉi veran pacon.

Tommaso MELACOTTE

Italio

ANALIZO

Du Francioj kontraŭstaras unu la alian

Dimanĉe la 9an de junio 2024, pro la malbonaj rezultoj de sia partio en la eŭropaj elektoj, Emmanuel Macron, prezidanto de la Franca Respubliko, anoncis la dissolvon de la Nacia Asembleo. Li tiel malfermis longan sinsekvon de eventoj, kiuj montris politikan kaj institucian krizon en Francio.

Fronte al la malbonaj rezultoj dum la eŭropa kampanjo, la partio de la prezidanto unue neis ligon inter la eŭropaj elektoj kaj la franca politika situacio. Sed Macron mem fine establis rilaton per la alvoko de novaj leĝdonaj elektoj kiel rajtigitaj de la franca konstitucio

Por multaj francaj kaj eŭropaj observantoj kaj politikistoj, tiu ĉi decido estas „senkonsciencaĵo”, „frenezaĵo”, „kaprico de monarĥo tuŝita en sia egoo de balota malvenko”, „ŝparvojo por la franca kaj eŭropa ekstremdekstro”.

„Ĉi tio ne estas bona rezulto por la partioj, kiuj defendas Eŭropon, do mi ne povas agi kvazaŭ nenio okazus, klarigis la prezidanto. Estas tempo de esenca klarigo”, li daŭrigis.

Rassemblement National (RN), ekstremdekstra partio, kiu estis unua en la eŭropaj elektoj kun 31,5 % de la voĉoj, ne atendis tiom multe. Fortigita de la venko en la eŭropaj elektoj, la partio planis pliigi sian nombron de deputitoj por atingi absolutan plimulton en la Asembleo; t.e. 289 parlamentajn sidlokojn el la 577. Tio ebligos al ĝi proponi ĉefministron kaj formi registaron, kapablan efektivigi ĝian politikon. „Ni estas pretaj okupi la povon,” asertis Marine Le Pen, ĉefgvidantino de RN, post ĉi tiu dissolvo. Efektive, ŝia partio preskaŭ sukcesis. RN eliris el la unua fazo de la leĝdonaj elektoj kun 29,5 % de la voĉoj.

La cetero estas konata: renversiĝo de tendenco danke interalie al larĝa kuniĝo de la maldekstro sub la nomo Nova Popola Fronto kaj al „dolora” reaktivigo de la respublikana fronto. Tio estis dolora, ĉar en la 2a fazo, multaj kandidatoj, kiuj estis la lastaj en la triangulaĵoj (tri kandidatoj por elektata sidloko) retiriĝis volonte (aŭ malvolonte), lasis siajn voĉojn al la opozicio por bloki la elekton de la RN-deputitoj. Krome, RN, kiu provis doni al si bildon de kredindeco kaj respektindeco, estis rapide superita de siaj malnovaj demonoj: rasismaj rimarkoj kaj nescio de ĝiaj kandidatoj pri ekonomiaj kaj teknikaj aferoj, rasismaj atakoj kaj malama propagando de ĝiaj aktivuloj; donante al la francoj ekvidon de lando regata de RN. Partiestroj devis rekoni sian amatorecon en la elekto de kandidatoj.

Vespere de la 2a fazo, neniu politika grupo havas absolutan plimulton de sidlokoj por proponi ĉefministron kaj formi registaron memstare. Francio, lando kun „plimulta voĉdono”, ne havas la kulturon de intertraktado kaj partia koalicio kiel ĉe siaj najbaroj. Plimulta voĉdonado estas karakterizita per la venko de la kandidato(j) akirinta(j) la plej multajn voĉojn; ekskluzivante aŭ limigante la reprezentadon de kandidatoj kun malpli da balotvoĉoj.

Kun relativa plimulto de 182 sidlokoj, Nova Popola Fronto volas proponi ĉefministron kaj formi registaron ekskluzive bazitan sur ĝia programo. Ĉi tiu programo resumiĝas al pli da elspezoj ol enspezoj, en lando kun multe da ŝuldoj. Ekzemple, Nova Popola Fronto volas pliigi salajrojn, nuligi la pensian reformon, kiu plilongigis la kotizperiodon por profiti de plena pensio ...

Tamen, tiu fronto havis malfacilecon konsenti pri la nomo de kandidatino, Lucie Castets, proponita kiel ĉefministro. Efektive, ne mankas streĉiĝoj ene de tiu fronto, formita de socialistoj, komunistoj, ekologiistoj kaj kontraŭtutmondiĝaj aktivuloj, kiujn La France Insoumise (LFI), la partio de Jean Luc Mélenchon, deziras vampiri.

Macron, kies partio kun siaj centrismaj aliancanoj alvenis dua kun 168 sidlokoj, petas politikajn fortojn konsenti formi larĝan koalician registaron; ampleksonta la respublikanojn kaj ties aliancanojn (66 sidlokoj: 4a forto en la Nacia Asembleo), ĝis la komunistoj; ekskluzivante RN kaj LFI, konsideratajn ekstremismaj. La argumento de la prezidanto estas, ke registaro sen absoluta plimulto estos renversita je la unua ŝanco per la voĉdono de mocio de cenzuro. La mocio de cenzuro estas konstitucia ilo en la manoj de parlamentanoj por devigi registaron eksiĝi kun 289 voĉoj en voĉdono de cenzuro. „Se morgaŭ estus formita registaro kun eĉ unu deputito aŭ eĉ ŝtatsekretario de LFI, ni tuj prezentus mocion de cenzuro,” jam avertis deputito de la partio de la prezidanto en la radio Franceinfo la 17an de julio.

Ĉi tiu malfacilaĵo trovi konsenton pri elekto de ĉefministro kaj formado de koalicia registaro komencas ĝeni balotantojn de la respublikana fronto. Ili scivolas, kial la nove elektitaj parlamentanoj ne povas flankenmeti siajn egoojn por kunlabori kaj solvi la problemojn de la lando. Ĉi tiuj leĝdonaj elektoj denove reliefigis du Franciojn: tiun de grandaj urboj, kiuj spertas „feliĉan tutmondiĝon” kaj tiun de urbetoj kaj kamparo, kiuj spertas malkreskon de publikaj servoj. Krom la timoj ligitaj al enmigrado kaj malsekureco, en ĉi tiuj lokoj estas sennombraj fermoj de akuŝejoj, hospitaloj, poŝtejoj, lernejaj klasoj, fervojaj stacidomoj kaj policejoj. Ankaŭ medicinaj dezertoj vastiĝas, ĉar la maloftaj ĝeneralaj kuracistoj kaj specialistoj ne plu volas praktiki en kamparaj lokoj.

Dume, RN (3a forto en la Nacia Asembleo) frotas la manojn, konsiderante ke ĝia fiasko finfine ne estis tiel malbona afero. Unuflanke, la partio pliigis siajn deputitojn de 89 ĝis 143, samtempe pliigante siajn financajn rimedojn. Publika financado de partioj estas proporcia al ilia nombro de elektitaj oficistoj. Aliflanke, denove netuŝita de la realaĵoj de potenco, s-ino Le Pen konservas sendifektaj siajn ŝancojn venki en la prezidant-elekto de 2027; konvinkita, ke la tempo laboras por ŝi kaj ŝia partio.

