Monato 2024/07
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2024-06-09T22:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Leteroj

Itala diasporo

Dankon al MONATO kaj al la aŭtoro Roberto Pigro pro la artikolo pri la tragedio de la orienta itala limo post la dua mondmilito (MONATO 2024/05, p. 20-22). Tamen, kiel la aŭtoro mem rekonas, multo devus esti aldonita.

Kio vere ne povas esti prisilentata, estas la fakto, ke post la ŝanĝo de landlimoj la jugoslaviaj komunistaj partizanoj faris realan etnan purigadon celantan sendistinge al italoj, ne nur al figuroj ligitaj al la itala administrado. Ĝuste ĉi tio ĉefe kaŭzis devigitan formovon de ĉirkaŭ 350 000 de la italoj de Istrio al aliaj lokoj en la tuta mondo (ĉefe en Italio, Usono, Kanado, Argentino, Venezuelo, Brazilo kaj Aŭstralio).

En 2020 ricevis multe da atento la fakto, ke la itala kaj slovena prezidantoj staris manon en mano antaŭ la foveo de Basovizza, por honori la viktimojn de tiu tragedio kaj memori tiun draman diasporon.

Luca COSLOVICH

Italio

Pri pastra celibato

Mi dezirus ne senti min devigita reagi. Tamen, la tono de la eseo La laŭdira tabuo, pri kiu neniam parolis Jesuo (MONATO 2024/06, p. 24) estas sufiĉe polemika. Oni povus esprimi la opinion iom malpli pasie. Kelkaj vortoj estas ja ofendaj: „nelogike”, „stultaĵo”, „senkompate”, „nekompreneble”. Ĉiu kristana konfesio, ĉiu religio havas sian internan logikon. Oni povas ĝin akcepti aŭ ne, sed tio estas alia afero.

Ni, laikoj, kiuj de jaroj kutimas kunlabori kun anoj el diversaj kredkonfesioj, neniel uzus tiajn vortojn. Se necese, ni dirus: „ni havas malsaman vidpunkton”, „ni opinias plej grava tion, ke ...”. Ni neniel provus trudi nian vidpunkton. Prefere ni pli bone interkompreniĝu, kaj se nia vidpunkto estas akceptata aŭ almenaŭ prenata en konsideron, bonege. Papo Johano la 23a diris: „Unueco en tio, kio estas necesa; libereco en tio, kio estas dubinda, kaj karitato antaŭ ĉio.”

Abolo de celibato tute ne estas (tiel) urĝa tasko de la Katolika Eklezio. Kiam la mondo venos al la fino, alia estos la kaŭzo. Malpliiĝo de alvokiĝo al pastra vivo ŝuldiĝas al multaj aferoj: ke nia (ĉefe okcidenta) civilizacio provas trudi nur „sciencan” vidpunkton pri ĉio, allogo je seksa senbrido, monavido, teknikaj atingoj, ĝenerala fajfado pri etiko kaj moralo, ideologioj ...

Akcepti celibaton aŭ ne estas persona decido. Multaj homoj decidas propravole ne geedziĝi. Tio ne konsistigas por ili problemon. Kaj memkompreneble misuzoj kaj seksa molestado de infanoj apartenas al tio, kion oni tute NE faru, sendepende de pastreco aŭ ne-pastreco. Bedaŭrinde ĉie troviĝas putra pomo.

La vivo konsistas el decidoj. Se homo decidas fariĝi militisto, per tio li akceptas portadi uniformon kaj plenumadi ordonojn, kiuj kelkfoje ne aspektas kompreneblaj. Kaj akceptas la riskon morti aŭ vundiĝi senrimede. Se homo decidas fariĝi medicinisto, per tio li akceptas la riskon morti pro infekto aŭ epidemio. Kiam mi junaĝe fariĝis instruisto, per tio mi akceptis esti sendata al fora loko, kie oni urĝe bezonis instruistojn.

Cetere, en la Sinodo pri Amazonio oni debatis pri la propono ordini edziĝintajn virojn, la tiel nomatajn viri probati, tie, kie ne estas pastroj. Oni ankoraŭ ne venis al konkludo, ĉu tio estos akceptita, kaj neniel utilos haste decidi.

Alberto GARCÍA FUMERO

Kubo

Ĉu cezuro en la germana politiko?

Espereble jes! (MONATO 06/24, p. 8). Kristan-demokratoj ĝis nun ne havis kuraĝon kritike pridiskuti gravajn politikajn mispaŝojn de Merkel. Social-demokratoj – la plej malnova politika partio en Germanio – estas nur pala ombro de sia iama gloro. Liberalaj demokratoj nur seniluziigas. Kaj Verduloj iĝis la plej malamata partio, kies estrino ridindigis sin ne sciante, kiom estas averaĝa pensio en Germanio (tre malalta kompare kun aliaj eŭropaj landoj) kaj taksante ĝin multe pli alta ol ĝi estas.

Kiel absurda la nuna germana politiko estas, montras plej bone la nova leĝo pri hejtado. Politikaj ideologoj decidis, ke Germanio fariĝu ĝis 2045 klimate neŭtrala lando, kiom ajn tio kostus. Laŭ la nova leĝo ĉiu novinstalita hejtilo devas funkcii per minimume 65 % de renovigebla energio. Tio kostos al domposedantoj, loĝejluantoj kaj la ŝtato ĝis 2030 pli ol 100 miliardojn da eŭroj! Germanio tiel ŝparos ĉirkaŭ 40 milionojn da tunoj da karbona dioksido ĝis 2030. Nu, tio estas proksimume tiom, kiom Ĉinio emisias dum unu sola tago!

Estas malgaje, kiel politikaj klaŭnoj kaj ideologoj detruadas nian iam prosperantan kaj vivindan Germanion. La nova partio Alianco Sahra Wagenknecht havas mian balotvoĉon certan.

Jiří PROŠKOVEC

Germanio

Global Voices 20-jariĝis
Lokaj perspektivoj por tutmonda publiko
Novaĵretejo en pli ol 10 lingvoj
800+ artikoloj en Esperanto
50+ eo-tradukantoj (2013-2024)

La rubriko „Leteroj” estas destinita al koncizaj (maksimume 150-vortaj) reagoj de abonantoj pri aktualaĵoj kaj pri artikoloj aperintaj en MONATO. La redakcio faras propran elekton, post lingva kaj stila polurado. Letero, ankaŭ reta, estu subskribita per la nomo, kompleta stratadreso kaj telefonnumero. Per la sendo de la letero la aŭtoro donas sian permeson publikigi ĝin en la papera kaj en la ciferecaj versioj de MONATO. Leteroj por publikigo estu senditaj al leteroj@monato.be.

El mia vidpunkto

LATIN-AMERIKO

Barakto inter mondpotencoj

Ekde la 15a jarcento, kiam la eŭropanoj malkovris Amerikon, la bataloj kaj la baraktoj inter la eksterlandaj (kaj ofte eksterkontinentaj) registaroj determinis la destinon de tiu ĉi mondoparto.

Nun Latin-Ameriko troviĝas sub la influo de du blokoj: Usono kaj aliaj membroj el NATO ĉe unu flanko, Ĉinio kaj aliaj landoj, kiuj kontraŭstaras la usonan politikon, ĉe la alia. Ambaŭ blokoj celas atingi la superecon en la regiono. Ili subtenas, rekte aŭ ne, la latin-amerikajn politikistojn, kiuj volas alproksimiĝi.

Argentino kaj Ĉinio

Kiam okazas granda politika ŝanĝiĝo en lando, ofte la eksteraj rilatoj ŝanĝiĝas laŭe. Brila ekzemplo estas Argentino, kiu antaŭe havis registaron „amikecan” al Ĉinio kaj Rusio. Tuj post la prezidantaj elektoj ĝi eĉ kandidatiĝis kiel monda partnero de NATO.

Argentino proksimiĝis al Ĉinio, kiam institucioj kiel la Internacia Mona Fonduso premis por ŝanĝo de la ekonomia politiko post la grava financa krizo de 2001, kiam Argentino ne povis pagi sian nacian ŝuldon. En tiu momento la ĉina subteno permesis, ke Argentino aliris internacian krediton sen alpreno de nepopularaj politikoj kiel buĝetoredukto, kiam neniu volis prunti monon al ĝi.

