Monato 2024/08-09
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2024-07-06T22:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

El diplomatia vidpunkto

INTERNACIAJ RILATOJ

Insuletaj evolulandoj: Novaj ambicioj por kunlaboro

De la 27a ĝis la 30a de majo 2024 okazis en Sankta Johano, la ĉefurbo de la malgranda insulŝtato Antigvo kaj Barbudo, la kvara internacia pintkunveno de la insuletaj evolulandoj, kiuj estas konataj en diplomatio kaj amaskomunikiloj sub la angla mallongigo SIDS 1. Ĉi tiu informo vekis la intereson de la monda publiko, kaj ĝi meritas pli proksiman klarigon en pli vasta diplomatia kaj historia kunteksto. Jen kelkaj mallongaj konsideroj.

Komunaj trajtoj

La insuletaj evolulandoj havas multajn komunajn trajtojn: ili estas malgrandaj laŭ la areo, havas malaltan nombron de loĝantaro, malproksimaj kaj izolitaj teritorioj ofte situas tre malalte super la marnivelo, ili havas limigitajn naturajn rimedojn kaj krudaĵojn, fragilajn kaj vundeblajn ekosistemojn, ekzistas ĉe ili alta probablo de naturaj katastrofoj (ekz. tropikaj ciklonoj, cunamoj), ili dependas de eksterlandaj komerco kaj turismo ktp. Ne mirinde do, ke ili estas speciala ekzemplo de daŭripova evoluo.

Tri pintkunvenoj

Por solvi la supre menciitajn problemojn de tiuj ĉi landoj estis ĝis nun organizitaj tri tutmondaj pintkunvenoj. La unua okazis en Barbado en 1994, kie estis adoptita la barbada agadprogramo por insuletaj evolulandoj, la dua en 2005 en Maŭricio kaj la tria en 2014 en Samoo, kie ĉi tiu agadprogramo estis plue modifita kaj vastigita.

Tamen, post tri jardekoj insuletaj evolulandoj plu estas – pro sia unika vundebleco – speciala okazo de daŭripova evoluigo. Krome, multaj insuletaj evolulandoj ankoraŭ resaniĝas de la duobla ŝoko de la tutmonda financa krizo kaj la kovim-pandemio. Laŭ politikologoj, pli ol 40 % de insuletaj evolulandoj jam luktas kun alta nivelo de financa ŝuldo.

Fina dokumento

La nunjara kvara pintkunveno en Sankta Johano okazis sub la titolo „Determino de kurso al adaptiĝema prospero”. Ĝin partoprenis 22 ŝtatestroj kaj registarestroj kaj pli ol 3 000 delegitoj, inkluzive de diversaj reprezentantoj de la registaroj, la privata sektoro kaj la civila socio. Fine de la pintkunveno, la partoprenantoj unuanime aprobis la dokumenton „Agendo de Antigvo kaj Barbudo por insuletaj evolulandoj: Renovigita deklaro por adaptiĝema prospero” 2, kie estas fiksitaj la ambicioj de insuletaj evolulandoj por la venontaj dek jaroj, inkluzive de subteno fare de la internacia komunumo.

Laŭ diplomatoj kaj politikologoj, la alprenita dokumento donas novan ŝancon esence plifortigi komunan tutmondan kunlaboron favore al insuletaj evolulandoj. Ĝi rilatas al temoj kiel klimatoŝanĝiĝo, malaltigo de risko de katastrofoj, medioprotektado, biodiverseco, energia transformado, cifereca ekonomio kaj celas helpi al insuletaj evolulandoj altigi sian ekonomian adaptiĝon kaj atingi daŭripovan evoluigon. En ĉi tiu punkto estas rimarkinde, ke la internacia komunumo klopodas solvi la problemojn de insuletaj evolulandoj, sed sen longtempa sukceso.

Morala imperativo

Dum la kvar tagoj de la pintkunveno, la mondgvidantoj kune kun la privata sektoro, civila kaj universitata socioj atentigis je alvokoj, prezentis novecajn kaj praktikajn solvojn, kaj alprenis kvanton da novaj devontigoj kun celo akceli daŭripovan evoluigon en insuletaj evolulandoj. Samtempe estis interkonsentite, ke ĉi tiuj landoj havos pli facilan aliron al financaj rimedoj, altiĝu la efikeco de financado de ilia disvolviĝo kaj biodiverseco en la kampo de klimato konforme al ekzistantaj devontigoj.

La partoprenantoj samtempe emfazis, ke insuletaj evolulandoj povas uzi diversajn kadrojn de reciproka kunlaboro por la mobilizado de financaj, teknikaj kaj homaj rimedoj. La internaciaj financaj institucioj estas alvokitaj integri en siajn ekzistantajn praktikojn kaj politikojn la multdimensian indikilon de vundebleco, kiu dum la pintkunveno ricevis apartan atenton.

Fina noto

La diplomatio de Antigvo kaj Barbudo atingis la celon, kaj ĝi ankaŭ sukcese prezentis sin sur la internacia scenejo. Oni povas nur esperi, ke la klopodoj de la diplomatoj kaj diversaj fakuloj ne estos vanaj, kaj ke la alprenitaj celoj alportos konkretan profiton al la loĝantaro de ĉi tiuj insuletaj evolulandoj. La sukceso kaj efiko de la klopodoj estos taksitaj kaj juĝitaj en la venonta tutmonda pintkunveno, kiu okazos en Kaboverdo en 2035.

1. SIDS (Small Island Developing States, france Les petits États Insulaires en Développement, PEID) estas specifa grupo de evolulandoj, kiun kreis la Pintkonferenco pri la Tero en Riodeĵanejro en 1992. Tiu ĉi grupo inkludas 39 malgrandajn membroŝtatojn de Unuiĝintaj Nacioj (UN), kiuj lokiĝas dise en kvin ĉefaj mondaj regionoj: Karibio, Pacifiko, Atlantiko, Hinda Oceano kaj Sud-Ĉina Maro. Iuj el tiuj landoj jam en 1990 fondis la Aliancon de malgrandaj insulŝtatoj (angle Alliance of Small Island States, AOSIS).

2. Angle: Antigua and Barbuda Agenda for SIDS: A Renewed Declaration for Resilient Prosperity.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Li esperantistiĝis kiel memlernanto en 2010.

Politiko

OPINIO

Indas defendi Assange (kaj ne nur)

Artikolo 19 de la Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj asertas, ke „ĉiu havas la rajton je libereco de opinio kaj esprimado; ĉi tiu rajto inkluzivas la liberecon havi opiniojn sen intervenoj de aliaj, kaj la rajton peti, ricevi kaj havigi informojn kaj ideojn per kiu ajn rimedo kaj senkonsidere pri la landlimoj”. Sed, eĉ se la deklaracio simbolas la laboron kaj celojn de Unuiĝintaj Nacioj, multfoje libera kaj sendependa ĵurnalismo konfliktas kun nacia sekureco kaj milita propagando.

Armeaj protokoloj

Bona ekzemplo estas Julian Assange, la aŭstralia aktivulo kiu, per siaj scioj pri komputila sekureco, partoprenis en la publikigo de informoj rilataj al la nacia sekureco de Usono, kiel protokolaj dosieroj de la usona armeo dum la militoj de Afganio kaj Irako dum la 2000aj jaroj. Li estis unu el la homoj, kiuj fondis WikiLeaks, kiu ebligas al homoj la publikigon de informoj kaj dosieroj, kiujn la tradiciaj amaskomunikiloj ne publikigus. WikiLeaks kolektis aktivulojn el la tuta mondo, kiuj ekposedis konfidencajn informojn el diversaj registaroj.

Pruvoj pri krimoj

Por Assange la plej grava problemo estas, ke la registaro de Usono persekutis lin pro lia rolo kiel helpanto de Chelsea Manning (ŝia antaŭa nomo estis Bradley Edward Manning), kiu laboris en la usona armeo kaj ellasis sekretajn informojn – interalie videon, en kiu usona helikoptero atakas kaj murdas grupon – almenaŭ 12 homoj – konsistantan el civiluloj kaj ĵurnalisto. La atako kaj la konduto de usonaj soldatoj kreis grandan polemikon.

La mondo ricevis pruvojn pri kontraŭleĝaj kidnapadoj, torturoj, sekretaj malliberejoj de Centra Informokapta Agentejo (CIA) tra Eŭropo, eksterjuĝaj murdoj en Afganio kaj Pakistano ktp.

Loĝado en ambasadejo

Kiam la juĝa proceso komenciĝis en 2010, Usono ne arestis tuj Assange. Li petis (kaj poste ricevis) rifuĝon en la ambasadejo de Ekvadoro en Londono pro alia juĝafero – nerilata al WikiLeaks – en Svedio pri seksperforto. Assange loĝis en la ambasadejo ekde 2012 ĝis 2019, kiam lin arestis la brita polico.

Poste, la usona registaro komencis proceduron por ekstradicii Assange kaj juĝi lin en Usono pri ellaso de informo kaj konspiro. La decido de Usono kreis konflikton inter la aktivuloj por gazetara libereco en la mondo kaj la registaro de Britio, kiu devis decidi pri la afero. Por trankviligi la publikon pri lia traktado, advokato reprezentanta Usonon, James Lewis, deklaris, ke Assange ne estus enprizonigita en ADX Florence, prizono fifama pro siaj severaj kaj brutalaj punoj.

Internacia movado

Aktivuloj el diversaj landoj celis influi la registarojn rilate al ilia sinteno pri la ekstradicio de Assange. Delegacioj el WikiLeaks vojaĝis serĉante apogon ĉe registaroj kaj aliaj homoj. Ekzemple la 3an de majo, Kristinn Hrafnsson, ĉefredaktoro de WikiLeaks ekde 2018, vizitis Ĉilion. Li parolis en kunveno pro la Monda Tago de Gazetara Libereco petante de ĉilianoj subtenon. Simile la advokato de Assange, Jennifer Robinson, la ĉilia asocio de la ĵurnalistoj kaj parlamentanoj de la registara koalicio alvokis la prezidanton de Ĉilio, Gabriel Boric: „Indas defendi Assange por gazetara libereco kaj demokratio tutmonde”.