Ne certas, ke RN donas kontentigan respondon al la problemoj de la francoj. Sed la nekapablo aŭ indiferento de aliaj politikaj partioj konsideri ĉi tiujn malfacilaĵojn restas kaj restos forta instigo por voĉdono por RN. Ĉi tio validas por Francio kaj aliaj eŭropaj landoj, pli fokusitaj pri makroekonomio ol pri la ĉiutaga vivo de civitanoj, kiuj loĝas malproksime de la politikaj povo-areoj.

Christian FABOSSOU
korespondanto de MONATO en Francio

Scienco

AKTUALE

Frostkonservado en Eŭropo: pionira projekto

Tomorrow Biostasis, fondita en 2019 de la germana kuracisto Emil Kendziorra, estas la unua eŭropa kompanio proponanta frostkonservadajn servojn. Ĝia sidejo estas en Berlino, kaj ĝia operacia centro situas en Rafz (Svislando). La celo? Frostkonservi la korpojn de ĵus mortintaj homoj, gardante ilin en likva nitrogeno je -196 celsiaj gradoj, esperante, ke estontaj medicinaj progresoj ebligos revenigi ilin al la vivo.

La procedo de frostkonservado devas nepre komenciĝi ene de unu horo post ies morto, por eviti ĉelajn damaĝojn. La senviva korpo estas traktata per torakaj kunpremoj kaj enkonduko de oksigeno dum la transporto en speciala ambulanco, kaj ĝi poste estas mergata en glacion. En Rafz, la sango en la korpo estas anstataŭigata per miksaĵo de kontraŭfrosta likvaĵo kaj kemiaĵoj por konservi la organojn, per procedo nomata vitrigo. Poste, la korpo mergiĝas en likvan nitrogenon.

Prezlisto

Tomorrow Biostasis proponas du servojn: konservado de la tuta korpo kostas 200 000 eŭrojn, dum tiu de nura cerbo 60 000 eŭrojn. Ĉirkaŭ 400 homoj jam aliĝis al la programo, pagante specon de monata kotizo responda al 25 eŭroj, kiu altiĝis al 50 eŭroj ekde la 15a de junio 2024. La klientoj estas ĉefe viroj inter 25 kaj 45 jaroj, laborantaj en fakoj, kiel konsilado, scienco, medicino, komputoscienco kaj inĝenierio.

Usono, Ĉinio, Rusio

Frostkonservado estas jam praktikata en Usono, Rusio kaj Ĉinio. La ĉefaj provizantoj estas Cryonics Institute kaj Alcor en Usono, kaj KrioRus en Rusio. Nuntempe 377 homoj estas frostkonservataj, dum ĉirkaŭ 5000 estas en atendolisto.

Necerteco kaj persona profito

La ago de frostkonservado prezentas multajn dubojn (ligitajn nelaste al etiko) kaj riskojn. Ankoraŭ ne ekzistas ia ajn certeco, ke iam efektive eblos veki tiamaniere konservitajn korpojn. Doktoro Emil Kendziorra hipotezas, ke povus pasi jarcentoj antaŭ ol tia medicina kapablo atingiĝos. La revarmigo kaj revivigo de la korpoj prezentas pliajn teknikajn defiojn, kun konkreta risko pri organaj damaĝoj kaŭze de la vitriga procedo. Frostkonservado jam bone funkcias por spermo, ovoj kaj embrioj, sed multaj sciencistoj dubas pri ĝia efikeco sur organoj aŭ tutaj korpoj pro la komplekseco de la tuta afero. Kendziorra rifuzas la akuzojn, laŭ kiuj li volas nur eltiri personan profiton el ĉi tiu agado, asertante, ke li povus gajni ege pli da mono per aliaj servoj.

Roberto PIGRO
redaktoro de la scienca rubriko

KUBO

Plia altkvalita plur-uza kuracilo el Kubo

Kadre de unu el la semajnaj renkontiĝoj inter sciencistoj kaj sanspertuloj okazinta en majo 2024 en la Palaco de la Revolucio la kuba prezidanto Miguel Díaz-Canel Bermúdez enkondukis oficiale la kuracilon Biomodulina T en la primaran sanservon de la lando, konsiderinte la sukcesajn rezultojn de pluraj klinikaj provoj rilataj al ĉi tiu noveca medikamento. Tiun decidon li prenis, post kiam tuta serio da freŝaj esploroj klare konfirmis la preventan efikecon de la kuracilo precipe sur tiel nomataj akraj spiraj infektoj (ASI-oj).

Prezidanto Díaz-Canel komentis, ke temas pri plia altkvalita kuracilo el Kubo, kiu estas tre utila precipe por infanoj trafitaj de spiraj problemoj kaj por la maljunularo. La rezultoj de priaj testoj estas aparte kuraĝigaj en nacio, kiel Kubo, spertanta daŭran maljuniĝon de la loĝantaro. La prezidanto esprimis ankaŭ la esperon, ke oni laboros kun lerteco je plia evoluigo de la kuracilo je la lumo de la larĝa potencialo, kiun ĝi havas, kaj de la eblecoj pri eksportado eksterlanden.

Biomodulina T estas biologia injektebla imunstimulilo. Naturdevena kaj bazita sur bov-timusa ekstrakto, ĝi estas kreita de la Nacia Centro por Biopreparadoj (hispana akronimo: BioCen) por kontraŭi imunan misfunkcion kaj trakti ripetiĝantajn ASI-ojn ĉe maljunaj homoj. Ĝiajn efikecon kaj sekurecon subtenas klinikaj testoj, same kiel multaj publikaĵoj kaj pli ol 20-jara uzado en la medicina fako (kaj ĉe infanaĝaj pacientoj, kaj ĉe maljunaj adoltoj). Ankaŭ kontraŭinflamaj efikoj estas atribuitaj al ĝi, kaj ties valoro estas rekonita nelaste en la traktado de tiel nomataj aŭtoimunaj malsanoj, kiaj multobla sklerozo, reŭmatoida artrito kaj hepatito B.

Kancero

Tradicie oni agnoskas, ke la ĉefa ago de Biomodulina T estas stimuli la produktadon de T-limfocitoj kaj tiel plifortigi la diferenciĝon de limfoblastoidaj ĉeloj de timuso. Ĝi havas ankaŭ kontraŭinflaman econ, malpliigante la liberigon de arakidonata acido de makrofagoj.

Doktoro pri sciencoj Alexis Labrada Rosado, direktoro de BioCen zorganta pri esplorado kaj disvolvado, klarigis, ke, laŭ klinika testo plenumita sur preskaŭ 9000 pacientoj en flegejoj, la medikamento reduktas ASI-ojn je 70 elcentoj, kaj ke oni sukcesis duonigi la riskon de morto pro ĉi tiu kialo ĉe maljunaj personoj. La fakulo aldonis, ke Biomodulina T pruviĝis havi ankaŭ tre promesplenajn efikojn en la onkologia fako, kombine kun kancera kemioterapio kaj imunoterapio. Danke al ĝi la imuna sistemo de pacientoj rejuniĝas, tiel ke ili iĝas pli kapablaj kontraŭbatali la malsanon.