Ĉinio subtenis Argentinon ne pro altruismo, kaj post nelonge ambaŭ ŝtatoj interkonsentis multajn aferojn. Ekzemple, dum la 2000aj jaroj Ĉinio fariĝis unu el la plej grandaj komercaj partneroj de Argentino, en 2009 kaj en 2015 Argentino interkonsentis kun Ĉinio por pagi sian ŝuldon per juanoj anstataŭ dolaroj. Ĉinio investis en argentinaj minoj por la ekstraktado de ercoj kiel litio, oro kaj arĝento. En 2017 estis konstruita radia bazo por la Ĉina Nacia Kosma Agentejo en la okcidento de Argentino. Ĉinio kaj Argentino havis bonajn rilatojn ĝis la prezidantiĝo de Javier Milei en 2023.

Javier Milei

La antaŭaj argentinaj registaroj laboris dum 20 jaroj por havi bonajn rilatojn kun Ĉinio, dum Milei iras en tute alia direkto.

Anstataŭ trakti kun Ĉinio pri la argentina ŝuldo, Milei malpligrandigis publikajn elspezojn kaj parolis kun la Internacia Mona Fonduso. Anstataŭ daŭrigi argentinan procedon por aliĝi al BRICS (kies ĉefaj membroj estas Brazilo, Rusio, Barato, Ĉinio kaj Sud-Afriko), Milei komencis procedon por aliĝi al Organizaĵo por Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo, kiu enhavas plejparte landojn el okcidenta Eŭropo. Kaj anstataŭ neŭtraleco Milei publike elektas subtenon al Ukrainio kaj Israelo.

Milei ne agas tiel senkiale. Nun landoj kiel Usono kaj Israelo celas investi en Argentino pli ol sub la antaŭa registaro. La argentina prezidanto ŝajnas havi bonan personan rilaton kun entreprenistoj kiel Elon Musk, kiu estas interesata pri ekspluatado de litio por la elektraj aŭtomobiloj de Tesla.

La estonteco de Latin-Ameriko

Argentino estas ekzemplo de la radikalaj ŝanĝoj, kiujn suferas latin-amerikaj landoj. La batalo inter la mondpotencoj ne helpas plibonigi la stabilecon de la latin-amerikaj landoj. Tio, kio okazas en Argentino, okazas ankaŭ en multaj aliaj landoj (kiel Brazilo, Ĉilio, Peruo, Kolombio, Ekvadoro, Meksiko ktp), kiuj travivas politikan polusigon, internacian ŝuldon kaj malstabilecon.

Do, ofte la homoj ne havas tempon por zorgi pri la pozicio de sia lando en la internaciaj konfliktoj, kiuj okazas pli ol 10 000 kilometrojn for. Oni esperas nur, ke la registaroj povas decidi, kio estas plej bona por oni mem. Kaj oni esperas ankaŭ, ke la profito, kiun oni eble gajnos per alianco kun unu flanko, superas la perdojn, kiujn oni eble suferos per disrompo kun la alia flanko.

Leonardo ARAYA
korespondanto de MONATO en Ĉilio

Leonardo ARAYA estas diplomito pri sociologio.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Politiko

UNUIĜINTAJ NACIOJ

Slovako zorgas pri estontecaj defioj urbaj

La slovaka ambasadoro Michal Mlynár estas nomumita vica plenum-direktoro de la Programo de Unuiĝintaj Nacioj pri Homaj Setlejoj (angle United Nations Human Settlements Programme, UN-Habitat). Li anstataŭas la kamerunan diplomaton Victor Kisob, laŭ oficiala anonco de António Guterres, ĝenerala sekretario de Unuiĝintaj Nacioj (UN), en decembro 2022.

Grava posteno

La malgranda Slovakio denove akiris gravan postenon en la UN-sistemo: temas pri la ĝis nun plej alta pozicio en la administrado de iu el la agentejoj kaj programoj de UN, kiun okupas slovako.

La ministro pri eksterlandaj kaj eŭropaj aferoj de Slovakio, Rastislav Káčer, bonvenigas la nomumon de ambasadoro Mlynár al la gvidado de UN-Habitat kaj konsideras ĝin grava rekono de la profesiaj kvalitoj kaj spertoj de la reprezentantoj de la slovaka diplomataro. „Precipe en la nuna periodo, kiam la internacia komunumo alfrontas multajn malfacilajn defiojn, efika plurflankismo restas nia ĉefa prioritato, kaj la Ĉarto de UN estas neanstataŭebla spino de la tutmonda sistemo de internaciaj rilatoj”, diris Káčer, la estro de la slovaka diplomatio.

Plurflanka diplomato

Mlynár jam servis en la slovaka diplomatio kiel ĝenerala direktoro de la sekcio de internaciaj organizaĵoj, evoluiga kunagado kaj humanitara helpo (2015-2017). Li estis ankaŭ eksterordinara kaj plenrajtigita ambasadoro de Slovakio en Kenjo (2012-2015) kaj en dek unu aliaj landoj en sub-sahara Afriko, kaj samtempe Konstanta Reprezentanto de Slovakio ĉe la UN-Oficejo de Najrobio (UNON). En 2017 li estis nomumita Konstanta Reprezentanto de Slovakio ĉe la UN-Oficejo en Nov-Jorko. Mlynár studis en la universitato Komenio en Bratislavo, plie en Britio kaj Usono. Li parolas kvin lingvojn.

UN-Habitat

UN-Habitat inkluzivas aron de diversaj internaciaj programoj, projektoj kaj konferencoj sub la egido de UN, celantaj la evoluigon de socio kaj de ekologie daŭripovaj setlejoj. Ĝia ĉefsidejo estas en Najrobio (Kenjo) kaj ĝia plenumdirektorino estas nun Maimunah Mohd Sharif el Malajzio. UN-Habitat ekestis en 1977 kiel rezulto de la unua Konferenco de UN pri la homaj setlejoj kaj daŭripova urba evoluigo (Vankuvero, Kanado), ĝenerale konata en diplomatio kiel „Habitat I”.

20 jarojn poste, en 1996, okazis en Istanbulo (Turkio) la dua tutmonda Konferenco de UN pri homaj setlejoj („Habitat II”), kaj denove post pliaj 20 jaroj, en 2016, okazis en Kito (Ekvadoro) la tria Konferenco de UN („Habitat III”), kiuj analizis la temon de loĝado kaj urba evoluigo en la tuta mondo.

Defioj kaj taskoj

Se diri ĝenerale kaj simple, urboj kreas ne nur riĉecon, sed ankaŭ koncentras malegalecon kaj malriĉecon. Oni atendas, ke ĉiuj regionoj de la mondo iom post iom pli urbiĝos. Laŭ la Raporto pri Mondaj Urboj 2022 1 la ŝlosilaj defioj inkluzivas administradon de kultura diverseco, modernigon de la nuna infrastrukturo, kontentigon de la bezonoj de la malpli juna parto de la loĝantaro.

Aliaj alfrontindaj temoj estas malriĉeco, certigo pri adekvata infrastrukturo, preze alirebla kaj taŭga loĝado, solvado de la problemoj de multaj slumoj, alta senlaboreco ĉe la junularo, armitaj konfliktoj ktp.

Ne estas mirinde do, ke UN-Habitat laboras en multaj landoj en kvin kontinentoj kaj aktivas en pluraj kampoj: juro kaj ekonomio, planado kaj urbofasonadoo ktp.

Agendo 2030

Oni esperas, ke Mlynár, multflanka diplomato kun riĉa sperto en diversaj afrikaj landoj, signife kontribuos al la plifortigo de multflanka kunlaboro inter la UN-membroŝtatoj kaj al pli efika aplikado de la nova urba laborprogramo en la kunteksto de Agendo 2030 por daŭripova evoluigo.

Agendo 2030 por daŭripova evoluigo estis aprobita de UN en 2015 kaj indikas ĝeneralan kadron por la landoj de la mondo celantaj forigon de malriĉeco kaj atingon de daŭripovo ĝis 2030. Rimarkindas, ke Agendo 2030 ne estas deva, sed esprimas tamen la intencon de landoj gvidi la evoluigon al daŭripovo kaj reguligi naciajn politikojn, strategiojn kaj planadon por kontribuo al la atingo de tutmondaj celoj.

Agendo 2030 enhavas entute 17 ĉefcelojn kaj 169 rilatajn subcelojn en la kampo de daŭripova evoluigo. La celo numero 11 estas ekskluzive dediĉita al urba evoluigo kaj ĝiaj diversaj aspektoj, kiel inkluziveco, sekureco, rezistkapablo kaj daŭripoveco.

Internaciaj iniciatoj

Ekde 1985 ĉiujare en la unua lundo de oktobro okazas la „monda tago de homaj setlejoj”, dato ne nur por pripensi la nunan staton de niaj urboj kaj vilaĝetoj, sed ankaŭ por memorigi al la tuta mondo pri komuna respondeco pri la estonteco de homaj setlejoj. Inter aliaj ĝenerale konataj iniciatoj de UN-Habitat estas: Monda Urba Forumo (World Urban Forum – WUF), Monda Urba Kampanjo (World Urban Campaign –) kaj Monda Premio pri Habitato (World Habitat Award).