Assange ne solas

Nun Assange estas libera, kio estas rezulto de tutmondaj premoj. Lia historio kaj tiu de WikiLeaks estas instruaj. Ĵurnalismo estas grava parto de demokratiaj socioj, sed ankaŭ granda minaco por la regpovo. Kvankam oni ofte publike deklaras la gravecon de opinio-libereco, sendependa ĵurnalismo kaj travidebleco, la reala praktiko ofte montras ion tute alian, kiam tiuj valoroj konfliktas kun la bezonoj de la regantoj por regi kaj manipuli informojn.

Assange ne estas la sola ĵurnalisto, kiu estis persekutata pro tio, ke li informis nin pri la sekretaj agadoj de la registaroj. Sed lia afero helpas nin pensi pri la rajtoj de ĵurnalistoj, pri la povo, kiun la potenculoj havas super la homoj, kaj pri la graveco de tutmonda engaĝigo kiel subteno al sendependa ĵurnalismo.

Leonardo ARAYA
korespondanto de MONATO en Ĉilio

Leonardo ARAYA estas diplomito pri sociologio.

RUSIO

Tatario: novaj limigoj al aŭtonomeco

Dum telefona renkontiĝo la rusia prezidanto Vladimir Putin respondis rekte al demandoj de la civitanoj. Li multfoje laŭdis la situacion en Tatario kaj ĝiajn eksan kaj nunan estrojn, Mintimer Ŝajmijev kaj Rustam Minniĥanov. Tio videble kontraŭas aliajn agadojn de Kremlo, kiuj celas limigi la aŭtonomecon de la tatara respubliko, tuŝante samtempe la prestiĝon kaj aŭtonomecon de Tatario. Antaŭ nelonge la centraj aŭtoritatoj senigis Rustam Minniĥahov je la rajto uzi la titolon de prezidanto.

Evoluo en la rilatoj

Rustam Minniĥanov iĝis prezidanto de Tatario en 2010. Li estas la lasta inter ĉiuj lokaj estroj en Rusio, al kiu finfine estis trudite ĉesi uzi la prezidantan titolon. Ekde februaro 2023 en oficialaj dokumentoj li estas menciita kiel „ĉefo”, en la tatara lingvo rais. La ŝanĝo estas nur ŝajne bagatela, kaj ĝi estas emblemo de grava kaj en nunaj cirkonstancoj neevitebla evoluo en la rilatoj inter la respubliko kaj Moskvo.

Kutime la estroj de la ekzekutiva povo en la „subjektoj” (kelkfoje nomataj „regionoj”) de la Rusia Federacio estis nomataj „gubernatoroj”, sed tradicie por t.n. „respublikoj” ili estis „prezidantoj”: en Adigeio, Baŝkirio, Ĉeĉenio, Dagestano, Inguŝio, Kabardio-Balkario, Kalmukio, Mariio, Mordvio, Saĥao, Tatario, Tuvio, Udmurtio ktp. En 2010 la prezidanto de Ĉeĉenio Ramzan Kadirov bone konata kiel fidelulo de Putin, dum sia oficiala parolado opiniis, ke nur unu ŝtatisto en Rusio rajtas nomi sin „prezidanto”. Tiama prezidanto Dmitrij Medvedev post mallonga tempo subskribis la leĝon, kiu malpermesis la atribuon de la prezidanta titolo al regionestroj. Tiu ŝanĝo estis jam enkondukita en ŝtatleĝajn sistemojn de dek du federaciaj subjektoj, nur Tatario malfruis.

Interkonsento de 1994

La tataraj aŭtoritatoj argumentis, ke la nova leĝo kontraŭas la interkonsenton inter Moskvo kaj Kazano, la ĉefurbo de Tatario, de 1994. La titolo „prezidanto” estas atribuata al la plej alta estro en la respubliko laŭ la tatara konstitucio, kiun oni rajtas ŝanĝi nur per popola referendumo. Surprize en 2015 prezidanto Putin deklaris, ke li komprenas kaj akceptas la volon de la tatara popolo, kaj la respubliko restis la ununura subjekto de la federacio kun prezidanto kiel sia estro.

La interkonsento inter Moskvo kaj Kazano en la ŝanĝoplenaj, neantaŭvideblaj 90aj jaroj iĝis modelo por aliaj respublikoj, kreante en Rusio veran federacian sistemon kun fortaj, profunde aŭtonomiaj subjektoj. Laŭ tiu interkonsento, Tatario havis la rajton krei sistemon de ŝtatorganoj, establi internaciajn rilatojn kaj koncedi la tataran civitanecon sendepende de la rusia civitaneco. Krome, la kazanaj aŭtoritatoj kolektis proprajn impostojn kaj rezervis por si mem la rajton sole uzi la naturriĉaĵojn de la respubliko. Nova interkonsento estis aprobita en la jaro 2007, kun iuj ŝanĝoj limigantaj la povojn de la respubliko. La plej grava amendo estis tiu, ke la dokumento estas konfirmota post ĉiu deka jaro. Sekve, en 2017 Moskvo havis plenan rajton ĉesigi la interkonsenton, kaj la leĝa pozicio de Tatario iĝis simila al tiu de la aliaj subjektoj de Rusio. Ekde 2017 Tatario, same kiel aliaj subjektoj de la federacio, estas subigita al la „leĝo pri la ĝeneralaj organizaj principoj de la publikaj aŭtoritatoj en la subjektoj de la Rusia Federacio”. Laŭ tiu leĝo, la sola akceptebla nomo por la plej alta aŭtoritatulo en la regiono estas „estro”, kaj, se necese, ĝi povas esti tradukata en la lokan lingvon, sed neniam estu „prezidanto”. Samtempe la rusia prezidanto posedas la rajton eksigi la estrojn de la regionoj.

Nuligo de oficperiodoj

La tatara parlamento prokrastis la enkondukon de la nova leĝo ĝis decembro 2022, finfine farante tion parte. Ĝi decidis, ke la nova titolo, la tatara rais, estos uzata nur post la fino de la oficperiodo de la nuna estro Rinat Minniĥanov en 2025. Tio ĉagrenis Moskvon, kiu postulis profundajn kaj rapidajn ŝanĝojn en la ŝtatleĝo. Dum du semajnoj la parlamento ŝanĝis 60 el 129 artikoloj de la tatara konstitucio, malfortigante la pozicion de Kazano en la rilatoj kun la centro, sed plifortigante la enan potencon de la respublika estro. La nomo rais iĝis senprokraste uzata en ĉiuj dokumentoj, kaj la vorto „suvereneco” malaperis el almenaŭ ĉiuj sekcioj de la konstitucio, kvankam por Minniĥanov la ŝanĝo nur ŝajne estas malprofita. Nun li rajtas plenumi du estrajn oficperiodojn (la antaŭaj ne estas kalkulitaj). Li do povas resti estro ĝis la jaro 2035, kiam li aĝos „nur” 78 jarojn. La nova leĝo permesas al la rais senigi je la ofico ĉiujn estrojn de la lokaj administracioj, kio ege plaĉas al Minniĥanov.

Lastaj leĝaj ŝanĝoj en Tatario signifis la proksimiĝon de plena centrigo en la povosistemo en Rusio, sed la ekvilibro inter politikaj fortoj en la respubliko restas la sama. Rustam Minniĥanov, kiel prezidanto aŭ kiel rais, kun siaj proksimuloj plene regas kaj mastras la ekonomion de la lando, kaj neniu povas kontraŭstari lin.

Maksat KUDAJBERGEN

VENEZUELO

Demokratio sub atako

Ekde la transpreno de la prezidanteco de Venezuelo post la morto de Hugo Chávez en 2013, Nicolás Maduro uzis serion de politikaj strategioj kaj ruzoj por resti ĉe la povo, spitante demokratajn normojn kaj la popolan volon. Ĉi tiuj taktikoj signife eroziis demokration en Venezuelo kaj enigis la landon en profundan politikan, ekonomian kaj humanitaran krizon.

Regado de la balotsistemo

Unu el la ĉefaj ruzoj uzataj de Maduro estis la absoluta regado de la Nacia Balota Konsilio (hispane: Consejo Nacional Electoral). Tiu ĉi organo, komisiita pri superrigardo de la elektoj, estas sisteme manipulata por favori la reĝimon. En la prezidant-elektoj de 2018, vaste pridubitaj de la internacia komunumo, estis raportataj pluraj neregulaĵoj, kiel malkvalifikado de la opoziciaj kandidatoj, devigita uzo de la Carnet de la Patria (dokumento, kiu registras la aliron al sociaj programoj) kaj manko de sendependaj observantoj.

Alproprigo de politikaj partioj

Alia strategio estis alproprigo de la opoziciaj partioj kaj subpremo de opoziciestroj. Maduro uzis la juĝan aparaton por persekuti kaj malliberigi opoziciajn gvidantojn, akuzante ilin pri elpensitaj krimoj kiel ŝtatperfido aŭ komploto. Tiu ĉi persekuto igis multajn opoziciulojn ekziliĝi aŭ retiriĝi el la politika vivo. Krome la registaro nomumis lojalulojn al la reĝimo kiel estrojn de opoziciaj partioj cele al subfosado de ajna organizita rezisto. Kutime okazas jene: la estraro aŭ la plimulto de la membroj de la politikaj partioj estas suspenditaj, forpelitaj aŭ anstataŭigitaj de nomumitoj de la porregistara Supera Kortumo de Justeco (hispane: Tribunal Supremo de Justicia) por antaŭenigi „pli da interna demokratio”.

Timigo kaj perforto

Regado super la amaskomunikilaro estas alia strategio de Maduro. Per cenzuro kaj aĉetado de amaskomunikiloj, la registaro monopoligis publikan opinion, limigante aliron al sendependaj kaj kritikaj informoj. Ĵurnalistoj kaj amaskomunikiloj, kiuj kuraĝas defii la reĝimon, alfrontas timigon kaj perforton. Pli ol 400 radiostacioj, televidstacioj kaj gazetoj jam estas fermitaj pro sia opozicia redakcia linio. Tio estigis „memcenzuron” de la amaskomunikiloj por eviti administrajn sankciojn kaj eviti definitivan fermon.

Manipulado de la loĝantaro

Same, la reĝimo uzas la bezonojn de la loĝantaro kiel politikan armilon por manipuli ĝin kaj akiri voĉojn en la diversaj elektoj okazigataj. Ŝtataj helpoprogramoj kondiĉas politikan subtenon, devigante civitanojn montri lojalecon al la reĝimo por ricevi bazajn avantaĝojn. Tra la nacia geografio ekzistas grupoj kaj komitatoj de homoj, fidelaj al la reĝimo, kiuj regas la liveradon de manĝaĵoj, medikamentoj kaj socia helpo. Tiamaniere la reĝimo regas la loĝantaron en la momento de balotprocezo.