Premioj

Cetere, Biomodulina T montris sekurecon kaj efikecon en la traktado de timusa hipoplazio ĉe beboj: temas pri genetika malsano, kiu igas infanojn en la unuaj jaroj de sia vivo sperti altan nombron da infektoj. Laŭ doktoro Labrada Rosado, 83 elcentoj de la infanoj traktitaj per la koncerna medikamento vidis la grandecon de sia timuso kaj ties funkcion normaliĝi, kaj 71 elcentoj ĝuis klinikan pliboniĝon. Laŭ doktorino Liliams Rodríguez Rivera, direktoro de la Esplorcentro pri longviveco, maljuniĝo kaj sano, ASI-oj estas hodiaŭ la ĉefa kaŭzo de morto en flegejoj en la tuta lando. Unue registrite en Kubo en 1994, ĉi tiu kuracilo gajnis du premiojn de la Akademio de Sciencoj en 2022 pro siaj rezultoj en la kuracado de pacientoj trafitaj de pulma kancero kaj pro siaj imunostimulaj efikoj ĉe individuoj vivantaj en maljunulejoj.

Kovimo

Dum la terura kronvirusa pandemio (SARS-CoV-2) la kuracilo fariĝis pli kaj pli konata kaj uzata pro la signifa redukto de malsanuloj kaj de mortintoj inter maljunaj homoj. Dum la pandemio BioCen surmerkatigis 1 988 953 erojn, kaj pli ol 238 000 pacientoj estis traktitaj per ĝi. De 2008 ĝis 2019 la nombro de pacientoj, kiuj ricevis la kuracilon, male ne superis 35 000. Klinika sperto, kelkajn jarojn post la ekapero de kovimo, nun sugestas ĝian sukcesan aplikeblon por alfronti aliajn similajn malsanojn en la estonteco.

Juan Carlos MONTERO MEDINA
korespondanto de MONATO en Kubo

Juan Carlos Montero Medina estas kuba emerita kontisto. Li naskiĝis en 1957 kaj loĝas en la ĉefurbo Havano.

Moderna vivo

TURISMO

La vilaĝo kun plej multaj preĝejoj

Dhёrmi [dermi] estas unu el la vilaĝoj pitoreskaj de la albana Riviero ĉe la Ionia Maro. Lastatempe oni ĝin povas atingi pli facile kaj pli rapide danke al la tuneloj malfermitaj en la monto Llogara (nacia parko) evitante serpentuman vojon laŭ la deklivo de la montopasejo Llogara.

Kiam mi, 24-jarulo, vizitis ĝin en la jaro 1969, mi estis ege ravita. Ĉe unu flanko estis la blua maro je kristalklara akvo, aliflanke la montetoj kaj tuj malantaŭe la montoj pli ol 1500 metrojn altaj. La vilaĝo antaŭ pluraj jarcentoj situis ĉeborde, kaj la loĝantoj kultivis limedojn kaj vendis ilin en la insulo Korfuo kaj aliloke. Sed piratoj el Katalunio plurfoje atakis ĝin kaj aliajn apudajn vilaĝojn, forrabis kaj masakris. Tiel la vilaĝo rekonstruiĝis sur la monteto, kie oni kultivas kutime olivarbojn, oranĝojn k.s.

Mil homoj: 56 preĝejoj

Nuntempe en Dhёrmi vivas ne pli ol mil homoj, kiuj sin okupas ankaŭ pri turismo. Ĉar la vilaĝo post la 1990aj jaroj transformiĝis en grandan turismejon. Ĉiun el la someraj koncertoj spektas almenaŭ 5000 turistoj, ĉefe gejunuloj.

Sed interesa aspekto estas la ekzisto en Dhёrmi de 56 ortodoksaj preĝejoj! Tio igas ĝin eble la plej distingita vilaĝo. Nur ene de la kastelo Berat (2400-jaraĝa) estas 40 preĝejoj! Tion kaŭzis la minacado farita de malamikaj armeoj.

Malnoveco kaj arkitekturo

La plej malnova preĝejo, tiu de Sankta Stefano, 1200-jaraĝa, troviĝas en la areo de la plaĝo. La preĝejo de Sankta Maria en la malnova kvartalo estas 900-jaraĝa, kaj la preĝejo de Sankta Teodoso 300-jaraĝa.

Krome okulfrapas ankaŭ la arkitekturo: la 300-jaraĝa nobelturo de Kumioj kaj la nobelturo de kapitano Kocani, same 300-jaraĝa.

La ŝtato proklamis la vilaĝon Kultura Monumento, kaj Unesko investos por la restaŭrado de ĝiaj domoj.

Bardhyl SELIMI
korespondanto de MONATO en Albanio

Bardhyl SELIMI (1945) finstudis pri matematiko en la universitato de Tirano.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Ekonomio

UNUIĜINTAJ NACIOJ

Renovigeblaj energioj: potencialo por la evolulandoj

UNIDO, la Organizaĵo de Unuiĝintaj Nacioj pri Industria Disvolvado, en Vieno publikigis sian industrian raporton por 2024 (angle Industrial Development Report, IDR24, https://www.unido.org/idr2024). Ĝi estas titolita „Kiel el defioj fariĝas daŭripovaj solvoj: la nova epoko de industria politiko”.

La raporto montras la transforman potencon de moderna industria politiko, kiu ebligas novajn solvojn de kurantaj mondaj defioj: de la nesufiĉo de resursoj kaj klimatŝanĝo ĝis la pliiĝo de soci-ekonomia malegaleco kaj kresko de la monda loĝantaro.

Industrio: motoro en la kreado de laborlokoj

Oni konkludas, ke ĉiu laborloko en industrio havas la forton krei pli ol du laborlokojn en aliaj sektoroj de la ekonomio. Tio emfazas la gravan rolon de industrio kiel motoro en la kreado de laborlokoj kaj ekonomia kresko kaj kiel ŝlosila elemento en la batalo kontraŭ malriĉeco kaj malsato.

IDR24 informas, ke industriaj firmaoj posedas 60 % de ĉiuj patentoj pri verdaj teknologioj en la mondo, kvankam ili konsistigas nur malgrandan parton de la nombro de firmaoj. Tio emfazas ilian decidan rolon en la novigoj por daŭripova ekonomia evoluo.

Perspektivoj por la evolulandoj bezonataj

Prezentante la raporton, la ĝenerala direktoro de UNIDO, Gerd Müller, deklaris: „Ni havas teknologiojn kaj sciojn, kiuj ebligas efike reagi al la kreskantaj mondaj defioj. La landoj de la monda Sudo bezonas perspektivojn, kaj moderna industrio ludas gravan rolon pri tio.”

Deva kondiĉo estas aliro al daŭripova energio por ĉiuj, ĉar energio estas la bazo de ajna evoluo. Krome, la pliiĝanta loĝantaro de la evolulandoj bezonas dignajn laborlokojn – la industrio povas certigi ilin.

Estas bezonataj longdaŭraj investoj en firma industria evoluo, kio inkluzivas trejnadon de kapabloj kaj ĉefe veran mondan partnerecon kaj solidarecon por doni al centoj da milionoj da junuloj en la mondo multpromesajn perspektivojn por la estonteco.