1. Vidu World Cities Report 2022, Envisaging the Future of Cities (Raporto pri la mondurboj 2022, Antaŭvidado de la estonteco de urboj) (https://unhabitat.org/wcr/).

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius HAUSER estas emerita ambasadoro de Slovakio.

OPINIO

Senefikaj bariloj

En la pasinteco landoj emis protekti sian teritorion kontraŭ malamikaj invadontoj. Hodiaŭ riĉaj landoj provas protekti sin plej ofte kontraŭ rifuĝintoj, kiuj fuĝas de siaj propraj landoj, ĉu pro ekonomiaj, ĉu pro sekurecaj kialoj. La rimedoj, kiujn oni uzas por malstimuli tiajn invadojn, estas ofte sensukcesaj. La Granda Muro de Ĉinio estis ekonomie noca kaj en 1644 tute malsukcesa, kiam Ĉinio estis invadita. En sia kampanjo en 2016 Donald Trump fanfaronis, ke li konstruigos muron inter Meksiko kaj Usono por malhelpi la enfluon de kontraŭleĝaj enmigrantoj kaj ke Meksiko pagos la koston. En la kampanjo por la brita referendumo en 2016 pri „Briteliro” (t.e. por forlasi Eŭropan Union) la eliremuloj apelaciis al la timo de multaj britoj, ke enmigrado estas noca por la britaj ekonomio kaj kulturo kaj devas esti forte reduktita.

La usona muro

Kio okazis al Usono kaj Britio post 2016? En Usono, parto de la muro promesita de Trump estas konstruita (pagis Usono!) sed nur por simbole kaj parte plenumi la politikan promeson. Ĝia ekzisto neniam havis sencon: en la pasinteco multaj homoj el Mez- kaj Sud-Ameriko venis kiel turistoj kaj neniam reiris al siaj landoj post la senvalidiĝo de siaj vizoj. Pluraj milionoj da kontraŭleĝaj enmigrintoj loĝas en Usono jam de pli ol dek jaroj. Tage (jes, ĉiutage!) averaĝe Usono enskribas 2200 laŭleĝajn enmigrantojn dum ĝis 5000 envenas kontraŭleĝe – el ili nur parto estas elpelata. En 2021 rekorda nombro de ĉirkaŭ 1 700 000 personoj estis haltigita ĉe la suda landlimo, kio supozigas, ke centmiloj da aliaj trapasis.

Registara promeso

En Britio post la venko en la referendumo en 2016 de la „briteliremuloj”, la registaro promesis draste malpliigi la kvanton de kontraŭleĝaj enmigrantoj. La plimulto (preskaŭ 60 %) alvenas trans Manikon en malgrandaj kaŭĉukaj boatoj aŭ pertunele (ĉ. 25 %) kaŝitaj en ŝarĝveturiloj, kio ofte kaŭzas la pereon de centoj da viktimoj de homkontrabandistoj (same kiel okazas inter Nord-Afriko kaj Italio). Ĉirkaŭ 15 % alvenas aere sen la taŭgaj dokumentoj.

La promeso montriĝis esti tiom vana kiom tiu de Trump. La oficiala statistiko publikigita de la registaro mem indikas, ke pli ol 135 000 personoj provis kontraŭleĝe enmigri ekde 1 januaro 2018, kaj ke la kvanto kvarobliĝis de iom pli ol 13 000 en 2018 ĝis pli ol 52 000 en 2022. 90 % de la enmigrantoj petas azilon kaj rajtas resti en la lando dum la prilaborado de la azilpeto. Krom ili, oni taksas ke ĝis 1 200 000 personoj vivas kontraŭleĝe en Britio pro la kvanto da homoj, kiuj venis turiste kaj restis post la senvalidiĝo de siaj vizoj, kiel en Usono. Ekzemple, la registaro malkaŝis, ke en la jaro 2020 pli ol 20 500 baratanoj restis en Britio post la senvalidiĝo de la vizoj.

Panikecaj manovroj

La nuna brita registaro devas submetiĝi al demokratia voĉdonado antaŭ februaro 2025 1; laŭ la antaŭtaksoj ĝin forte venkos la opozicio. La nunaj manovroj de la registaro estas panikecaj. Ĉar estas tiom malfacile haltigi la enfluon de migrantoj, ĝi volas anstataŭe forporti ilin al alia lando: Ruando. Jam de du jaroj ĝi klopodas leĝigi la eksporton de nedezirataj migrantoj. Pasintjare la brita Supera Kortumo deklaris, ke Ruando ne estas sekura lando, kie rifuĝintoj povas nek hejmiĝi nek prezenti azilpeton kaj ke la projekto kontraŭas kaj la britan kaj la internacian jurojn. Por nuligi tiun juĝon la registaro kreis leĝproponon nomitan The Safety of Rwanda Bill (Leĝpropono pri la Sekureco de Ruando). Praktike la registaro celas jure subfosi la britan juron, kiun ĝi mem kreas (sen paroli pri internacia juro kaj la Deklaracio de Homaj Rajtoj). Krome, estas rifuĝintoj el Ruando en Britio, kies azilpetoj estis akceptitaj, ĉar Britio agnoskis, ke ili ne povas vivi en sekureco en sia propra lando.

La britan parlamenton konsistigas du Ĉambroj: la Ĉambro de Deputitoj (elektitaj parlamentanoj, kiuj kreas leĝoproponojn) kaj la Ĉambro de Lordoj (la „Supera Ĉambro”, kiu revizias la leĝproponojn). La leĝpropono estis sendita plurfoje al la Supera Ĉambro por aprobo kaj ĉiufoje estis malakceptita. Tamen, la Ĉambro de Deputitoj havas la povon ignori la rekomendojn de la Supera Ĉambro, se plimulto de la deputitoj tiel voĉdonas. La 23an de aprilo la registaro fine venkis, kiam la Supera Ĉambro malvolonte ĉesis kontraŭstari la leĝproponon.

Interkonsento kun Ruando

En 2022 la brita registaro interkonsentis kun la ruanda registaro pagi 120 milionojn da britaj pundoj (ĉ. 140 milionojn da eŭroj) por la hejmigo de kelkaj migrintoj en Ruando. En marto ĉi-jare la brita Nacia Oficejo pri Kontokontrolado malkovris, ke je la fino de la jaro la registaro estos efektive elspezinta 370 milionojn da pundoj (ĉ. 430 milionojn da eŭroj), kvankam ĝis nun neniu migrinto ankoraŭ alvenis. La parlamenta opozicio, kiu verŝajne kreos la venontjaran registaron, deklaris, ke, se elektita, ĝi nuligos la leĝon. Kvankam la registaro nun sukcesis aprobigi la leĝon, ĝi devis konfesi, ke ne estas eble komenci la elpelflugojn antaŭ julio ĉi-jare (se ne estos juraj procesoj por plimalfruigi ilin); dume riveliĝis, ke la loĝlokoj preparitaj en Ruando por la migrantoj, fanfarone montritaj al la brita ministrino pri internaj aferoj pasintjare, estas venditaj.

La kvanto de homoj, kiujn oni povos ĉi-jare sendi al Ruando, estas tute simbola – malpli ol 1 % de tiuj, kiuj petas azilon, kiuj ankoraŭ nombras pli ol 52 000. La registaro pravigas la projekton kiel malkuraĝigon de tiuj, kiuj volas kontraŭleĝe enmigri en Brition kaj tiucele elspezas enormajn sumojn. La registaro promesis pagi al Ruando po 20 000 pundojn por ĉiu homo tien sendita plus po 150 874 pundojn por la kostoj de prilaborado plus 120 milionojn da pundoj post la alveno de 300 homoj. Laŭ la ĉefa administranto de la Konsilio pri Rifuĝintoj en Britio, kies kunlaborantoj konstante rilatas kun rifuĝintoj, la minaco de elpelo al Ruando ne malkuraĝigos la migrantojn en norda Francio, kiuj pretas riski ĉion por transiri Manikon. En la mateno de la 23a de aprilo kvin el ili dronis dum malsukcesa vojaĝo.

Migrintidoj en la registaro

Estas interese noti, ke tri el la ĉefaj aktoroj en ĉi tiu dramo estas mem migrintidoj, t.e. infanoj de siatempaj migrintoj, kiujn Britio akceptis en la jaroj 1960aj: la ĉefministro Rishi Sunak, kies hinddevenaj gepatroj venis el orienta Afriko; eks-ministrino pri internaj aferoj Priti Patel, kies hinddevenaj gepatroj venis el Ugando; eks-ministrino pri internaj aferoj Suella Braverman, kies hinddevenaj gepatroj venis el Maŭricio kaj Kenjo. La patrino de la aktuala ministro, James Cleverly, naskiĝis en Sieraleono.