Internaciaj helpantoj

Internacie Maduro serĉis subtenon de strategiaj aliancanoj kiel Rusio, Ĉinio kaj Irano, ricevante financan, armean kaj diplomatian subtenon. Ĉi tiu helpo ebligis al lia registaro eviti sankciojn kaj konservi ŝajnon de laŭleĝeco. La pakto inter la ŝtata Petróleos de Venezuela (PDVSA) kaj la Nacia Irana Naftokompanio (NIOC) profundigas kunlaboron inter la reĝimoj kontraŭaj al Vaŝingtono en la momento, kiam la sud-amerika lando celas revigligi la eksportadon malgraŭ la sankcioj truditaj de Usono.

Paralela parlamento

Alia el la jam menciitaj politikaj atakoj rilatas al la kreado en 2017 de la Nacia Konstitucia Asembleo (hispane: Asamblea Nacional Constituyente), formita ekskluzive de simpatiantoj de la reĝimo. Tio estis manovro por neŭtraligi la parlamenton, kiun regas la opozicio ekde 2015. Ĉi tiu paralela parlamento alprenis leĝdonajn povojn kaj reverkis multajn leĝojn favore al la registaro, plifirmigante la povon de Maduro. Tiu paralela leĝdona branĉo estis kreita per elektoj (konsiderataj trompaj, ĉar la opozicio ne rajtis partopreni) post la venko de la opozicio en la parlamentaj balotoj de 2015, kie la kontraŭuloj de Maduro laŭleĝe gajnis la plimulton en la parlamento. Kaj ĉar la reĝimo volis regi ĉiujn potencojn, ĝi efektivigis la strategion de tiu paralela parlamento por gvidi la nacian leĝdonan povon.

Konklude

La politikaj kaj balotaj ruzoj de Nicolás Maduro estis sistemaj kaj multfacetaj. Ili erozias demokration kaj eternigas lian reĝimon koste de la sufero de la venezuela popolo. La internacia komunumo kaj defendantoj de homaj rajtoj daŭre denuncas tiujn praktikojn, sed ĝis nun klopodoj por restarigi demokration en Venezuelo estis plejparte malsukcesaj. Pro ĉi tiuj kialoj, la venezuela popolo, kune kun internaciaj organizaĵoj, homrajtaj organizaĵoj kaj la internacia komunumo ĝenerale, devas trovi pacajn solvojn al tiu politika konfrontiĝo entreprenita de la reĝimo por mortigi demokration en Venezuelo.

Jezer DORANTE
korespondanto de MONATO en Venezuelo

NEDERLANDO

Universitatoj: nombrobatalo en la parlamento

Pro la venontaj drastaj buĝetreduktoj, kiujn anoncis la nuna dekstra registaro en Nederlando rilate la financadon de universitatoj, ekestis stranga nombrobatalo dum rondtabla diskuto en la parlamento nederlanda. Kiel tio estiĝis?

Ekvilibrigi kaj revalorigi

La ministro pri instruado el la antaŭa koalicio, Robbert Dijkgraaf, konata fizikisto, preparis leĝon por „ekvilibrigi” la internaciiĝon de la supera instruado (en universitatoj kaj t.n. aplikaj altlernejoj). La ideo estis, ke laŭ la nederlanda leĝo oni proponu ĉiujn kursojn edukajn ĝis bakalaŭreco ĉiuokaze en la nederlanda. Do ne nur en la angla lingvo. Kelkloke la angligo de la instruado estu reduktata.

La nombro de anglalingvaj kursoj ege kreskis ekde la 90aj jaroj pro perversa financsistemo de la universitatoj, kiun la registaro tiama instalis. La nombro de studentoj estas la ĉefa faktoro, kiu determinas la financojn, kiujn la registaro disponigas. Tiel multaj universitatoj en Nederlando varbis studentojn eksterlande. Kelkaj universitatoj eĉ plejparte dependas de la enspezoj pro eksterlandaj studentoj.

Jen bela ekzemplo de novliberalismo per stimulado de la entreprenemo de universitatoj. Ili komencis rapide „internaciigi” sian kursaron, proponante anglalingvajn kursojn. Kaj ... tio estis sukceso. Eĉ tiom, ke en kelkaj fakoj la nederlandlingvaj kursoj malaperis kaj nur anglalingva instruado restis, ankaŭ por nederlandlingvanoj. Eksterlandaj studentoj kompreneble bezonas studĉambron kaj tio estas problemo en la jam malabunda merkato de apartamentoj kaj ludomoj. Sed tio kongruas kun la principo de novliberalismo: la iniciatinto ĝuas la avantaĝojn kaj la ĝenerala socio spertu la malavantaĝojn de la sistemo. Estis homoj, kiuj diris, ke la eksterlandaj studentoj post sia studfino ja kontribuas al la nederlanda socio per sia intelekta laboro kaj helpas al la internaciigo de la pensado de denaske nederlandlingvaj studentoj. Kaj tiel kontraŭpezas la malfavorajn efikojn ekzemple en la loĝmerkato.

Kontrastaj nombroj

La parlamentanoj volis aŭdi de diversaj universitatoj, kion ili pensas pri la proponoj. Sed samtempe la universitatoj reagis al la buĝetreduktoj anoncitaj de la nuna koalicio. „Se ni devas ŝanĝi la anglalingvan instruadon en nederlandlingvan, ni bezonos pli da mono anstataŭ malpli (nome 300 milionoj malpli). Ni devas atenti, ke tio ne okazu koste de la kvalito kaj fidindeco de la nuna instruado. Ni vere devos turniĝi en alian direkton, kaj tio postulas monon kaj laboron.”

La dekano de la Universitato de Amsterdamo dum diskuto en la parlamento timis, ke, se ĉiu kurso subiĝu al lingva testo, kelkaj universitatoj havos grandajn problemojn, kiel la universitatoj de Mastriĥto kaj de Tvento. Ĉu ili povos ankoraŭ pluekzisti?

La nombrobatalo temis pri la „restadprocentaĵo”. Kiom da eksterlandaj studentoj restas post sia studfino en Nederlando kaj laboros tie? La amsterdama dekano diris, ke la restadprocentaĵo estas same alta en Amsterdamo, kiom en Ejndhoveno: 85 %. Sed parlamentano legis en la jarraporto de la universitato, ke ĝi estas 23 %. Ankaŭ reprezentantoj de aliaj universitatoj (Mastriĥto, Roterdamo) proklamis, ke ĉe ili la restadprocentaĵo estas granda, pli ol 60 %. Sed la nombroj, kiujn disponas CBS, la centra buroo pri statistiko en Nederlando, akre kontrastas kun tiuj asertoj.

La reprezentanto de CBS klarigis, ke „se oni konsideras la finstudintajn eksterlandajn studentojn, oni povas konstati, ke post sia studfino la plimulto tuj reiras al sia lando. De la finstudintoj en la jaro 2018-2019, unu jaron poste 32 procentoj havis laboron en Nederlando. Ankoraŭ unu jaron poste tiu procentaĵo estis 30. Kaj post 5 jaroj 18-19 % de la diplomitoj laboris en Nederlando”.

Precipe la universitataj kursoj pri tekniko laŭ CBS montras pli altan restadprocentaĵon de finstudintoj. De la universitataj kursoj pri informadiko, instruado kaj tekniko, industrio kaj konstruscienco, proksimume 4 el 10 finstudintoj restas en Nederlando. La plej alta procentaĵo rilatas al la finstudintoj en kemia teknologio kaj tekniko, nome 60 %. Tio laŭ la reprezentanto de CBS indikas ankaŭ, ke kelkaj universitataj kursoj pli bone ligiĝas al la labormerkato ol aliaj. (Kvankam tion oni ne pruvas per nura komparo de procentoj!)

Do, jen iom stranga situacio, ke la reprezentantoj de universitatoj simple ne bone atentis la bazajn nombrojn. Estis akra diferenco inter tio, kion ili kredis, kaj tio, kio statistike okazas. Kompreneble tio ne plibonigos ilian situacion ...

Bert DE WIT

Nederlando

Bert DE WIT estas biologo, kiu laboris en ŝtataj konsilantaroj pri la esplorado de problemoj pri spacordigo, medio- kaj natur-protektado en Nederlando.

Moderna vivo

SPORTO

Venko en Dublino

Dublino kronis la malgrandan Atalanta kiel neatenditan reĝinon de Eŭropo.

Kontraŭ ĉiu prognozo kaj antaŭvido la malgranda Atalanta disfrakasis (3-0) Bayer Leverkusen, la germanan teamon, kiu ĉi-jare paroligis la tutan mondon pri si kaj sia trejnisto Xabi Alonso danke al tio, kio estos memorata kiel la plej longtempa nevenkebleco (51 maĉoj!) en la tuta historio de futbalo.

Atalanta, „nigra-blua” futbala teamo kreita en 1907, sed ĝis antaŭ ok jaroj preskaŭ regule batalanta por ne regresi al la dua kategorio aŭ por reveni de la dua kategorio al la unua, pliboniĝis jaron post jaro ekde 2016 kaj en majo de 2024 superis la fortegan, ŝajne nesupereblan Bayer Leverkusen. La fina rezulto estis konvinka 3–0 en la finalo, kiu okazis la 22an de majo 2024 en la irlanda ĉefurbo Dublino, kie la malgranda provinca teamo Atalanta ripetis la grandiozan venkon jam atingitan en Liverpool (Anglio) en la kvaronfinalo de la internacia turniro Eŭropa Ligo. Ademola Lookman, ne tre konata atakanto el Niĝerio, kiun preskaŭ neniu atendis vidi en la tereno, plenumis la tri golojn, el kiuj du okazis en la unua duono de la maĉo. La dua kaj la tria goloj estis aparte mirindaj, unu per la dekstra piedo kaj unu per la maldekstra. La maĉo estis dominata de Atalanta de la komenco ĝis la fino kun konstanta premado, kiu sukcesis neŭtraligi la germanojn.

Kial la venko estas tiel signifoplena?