Malrapida progreso en la sfero de novigoj

En la raporto oni konkludas, ke la progreso en la atingo de la celoj pri daŭripova evoluo rilate industrion estis tre malrapida, ĉefe en la sfero de novigoj, ekologie pura energio kaj kreo de laborlokoj. Kontraŭbatali tiujn tendencojn eblas nur pere de kuraĝaj kaj celdirektitaj paŝoj. En IDR24 estas difinitaj la sferoj, en kiuj la evolulandoj povas akceli progreson, inkluzive de produktado de renovigeblaj energifontoj – de ekologie pura hidrogeno ĝis oceana energio – kaj la plej gravaj mineraloj kaj komponantoj bezonataj por produkti energion; utiligo de la teknologioj de la Kvara Industria Revolucio, artefarita intelekto kaj blokĉeno por plialtigo de la konkurenckapabloj; altiro de rektaj internaciaj investoj.

Internacia kunlaboro kaj solidareco estas ŝlosiloj por atingi justan tutmondiĝon. Lige kun tio IDR24 alvokas la internacian komunumon konfirmi sian subtenon de la evolulandoj, kio inkluzivas pliigon de la perado de teknologioj kaj scioj kaj firman financadon.

Evgeni GEORGIEV
korespondanto de MONATO en Aŭstrio

Gerd Müller, ĝenerala direktoro de UNIDO. Foto: UNIDO, Vieno

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Medio

KLIMATŜANĜIĜO

Venezuelaj glaciejoj ne plu

Glaĉeroj – riveroj de glacio formataj el longtempa neĝa precipitaĵo, kunpremata en dikaj masoj da glacio – esence gravas en la hidrologia ciklo kiel akvorezervoj kaptantaj parton de la jara precipitaĵo, okupante pli ol 75 procentojn de la dolĉakvo de la planedo. Ilia pluvivado dependas de la kvanto de glacio, kiu degelas, same kiel de la kvanto de nova neĝo, kiu falas kaj restas sufiĉe longe por formi glacion. Ĉu Venezuelo havas ilin?

Ĉar Venezuelo estas tropika lando kun diversaj klimatoj kaj pejzaĝoj, estus malfacile kredi, ke ankaŭ glaciejoj ekzistas en tiu ĉi diverseco. La anda montoĉeno troviĝas en okcidenta Sud-Ameriko, trairante la landojn Argentino, Ĉilio, Bolivio, Peruo, Ekvadoro kaj Kolombio, finiĝante en la anda regiono de Venezuelo (subŝtatoj Tachira, Mérida kaj Trujillo).

En 1895 la venezuela verkisto Tulio Febres Cordero, en sia verko La Kvin Blankaj Agloj (hispane: Las Cinco Aguilas Blancas), parolas pri la tiumomentaj kvin glaciejoj ekzistantaj en la Neĝa Montoĉeno de Mérida, kun siaj respektivaj altecoj en metroj super la marnivelo: Pico (montpinto) Bolívar (4978 m), la plej alta sur la venezuela teritorio; Pico Humboldt (4942); Pico La Concha (La konko) (4870); Pico León (La leono) (4743) kaj Pico Toro (La bovo) (4729).

Tamen, la unuaj glaciejaj registradoj en la Neĝa Montoĉeno datiĝas de 1910, kiam la venezuela inĝeniero kaj botanikisto Alfredo Jahn mapis la areon kaj indikis, ke la glaciejoj kovras areon de almenaŭ dek kvadrataj kilometroj. En la mezo de la 20a jarcento nur kvar glaciejoj restis tie, kiuj malglaciiĝas iom post iom kiel rezulto de mondvarmiĝo.

La venezuelaj glaciejoj konsistigas malpli ol 0,1 % de ĉiuj glaĉeroj tutmonde. Tiuj glaciejoj estas gravaj fontoj de dolĉakvo por la regiono, do ilia malapero reprezentus malfavoran efikon kaj al la akvoprovizado kaj al la lokaj ekosistemoj. Kvankam la kontribuo de venezuelaj glaciejoj al la monda totalo estas tre limigita, ilia loka kaj regiona graveco estas konsiderinda. Tial, ilia konservado estas decida kaj por media daŭro kaj por la bonfarto de proksimaj komunumoj.

Kio degeligas la glaciejojn?

La kresko de la temperaturo de la tero, sendube, kaŭzis la fandiĝadon de glaciejoj dum la historio. Bedaŭrinde, Venezuelo ne evitas ĉi tiun klimatan realecon, ĉar ankaŭ ĝiaj glaciejoj suferas pro la altaj temperaturoj surtere. Ĝis 1910 ĉi tiu sud-amerika lando havis ses glaciejojn, kiuj kovris suman areon de 1000 kvadrataj kilometroj. Tamen, hodiaŭ tiuj reduktiĝis al malgrandaj fragmentoj de glacio, kiuj jam ne kvalifikiĝas kiel glaĉeroj. La efiko de klimatŝanĝo komencis influi venezuelajn glaciejojn en 1950. Ekde tiam la glaciejoj León kaj Toro komencis malaperi pro degelo. Poste „La Concha” malaperis en 1990, kaj la glaciejo „Columna” same malaperis, en 2017.

Profesoro Carsten Braun de Westfield State University en Masaĉuseco, Usono, vizitis kaj surgrimpis la glaciejon Humboldt unuafoje en 2009. Tiutempe li konstatis la glaĉeron dika ne pli ol 20 metrojn. Ĉi tio estis malbona novaĵo por tropikaj glaciejoj, ĉar kvin jarojn antaŭ tio Humboldt estis unu el la kvin plej grandaj tropikaj glaciejoj en la mondo. Kaj de tiam Venezuelo komencis la malĝojan vetkuron por vidi (kune kun Tanzanio), kiu estos la unua, kiu perdos siajn glaĉerojn.

Post tio novaj ekspedicioj en 2011 montris, ke la glaciejo Humboldt havas areon de nur dek kvadrataj kilometroj; kio indikas, ke ĝi malpliiĝis proksimume je kvin kvadrataj kilometroj post la unua vizito de Braun en 2009. Evidentiĝis, ke tiu ĉi glaciejo jam havas multajn fendojn, kaj degelakvo fluas ĉe ĝia bazo.

Kion fari por evitigi la degelon?

En decembro 2023 la venezuela registaro provis kovri la glaciejon Humboldt per teksaĵa kovrilo, esperante izoli kaj protekti ĝin. Teksaĵa kovrilo estas kovraĵo farita el sintezaj materialoj kiel polipropileno aŭ poliestero, specife konceptita por protekti glaciejojn de rekta suna radiado kaj tiel redukti ilian fandiĝadon. Bedaŭrinde, en Venezuelo ne nur la plano malsukcesis, sed ĝi ankaŭ altiris la koleron de naturprotektantoj, kiuj argumentas, ke la malbone elpensita strategio povus konduki al ekologia poluado, ĉar laŭ la tempo la materialo diseriĝas en mikroplastaĵojn.

En malluma momento por la batalo kontraŭ klimata ŝanĝiĝo, estas domaĝe konstati, ke Venezuelo atingis negativan rekordon iĝi la unua lando en la mondo kaj en la moderna epoko, kiu perdas siajn glaciejojn.

Kio sekvas nun?