Kontribuo al brita ekonomio

Estas ankaŭ interese noti, ke, malgraŭ la kredoj de la „briteliremuloj”, la migrintoj historie kontribuis pli al la brita ekonomio ol ili forprenis laŭ oficialaj britaj statistikoj. Kiam Britio bonvenigis la migrintojn, edukis ilin kaj laborigis ilin, ili ĝenerale pozitive kontribuis al la brita vivo. Eĉ se kelkaj el iliaj infanoj partoprenas en la nuna brita registaro.

Diccon MASTERMAN

Dum la provlegado de la artikolo – pli precize la 22an de majo – la ĉefministro Sunak anoncis, ke estos novaj elektoj la 4an de julio kaj ke ne estos flugoj al Ruando antaŭ tiu dato. Pro tio, ili preskaŭ certe neniam okazos.

NIĜERIO

Pri religio kaj politiko

Veturante tra Abuĝo, la ĉefurbo de Niĝerio, precipe en la Centra Komerca Distrikto, oni renkontas du majestajn konstruaĵojn gracie flankantajn popularan aŭtovojon: la nacian moskeon kaj la nacian kristanan centron. Ĉi tiuj arkitekturaj famaĵoj en la politika centro de la lando substrekas la profunde religian karakteron de Niĝerio.

Necertaj statistikoj

En la pasinteco oni ofte diskutis pri la religia demografio de Niĝerio. Iuj asertis 50 % islaman kaj 50 % kristanan dividon, dum aliaj sugestis 50 % islaman, 40 % kristanan kaj 10 % animisman distribuon. Tamen ĉi tio restas tikla afero kun suspektoj, ke tiaj taksoj havas politikajn nuancojn. La rilatumo inter kristanoj kaj islamanoj restas konjekto. Do oni nur nun aludas pri tio, ke la nordo estas plimulte islama, kaj la sudo plimulte kristana.

Pilgrimoj

Ĉiujare miloj da niĝerianoj plenumas religiajn pilgrimojn al Sauda Arabio plenumante sian devon kiel unu el la „kvin pilieroj” de Islamo. Ĉi tiuj pilgrimantoj fiere gajnas titolojn kiel alhaĝi aŭ alhajĝja. Kvankam tio ne estas parto de la kristanaj dogmoj, kristanoj simile iras al Israelo kaj Jordanio iĝante „jerusalemaj pilgrimintoj”.

Lernejoj

Historie misiistoj starigis lernejojn en la sudaj regionoj de Niĝerio, ofte aligitajn al preĝejoj. Sekve, sudaj kristanoj pli proksime rilatas al okcidenta aŭ sekulara edukado. Tamen, pro religiaj supereco-disputoj tiuj lernejoj estis poste transprenitaj de la registaro, kvankam iliaj nomoj restas senŝanĝaj. En la nordo, kie Islamo enradikiĝis, la emfazo ĉiam estis sur islama edukado.

Ironie multaj individuoj, kiuj elmontras siajn religiajn titolojn, malsukcesus en ekzameno pri honesteco. Elektite al ŝtatofico ili ofte misuzas publikajn financojn sen respondeco. Ĉu islamaj, ĉu kristanaj, la politikistoj akuzitaj pri ŝtelado trovas rifuĝon inter siaj religiaj fratoj kaj etnoj.

Centra rolo

Niĝerio plene akceptis demokration en 1999 post jaroj da puĉoj. Religio, kvankam ĝi ne signife influas moralan reputacion, ludas centran rolon en niĝeria politiko.

Promenante tra la stratoj de suda Niĝerio oni eble ne tuj perceptas la religian apartenon de la renkontitaj homoj surbaze de ilia vesto, parolado aŭ konduto. Same en multaj nordaj urboj. Tamen kiam ekestas religiaj diskutoj lojalecoj evidentiĝas. Politikistoj ekspluatas ĉi tiun konscion uzante ĝin por dividi aŭ unuigi la loĝantaron surbaze de tio, kio servas iliajn interesojn. Homoj ofte estas instigataj voĉdoni por kandidatoj de sia propra etno aŭ religio, eĉ se al tiuj kandidatoj mankas gvidkapabloj.

Politikaj kalkuloj

Religio fariĝas ilo por certigi voĉojn dum elektoj. Ekzemple Bola Tinubu, joruba islama politikisto (kies edzino estas pastro en unu el la plej grandaj pentekostaj eklezioj de Niĝerio), elektis alian islamanon, Kashim Shettima, kiel balotpartneron el la nordo dum la lasta voĉdonado.

Kvankam islam-islama etikedo estas ĝenerale malaprobata, la kandidato strategie kalkulis, ke la joruboj voĉdonos por li pro du kialoj: unue, la joruboj (kiuj estas plejparte kristanaj) estas inter la plej religie toleremaj etnoj en Niĝerio, kaj due, ili subtenas siajn proprajn tribanojn. En la ĉefe islama nordo, li esperis ricevi grandan subtenon per sia balotpartnero. Se li estus elektinta nordan kristanon, li eble alfrontus defiojn, ĉar norda kristano verŝajne estus malpli populara ol norda islamano.

La strategio de Tinubu estis venka: kvankam li ricevis malmultajn voĉojn ekzemple en la (plejparte katolika) oriento de la lando, la rikolto en la nordo signife helpis al li gajni en 2023 la ŝtatprezidantan elekton.

Gabriel Olubunmi ÒSHÓ-DAVIES

Niĝerio

Moderna vivo

ALBANIO

Perforto en la reĝa kortego

Albanio estas nuntempe respubliko. Nur en la periodo 1928-1939 ĝi estis reĝlando, sub Ahmet Zog la 1a. La reĝlando falis post la faŝista itala okupacio la 7an de aprilo 1939. Post la dua mondmilito la komunista registaro ne permesis al Zog reveni patrujen kaj krome nuligis ĉiujn traktatojn subskribitajn de li. La reĝa familio vagadis tra diversaj landoj (Turkio, Egiptio, Hispanio, Britio, Francio, Sud-Afriko). La eksreĝo mortis en la jaro 1961 en Francio.

La reĝino Geraldine Apponye, usonhungara, kun sia sola filo Leka revenis en la patrujon en la fruaj 1990aj jaroj, ne agnoskite de la albana parlamento. Tamen la ŝtato permesis al ili pluloĝi en la iama reĝa palaco en Tirano kaj klopodis profiti de ilia vasta amikaro el la ceteraj reĝlandoj de la mondo. Dume mortis la eksreĝino Geraldine kaj ankaŭ ŝia filo Leka kaj la bofilino Elizabeth (aŭstraliano).

Geedziĝo – kaj divorco?

Restis la nepo de Ahmet, Leka la 2a, kiu antaŭ pluraj jaroj edziĝis al la albanino Elia Zaharia, kiu baldaŭ naskis filinon. La majesta geedziĝfesto okazis en la Prezidenta Palaco en la montetoj de Tirano, en ĉeesto de reprezentantoj el 70 mondaj reĝlandoj.

Surprize la publiko de Albanio estis informita pri tio, ke la tronheredinto Leka la 2a antaŭ pluraj monatoj forlasis la reĝan palacon dum atendado de divorco kaj ekloĝis en luita apartamento. Dume, laŭ interkonsento, lia edzino Elia restas en la palaco, kaj Leka rajtas viziti sian filinon kiam ajn. Sed la 5an de marto 2024 Leka priraportis en la policejo perforton faritan de liaj bopatro kaj edzino. La epizodo estis filmita de li mem.

Aperis multaj komentoj kaj favoraj kaj malfavoraj al la princo. Oni atendas juĝproceson. Ĉiuj bedaŭras tian malfeliĉan rilatrompiĝon de la ŝajne feliĉa reĝeca paro.

Bardhyl Selimi
korespondanto de MONATO en Albanio

Bardhyl SELIMI (1945) finstudis pri matematiko en la universitato de Tirano. Li estas kunlaborinto de PIV. Pro sia rolo en la plifortigo de la albana Esperanto-movado li estis honorita per Diplomo pri Elstara Agado de Universala Esperanto-Asocio.

INTERVJUO

Solidara agrikulturo

Anika, Kira kaj Pani rakontas pri siaj spertoj kaj agadoj en la kampo de solidara agrikulturo, kiun ili alpaŝis kiel projekton surbaze de siaj plurjaraj vojaĝoj.