Bayer Leverkusen ĵus finis perfektan sezonon en Bundesliga sen suferi eĉ unu malvenkon, nek en Germanio nek en Eŭropo, tiel gajninte la kromnomon „Bayer Neverloser”. La kvina teamo en la ĉi-jara Serio A superis la ĉampionon de Germanio, montrante la forton kaj la konkurencpovon de pli kaj pli moderniĝanta itala piedpilkado. Efektive, Atalanta atingis ĉi tiun grandan sukceson ne per la tradicia itala defendema stilo sed per alta premado, atakante la kontraŭulojn kaj malhelpante ilin organizi la ludstrategion.

Krome, neniu alia itala teamo iam konkeris la Eŭropan Ligon en la lastaj 25 jaroj. Antaŭ tiu periodo la itala teamo Parma atingis la iaman pokalon UEFA (eŭropa unio de futbalaj asocioj), kies nomo poste ŝanĝiĝis al ĝuste Eŭropa Ligo. Inter kaj Roma en la lastaj jaroj devis halti en la finalo, Juventus en la duonfinalo, Milan en la kvaronfinalo. Per ĉi tiu neatendita triumfo, Atalanta povos ludi en aŭgusto 2024 por klopodi gajni la Eŭropan Superpokalon kontraŭ Real Madrid, la gajninto de la Ĉampionligo.

Perfekta harmonio

En futbala pejzaĝo pli kaj pli ofte markita de ŝuldoj kaj malbelaj stadionoj Atalanta montris, ke alia vojo ja eblas: prudenta financa administrado, fekunda junulara sekcio, ludantoj aĉetitaj malmultekoste kaj poste venditaj multekoste, nova kaj memfinancita stadiono, eksterlandaj investantoj allogitaj de la seriozeco de la projekto. Ĉio ĉi okazis en perfekta harmonio kun la civitanoj de Bergamo, norditala urbo, kiu reprezentas la plej grandan bonecon de Italio, danke al laboremo kaj talento, kiuj igis ĝin prospera. Bergamo estis la unua urbo frapita en 2020 de la kronvirusa pandemio. Eblas diri, ke ĝi estis unu el la urboj en Eŭropo, kiu ploris pro multegaj viktimoj. Do la ĝojo de la urbanoj, post la granda doloro de la antaŭaj jaroj, estas des pli signifoplena. La ligo inter la teamo kaj la urbo sendube plifortiĝis pro la rezultoj de la teamo (ĉiam pli kontentigaj en la lastaj jaroj) kaj la malfacilaĵoj superitaj dum la epidemio.

Perfekta ludstilo

La ĉefa aŭtoro de ĉi tiu sukceso, la itala trejnisto Gian Piero Gasperini, gajnis sian unuan trofeon en sia 66a jaro. Sed aparte signifa estas la maniero, per kiu li interpretis la venkon, ligante ĝin pli al la kvalito de la laboro ol al la obsedo pri atingo de la unua loko. En Bergamo, Gasperini perfektigis ludstilon, kiu fariĝis vera modelo pri bonkvalita futbalo en Eŭropo.

La jam blankhara trejnisto emfazis en intervjuo alian gravan detalon: „Ni sentis la subtenon kaj simpation de la tuta Italio, eĉ de la subtenantoj de aliaj teamoj. Por ni tio estis signifa kaj grava. Mi volas danki ĉiujn”. Fakte, pasiaj subtenantoj kaj veraj ŝatantoj de futbalo kaj de beleco scias rekoni aliulajn meritojn. Malofte, aliflanke, oni vidis tiel surprizan sed samtempe merititan venkon, konstruitan dum pluraj jaroj pere de serioza, konstanta kaj pasia laboro.

Jacopo PIGRO

Jacopo PIGRO estas italgreka juna altlernejano, loĝanta en la respubliko Kipro. Li ludas gitaron kaj frapinstrumentaron kaj interesiĝas pri teatro, arto, fremdaj lingvoj, komputado, teknologio, futbalo kaj naturo.

ITALIO

Tragedio en la rivero Natisone

Neatendita dramo trafis la vilaĝon Premariacco [premarjako], en la itala regiono Friulo, kie tri junuloj estis surprizitaj de abrupta inundo de la rivero Natisone. La evento okazis dum la posttagmezo de la 31a de majo 2024, kadre de forta ondo de malbona vetero, kiu trafis la nord-orientan italan regionon, kaŭzante marajn inundojn ankaŭ en la urboj Triesto kaj Lignano Sabbiadoro [linjano sabjadoro].

La viktimoj estas Patrizia Cormos, 20-jara loka studentino, kaj du junaj rumanaj turistoj, amikoj de Patrizia: Bianca Doros, 23-jara, kaj Cristian Casian Molnar, 25-jara. Laŭ pluraj atestantoj, la junuloj troviĝis sur eta strando formita meze de la rivero apud la tiel nomata romia ponto, kiam ilin surprizis la rapida kresko de la akvonivelo, tiel ke ili ne povis savi sin. Sekurec-kameraoj kaptis ilin en lasta senespera brakumo, antaŭ ol la akvo portis ilin kun si.

La savteamoj intervenis tuj por klopodi savi la tri junulojn, sed sen rezulto.

Mallarĝa kanjono

La fluo de la rivero Natisone, kiu iras inter du altaj rokoj, rapide pliiĝis pro la intensaj pluvoj, kiuj nutris ankaŭ ĝiajn plurajn alfluantojn. Inter la vilaĝoj Cividale kaj Premariacco la rivero mallarĝiĝas formante kanjonon, kio en tiaj okazoj pliigas terure la forton kaj la fluon de inundo, igante la areon treege danĝera por iu ajn, des pli por nepreparitaj turistoj.

La areo sub la romia ponto, kaj la strandeto ofte vizitata de lokuloj kaj feriumantoj, fariĝas ekstreme danĝera en tiaj kondiĉoj.

Konata fenomeno

La rapida altiĝo de la nivelo de la rivero estas fenomeno konata de la loĝantaro en okazo de fortaj pluvoj, en tiu, kiu estas priskribata kiel la plej pluvriĉa parto de Italio, sed la malbonŝancaj vizitantoj verŝajne subtaksis la aferon. La forto de la fluo kaj la ĉeesto de subteraj kavernoj, kiuj kreas vorticojn kaj kontraŭfluojn, igas la lokon aparte danĝera. En la pasinteco, persono falinta en la riveron dum inundo estis trovita nur post kelkaj monatoj.

Diabolik

La loka komunumo estas ŝokita pro ĉi tiu okazaĵo kaj proponas psikologian subtenon al iliaj familioj. Ĉi tiu parto de la rivero, interalie konata ĉar ĝi iam estis elektita kiel ejo de kelkaj scenoj de la dua filmo de la itala krimfilmo Diabolik, fariĝis ĉi-foje scenejo de nova dramo, kiun neniu facile forgesos.

Roberto PIGRO
korespondanto de MONATO pri Italio, Grekio kaj Kipro

Loĝantoj de Premariacco konas la fenomenon de fortaj fluoj en la rivero Natisone, sed vizitantoj ĝenerale subtaksas la aferon. Foto: ROBERTO PIGRO

La subteraj kavernoj kreas vorticojn kaj kontraŭfluojn okaze de inundoj. Foto: ROBERTO PIGRO

ATOMENERGIO

Formi la estontecon

De la 20a ĝis la 24a de majo okazis en Vieno la kvara Internacia konferenco pri nuklea sekureco (ICONS 24) kun partopreno de pli ol 2000 personoj el 142 landoj kaj 16 organizaĵoj. La delegitaro aktive partoprenis la konferencon, aktivis en profesiaj laborgrupoj kaj aliaj aranĝoj. La delegitoj ĉeestis diversajn fakajn kunsidojn kadre de la programo.

La granda nombro de partoprenantoj atestis pri la konsento inter la membroj de la monda komunumo, ke nuklea sekureco estas integra parto de la paca uzado de nukleaj teknologioj.

Pri tio atentigis ankaŭ la ĝenerala direktoro de Internacia Atom-Energia Agentejo (IAEA), Rafael Mariano Grossi, en sia inaŭgura parolado: „Nuklea sekureco estis grava, estas grava kaj estos ĉiam grava. Nuklea sekureco ne estas obstaklo por aliro al teknologioj sed estas faktoro, kiu ebligas ilin.”

Ministra enkonduko

La konferenco komenciĝis per ministra enkonduko, kiun gvidis la vicministro pri eksteraj aferoj de Aŭstralio, Tim Watts, kaj la vicministro pri energio de Kazaĥio, Sungat Jesimĥanov. Ambaŭ prezidantoj faris komunan deklaron, en kiu ili devontigis sin subteni kaj firmigi la efikan kaj ampleksan sekurigon de ĉiuj nukleaj kaj aliaj radioaktivaj materialoj kaj instalaĵoj. Tuj poste reprezentantoj de la membro-ŝtatoj faris pli ol 100 deklarojn, en kiuj ili konfirmis siajn engaĝiĝojn en la konservado de la internacia nuklea sekureco.

Kadre de la ministra enkonduko okazis plenkunsido, dediĉita al la grava rolo, kiun ludas nuklea sekureco en la certigo de tutmondaj atingoj por celoj koncerne al daŭripova evoluo. Okazis ankaŭ diskutforumo, direktita al la kunaj aliroj al firmigo de la internaciaj klopodoj en tiu sfero.

Scienc-teknika programo

Lydie Evrard, vica ĝenerala direktorino de IAEA kaj gvidantino de la sekcio pri nuklea sekureco, malfermis la scienc-teknikan programon de ICONS 2024. Ŝi emfazis la devizon de la konferenco „Shaping the Future” (Formi la estontecon) kaj atentigis pri la bezono je urĝa reago al la minacoj de morgaŭ. La monda komunumo konstante alfrontas novajn kaj evoluantajn minacojn, rapidan teknologian progreson kaj neantaŭviditajn defiojn. Estas treege grave, ke ni prognozu kaj aktive kontraŭbatalu la defiojn en tiu rapide evoluanta medio.

Tiu orientiĝo al la estonteco inspiris multajn diskutojn en 52 teknikaj kunsidoj kaj 45 paralelaj aranĝoj, kiuj okazis dum la konferenco.

Oni tuŝis vastan gamon de temoj, kiuj etendiĝas de komputila sekureco kaj artefarita intelekto ĝis robotaj sistemoj kaj modulaj reaktoroj.

Kelkaj el la plej oftaj temoj en ĉiuj kunsidoj estis la graveco de internacia kunlaboro; la tre grava rolo de klerigado, profesia trejnado kaj la diverseco de la servistaro; la bezono je efikaj komunikadstrategioj por vasta aro de interesgrupoj kaj la urĝa bezono je komunaj konceptoj por solvi problemojn lige al la apero de novaj teknologioj.