Malvarmaj kaj neĝaj klimatoj ĉe grandaj altecoj estas esencaj, por ke glaciejoj ekzistu en la tropikoj. Plej multaj el la tropikaj glaciejoj de la tero troviĝas en la Andoj de Venezuelo, Kolombio, Ekvadoro, Peruo kaj Bolivio. Tamen, la altaj temperaturoj registritaj en la lastaj jaroj diras al sciencistoj, ke eble antaŭ la jaro 2050 la glaciejoj en Kolombio kaj Ekvadoro malaperos kaj sekvos la sorton de Venezuelo. Meksiko kaj Bolivio perdos siajn glaĉerojn en Latin-Ameriko poste, same kiel Indonezio en sud-orienta Azio kaj Oceanio, kaj Slovenio en Eŭropo.

Jezer DORANTE
korespondanto de MONATO en Venezuelo

La montoĉeno Bolívar dum la jaroj.

Skiisto en la montoĉeno Spegulo je 4700 metroj super la marnivelo (jaro 1961).

KOREIO

Klerigi homojn pri ekologio kaj ekosistemo

La tutmonda ekosistemo alfrontas severan danĝeron pro drasta klimatŝanĝiĝo kaj malprudenta detruo de la naturo fare de homoj. La Nacia Instituto pri Ekologio (NIE) de Koreio establiĝis en 2013 ĉefe kun la celo atentigi kaj klerigi homojn pri ekologiaj problemoj, kiuj minacas nian vivon kaj endanĝerigas ankaŭ multajn bestojn kaj plantojn. Ĉiujare 800 000 homoj vizitas la ekspoziciejon de NIE. MONATO intervjuis la direktoron, d-ron CHO Do-soon, por informiĝi pri la agado de tiu establo.

MONATO: Bonvole skizu al niaj legantoj la organizaĵon NIE. Kiel vi povus karakterizi ĝin?

CHO: NIE estas specialigita establo pri ekologia esplorado kun skipo de fakuloj kompetentaj en diversaj ekologiaj kampoj. Ili plenumas sisteman esploradon por konservi kaj restaŭri la naturan ekosistemon kaj biodiversecon. La instituto funkcias ankaŭ kiel ekspoziciejo konsistanta el endoma forcejo kaj subĉiela areo. Cetere ĝi klopodas klerigi homojn pri ekologio per serio da klerigaj programoj.

MONATO: Ĉu vi prezentos iom detale la ekspoziciajn instalaĵojn?

CHO: La endoma forcejo nomata Ekoriumo konsistas el kvin pavilonoj, ĉiu kun ekosistemo de unu el la ĉefaj klimatzonoj de la Tero, nome tropika, dezerta, mediteranea, mezvarma kaj polusa. Ĝi elmontras entute 2100 bestajn kaj plantajn speciojn. En la subĉiela areo troviĝas interalie arbaroj kaj marĉoj, kiuj reproduktas la tipan ekosistemon de la korea duoninsulo. Aldone estas domo por protekti endanĝerigitajn bestojn ŝakratajn kaj kontrabandatajn.

MONATO: Kiajn specifajn studojn plenumas la esploristoj de NIE?

CHO: Ni esploras la topografion, flaŭron kaj faŭnon de la tuta lando ĉiun kvinan jaron, ĉar por konservi kaj restaŭri la ekosistemon la ĉefa prioritato estas kompreni ĝian nunan staton. Aldone ni plenumas detalajn esplorojn pri specifaj ekosistemoj kiel la Senarmiligita Zono 1, ĉefmontaro, dezertaj insuloj, marbordaj dunoj kaj marĉoj, kaj strebas alte valorigi ilian ekologian konservadon kiel protektataj areoj. Datumoj kolektitaj estas memorigataj en Ekobanko, surbaze de kiu kreiĝas ekologia mapo kaj disponiĝas al publiko. Cetere ni utiligas la mapon ankaŭ por taksi la median efikon por preventi nesufiĉe bone planitan kaj do tro ĥaosan konstruadon de aŭtovojoj kaj relvojoj. Aliaj gravaj taskoj de NIE estas konservi kaj restaŭri endanĝerigitajn speciojn kaj protekti indiĝenajn bestojn kaj plantojn kontraŭ invadaj ekzotaj specioj kaj genetike modifitaj organismoj. Ni ankaŭ klopodas plibonigi la bonfarton de bestoj, ekzemple establi rimedojn por preventi vojmortigojn kaj redukti koliziojn de birdoj kontraŭ aŭtoglacoj.

MONATO: Se vi havas estontajn projektojn notindajn, bonvole prezentu ilin.

CHO: NIE planas du novajn projektojn ligitajn al klimatŝanĝiĝo. Unu estas, kunlabore kun la ministrejo pri medio, integri fragmentajn informojn, kiuj nuntempe estas kolektataj kaj analizataj dise en diversaj instancoj, tiel ke oni povu landskale diagnozi la kaŭzojn de klimata ŝanĝiĝo kaj monitori ties efikojn sur ekosistemojn. La alia projekto estas utiligi naturbazitajn solvojn por redukti forcejgasojn kaj adaptiĝi al la efikoj de klimatŝanĝiĝo. Ĝi inkluzivos specife restaŭron de difektitaj ekosistemoj, kolekton de donitaĵoj pri karbona akumuliĝo en marĉoj, taksadon de funkcioj de karbonsorbejoj kaj preparadon de naturbazitaj strategioj por atingi karbonan neŭtralecon en 2050.

CHO Sung Ho
korespondanto de MONATO en Koreio

Cho Sung Ho estas emerita profesoro pri biologio kaj aktivis en la movado interalie kiel ĉefredaktoro de la gazeto La Espero el Koreio kaj kiel vicprezidanto de Korea Esperanto-Asocio.

1. DMZ (angle: Demilitarized Zone) situas inter la du Koreioj.

D-ro Cho Do-soon, la direktoro de la Nacia Instituto de Ekologio, emfazas, ke estas grave diagnozi la kaŭzojn de klimatŝanĝiĝo kaj monitori ties efikojn sur ekosistemojn.

La dezerta pavilono en Ekoriumo

Spirita vivo

KATOLIKISMO

Katolika Eklezio en statistikoj

La statistikaj jarlibroj de Vatikano ĉiam proponas interesan superrigardon de la evoluo de la Katolika Eklezio tra la tuta mondo. Ne mirinde do, ke ankaŭ la lastaj jarlibroj,

Annuario Pontificio 2024 (Pontifika Jarlibro 2024) kaj Annuarium Statisticum Ecclesiae 2022 (Statistika Jarlibro de la Eklezio 2022), kiuj estas eldonitaj de la de Centra Statistika Oficejo de la Eklezio en aprilo de ĉi tiu jaro, reprezentas seriozajn kaj fakajn fontojn por analizo de la evoluo de katolika dinamiko en internacia skalo.

La resumitaj statistikaj indikiloj en la lastaj jarlibroj provizas bazajn kaj utilajn informojn pri la vivo de la Katolika Eklezio en la mondo de la 1a de decembro 2022 ĝis la 31a de decembro 2023 kaj permesas kompili sintezon de ĝiaj ĉefaj tendencoj. Jen kelkaj mallongaj personaj pripensoj nur pri la du bazaj aspektoj de la evoluo de la Katolika Eklezio: la nombro de katolikoj kaj la nombroj de episkopoj kaj pastroj. Juĝu mem!