MONATO: Eble vi unue rakontu, kiel kaptis vin la ideo pri solidara agrikulturo.

ANIKA: La vojo al tiu konkreta ideo estis longa. Ĝi baziĝas sur pli ol kvin-jaraj vojaĝspertoj de mi kaj mia ĝemelino Kira. Niaj spertoj en eksterlando ĉiam estis por ni tre valoraj, sed post tiuj jaroj ni kune estis en Grekio kaj konstatis, ke venis la tempo por ion konstrui per ni mem. Estas tempo redoni ion, kion ni sukcesis lerni dum ĉiuj niaj vojaĝoj. En humaneca etoso ni povis sperti surprize multan empation, malfermitajn brakojn, inspirajn interparolojn, kiuj sukcesis daŭre malfermi nian spiriton kaj niajn korojn. Unu el niaj celoj estas realigi kaj pluevoluigi tiun ekzistomanieron ankaŭ ĉi tie, en la kamparo de la iom malproksima Germanio. Pro nia malmultekosta vojaĝmaniero necesis ofte improvizi. Tio fortigis nian fidon al nekonatoj. Ofte ni estis parto de malgrandaj projektoj. En ili ni povis kunsperti traktadon de problemoj en diversaj kulturoj. Tio ĉio alportis al ni la kuraĝon ion entrepreni sen sukcesgarantio. Ni ŝatas kunhavi tiun sintenon al la vivo kun homoj en nia regiono, kuraĝigi ilin por entreprenado, kie malsukceso estas rigardata kiel evoluŝanco. Dum tiu tempo ĉio estis tre malpreciza en niaj kapoj: estu soci-ekologia projekto, prefere en eksterlando, en Francio estus bone! En la sekvaj jaroj ni ekkonis Pani, kiu havis similajn ideojn. Ĝuste antaŭ terenaĉeto en Francio ekis la kovimo-pandemio, kaj ni decidis utiligi resursojn en Germanio anstataŭ atendi la momenton senprobleme transiri landlimojn. Jam antaŭe Kira laboris en solidara agrikulturejo en la luneburga erikejo. Poste ni ambaŭ partoprenis en agrikultura seminario en Wendland, kaj nia projekto konkretiĝis. Estiĝu malgranda solidara agrikulturejo kun ne pli ol 120 membroj 1 kaj precipe ankaŭ kun klara socia aspekto krom la verdaĵkultivado. Ni ŝatus krei renkontiĝejon en la kampara regiono de la luneburga erikejo, kio kompletigos la ofertojn, kiaj estas ekzemple la kreado de volontula fajrobrigado kaj la tradicia Faslam-societo 2.

MONATO: Ĉu vi konsideras, ke iam vi povos fariĝi plentempaj agrikulturistoj? Kiujn obstaklojn vi devos venki? Kiujn vi jam venkis?

ANIKA: Nia celo estas dungiĝi ne plentempe en la societo pri solidara agrikulturo. Nia celo por ni tri estas okupiĝi pri tio po 20 horojn semajne. Pro nia nuntempa agado ne eblas pagi al ni salajron (ni estas ĉirkaŭ 44 aktivaj membroj). Ni estas tre feliĉaj, ke ni ĝis nun sukcese povis havi multajn kultivaĵojn kaj precipe, ke ni sukcesis trovi helpemajn, amindajn kaj laboremajn membrojn. Nun ni celas kreskigi la semajnan produktadon de legomoj. Por atingi tion ni pligrandigos la bedojn je unu triono. Ni klopodos varbi novajn membrojn. La obstakloj, kiujn ni jam venkis, estas tro multnombraj, kaj ne eblas listigi ĉiujn ĉi tie. Ekzemple, la putkonstruo. Pro nia malgranda buĝeto ni serĉis kaj aĉetis tre multajn konstrumaterialojn per retejoj por uzitaj aĵoj. Plia obstaklo estas la vivtenado de junaj plantoj, kiujn ni mem ne antaŭkreskigas. En la unua sezono nia solvo bedaŭrinde estis ne-optimuma. Do, spite al nia idealo, ni decidis dum la dua sezono akcepti la solvon de torfbazita junplantkultiventrepreno kaj en tiu jaro konstrui propran kultivejon de junaj plantoj. Du gravaj obstakloj, pri kiuj ni aktuale okupiĝas, estas la tre strikta limigo pri akvoelpreno (500 m^3 jare) fiksita de la distrikto kaj la maleblo konservi vintrajn kultivaĵojn.

MONATO: Kiel la projekto ŝanĝis vian vivon?

ANIKA: La solidara agrikulturo profunde ŝanĝis nian vivon. Antaŭe ni kutimis al plurtagaj ekskursoj, sed nun ni tion planas por difinitaj datoj laŭ la postuloj de la solidara agrikulturo (ekzemple la ĉiusemajna rikolto okazas ĵaŭde). Krome nia libertempo estis tre limigita dum la ĉefa somera sezono. Nur per ofta volontula helpado fare de kunloĝantoj, amikoj kaj membroj ni sukcesis fari la plej fortajn laborojn. Favora flanko de niaj ŝanĝiĝoj estas niaj sukcesospertoj, ĉar por ni tri temas pri la unua plej granda projekto en nia vivo. Senti, ke sufiĉe multe jam bone funkcias, la legomoj bongustas, kaj ke ni konstruas ĉarman komunumeton, kie kunestado estas riĉiga, motivigas kaj fortigas nin.

MONATO: Ĉu vi havas kontaktojn kaj spertinterŝanĝojn kun aliaj solidaraj agrikulturistoj?

ANIKA: Ni membras en la reto Solidara agrikulturo, Kira tenas kontakton kun solidara agrikultura grupo, kie ŝi laboris antaŭe, fojfoje ni kontaktas aliajn solidarajn agrikulturistojn por interŝanĝi sciojn. Ni kuniĝis kun aliaj proksimaj solidaraj agrikulturistoj en rilato kun liverado de junplantoj. Ofte ni ricevis bonajn konsilojn de nia sperta liveranto de junplantoj. Precipe ni alstrebas pli intensan retumadon, pri kio ni ankoraŭ ne sukcesis pro tempomanko.

MONATO: Kion vi konsilas al homoj, kiuj ŝatas sekvi vian ekzemplon?

ANIKA: Por tiu, kiu intencas gajni kiel eble plej multe da mono kaj ankaŭ kiel eble plej malmulte labori, solidara agrikulturo ne taŭgas. Ni konsilas sufiĉe longan prepartempon, sed ankaŭ kuraĝon. Fari nenion kaj neniam realigi projektojn, ĉar la plano ne promesas centelcentan sukceson, malebligas havi multon favoran. Por ĉiuj problemoj troveblas solvoj, se la afero maturiĝas kaj estas sufiĉa memfido kaj engaĝiĝo. Niaopinie, ankaŭ tre gravas stabila socia kuniĝo de homoj, kiuj emas subteni. Ne malesperi je ĉiu malsukceso. Precipe ĉiam ĝoji resti subĉiele kaj labori pri plantoj.

MONATO: Kiuj homoj povus subteni vin? Kiel?

ANIKA: Subteno al ni povas okazi laŭvole. En nia regiono ni kompreneble serĉas homojn, kiuj emas membriĝi (tio signifas ĉiusemajnan ricevadon de legomoj.) Sed ankaŭ eblas subteni per membriĝo en la societo. Cetere, povas turni sin al ni homoj, kiuj emas ekzemple metie helpi, donaci (konstru)materialojn kaj ĝardenilojn aŭ spertas pri akirado de subvencioj ktp. Ĉiu homo kun volo subteni nin povas prezentiĝi en nia retejo www.zuwachs.net. Ni bonvenigas ankaŭ helpajn kritikojn aŭ aliajn reagojn.

1. Klientoj kun jardaŭraj kontraktoj transprenantaj la kostojn de la biologia agrikulturo kontraŭ ĉiusemajna ricevo de rikoltaĵoj.

2. Karnavalsimila regiona kutimo.

Frank MERLA

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Scienco

MATEMATIKO

Operacia esploro: scienco de mirindaj elektoj

Operacia esploro povas esti difinita kiel scienca aliro al decida procedo. Alivorte, ĝi helpas determini manierojn por agi pli efike. La naskiĝo de operacia esploro okazis tuj antaŭ la dua mondmilito. Tiam la brita reĝa aerarmeo (Royal Air Force), ekde la jaro 1937, iniciatis novajn matematikajn esploradojn por solvi taktikajn kaj strategiajn problemojn en armeaj operacoj. Instiginto de tiuj studoj estis la bezono efike interpreti la multajn radarsignalajn informojn, kiuj estis unuafoje haveblaj pere de novaj radaraj aparatoj. Dum la dua mondmilito, la unua praktika uzo de operacia esploro donis la eblon savi pilotojn kaj aviadilojn implikitajn en la konflikto. Verdire, historiistoj konsentas, ke esence la rezulto de la dua mondmilito estis akirita danke al du novaĵoj fare de la britoj, tuj adoptitaj ankaŭ de la usonanoj: la radaro kaj, precize, operacia esploro. Ekde tiam la civilaj utiligoj de operacia esploro estas sennombraj kaj tre utilas por industrio, ekonomio kaj sansektoro.