Alvoko al estonta agado

En la fina plenkunsido de ICONS 2024 grupo de studentoj – junaj fakuloj – nomata Delegitaro por nuklea sekureco en la estonteco, faris komunan deklaron pri nuklea sekureco. Ĝi fariĝis kulmino de ilia kunlaboro kadre de ICONS kaj servis kiel alvoko al agado por la vasta internacia komunumo. „Ni, kiel internacia delegitaro, estas inspiritaj de vizio, kiu superas la limojn kaj emfazas la kunajn alirojn, kiuj fortikigas nuklean sekurecon por ĉiuj (...) La monda komunumo devas pluiri sian vojon al kreskanta diverseco en la sfero de nuklea sekureco por krei mondon, en kiu ĉiuj profitu la nukleajn teknologiojn kaj en kiu neniu estos forgesita.”

En sia ferma parolado Grossi memorigis la partoprenantojn pri la baza rolo, kiun ludas la nuklea sekureco en la kreo de sekura kaj daŭripova estonteco: „Se la mondo, niaj socioj, niaj landoj turnas sin al nuklea energio por trovi solvojn por multaj problemoj kaj defioj, kiujn ni havas, ĉu la produktado de energio libera je karbondioksido (CO 2), aŭ la kuracado de kancero, ĉu la nutradsekureco por tiuj, kiuj bezonas ĝin, ĉiuokaze nuklea sekureco estas integra parto de ili. Ni festu tiun konsenton, kiu ekzistas ekster la vortoj de diplomataj dokumentoj.” Konklude li diris: „La konsento estas en la reala mondo. Nuklea sekureco ekzistas, ekzistos kaj ne malaperos.”

Evgeni GEORGIEV
korespondanto de MONATO en Aŭstrio

Lydie Evrard, ĝenerala vicdirektorino de IAEA kaj gvidantino de la Sekcio pri nuklea sekureco, malfermis la scienc-teknikan programon de ICONS 2024. Foto: DEN CALMA, IAEA

Rafael Mariano Grossi atentigis, ke la nuklea sekureco estis, estas kaj estos ĉiam grava. Foto: DEN CALMA, IAEA

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Ekonomio

OPINIO

Kiuj estas la plej riĉa kaj la plej malriĉa landoj?

Komence de majo de ĉi tiu jaro, la internacie disvastiĝinta faka gazeto Global Finance Magazine 1 publikigis la lastan eldonon de la rangotabelo de la plej riĉaj landoj en la mondo, bazitan sur la malneta enlanda produkto (MEP) je unu loĝanto. Sian unuan lokon en la antaŭa jaro defendis Luksemburgo kun MEP 143 743 dolaroj je loĝanto. La lastan lokon atingis Sud-Sudano kun MEP de 455 dolaroj. Jen kelkaj mallongaj ekonomiaj kaj personaj konsideroj, kiujn la leganto povas dedukti el la nomita rangotabelo de la landoj.

La mezurado de la riĉeco de unuopaj landoj tra la mondo tute ne estas facila. Unu el la relative precizaj metodoj estas la komparo de MEP je unu loĝanto, kio ebligas komparon inter landoj kun diversaj nombroj de loĝantaro, t.e. grandaj kaj malgrandaj landoj. Kvankam ĉi tiu statistika indikilo ne estas tute perfekta, ĝi tamen ilustras la socian riĉecon, pri kiu disponas ĉiu homo en konkreta lando.

Prospero

Laŭ la gazeto, la longdaŭran prosperon de Luksemburgo certigadas ĝia forta financa sektoro kaj alta nivelo de eksterlandaj investoj. Stabila politika medio kaj favora imposta sistemo allogas multajn internaciajn korporaciojn kaj bankojn al ĉi tiu malgranda lando. La duan lokon atingis la azia paradizo de hazardludoj, Makao, kun MEP de 134 141 dolaroj je unu loĝanto, sekvas Irlando (133 895), Singapuro (133 737), Kataro (112 283) ktp.

Komunaj trajtoj

En la unua deko de la plej riĉaj landoj troviĝas (laŭ areo) nur malgrandaj landoj, escepte de Usono (9a loko). Tiuj landoj efike uzas diversajn ekonomiajn strategiojn kaj havas siajn proprajn unikajn karakterizaĵojn, kompleksajn financajn sektorojn kaj impostajn reĝimojn, kiuj allogas eksterlandajn investojn kaj turismon, aŭ havas grandajn rezervojn de naturriĉaĵoj, kiuj tenas ilin ĉe la supro de la monda riĉeco.

Impostparadizoj

Kompreneble, iuj el la menciitaj nombroj de MEP je unu loĝanto devas esti prenitaj kun certa rezervo, ĉar multaj landoj en la rangotabelo estas impostparadizoj, ekzemple Singapuro (4a loko), Honkongo (15a), Andoro (21a), Panamo (46a) ktp, kio signifas, ke ilia riĉeco estis origine kreita en aliaj landoj kaj nun artefarite influas ilian MEP.

La plej novaj statistikaj indikoj ankaŭ dokumentas, ke la kovim-pandemio, la periodo de inflacio kaj la malrapidiĝo de ekonomia kresko, la rusa invado en Ukrainio kaj geopolitikaj tumultoj en diversaj regionoj de la mondo havis nur tre malgrandan efikon sur la riĉeco de la plej riĉaj landoj.

Malriĉaj landoj

Inter la plej malriĉaj landoj en la mondo estas afrikaj landoj. Antaŭ la lasta Sud-Sudano estas Burundo (916 dolaroj je unu loĝanto), sekvas Centr-Afriko (1123), Demokratia Respubliko Kongo (1552) ktp. Ĉu la malbonaj ekonomiaj rezultoj de ĉi tiuj landoj estas nur hazardo? Absolute ne. La komuna denominatoro de tiuj plej malriĉaj landoj estas ne nur granda koruptado kaj diversaj regionaj konfliktoj, sed ankaŭ malbona mastrumado de naturriĉaĵoj, nesufiĉaj investoj en edukado aŭ malprogreso de la libera merkato ktp.

Ne mirinde do, ke en la dek plej malriĉaj landoj de la mondo estas averaĝa MEP de nuraj 1493 dolaroj je unu loĝanto, dum en la dek plej riĉaj landoj ĝi estas proksimume 110 177 dolaroj. Se diri simple, abisma diferenco inter la vivniveloj de la loĝantaro de la riĉaj kaj la malriĉaj landoj montras, ke tutmonda solvo de tiu problemo estas tre kompleksa. Tio postulas ankaŭ aktivan ŝanĝon en la pensado de gvidantoj de la landoj.

La aŭtoroj de la rangotabelo taksis entute 190 landojn en la mondo. Landoj kiel Afganio, Eritreo, Libano, Srilanko, Sirio, Cisjordanio kaj Gazaa Sektoro ne donis la petitajn ekonomiajn informojn.

1. Global Finance Magazine estas financa gazeto fondita en 1987. Ĝi havas ĉirkaŭ 50 000 abonantojn kaj ricevantojn en 158 landoj. Ĝia sidejo estas en Manhatano (Nov-Jorko), oficejoj en Londono, Milano kaj Riodeĵanejro. Pli detale anglalingve ĉe https://gfmag.com/data/richest-countries-in-the-world/

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Li esperantistiĝis kiel memlernanto en 2010

Turismo

FORTIKAĴOJ

Ruinoj de burgo Aggstein

Wachau [vaĥaŭ] estas 36 km longa parto de la valo de Danubo, kiu situas je 100 km okcidente de Vieno. Tie ambaŭflanke de Danubo kuŝas ĝis 1000 m altaj gnejsaj montoj. Pro la milda klimato homoj setlis en la valo jam en la ŝtonepoko. Multaj urboj kaj vilaĝoj sur la suda (dekstra) bordo devenas de la romia koloniado antaŭ preskaŭ 2000 jaroj.

Sur la dekstra bordo de Danubo je alteco de 300 m super la rivero troviĝas la burgo Aggstein [agŝtajn]. Ĝi estis konstruita en la 12a jarcento. Ekde la jaro 1181 posedantoj de la burgo estis familio Kuenringer. Ili ribelis kontraŭ la duko Frederiko la Dua, kiu sieĝis kaj konkeris la burgon. Post la morto de la lasta Kuenringer la burgo ruiniĝis.

En 1429 Georgo „Jörg” Scheck von Wald ricevis la ruinon kiel feŭdon de duko Albrecht la Kvina. Georgo devis rekonstruigi la burgon kaj sekurigi la navigadon laŭ Danubo. En 1438 li ricevis la rajton enkasigi doganon, sed devis prizorgi la haŭlovojojn je la suda bordo de Danubo, sur kiuj ĉevaloj tiris ŝipojn kontraŭflue. Post certa tempo Georgo rabis ŝipojn. Tial li ricevis la nomon Jörg Schreckenwald (Georgo Arbaro de Timo).

Rozĝardeneto

Sur natura roka platformo kuŝas rozĝardeneto. Ĝi estas parto de la burga roko, ĉirkaŭita de krutaj deklivoj. Laŭ legendo Jörg tie malliberigis kaptitojn. Ili havis nur du eblojn: morti pro malsato kaj soifo aŭ salti suben. Dufoje saviĝis kaptitoj, kiuj saltis sur suprojn de arboj.

En 1529 osmanoj sieĝis Vienon. Kelkaj el ili venis al Aggstein kaj bruligis la burgon. En 2004 grafo Oswald von Seilern-Aspang kaj la federacia lando Malsupra Aŭstrio investis multe da mono por renovigi la ruinojn kaj adapti la enirejon. Oni starigis elektroprovizadon, instalis akvodukton kaj kanalon. La kavalira salonego ricevis tegmenton. Pli ol 50 000 turistoj jare vizitas la burgon.

Renate kaj Walter KLAG
korespondantoj de MONATO en Vieno

Medio

BELGIO

Radioaktiva rubo, kien?

Nuntempe 40 % de la elektrobezono en Belgio devenas de atomenergio. Tie la unua atomcentralo ekfunkciis jam en 1975. Sekve la lando konfrontiĝas kun la problemo de radioaktiva rubo, same kiel ĉiuj landoj kun atomcentraloj.