Nombro de katolikoj pliiĝas

Tutmonde la nombro da baptitaj katolikoj pliiĝis de 1376 milionoj en 2021 al 1390 milionoj en 2022, kio reprezentas alkreskon de 1,0 %. La nombro da kredantoj pliiĝis precipe sur la afrika kontinento (+3 %); dume Eŭropo restas stabila ĉe 286 milionoj da katolikoj. En Ameriko kaj Azio la kresko de la nombro de katolikoj (+0,9 %, resp. +0,6 %) estas konforma al la demografia evoluo de tiuj du kontinentoj.

Tio signifas ankaŭ, ke la Papo estas la spirita reprezentanto kaj gvidanto de la plej granda religia komunumo en la mondo (ĉ. 18 % de la monda loĝantaro) kaj havas ofte pli altan rektan influon sur siaj kredantoj ol la ŝtata potenco en ties landoj. Laŭ tiu vidpunkto Vatikano, la plej malgranda internacie agnoskata ŝtato de la mondo, aperas, se diri metafore, inter la tri plej popolriĉaj grandpotencoj sur nia planedo, kune kun Barato kaj Ĉinio.

Oni supozas, ke en 2050 ĝis 75 % de la katolikoj devenos el landoj ekster „okcidenta civilizacio”, kio signifas, ke Afriko kaj Azio estos ŝlosilaj geopolitikaj teritorioj por Vatikano. Sed restas la demando, kiel la nuna tutmonda sekureca krizo, karakterizita per multaj konfliktoj en la mondo, eniros en ĉi tiun situacion kaj ĉu la ĝenerala tendenco de pliiĝo de la tuta nombro de kredantoj estos konfirmita.

Nombro de pastroj malpliiĝas

Favora tendenco koncernas la nombron de episkopoj, kiu pliiĝis je 0,25 % en la dujara periodo 2021-2022. La plej signifa kresko estis registrita en Afriko (+2,1 %) kaj Azio (+1,4 %), dum en Eŭropo estis eta malkresko (-0,6 %).

En 2022 estis registrita plia malpliiĝo de la nombro de la pastroj kompare kun la antaŭa jaro. Ĉi tiu malkreska tendenco daŭras ekde 2012. Entute, la nombro da pastroj en la mondo en 2022 malpliiĝis je 142 kompare kun 2021. Dum en Afriko kaj en Azio la nombro de la pastroj montras konstantan dinamikan kreskon (+3,2 % kaj +1,6 %), tiu malpliiĝo estas precipe videbla en Eŭropo (-1,7 %) kaj Oceanio (-1,5 %).

Estonteco

Ĉi tiuj ekzaktaj statistikaj indikiloj montras taskojn, kiuj atendas la Katolikan Eklezion en proksima estonteco, precipe koncerne pastrajn alvokiĝojn kaj la distribuiĝon de klerikoj kaj monaĥoj en iuj regionoj de la mondo, kiel Eŭropo, Ameriko kaj Oceanio. Tamen, statistikoj de Afriko kaj Azio indikas disvastiĝon de la kristana mesaĝo sur ĉi tiuj kontinentoj. Por diri pli ĝuste, la tutmonda tendenco konfirmas la dominecon de Afriko (kaj eble Azio) en la geopolitika sfero de intereso de Vatikano.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Li esperantistiĝis kiel memlernanto en 2010.

Literaturo

AKTUALE

La verkisto, kiu defiis la komunisman reĝimon

La 1an de julio 2024 forpasis, 88-jara, la eminenta albana verkisto Ismail Kadare. Li estas jam konata mondskale pro dekoj da romanoj, tradukitaj en 45 lingvojn, inkluzive Esperanton. Ismail naskiĝis en Gjirokastёr, urbo renoma en la suda parto de la lando, kie naskiĝis ankaŭ la eksa komunista diktatoro Enver Hoxha.

Post la studoj en la mezlernejo en sia naskiĝurbo, li plustudis pri beletro en la universitato de Tirano kaj tri pluajn jarojn en la literatura instituto je la nomo de Gorkij en Moskvo. Tie li verkis poeziaĵojn, kiuj estis eldonitaj ruslingve kaj enspezigis iom da mono por la studento. Li verkis ankaŭ novelon La urbo sen reklamoj, kiu aperis nur post la jaro 1990.

Reveninte en la patrujon, li ekfamiĝis per la romano La generalo de la mortinta armeo, kie oni rakontas pri itala generalo akompanata de pastro veninta en Albanion postmilite por kolekti la ostaron de siaj mortigitaj soldatoj. La temo estis ne nur interesa, sed ankaŭ je universala konotacio. La romano tradukiĝis en la francan kaj estis dissendita eksterlanden. Laŭ sugesto de franca ĵurnalisto la pariza eldonejo Fayard publikigis ĝin grandkvante, kio igis la verkiston konata ne nur en Francio. Li mem estis invitita al Parizo. Sekvis pluraj aliaj verkoj, unu pli interesa ol la alia.

Ŝtata sekureco

Sed ankaŭ malfermiĝis aparta dosiero de la ŝtata sekureco por la ĵusbakita aŭtoro. Kial? Kvankam Kadare, laŭ la konsiloj de Bertolt Brecht, decidis verki kiel libera pensanto, li defiis la reĝimon plej kaŝe. Tiucele li ĉerpis multe da temoj el la otomana periodo kvinjarcenta de Albanio, el la mitologio greka kaj el Ŝekspiro, ne nur la scenejojn, sed ankaŭ la rolantojn kaj mesaĝojn. Tiel estis ekzemple la romano La palaco de la sonĝoj, kie speciala oficejo estis starigita de sultano por interpreti la sonĝojn de la civitanoj kaj tiel malkovri eventualajn komplotojn kontraŭ la ŝtato. Same kiel la romaneto La blindiga fermeno 1 la romano La monstro aludis al la troja ĉevalo aperinta en la antaŭurboj de Tirano, sed ne enirinta ĝin. La poemo La ruĝaj paŝaoj aludas pri la altrangaj komunistoj, kiuj kondutas kvazaŭ la iamaj paŝaoj, kaj la romano La piramido aludas pri la posteulo de Hoxha.

Kiel tributon por sia libereco, li verkis ankaŭ romanojn, ŝajne apoge al la reĝimo, kiel La granda vintro, kie la roluloj estas la albanaj politburoanoj mem kaj eĉ Hoxha mem, partoprenantaj la Moskvan Kunvenon novembre 1960, kie Hoxha subtenis la Komunistan Partion de Ĉinio atakitan de Ĥruŝĉov. La romano La koncerto aludas al la rompiĝo de la interrilatoj de Albanio kun Ĉinio en 1978.

Ekzilo

Ĝuste ĉi tiuj romanoj iel protektis la verkiston de plena nigrigo fare de la reĝimo, tamen ne evitigis plian persekutadon, subaŭskultadon de li. Oni sendis la verkiston plurajn jarojn en la provincon por konatiĝi kun la laborista kaj kamparana klaso, suspendis la eldonon de kelkaj verkaĵoj, ekscitis amasajn diskutojn pri ties verkoj, cele al nigrigo. Sed feliĉe nur tiom.