En la industria fako sukcesaj aplikoj koncernas la planadon de produktado, la optimuman kvantigon de magazenaj stokoj, la idealan lokadon kaj grandecon de instalaĵoj. En la ekonomia kaj financa sektoroj operacia esploro estas efika por faciligi la plej bonan elekton inter diversaj investoj, por determini deĵortempojn de laboristoj, por racie aldirekti veturilojn kaj, ĝenerale, por la plibonigo de transporto kaj loĝistiko. En la medicina kampo efektivaj aplikoj rilatas al studado de la homa genaro, al bilda rekonstruo kaj al solvo de diagnozaj problemoj. Tamen, kromaj aplikoj nuntempe koncernas ankaŭ sociajn sciencojn, biologion, medion kaj eĉ psikologion.

Modeloj kaj metodoj

Ĝenerale, la ekspluatado de matematiko por solvi realajn decidajn problemojn estas kutime atingata ĉefe per tri stadioj: analizo de la reala problemo, modelkonstruo kaj ĝia solvo. Aparte en la modelkonstrua stadio oni devas klare difini la alpreneblajn elektojn, la praktikajn barojn, kiuj limigas tiujn liberajn elektojn, kaj fine la deziratan celon.

Post konstruo de la modelo, gravas matematikaj metodoj por atingi ĝian solvon. Rimarkinde, la metodoj estas sendependaj kaj de la realaj problemoj kaj iel de la rezultontaj modeloj. Alivorte, modelo por precize fiksi, ekzemple, kiamaniere maksimumigi profiton de produktado en industrio, aŭ tiu por plej bone plani deĵortempojn de laboristoj en hospitalo, povus strange esti tre similaj unu al la alia. Tial la studado kaj la evoluo de metodoj povas koncentriĝi ununure al paradigmaj modelaj strukturoj.

Komplekseco

Bedaŭrinde, operacia esploro devas ofte alfronti praktikajn problemojn, tre kompleksajn, kies solvo postulas tro da rimedoj. Klasika ekzemplo estas la tiel nomata „Problemo de vojaĝanta komizo” (Travelling Salesman Problem en la angla, aŭ simple TSP). Ĉi tiu problemo postulas elekti la optimuman sinsekvon por viziti iujn lokojn, kun la celo vojaĝi kiel eble plej malmulte. Indas substreki, ke ĝi havas tre vastajn praktikajn aplikojn, ne nur rilatajn al vojaĝantaj komizoj. Pensu, ekzemple, pri optimuma sinsekvo por ĉerpi artiklojn el aŭtomatigita magazeno aŭ pri la plej mallonga itinero por liverado de pakaĵoj pere de kuriero.

Nu, ĉar la grandeco de ĉi tiu problemo kreskas, la tempo por trovi la plej bonan solvon kreskas eksponenciale, preskaŭ neebligante akiri ĝin en akceptebla tempo. El praktika vidpunkto, en ĉi tiuj okazoj oni kontentiĝas pri bonaj, sed ne plej bonaj, solvoj (tio estas konata kiel heŭristika aliro).

Nuntempe, ĉu ekzistas praktika metodo por solvi ĉi tiun kaj aliajn same kompleksajn problemojn, estas unu el la ĉefaj nesolvitaj problemoj en matematiko.

Sciencaj komunumoj

Hodiaŭ en ĉiu evoluinta nacio ekzistas asocioj, kiuj kunigas akademianojn kaj fakulojn pri operacia esploro. Aliflanke, tiuj kutime grupiĝas en internaciaj federacioj. Sendube, la plej grandaj kaj aktivaj estas EURO en Eŭropo, INFORMS en Usono, APORS en Azio kaj IFORS en la tuta mondo.

Luca COSLOVICH

Italio

Luca COSLOVICH estas elektronika inĝeniero kaj doktoro pri operacia esploro. Li laboras en la energia fako kaj instruas loĝistikon en la Universitato de Triesto (Italio). Li publikigis artikolojn en internaciaj sciencaj revuoj.

Medio

DILEME

La itala paradokso pri elektraj aŭtoj

La alveno de elektraj aŭtoj, ekaperintaj en la lastaj jaroj kaj iĝantaj pli kaj pli oftaj ĉefe en la okcidenta mondo, ŝajnas mejloŝtono modifonta la estontecon de moviĝado en la tuta mondo. Tamen, ĉiu nacio havas sian propran vojon kaj siajn proprajn ecojn kaj ritmojn rilate al plena akcepto de tiu ĉi noveca kaj ekologia teknologio. Oni konsideru Italion, landon, kiu spite al klare kreskanta entuziasmo de lokanoj pri elektraj aŭtoj, troviĝas en ia paradoksa situacio kompare al aliaj eŭropaj landoj.

Elektremo kontraŭ efektiveco

Laŭ pasintjara esploro nomata Mobility Consumer Index (MCI) 2023, kiu konsideris la situacion pri 15 000 homoj en 20 evoluintaj landoj inkluzive de Barato, ĝis 70 elcentoj de la italoj sin deklaras emaj aŭ jam tute pretaj aĉeti elektran aŭton, tuj post Ĉinio kaj multe super la ĝenerala monda averaĝo de 55 elcentoj. Tamen, tiu ĉi teoria entuziasmo de la itala loĝantaro ne ŝajnas trovi facilan vojon al baldaŭa praktika realiĝo sur la italaj stratoj: nur 3,6 % de la totala vendo de aŭtomobiloj fakte rilatas al elektraj veturiloj, dum centreŭropaj landoj kiel ekzemple Francio kaj Germanio troviĝas jam je ĉirkaŭ 14-15 %.

Necerteco pri la nombro kaj bona funkciado de ŝargejoj sur la itala teritorio prezentas signifan baron por 21 % de la italoj, igante ilin prefere elekti almenaŭ hibridajn modelojn. Laŭ pria enketo fare de la kompanio Areté, 43 elcentoj de la intervjuitoj opinias, ke ilia venonta aŭto estos hibrida. Aliflanke, nur kvarono de ili planas tamen ŝanĝi sian aŭtomobilon en proksima estonteco. Tiu singardemo estas sekvo de la altaj kostoj de elektro en la nuna fazo kaj de skeptikeco pri la efikeco (kaj efektiveco) de registaraj politikoj rilate al elektroenergio en la aŭtomobila sektoro.

Kio malhezitigos?

Plena kaj definitiva enkonduko de elektraj aŭtoj en la ĉiutagan vivon de italoj dependos de tio, kio fine rezultos el la nuna delikata ekvilibro inter la deziroj de konsumantoj kaj la haveblaj rimedoj. Italio troviĝas en tikla transira fazo, kie la forta emo al pura energio kaj ŝparado de rimedoj kontraŭbatalas ekonomiajn barojn kaj dubojn pri la infrastrukturo. Alia defio estas la nefacila elekto inter hibrida kaj plenelektra aŭto, kun signifa parto de la loĝantaro ankoraŭ necerta, kion preferi.

Inter faktoroj

Malgraŭ la intereso kaj la inklino de la plimulto favore al ekologia transportado, Italio bezonas konkretan engaĝiĝon fare de sia registaro por igi elektrajn aŭtojn vere alireblaj kaj preferindaj por pli larĝa publiko. Tio tamen ne ŝajnas esti unu el la prioritatoj de la dekstrema registaro de Giorgia Meloni kaj de ŝiaj dekstremaj partneroj, kiel Matteo Salvini (la partio Lega Nord).

Investoj koncerne ŝargajn strukturojn, fiskaj faciligoj, kombine kun finfine iom da plia klareco pri la estonta registara energi-politiko, povas esti la ŝlosilo por tute malfermi la potencialon de elektraj veturiloj en la bela mediteranea duoninsulo. Nur pere de komuna engaĝiĝo inter la registaro, industriestroj kaj konsumantoj, Italio povos superi la nunan paradokson kaj transiri sen pluaj duboj al daŭripova kaj „verdeca” estonteco en la fako de aŭtomobila moviĝado.