Ĝis nun oni stokis radioaktivan rubon en rustorezistaj bareloj, plenigitaj per betono ĉirkaŭ la radioaktivaj elementoj. Tiuj ujoj amasiĝas en konstruaĵoj kun dikaj betonaj muroj. Post jardekoj da esploroj oni nun survojas al solvo por definitiva stokado.

„Mi ne volas radioaktivecon en mia ĉirkaŭaĵo!”

Sed la unua solvenda problemo estas trovi eblan lokon. Temas ne nur pri la geologia strukturo de la tereno. Pli tikle por dense loĝata lando kiel Belgio estas akiri la ĝeneralan konsenton de la loĝantaro en la ĉirkaŭaĵo de la stokejo. Tio signifas sisteman informadon de la loĝantaro, traktadon kun lokaj instancoj pri garantioj por la sano kaj eblaj avantaĝoj por la komunumo. Tiun interkonsenton oni finfine akiris en tereno kun argila subgrundo de la komunumoj Mol kaj Dessel.

Por plie trankviligi la loĝantojn oni tie serĉis kaj trovis kelkcent volontulojn, kies sanon oni regule kontrolas kaj komparas kun la landaj statistikoj por eventuale tuj trovi anomaliojn ĉe la loka loĝantaro.

Radioaktiveco? Ĉie!

Radioaktivaj rubaĵoj ne venas nur de atomcentraloj. Ankaŭ en medicino kaj eĉ agrikulturo (ekz. radiado de plantoj por konservado) kaj industrio (ekz. kontrolo de veldaĵoj) oni uzas radioaktivajn materialojn. Kaj fine oni uzas ilin en malkonstruado de atomreaktoroj. Ne ĉiuj materialoj estas same danĝeraj kaj nocaj. Oni dividas ilin en tri kategoriojn: malalt-, mez- kaj alt-radioaktivajn. Multaj elementoj gravas por difini la kategorion, sed la ĉefa distingilo estas la duoniĝa tempo. Radioaktivaj elementoj nature perdas sian aktivecon. Por mez-radioaktivaj rubaĵoj la intenseco de la radiado duoniĝas en malpli ol 30 jaroj. Post 300 jaroj oni povas certi, ke tiuj materialoj ne plu povas noci per danĝeraj radioj.

Surtera konservado

Nuntempe oni unue reduktas la volumenon de la ruboj sub fortikega premilo. Oni kolektas ilin en bareloj kaj ĉirkaŭas per mortero, poste kolektas en „monolitoj”. Tiujn kontenerojn oni kolektas en nova konstruaĵo. La stokado okazas per aŭtomatoj. La plej aktivaj troviĝas en la mezo. Ilia pozicio kaj detaloj estas registritaj kaj kontroleblaj per internaj detektiloj. Post proksimume 50 jaroj la tuta konstruaĵo plenos. Oni kovros ĝin per 4-metra tertavolo kaj priplantos. Tiel la situo apartenos kvazaŭ tumulo al la pejzaĝo. Sed, se necesas, oni povas ĉiam remalfermi ĝin.

Subtera konservado

La altradioaktivajn rubojn oni nun konservas en „superkonteneroj”: oni ĉirkaŭas la materialon per karbonŝtalo kaj betono en barelo el rustrezista ŝtalo. Sed de jardekoj troviĝas esplorlaboratorio Hades je 225 metroj sub la terosurfaco. Tiu situo montriĝas plej bona por definitive stoki tiujn kontenerojn. Ĝi troviĝas sub argilotavolo. Argilo havas diversajn avantaĝojn: ĝi ne tralasas akvon, kaj ĉar ĝi estas pasteca, fendoj – ekzemple pro granda tertremo – aŭtomate refermiĝas. Krome ĝi ensorbas radiojn. Ekzistas en la mondo diversaj ekzemploj de fosilioj, kiuj perfekte konserviĝis dum jarcentoj en argila tavolo. Sed la altradioaktivaj ruboj elradias ankaŭ varmon. Oni nun ankoraŭ esploras, ĉu la konstanta varmo eventuale povus modifi la strukturon de argilo. Kiam oni akiros certecon, ke tio ne okazos, oni ekkonstruos serion da tuboj por stoki la kontenerojn kaj – post kvindek jaroj da plenigado – plenigos ĉiujn ŝaktojn. Ankaŭ tie oni daŭre kontrolos per enkonstruitaj detektiloj. Ankaŭ tie eblus denove malfermi la konservejon, sed tio estus multe pli kompleksa ol ĉe surtera konservejo. La detalaj planoj pretas kaj – post favoraj rezultoj de la laboratorio – la realigo de la stokejo povos eki.

Informado ĉe Tabloo

La organiza teamo konscias, ke daŭra informado de la publiko estas nepraĵo. Ili konstruis grandan informcentron: Tabloo. Ĝi plenas je simboleco, ankaŭ inspirita de Esperanto kiel ponto inter plej diversaj lingvoj kaj ideoj. La formo de la konstruaĵo povas pensigi pri tablo, sed precipe gravas la ideo de ĉetabliĝo por libere interŝanĝi ideojn kaj sciojn. Oni uzas duoblan „o”, ĉar kunigo de la du literoj pensigas pri la Möbius-rubando. Oni sisteme uzas tiun finaĵon por la indikiloj: Introo – Turismoo – Bistroo – Expoo – Panoo (por panoramejo sur la tegmento). En la enirhalo pendas 1000 paperfalditaj gruoj, kiujn infanoj origamie faldis. La ekspozicio havigas interesajn informojn pri atomenergio, ĝiaj aplikoj, ebloj, esploroj. Ĉiutage ĝin vizitas grupoj da gelernantoj kaj ankaŭ plenkreskuloj. Oni povas mendi ĉiĉeronon aŭ individue viziti pere de kapaŭdilo. La centro havas festosalonon por plej diversaj prezentadoj. Tiel tiu centro konstante informadas kiel eble plej vastan publikon.

Ivo DURWAEL

Belgio

La informcentro plenas je simboleco, ankaŭ inspirita de Esperanto kiel ponto inter plej diversaj lingvoj kaj ideoj.

Esplorlaboratorio 225 metrojn sub la tersurfaco montriĝas plej bona por definitive stoki radioaktivan rubon.

KAMPANJE POR NIA TERO

La pando estas ni

La pasintan 22an de aprilo, okaze de la Tago de la Tero, la itala futbala teamo Internazionale Milano (pli konata, mallonge, kiel „Inter”) uzis siajn ĉemizojn por siamaniere servi la planedon Tero, kun la celo emfazi la nuntempan klimatan kaj biodiversecan krizojn. Dum la milana „derbio” kontraŭ la samloka rivala profesia futbalklubo AC Milan (Associazione Calcio Milan), sur la maniko de ĉiu ludanto de Inter estis aplikita flikaĵo (patch), kiu montris specifan informon aŭ mesaĝon ligitan al la numero de la respektiva piedpilkisto. La nomo de la iniciato estis, embleme: TH3 EXT1NCTION NUMB3RS. Ties slogano? „La pando estas ni”, kun aludo al tio, ke baldaŭ povos esti ja homo la endanĝerigita vivanta estaĵo, kia estis iam pando, la fama simbolo de WWF.

Ekzemple, la numero 1 de la svisa golulo Sommer klarigis tion, ke „Ni havas nur 1 planedon je nia dispono”. La numero 9 de la franca Thuram sciigis pri la 9 hektaroj da arbaroj, kiuj estas detruataj ĉiun minuton, dum la numero 10, portata de la argentina mondĉampiono Lautaro Martínez, indikis, ke dum la lastaj 14 jaroj okazis mezume 10 %-a malpliiĝo de biodiverseco ĉiujare.

Ŝarkviando

La 23 de la italo Nicolò Barella denuncis, ke la kontraŭleĝa komerco – ŝakrado – de bestoj valoras 23 miliardojn da dolaroj jare, dum la 20 de la turko Çalhanoğlu emfazis la 20 000 mortojn en Eŭropo pro la ekstrema varmo de la jaro 2022. La albana Asllani kaj la franca Pavard, kune kun Thuram, estis cetere la protagonistoj de videaĵo pri la 28 tunoj da plasto disĵetataj en Mediteraneon du fojojn tage kaj pri la fakto, ke 21 elcentoj de la tuta kvanto da ŝarkviando vendiĝas en Eŭropo.

Aŭkcio

En la tagoj post la derbio, iuj aŭtografitaj ĉemizoj kune kun la ekskluziva flikaĵo dediĉita al la kampanjo estis metitaj en aŭkcion helpe de la partnero eBay. La enspezoj kontribuis al subteno de la kampanjo Our Nature (Nia naturo) de WWF Italio, kiu celas protekti la habitaton kaj endanĝerigitajn speciojn en Italio kaj tra la tuta mondo.

Jacopo PIGRO

Jacopo PIGRO estas italgreka juna altlernejano, loĝanta en la respubliko Kipro. Li ludas gitaron kaj frapinstrumentaron kaj interesiĝas pri teatro, arto, fremdaj lingvoj, komputado, teknologio, futbalo kaj naturo.

Lingvo

LINGVISTIKO

Ŝiboletoj: vortoj, kiuj malkaŝas sekretojn

Malkovri, ĉu iu vere estas ano de aparta etna grupo nur aŭskultante, kiel tiu prononcas certan vorton: jen mallonge la koncepto pri „ŝiboleto”. La vorto devenas de biblia rakonto pri antikvaj izraelidoj, kiuj uzis la vorton ŝiboleto por distingi apartenantojn al ilia tribo de malamikoj. Kiu ne povis prononci ĉi tiun vorton ĝuste, tiu ja estis rekonata kiel fremdulo.

Ŝiboleto estas do nenio alia ol vorto aŭ tuta frazo, kiun kelkaj homoj ne povas elparoli ĝuste, pro la propra akĉento aŭ specifaj ecoj de sia denaska lingvo. Ekzemple, en la itala, alilingvano kutime havas malfacilaĵojn prononci ĝuste la vorton gnocchi (aparta tipo de pastaĵo) aŭ cianfrusaglie (aro da plej diversaj neutilaj objektoj) aŭ aggeggio (ilo, instrumento). Ĉi tio okazas, ĉar al alilingvanoj ne estas kutimaj kelkaj sonoj tipaj de la itala lingvo kaj precipe duoblaj konsonantoj („gn” kaj „gl” estas mem ĉiam prononcataj kiel duoblaj, kvankam tio estas malofte klarigata kaj instruata al fremduloj).