Novembre 1990, por senmaskigi la reĝimon kaj ankaŭ por certigi la vivon de sia familio Ismail Kadare fuĝis al Parizo, kie li akiris francan ŝtatanecon kaj pluverkis tutlibere. Li akiris multajn internaciajn premiojn, sed ne la nobelan, kvankam nomumita plurfoje. Kial? Ĉar lin atakis ne nur la ekstremaj maldekstruloj, enveristoj, konsiderantaj lin „sendankemulo”, „perfidulo”, sed ankaŭ la ekstremaj dekstruloj, konsiderantaj lin „verkisto de la reĝimo”, „egoisto” k.s. Centoj da petleteroj certe atingis la ĵurion de la Nobel-premio kun tiaj klaĉoj. Mem Kadare deklaris plurfoje, ke li ne estas disidento preta por martiriĝi, sed volas nur verki libere en la kondiĉoj de totalisma reĝimo.

Bardhyl SELIMI
korespondanto de MONATO en Albanio

Bardhyl SELIMI (1945) finstudis matematikon en la universitato de Tirano. Li estas kunlaborinto de PIV. Pro sia rolo en la plifortigo de la albana Esperanto-movado li estis honorita per Diplomo pri Elstara Agado de Universala Esperanto-Asocio.

1. Fermeno estis iam dekreto eldonita de la estro en iuj islamaj landoj.

MIKRONOVELO

La brakumo

Ĉiutage la knabo iris al la parko por ludi futbalon kun siaj amikoj, kaj li ĉiam vidis maljunulon sidantan sola sur la benko. Li tre kompatis la maljunulon, ke tiu ĉiam estas sola en la parko kaj neniam havas kun kiu paroli.

Iun tagon la knabo silente alproksimiĝis al li, alparolis lin, kaj tiam ili ekparolis. La maljunulo diris al la knabeto, ke li ne havas familion kaj loĝas sola. Li rakontis al li, ke lia edzino antaŭ nelonge mortis, kaj nun li sentas sin tre soleca kaj malgaja. Kiam la maljunulo ekparolis pri sia edzino, larmoj venis al liaj okuloj, ĉar li tre amis sian edzinon.

Ili multe parolis, kaj tiam la maljunulo diris al la knabo: Ĉu vi scias, kio estas brakumo? Mi volas brakumon, kiu varmigas mian koron. La knabo ne vere komprenis, kion signifas brakumo, ĉar li neniam estis brakumita, sed li decidis provi ĝin.

Li iris al la maljunulo kaj brakumis lin. En la momento de la brakumo ili ambaŭ sentis, ke io speciala okazas, varmo plenigas iliajn korojn. La malĝojo de la maljunulo malaperis, anstataŭe rideto aperis sur lia vizaĝo kaj li estis tre feliĉa, kaj ĉiuj zorgoj kaj doloro malaperis el lia koro.

La brakumo daŭris nur momenton, sed la memoro pri ĝi eterne vivos en iliaj koroj tiel longe, kiel ili vivos. Ili malkovris la potencon de brakumoj por transdoni sian amon unu al la alia, ĉar per unu brakumo ili povas doni unu al la alia pli ol iuj vortoj aŭ agoj.

Erika Godó

Hobio

MONEROJ

Sukcesa aŭkcio de steloj

La aŭkcio de stelo-moneroj en la aŭkciejo Dorotheum en Vieno estis sukcesa. Vendiĝis du serioj de 1 + 5 + 10 + 50 steloj (arĝento) kaj 100 steloj (arĝento) kontraŭ 268 respektive 390 eŭroj (kun aldonitaj 22 % de imposto).

Dufoje en la jaro okazas granda aŭkcio de moneroj en la salono Kielmansegg de Dorotheum, samtempe ankaŭ rete kaj telefone. Tiucele aperas 200-paĝa katalogo, kiu priskribas proksimume 2000 monerojn, monbiletojn kaj numismatan literaturon. Sendepende de tio okazas ankaŭ ekskluzive retaj moner-aŭkcioj kaj simpla rekta vendado sen aŭkcio.

Ekde 2017 en la aŭkciejo dufoje en la jaro oni vendas ankaŭ esperantajn stelo-monerojn. La nominala valoro estas de 1 ĝis 100 steloj.

Dorotheum en Vieno estas unu el la plej renomaj, plej grandaj kaj plej malnovaj aŭkciejoj en la mondo. Hodiaŭ ĝi havas filiojn en pluraj urboj de germanlingvaj kaj aliaj landoj.

Renate kaj Walter KLAG
korespondantoj de MONATO en Vieno

Aŭkciejo Dorotheum en Vieno. Foto: WALTER KLAG

KONKURSOJ

30-jariĝo de „Propra ludo”

Iuj probable konas la usonan televid-ludon Jeopardy! (Risku!), aperintan antaŭ 60 jaroj. Ekzistas versioj de tiu ludo en diversaj landoj kaj lingvoj.

Aŭtune de 1993 oni kunvokis nin, partoprenantojn en specifaj ruslingvaj intelektludoj, al moskva TV-redaktejo, montris al ni videofilmojn de Jeopardy! kaj diris: „Ni faros la samon en la rusa lingvo.” Estis klarigitaj la ludprincipoj kaj reguloj. Sekvis demando: „Kiu volas provi?” Mi tuj esprimis la deziron kaj trafis en la unuan prov-trion. Tiel ekestis „Propra ludo” (ruse Своя игра [svoja igra]).

Baldaŭ oni filmis la unuan dudekon da ludoj. Tamen la vasta publiko ilin ne spektis. Iu el la televida estraro diris: „Sed kial do viaj intelektuloj estas vestitaj kiel diablo-scias-kiu?” Poste iu elpensis la talarojn kaj „akademiajn” ĉapelojn. La ludantoj ricevis unikan rekoneblan aspekton. Ankaŭ la unua prezentisto ial ne plaĉis. Por gvidi la ludon estis elektita aktoro, Pjotr Kuleŝov. Li gvidas la ludon ĝis nun.

Sur la televid-ekranoj la ludo unue aperis en aprilo 1994. Ekde tiam oni povas spekti ĝin dufoje semajne: sabate kaj dimanĉe posttagmeze, dum lastaj jaroj en la televid-kanalo NTV. Dum la jaroj iom ŝanĝiĝis la reguloj kaj aspekto de la studio, okazis turniroj laŭ diversaj formuloj. Ĉirkaŭ la ludo formiĝis komunumo de ludantoj kaj ŝatantoj, aperis retejo http://svoya-igra.org/, kie oni povas spekti malnovajn ludojn (bedaŭrinde ne ĉiuj registraĵoj konserviĝis), ekscii bazajn informojn pri ludantoj, vidi statistikojn.

Jubilea turniro

Okaze de la 30-jariĝo de la ludo oni organizis jubilean turniron, invitis 30 ludantojn, kiuj estis plej interesaj kaj memorindaj. Ankaŭ min oni bonŝance invitis. La 30an de marto mi aperis sur la televid-ekrano entute la 18an fojon – probable tamen la lastan. Jam mankas fortoj por inde konkurenci kun gejunuloj.

Laŭ malnovaj reguloj oni povis premi la respond-butonon eĉ meze de demando (se oni komprenis pri kio temas). Nun necesas finaŭskulti la demandon, poste atendi eklumon de signalo kaj nur poste premi la butonon. Aliokaze la butono estas blokita. Do plejparte la nerva energio konsumiĝas je tiu signalo. Kaj junuloj kun rapida reago havas troan avantaĝon ...