Jacopo PIGRO

Italio

Turismo

VOJAĜOJ

Groto de Pertosa kaj multe pli ... en Vallo di Diano

En la koro de la sud-itala Nacia Parko Cilento, Vallo di Diano ed Alburni, troviĝas kaŝita juvelo: Groto de Pertosa. Ĝi estas konata ankaŭ kiel Groto (aŭ Grotoj) de la Anĝelo. La groto proponas sorĉan vojaĝon al la subtero inter la regionoj Kampanio kaj Bazilikato. Ĝia unikeco? Eblas aliri ĝin surakve laŭ la subtera fluo de la rivero Tanagro, kies kaŝita parto estas nehazarde nomata „negro” (nigra).

La vizitantoj povas eniri la groton kvazaŭ „holivude”, esplorante pejzaĝon spirhaltigan helpe de spertaj speleologoj. Tiu paradizo por geologoj kaj ordinaraj pasiuloj pri scienco, situanta ene de la komunumo Pertosa en la provinco Salerno, estas konsiderata la plej rimarkinda inter la vidindaĵoj de Vallo di Diano (Valo de Diano), ĉirkaŭata de Apeninoj. Tie la vivo pasas trankvile, kaj la lokanoj de jarcentoj, se ne de jarmiloj, dediĉas sin precipe al agrikulturo, brutbredado kaj produktado de tradiciaj bongustegaj, sed samtempe simplaj, manĝaĵoj.

Akvofaloj

La Groto de Pertosa estas tre interesa ne nur pro la rivero Tanagro, kiu enfluas en la subgrundon kaj aliloke elfluas, sed ankaŭ pro la nekredeblaj akvofaloj elvokivaj pro siaj apartaj buntaj lumoj kaj unika sono.

La elekto de la tiel nomata speleologia itinero, plurfoje havebla semajne kaj nepre antaŭmendenda, donas emocivekan sperton al turistoj kaj neimageblan perspektivon pri la vasteco kaj beleco de tio, kio de jarmiloj kuŝas sekrete sub la tero. Estas bezonataj minimuma sinpreparo kaj adekvata ilaro havigata laŭpete. Tamen la itinero ne rekomendeblas por infanoj, olduloj kaj klaŭstrofobiuloj.

La groto estas malluma, sed ties ena temperaturo estas la sama dum la tuta jaro: proksimume 17-18 celsiaj gradoj. En la groto apud la granda natura enirejo eblas vidi cetere pipistrelojn, kvankam ilia nombro daŭre malaltiĝas en la lastaj jaroj, verŝajne pro tio, ke ili emas nutri sin per kuloj laŭdire ĉiam pli venenaj.

En kelkaj lokoj oni povas eliri el la boato, promeni kaj samtempe admiri de proksime stalaktitojn kaj stalagmitojn, kiujn oni ne rajtas tuŝi.

El la montoj super la Groto de Pertosa eblas admiri ankaŭ la belecon de Vallo di Diano kun ĝiaj densa arbaro, karakteriza bestaro, sonoj kaj odoroj. Tiu kombino de neperfortita naturo kaj nekutima geologia aventuro igas la viziton al la groto malfacile forgesebla.

Restoracioj

Vallo di Diano vizitindas ankaŭ pro siaj agroturismaj bienoj kaj restoracioj, veraj kuiraj paradizoj, kie tradicie lokajn manĝaĵojn (ne nur hejmfaritajn pastaĵojn kiel cavatelli^1 kaj fusilli^2) akompanas bonega viandosaŭco, ofte kun legomoj, guŝaĵoj (kikeroj, fazeoloj) kaj mituloj. Kun uzataj naturaj ingrediencoj estas preparataj surbraĝa viandaĵo, picoj, fromaĝoj kiel caciocavallo^3, rikoto, mocarelo kaj aparta deserto kiel persiko en ruĝa vino (iom simila al la hispana sangrio).

Kvankam situanta en la vigla turisma regiono Kampanio, Vallo di Diano estas iom for de la kutimaj internaciaj vojaĝvojoj. Ĝi proponas trankvilan feriadon kaj bonegan (kredu nin!) prez-kvalitan proporcion koncerne nutraĵojn kaj loĝadon. La kostoj estas ja nekompareblaj kun tiuj de la plej famaj lokoj en la regiono Kampanio.

Ĉio ĉi igas Vallo di Diano perfekta bazo por esplori ankaŭ la ĉirkaŭajn pli renomajn kaj luksajn lokojn (Napolo, Sorrento, Kapreo, Amalfi, Pompejo ...), kiuj distancas je nur 1 aŭ 1,5 horoj aŭte. Tio ebligas organizi facile duontagajn aŭ unutagajn ekskursojn al aliaj pli mondumaj kaj instagrameblaj lokoj sen tro da elspezoj.

Unesko-objekto, vizitindaj lokoj, termoj

Krome en Vallo di Diano troviĝas aliaj vizitindaj lokoj kiel la majesta Kartuzio de Padula, kiu estas en la listo de Monda Kulturheredaĵo de Unesko, la ĉarma historia centro de Teggiano kun spirhaltiga mezepoka arkitekturo, la kirko de Sankta Kono, protektanta la urbeton (temas pri treege rara virnomo, kutima nur en tiu specifa areo), la antikva romkatolika monaĥinejo de Sankta Antonio en Polla (konstruita en la jaro 1470). Ĉi-lasta estas interesa ne nur por religiemaj homoj, sed ankaŭ por pasiuloj pri pentroarto pro multaj mirigaj freskoj, precipe sur la plafono de la preĝejo. Tie, antaŭ deko da jaroj, la ligna statuo de la sanktulo larmis per sango. Pri tiu fakto la itala gazetaro longe raportis, kaj la romkatolika eklezio plu esploras tion.

Rekomendindas minimume unutaga ekskurso al la apuda urbeto Contursi Terme kun ties vasta propono de kuracakvaj centroj (ekzemple Rosapepe kaj Cappetta). Tie estas gastamaj hoteloj sur verdegaj montetoj, mirindaj varmakvaj basenoj por ajna aĝo, pluraj fontoj de senpaga mineralakvo por kuracado de multaj sanproblemoj. La ĝenerale altkvalitaj kaj samtempe malmultekostaj servoj estas aparta karakterizo de tiuj lokoj en la provinco Salerno.

Konklude, la vojaĝo al la Groto de Pertosa, al Vallo di Diano kaj al la provinco de Salerno proponas ne nur ekskluzivan speleologian ekskurson, sed ebligas malstreĉiĝi kaj enprofundiĝi en la kulturon, gustojn kaj naturan belecon de la regiono sen tro malplenigi sian bank-konton. Tio estas perfekta kombino de subgrunda aventuro, malmultekostaj bongustaĵoj kaj agrabla klimato. La somera temperaturo malofte estas tro alta tage, kaj la noktoj estas aparte malvarmetaj kompare kun aliaj areoj de Sud-Italio. Tion proponas la ne tre konata suda Kampanio kaj kontentigas la turistojn el ajna vidpunkto.

Roberto PIGRO
korespondanto de MONATO pri Italio, Grekio kaj Kipro

1. Cavatelli [kavateli] estas etaj mitulformaj pastaĵoj el semolo. (red)

2. Fusilli [fuzili] estas pastaĵoj en formo de helico aŭ spiralo. (red)

3. Caciocavallo [kaĉokavalo] estas fromaĝo el bovin- aŭ ŝaflakto. (red)

Arto

PENTRADO

La finna pentristo Yrjö Saarinen (Georgo Insulano)

Yrjö naskiĝis en 1899. Tiam Finnlando estis aŭtonoma parto de la rusia imperio ekde la jaro 1809. La leĝoj kaj administrado laŭis tiujn de Svedio, ĉar antaŭ 1809 Finnlando dum preskaŭ 700 jaroj estis parto de la sveda reĝlando. La rusaj caroj unue lasis la svedajn leĝojn kaj administradon daŭri, ĉar tio bone funkciis. Inter la klerularo la parolata lingvo estis ĉefe la sveda. La majoritato de la popolo tamen parolis finne. Dum la tempopaso la regado ŝanĝiĝis. En la oficejoj kaj doganejoj oni parolu ruse, la mon-unuo estu la sama kiel en Rusio kaj la armeo estu kunigata kun la rusa armeo. Tial kreskis konfliktoj kaj kontraŭstaro, t.n. finnismo. En 1917 la rusa revolucio lasis Finnlandon sendependiĝi, sed la finna popolo ne sciis, ĉu sekvi aŭ ne la novajn rusajn estrojn (Leninon kaj bolŝevismon). En 1918 finnoj inter si kruele batalis pri tio en sia civitana milito.