Ŝiboletoj estas uzitaj en diversaj momentoj de la historio por identigi homojn de malsamaj grupoj, ofte eĉ en tre seriozaj situacioj. Fama rakonto temas pri la efraimidoj kaj la gileadanoj. Post batalo la gileadanoj kontrolis la vadejon de la rivero Jordano kaj petis de tiuj, kiuj volis transiri, prononci la vorton ŝiboleto. La efraimidoj estis malkovritaj kaj sekve mortigitaj. Dum la dua mondmilito, cetere, nederlandaj soldatoj uzis la vorton Scheveningen por malkovri germanajn spionojn. Ĉi tiu vorto, nomo de nederlanda urbo, estas malfacile prononcebla por tiuj, kiuj ne estas denaskaj nederlandanoj.

Ovoj, butero, petroselo

Aldone: dum la enlanda milito de Niĝerio en la 1960aj jaroj, la registaraj trupoj uzis la vorton osodi por identigi membrojn de la etna grupo Igbo. Kiu ne povis prononci ĝin ĝuste, estis aŭtomate konsiderata malamiko. Alia scivoliga fakto estas, ke dum la usona enlanda milito la soldatoj de la Unio uzis la vorton butter (butero) por distingi siajn samlandanojn de konfederaciitaj infiltrantoj, ĉar sudaj soldatoj kutimis prononci ĝin laŭ propra akĉento.

En 1937 la diktatoro de Dominika Respubliko, Rafael Trujillo, ordonis masakron kontraŭ haitianoj. Por identigi ilin, oni postulis prononci la vorton perejil (petroselo). Haitianoj, kiuj parolis kreolan, ne povis facile elparoli la hispanan „r”, tiel ke tiuj, kiuj eraris, estis mortigataj.

Menciindas ankaŭ tio, ke dum la enlanda milito de Srilanko, singalaj soldatoj uzis frazojn en la singala por identigi anojn de la tamilaj grupoj. La tamiloj, havante malsaman akĉenton kaj ne kutimiĝintaj al iuj sonoj, estis simple rekoneblaj.

„Dzordz Bus, take me to... cerc!”

Estas vortoj en diversaj lingvoj malfacile prononceblaj por tiuj, kiuj ne apartenas al la sama etna aŭ lingva grupo. Jen kelkaj ekzemploj: plej multaj grekoj ne povas prononci la sonojn „ĉ”, „ĝ”, „ŝ”, „ĵ”, tiel ke la iama prezidanto de Usono George Bush estas nomata de ili „Dzordz Bus”! Preĝejo (church en la angla) estas, siaflanke, kutime elparolata kiel ... „cerc”. Por germanoj, aparte malfacila estas la angla vorto squirrel (sciuro), pro la kombino de la sonoj „qu” kaj „r'l”. Ĉi tio estas ŝiboleto iam uzata de aliancanoj dum la dua mondmilito por identigi germanajn spionojn. Male, por tiuj, kiuj ne estas denaskaj hispan-parolantoj, murciélago (vesperto, pipistrelo) povas esti tre malfacile elparolebla, kaŭze de siaj kompleksaj sonoj kaj multaj silaboj.

La franca prononco de la urbo Rouen estas malfacila por multaj ne-franclingvanoj pro la gorĝa sono „r” kaj la nazaligo de fina vokalo. Ankaŭ la japana vorto Furansu (Francio) povas esti malfacila por anglalingvanoj pro la malsama silaba strukturo kaj la ĉeesto de sonoj, kiuj ne ekzistas en la angla. Fine, en la korea, eomma signifas panjo, sed la ĝusta prononco de la sono „eo” estas malfacila por tiuj, kiuj ne estas de Koreio.

Konkludo

Ŝiboletoj estas fascina ekzemplo de la maniero, kiel lingvo povas esti uzata por identigi kulturajn aŭ naciajn apartenojn. Ilia uzo por diskriminacii homojn nun estas bonŝance malofta, tamen studi ilin helpas nin pli bone kompreni, kiel vortoj povas influi nian vivon kaj identecon. Pripensante la suprajn historiajn ekzemplojn, eblas cetere aprezi la lingvan kaj kulturan diversecon, kiu karakterizas nian mondon.

Cristina CASELLA
korespondanto de MONATO en Italio

Libroj

Elvokanta, provokanta kaj spicanta verko de Calvino

En literaturo, same kiel en fiziko, denseco donas al la korpoj pli da pezo, sed se en la dua fako tio estas mezurata per pesilo kaj samstilaj aparatoj, en Literaturo denseco ĝenerale rezultigas verkojn, kies malplilongeco estas inverse proporcia al la energio kaj atento postulataj de la leganto. Tio signifas, ke, kvankam verkoj kiel Iliado kaj Eneido estas ja longaj, oni povas legi ilin eĉ kun dekono de la strebo necesa por legi ekzemple Kafka aŭ Borges. (Sed se vi volas densecon kaj longecon, jen por vi Dostojevskij kaj Cortázar: amuziĝu!)

Inter la elementoj kontribuantaj al tiu denseco estas unu, kiun oni neniel povas neglekti, tio estas, la emo referenci en unu verko diversajn aliajn, kun kiuj, iel ajn, la teksto dialogas, ĉu ĉar tiuj inspiris la aŭtoron mem, ĉu ĉar iliaj temaroj rilatas inter si, ĉu pro iu alia kialo, ekzemple, elmontri ke la aŭtoro havas ian „bagaĝon”: ke li legis kaj konas gravajn aŭtorojn kaj tial povas preni certan lokon inter ili, ĉar ankaŭ li havas ion dirindan. Tio en si mem estas nenia problemo, tamen fakto estas, ke tio, kio dekomence estis literatura rimedo, fariĝis, ekde la dua duono de la 20a jarcento, preskaŭ deva en ĉiu verko, kiu celas iĝi respektinda antaŭ la specialiĝinta kritikistaro: preskaŭ ĉiu nova aŭtoro devas citi, mencii kaj elmontri, ke iamaniere li estas influita de iu kaj „kvazaŭ genealogie” partoprenas en aŭ estas heredanto de iu beletra grupo.

Kio tamen baldaŭ fariĝis kutima (tro)uzo de multaj verkistoj ankaŭ funkciis kiel enmaskigilo por aŭtoroj, kiuj ĝustamezure uzis tiun beletran ingrediencon en siaj verkoj, kaj rapide evidentiĝis, kiuj estas la referenc-kolektantoj, kiuj plenigas siajn – preskaŭ ĉiam banalajn – tekstojn per manpleno da aliulaj citaĵoj; kaj kiuj estas tiuj, kiuj lerte komprenas, ke la plej bona maniero referenci aliajn verkojn kaj verkistojn estas tion fari en maniero preskaŭ neperceptebla por la leganto.

Bazo por filozofiaj meditoj

Tia estas la situacio de la italo, naskiĝinta en Kubo, Italo Calvino (1923-1985). Kune kun siaj samlandanoj kaj samgeneracianoj Alberto Moravia kaj Pier Paolo Pasolini, Calvino formas la Sanktan Triunuon de l’ itala literaturo de la 20a jarcento. Sed dum la du aliaj estas precipe rememorataj respektive pro siaj verkoj kaj siaj filmoj, Calvino fariĝis mondfame konata ne nur pro libroj kiel Se vojaĝanto dum vintra nokto, La kastelo de l' interkruciĝintaj destinoj, La barono inter la arboj, La nevideblaj urboj kaj multaj aliaj ankoraŭ atendantaj esperantigon, sed ankaŭ pro eseoj kiel „Kial legi klasikaĵojn?”, kiu, almenaŭ por mia generacio, fariĝis deva legaĵo en kursoj pri beletro. Calvino ne falis en la kaptilon, eĉ ne en unu el siaj malpli konataj verkoj, Palomar.

Premierinte kiel kronik-serio en la milana taggazeto Corriere della Sera, ĉiu el ĝiaj kronikaĵoj povas esti legata unuope kaj ne nepre laŭ la ordo de la enpaĝigo aŭ la eldonado. Tiu stranga (manko de) teksta strukturo estas jam referenco al la majstroverko Marelo de Julio Cortázar. Unuavide do la tuta libro ŝajnas elpensita tiamaniere: amasiĝo de tekstoj laŭŝajne ne konektitaj inter si, krom per la ĉeesto de rolulo, s-ro Palomar, kiu ĝenerale ne faras pli ol simple kaj mute observi – pli bone estus diri kontempli – la ĉirkaŭan mondon. En tiu kontemplado, tamen, kuŝas iom da ironio, da sarkasmo, da spleno ... kaj tio ebligas kompari la sintenon de s-ro Palomar al tiuj de la ĉaplina Vagabondo, de Buster Keaton kaj de Jacques Tati: la kontemplado estas bazo por filozofiaj meditoj, el kiuj oni povas laŭdezire ĉerpi ion por sia propra vivo. Kaj tiamaniere la tekstoj montras unikan trajton: ilia interkonekto estas „nevidebla”, ĉar ene de tiu strukturo, per tiuj meditoj, la pensofluo de Palomar gvidas la leganton tra diversaj novaj intelektaj pejzaĝoj.

Kaj ĝuste en tiuj pejzaĝoj Calvino, per la pensofluo de la rolulo, enmetas, kvazaŭ palomare, diversajn referencojn, citaĵojn kaj ideojn unue formulitajn de homoj kiel Sankta Johano (p. 26), Machado de Assis (p. 41), Karl Popper (p. 80), Jorge Luis Borges (p. 83), Heraklito (p. 84), Hermann Hesse (p. 87) kaj aliaj. Tiuj referencoj tamen neniam estas deklaritaj, ĉar finfine Calvino ne bezonis elmontri sian „aŭtoran permesilon” por elstare verki.

Traduka lerteco

Ĉio jam dirita sufiĉas, mi kredas, por ke legontoj de Palomar konsciu, ke ili trovos ne nuran rakontadon, kiun oni povas duonblinde sekvi, akompanante la aŭtoron. Kontraŭe, en ĉiu paĝo oni eltrovos ne nur motivadojn, ke oni repensu siajn proprajn ekziston, valorojn, ideojn ktp, ĉar la libro elvokas, provokas kaj spicas nian kapablon observi niajn proprajn internon kaj ĉirkaŭon, ne nepre racieme, sed intuicie, kaj tial, liberigitaj de la fizikaj kondiĉiloj de spaco kaj tempo, ni povas akompani per niaj propraj cerbumadaj paŝoj la elastan, kaj tial senfinan, tempon de la rakonto.