Ĉiu ludanto de la jubilea turniro reprezentis unu jaron de la ludhistorio. Mi estis la unua por 1994. Ĉiufoje, parolante pri mi, la prezentisto diris, krom mia nomo, profesion, urbon ktp, ke mi estas literaturisto, verkanta en Esperanto. Nun anstataŭ simpla prezento (ĉiuj ludantoj jam estas konataj) estis rememoroj kaj diversaj interesaĵoj.

Demandoj pri Esperanto

La prezentisto demandis min, ĉu eblas okazigi „propran ludon” en Esperanto. Mi rakontis, ke en la somero de 1994 okazis Esperanto-tendaro kun la ĉeftemo „Ludoj, kiujn ni ludas”. Kaj mi, kun ega entuziasmo, okazigis „propran ludon” laŭ ĉiuj reguloj, kaj eĉ promesis (mi ja riskis, sed la risko evidentiĝis sukcesa), ke la venkinto povus poste partopreni la ludon en la televido. Fakte en la elsendon poste trafis ne nur la venkinto, sed ĉiuj partoprenintoj en la ludo. Entute pli ol dek esperantistoj aperis en la televida elsendo.

Cetere, en la ludo fojfoje estas ankaŭ demandoj pri Esperanto. Tute ĝustaj, sen kutimaj fuŝoj. Tiamaniere la ludantoj kaj spektantoj akiras iujn sciojn pri nia lingvo kaj estigas favoran rilaton al ĝi. Jen unu ekzemplo de freŝa demando pri la temo „La duaj”: „La unua libro, plene verkita en TIU LINGVO, aperis en 1888. Tamen – strange – ĝi nomiĝis ‚La dua libro’”. Oni respondis ĝuste.

Valentin MELNIKOV

Rusio

En la studio de „Propra ludo”.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 45a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 159 korespondantojn en 47 landoj kaj abonantojn en 64 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de la eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Legu pri ni en Facebook www.facebook.com/revuo.Monato
• Spektu la filmetojn pri Monato en www.monato.be/jutubo
• Sekvu nin en Mastodon sub @monato@esperanto.masto.host
• Sekvu nin en X sub @RevuoMonato
• Sekvu nin en Instagram sub RevuoMonato
• Babilu kun ni en Telegramo monato.telegramo.org
• Babilu kun ni en www.miavivo.net/grupoj/monato

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.

redaktoroj:
• Arto: Aleksej Salomatov, Moskvo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.
• Libroj: libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Andrej Peĉënkin, Rusio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Massimo Ripani, Italio, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Frank Merla, Juan Carlos Montero Medina, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, Remuŝ, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto mare aere bite

Argentino EUR 40 43 23
Aŭstralio AUD 109 112 61
Aŭstrio EUR 66 68 37
Belgio EUR 66 - 37
Bosnio-Herc. EUR 40 43 23
Brazilo EUR 40 43 23
Britio GBP 57 59 33
Bulgario EUR 40 43 23
Ĉeĥio EUR 56 58 34
Ĉinio EUR 40 43 23
Danio DKK 490 508 276
Estonio EUR 47 49 27
Finnlando EUR 66 68 37
Francio EUR 66 68 37
Germanio EUR 66 68 37
Grekio EUR 66 68 37
Hispanio EUR 66 68 37
Hungario EUR 47 49 27
Irlando EUR 66 68 37
Islando EUR 66 68 37
Israelo EUR 59 62 33
Italio EUR 66 68 37
Japanio JPY 10400 10800 5900
Kanado CAD 95 98 55
Kipro EUR 56 58 34
Koreio EUR 59 62 33
Kostariko EUR 40 43 23
Kroatio EUR 47 49 27
Latvio EUR 47 49 27
Litovio EUR 47 49 27
Luksemburgo EUR 66 68 37
Malto EUR 56 58 34
Meksiko EUR 40 43 23
Nederlando EUR 66 68 37
Norvegio NOK 745 770 420
Nov-Zelando NZD 115 120 65
Pollando PLN 220 226 125
Portugalio EUR 59 62 33
Rusio EUR (40) (43) 23
Serbio EUR 40 43 23
Slovakio EUR 47 49 27
Slovenio EUR 56 58 34
Sud-Afriko EUR 59 62 33
Svedio SEK 760 790 430
Svislando CHF 82 88 49
Usono USD 78 82 47

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE31 4025 5105 3155 (BIC-kodo KREDBEBB).
• El aliaj landoj per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto paul_peeraerts@esperanto.be (Nur se vi havas bonhavon en via Paypal-konto. Se Paypal devas preni la monon el via kreditkarta aŭ alia konto, aldonu 6 % pro la bankkostoj).

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Banko: Bank Austria IBAN AT14 1200 0007 3926 2723. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Raiffeisen bank - 101 953 9617/5500. Rete: polnickypavel@seznam.cz.
• Ĉina: Zhang Yan（张艳), Linyi shi, lanshan qu, taihe huayuan, CN-276000, Shandong sheng （中国山东省临沂市兰山区泰和花园）Poŝtel: 086-15376913078. Retadreso: 122309267@qq.com.
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Tiina Kosunen. Rete: cefdelegito@esperanto.fi.
• Franca: Esperanto France, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9100 0008 0123 8025 668 BIC CCOPFRPPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.
• Hispana: Jose M. Rodriguez Hernandez, Apartado de Correos 3142, E-14080 Cordoba. Rete: ueaperanto@esperanto.ac.
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: pjetur@d10.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, L. Giros 74-51, LT-06322 Vilnius-26, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: asocio@esperanto.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, 011 Riverside Place, Alnwick Road, DIEP RIVER, 7800 Sud-Afriko. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Usona: Esperanto-USA, 2014 Capital Av. #100 Sacramento CA 95811. Tel.: +1 510 653 0998. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Politiko

- OPINIO

- D.R. Kongo: malhela bildo 60 jarojn post la sendependiĝo

- MEKSIKO

- Reformoj: kia vojo?

- OPINIOJ

- Israelo: Protestoj kaj dilemo

- Pacdetrua registaro

- ANALIZO

- Du Francioj kontraŭstaras unu la alian

- Scienco

- AKTUALE

- Frostkonservado en Eŭropo: pionira projekto

- KUBO

- Plia altkvalita plur-uza kuracilo el Kubo

- Moderna vivo

- TURISMO

- La vilaĝo kun plej multaj preĝejoj

- Ekonomio

- UNUIĜINTAJ NACIOJ

- Renovigeblaj energioj: potencialo por la evolulandoj

- Oklingva Proverbaro

- Medio

- KLIMATŜANĜIĜO

- Venezuelaj glaciejoj ne plu

- KOREIO

- Klerigi homojn pri ekologio kaj ekosistemo

- Spirita vivo

- KATOLIKISMO

- Katolika Eklezio en statistikoj

- Literaturo

- AKTUALE

- La verkisto, kiu defiis la komunisman reĝimon

- MIKRONOVELO

- La brakumo

- Hobio

- MONEROJ

- Sukcesa aŭkcio de steloj

- KONKURSOJ

- 30-jariĝo de „Propra ludo”

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...