Tamen, antaŭ ol fini ĉi tiun recenzon, mi devas saluti la tradukan lertecon de Nicolino Rossi, kiu aŭdace alfrontis la taskon elitaligi la tute ne simplalingvaĵan originalon, kaj tion faris helpe de sia genia kreemo, kion montras ekzemple la belege genia verbo „eli” (p. 67); kaj saluti ankaŭ la eldonan agadon de Itala Esperanto-Federacio, kiu kuraĝe brakumis la ideon samtempe eldoni du librojn de Italo Calvino (la alia estas La kosmokomikoj, pri kiu mi skribos en alia recenzo).

Sed mi devas ankaŭ protesti pro la manko de prezento de la aŭtoro, ĉar pli junaj homoj eble ne konas lin; pro la manko de piednotoj, kiuj certe bonvenus, ekzemple kiam la aŭtoro mem uzis lingvojn aliajn ol la itala: oni memoru, ke esperantaj tekstoj legiĝas tra la tuta mondo, kaj ne ĉiuj konas francajn aŭ latinajn esprimojn aperantajn en la verko. Sed mia plej laŭta protesto iras kontraŭ la troaj tajperaroj en la teksto, certe korektotaj kiel eble plej baldaŭ. Nenio el tio, tamen, forviŝas la elstarecon de la verko, kiu ja meritas la atenton de ĉiuj, kiuj interesiĝas pri altstila beletro en nia lingvo.

Fernando PITA

Italo Calvino: Palomar. El la itala tradukis Nicolino Rossi. Eld. Itala Esperanto-Federacio, Milano, 2023. 94 paĝoj. ISBN 978-88-96582-29-9.

Alia recenzo pri la sama verko aperis en MONATO 2024/05, p. 25.

Gramatiko ne por komencantoj

Ĉu Zamenhof parolis bantuan lingvon? Neniu el la plej precizemaj studintoj pri lia vivo eltrovis spuron pri tio, kvankam ili eĉ scias, kiom da cigaredoj li fumis ĉiutage. Cetere en Eŭropo oni sciis nenion pri la suahila, ĉar ĝuste antaŭ la apero de Esperanto en 1887 oni estis okupata en Berlino por dividi Afrikon inter la eŭropaj landoj (1884-1885), kaj la germana okupado de Orienta Afriko komenciĝis iom poste, pro kio eŭropanoj devis atendi ankoraŭ iom da jaroj por havi germanlingvajn gramatikojn de la suahila verkitajn de misiistoj.

Malgraŭ tio, Zamenhof hazarde verkis duonbantuan lingvon. La vokaloj de Esperanto estas ŝtelitaj el la suahila, kaj ankaŭ preskaŭ ĉiuj konsonantoj. Sekve de tio suahillingvaj komencantoj post du semajnoj parolas Esperanton pli bone ol franclingvanoj post du monatoj kaj anglalingvanoj post du jaroj.

Sed Esperanto estas duonbantua ankaŭ gramatike. En Esperanto al la baza radiko, ekzemple infan, oni aldonas finaĵojn, por ke ĝi efektive funkciu en la frazoj: infano, infanoj, infane, infaneco. Kaj rigardu, kiel kondutas la suahila: mtoto, watoto, kitoto, utoto . Oni uzas komencaĵojn kaj ne finaĵojn, sed la sistemo estas sama. Pli ĝenerale pro komuna aglutineco ankaŭ la suahila havas monstre longajn vortojn kiel Esperanto, ekzemple wanaendesha = ili stiras = ili-as-ir-ig [la aŭtomobilon].

Kompreneble la vorttrezoro estas tre malsimila al tiu de Esperanto, ĉar al bantua bazo oni aldonis arabajn vortojn kaj ankaŭ aliajn vortojn de enmigrintoj al tiu regiono, kiel la persoj aŭ aliaj azianoj, kaj laste la germanoj kaj la angloj. Eŭropaj legantoj certe rekonos la vortojn shule (= lernejo, el la germana) kaj tikiti (= bileto, el la angla).

Pasinta subjunktivo

Ĉion ĉi vi trovos en la recenzata libreto, 60-paĝa, kiu ne estas libreto por lerni la suahilan: tio estu klara! Ĝi estas priskribo de la gramatika sistemo sufiĉe kompleta, inkluzive de la pasinta subjunktivo: Baba angalikubali mngalioana = se la patro estus konsentinta, vi estus geedziĝintaj. Sed vi ne trovos ekzercojn en ĝi. La bonaj malnovaj frazoj pri tio, ke la ombrelo de la onklino estas sur la tablo (= mwavuli wa shangazi uko mezani) ne estas en ĉi tiu libro. Do serĉu alian tekston, se vi volas demandi preterpasanton, kie estas la stacidomo, sed se vi jam parolas la suahilan kaj volas kompreni, kiel ĝi funkcias, certe akiru ĝin. Ĝi povas esti utila ankaŭ al afrikaj suahillingvaj esperantistoj, kiuj instruas Esperanton per la suahila, ĉar ĝi montras, kiel oni redonas en Esperanto la malfacilajn verbajn sufiksojn/afiksojn/infiksojn en frazoj kiel „se mi estus estinta amata de Rehema, mi estus ekloĝinta en Daresalamo”.

Estas amuze konstati, ke eŭropanoj dum jarcentoj instruis la latinan kaj admonis la lernantojn, ke lernado de la latina helpas pensi logike, sed certe la suahila estas eĉ pli pensiga, kaj la haŭsa, por resti ĉe afrikaj lingvoj, igus la lernantojn lingvistoj.

Fina ekster-recenza noto: La aŭtoro de ĉi tiu libro intence uzas la formon „sŭahila” por fari lingvistan aserton pri la egala pritrakto en Esperanto de la duonvokaloj j kaj ŭ, kio kontraŭas la tradician limigon de la uzado de ŭ nur en postvokala pozicio. Ne okupiĝu pri tio, sed pri la enhavo de la libro. Mi mem preferas eviti la polemikon kaj uzas u, kiel Jan Knappert en la dua eldono de la „Vortaro Esperanto-suahila”.

Renato CORSETTI

Nino Vessella: Baza sŭahila gramatiko. Eld. Université Espoir du Congo, Baraka, 2024. 57 paĝoj. ISBN 979-12-2273302-9.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 45a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 159 korespondantojn en 47 landoj kaj abonantojn en 64 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de la eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Legu pri ni en Facebook www.facebook.com/revuo.Monato
• Spektu la filmetojn pri Monato en www.monato.be/jutubo
• Sekvu nin en Mastodon sub @monato@esperanto.masto.host
• Sekvu nin en X sub @RevuoMonato
• Sekvu nin en Instagram sub RevuoMonato
• Babilu kun ni en Telegramo monato.telegramo.org
• Babilu kun ni en www.miavivo.net/grupoj/monato

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.

redaktoroj:
• Arto: Aleksej Salomatov, Moskvo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.
• Libroj: libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Andrej Peĉënkin, Rusio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Massimo Ripani, Italio, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Frank Merla, Juan Carlos Montero Medina, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, Remuŝ, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto mare aere bite

Argentino EUR 40 43 23
Aŭstralio AUD 109 112 61
Aŭstrio EUR 66 68 37
Belgio EUR 66 - 37
Bosnio-Herc. EUR 40 43 23
Brazilo EUR 40 43 23
Britio GBP 57 59 33
Bulgario EUR 40 43 23
Ĉeĥio EUR 56 58 34
Ĉinio EUR 40 43 23
Danio DKK 490 508 276
Estonio EUR 47 49 27
Finnlando EUR 66 68 37
Francio EUR 66 68 37
Germanio EUR 66 68 37
Grekio EUR 66 68 37
Hispanio EUR 66 68 37
Hungario EUR 47 49 27
Irlando EUR 66 68 37
Islando EUR 66 68 37
Israelo EUR 59 62 33
Italio EUR 66 68 37
Japanio JPY 10400 10800 5900
Kanado CAD 95 98 55
Kipro EUR 56 58 34
Koreio EUR 59 62 33
Kostariko EUR 40 43 23
Kroatio EUR 47 49 27
Latvio EUR 47 49 27
Litovio EUR 47 49 27
Luksemburgo EUR 66 68 37
Malto EUR 56 58 34
Meksiko EUR 40 43 23
Nederlando EUR 66 68 37
Norvegio NOK 745 770 420
Nov-Zelando NZD 115 120 65
Pollando PLN 220 226 125
Portugalio EUR 59 62 33
Rusio EUR (40) (43) 23
Serbio EUR 40 43 23
Slovakio EUR 47 49 27
Slovenio EUR 56 58 34
Sud-Afriko EUR 59 62 33
Svedio SEK 760 790 430
Svislando CHF 82 88 49
Usono USD 78 82 47

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE31 4025 5105 3155 (BIC-kodo KREDBEBB).
• El aliaj landoj per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto paul_peeraerts@esperanto.be (Nur se vi havas bonhavon en via Paypal-konto. Se Paypal devas preni la monon el via kreditkarta aŭ alia konto, aldonu 6 % pro la bankkostoj).

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Banko: Bank Austria IBAN AT14 1200 0007 3926 2723. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Raiffeisen bank - 101 953 9617/5500. Rete: polnickypavel@seznam.cz.
• Ĉina: Zhang Yan（张艳), Linyi shi, lanshan qu, taihe huayuan, CN-276000, Shandong sheng （中国山东省临沂市兰山区泰和花园）Poŝtel: 086-15376913078. Retadreso: 122309267@qq.com.
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Tiina Kosunen. Rete: cefdelegito@esperanto.fi.
• Franca: Esperanto France, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9100 0008 0123 8025 668 BIC CCOPFRPPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.
• Hispana: Jose M. Rodriguez Hernandez, Apartado de Correos 3142, E-14080 Cordoba. Rete: ueaperanto@esperanto.ac.
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: pjetur@d10.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, L. Giros 74-51, LT-06322 Vilnius-26, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: asocio@esperanto.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, 011 Riverside Place, Alnwick Road, DIEP RIVER, 7800 Sud-Afriko. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Usona: Esperanto-USA, 2014 Capital Av. #100 Sacramento CA 95811. Tel.: +1 510 653 0998. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Anoncetoj
- Kolofono de la magazino MONATO
- Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...