La gepatroj

Yrjö naskiĝis en finnlingva familio kiel dua filo, poste naskiĝis fratino, Raakel. La patro Johan Viktor estis forĝisto. Hejme li ŝatis legi librojn (Dostojevskij, Tolstoj k.a.), esplori la noktan ĉielon kaj galaksiojn kune kun la infanoj. Li ne multe parolis kun plenkreskuloj. Li estis modesta homo. La patrino Emma estis konsiderata strangulino, kiu vivis iom aristokratece. Kvankam virino, ŝi sendis artikoletojn al gazetoj kaj abonis tiujn. Ŝi ne raportis pri politiko, sed ŝajnas, ke ŝi pensis socialisme. Tamen ŝi ŝatis bele mebli sian hejmon, kovri la plankojn per tapiŝoj (en kelkaj hejmoj la planko estis la nura grundo), ornami la murojn per pentraĵoj (en kelkaj hejmoj oni uzis gazetpaĝojn kiel tapetojn), ŝi kroĉetis belajn puntojn kaj vestis sin malsimile ol la najbarinoj, kiuj kompatis ŝian edzon Johan Viktor pro tio, ke lia salajro devis sufiĉi por ĉio tio. Emma estis severa homo, bone edukis siajn filojn, facile furioziĝis kaj povis eĉ bategi Yrjön per io ajn, kio trafis ŝian manon, ekz. per skio. Yrjö tial komencis imagi, ke li estas „troa infano”, nedezirata.

Infanaĝo kaj juneco

Yrjö ne multe frekventis lernejojn. Lin interesis desegnado kaj koloroj ekde frua infanaĝo. Kiam 3-4-jara, li kutimis desegni sur la blankaj randoj de la gazetoj de sia panjo. Kiel junulo li elektis la metion de ŝildopentristo. Li ekfaris reklamojn kaj grandajn lignajn kaj metalajn nomŝildojn por lokaj vendejoj kaj entreprenoj. Ĉiun literon li mem tajlis el ligno aŭ faris el metalo, farbis kaj instalis sur la muro de la mendinto. Ofte oni trovis liajn literojn escepte belaj. Lia hejmo tamen estis iom tro malgranda por fari longajn kaj altajn ŝildojn kaj li devis labori parte en la korto. Li estis alta, svelta, bela knabo kun nigra hararo, tamen ne sportema. Knabinoj ŝatis lin kaj li ilin, oni rekonis lin ĉie kiel „la pentriston”. Li bone dancis en dancejoj, li vestis sin laŭ la modo, sed liaj senzorga vivmaniero kaj aŭdacaj petolaĵoj timigis la proksimulojn, precipe, kiam li ekuzis alkoholaĵojn. Kiam ebria, li fariĝis agresema kaj atakema, danĝera; poste li pentis. Li neniam vizitis iun artolernejon, li lernis aŭtodidakte. Lia arto ŝokis kelkajn samtempulojn, dum kelkaj aliaj trovis lin freŝa, impona. Liaj verkoj estis aprezataj en la finnlandaj, norvegaj kaj svedaj ekspozicioj.

Fraŭlo, fianĉo kaj edzo

En aĝo de 28-29 jaroj Yrjö trovis knabinon, kiu laboris en silkoteksaĵa fabriko en Hyvinkää. Ŝi nomiĝis Meeri, ili fianĉiĝis kaj vivis kune naŭ jarojn antaŭ ol geedziĝi. Ili estis malriĉaj kaj ofte enŝuldiĝis, translokiĝis de loko al loko, suferis de malsato. Ili geedziĝis nur, kiam iu amiko pruntedonis al ili la ringojn. Post naŭ jaroj naskiĝis al ili fileto, kiun ili nomis Yrjö, laŭ la patro. La vivo ne plifaciliĝis, sed por la fileto ili deziris ĉion plej bonan.

La milito

Baldaŭ la patro Yrjö devis soldatiĝi pro la milito kontraŭ Sovetio (1939–1944). Fakte tio estis la dua mondmilito, sed ordinara finno eble komprenis ĝin kiel militon kontraŭ Sovetio. Ili ja dum centoj da jaroj batalis kontraŭ rusoj. Ĉar Yrjö tiam jam estis pentristo ĉirkaŭ 40-jara, li taŭgis nur kiel zorganto pri ĉevaloj.

Kun si en la milito Yrjö havis siajn oleofarbojn, tolojn, paperojn, pentrilojn kaj desegnilojn, kiuj malfaciligis la veturadon de loko al loko. Li vendis siajn desegnaĵojn kaj pentraĵojn al oficiroj kaj kunsoldatoj, tiel ekhavante monon por tabako kaj aliaj bezonataĵoj. Parton el la mono li sendis al la edzino Meeri kaj la malgranda filo Yrjö. Se eblis, li sendis al ŝi ankaŭ leterojn, kiuj ĉiam plenis de amo, tenero, prizorgado kaj espero reveni hejmen. La lingvaĵo de la leteroj estas bela kaj sentoplena. Liaj pensoj okupiĝas pri la arto kaj familio, ankaŭ pri la fremdaj homoj, pejzaĝoj, kutimoj, lingvoj en Karelio. La militon li apenaŭ priskribas. Li pensas ankaŭ pri la sorto kaj sentoj de la „malamikoj”.

Yrjö ĉiam provis havi paperon aŭ kajeron aŭ almenaŭ pecojn da kartono kun si por rapide skizi tion, kion li vidis. Se mankis papero, li skizis sur la poŝtkartoj, kiujn soldatoj povis sendi de la fronto al la parencoj kaj amikoj enlande malantaŭ la fronto. Li markis la kolorojn sur la skizoj por poste pli precize memori. Li konservis siajn skizojn, sed nur, kiam li jam estis malsana kaj mortonta en la 1950aj jaroj, li komencis uzi siajn skizojn kiel temojn por pentraĵoj.

Hakado de brulligno

Antaŭ la fino de la milito Yrjö Saarinen estis liberigita de militservo pro sia malforta sano. Iom poste al li tamen estis ordonite ĉiutage haki kuban metron da brulligno por la hejtado, tio ja estis la devo de ĉiu civitano, ankaŭ de virinoj, sed al malfortulo, kia li, tio ne eblis. Li dungis iun alian fari la pezan laboron faligi kaj pecigi la arbojn, sed li iris kun la dungito kaj dividis siajn manĝaĵojn kun li. En la arbaro li bruligis fajron, boligis akvon, ĝuis la vidaĵojn, lumon, vintran belecon. Ambaŭ viroj kune manĝis kaj varmigis sin per brando.

Malfacila vivo

Daŭre post la milito la manko de kanvaso kaj manĝaĵoj malhelpis artistojn. Yrjö kelkfoje pentris ambaŭflanke de la tolopeco. Li kun Meeri eĉ forlavis antaŭajn artaĵojn, forskrapis la farbojn, sekigis la kanvason kaj pentris ion novan sur ĝin. La helpanta edzino ne malofte ploris pro la detruo de la antaŭaj pentraĵoj. Ĉiam minacis ŝuldoj, mankis mono por varmaj vestaĵoj, por kristnaskaj donacoj al la fileto. Daŭre la familio atendis stipendiojn kaj monhelpon. Kelkaj amikinoj senpage pozis kiel modelinoj. Nudaj ili kuŝis sur la geedza lito de Meeri kaj Yrjö. Plej ofte Meeri mem serĉis kaj konvinkis ilin veni kaj senvestiĝi. Troviĝis decaj kaj maldecaj modelinoj. Unu modelino rifuzis senvestiĝi sed petis la bankostumon de Meeri por kaŝi sian nudecon. Unu komencanta modelino tiom timis kaj ploris, ke ŝi volis, ke Meeri tenu ŝian manon dum la pentrado. Unu sinjorino pozis, nur kondiĉe ke la edzo ne sciu pri tio. Unu modelino gravediĝis, kaj Yrjö kaj Meeri fariĝis baptogepatroj. La koramiko de unu juna modelino trompis ŝin kaj ŝi mortigis sin. Tiam Meeri kaj Yrjö sentis sin kulpaj kaj demandis sin, kial ili ne rimarkis la danĝeron kaj ne savis ŝin. Unu gaja kaj drinkema modelino perlaboris pliajn enspezojn kiel putino. Unu kutimis labori kun viraj konstrulaboristoj, ŝi tie portadis brikojn kaj morteron, ŝiaj muskoloj pligrandiĝis, kaj tial ŝi plidikiĝis. Kvankam ŝi altis nur 163 cm, ŝi pezis ĉ. 100 kg. Tion oni ja vidas en la pentraĵoj. Yrjö ne interesiĝis pri maldikulinoj.

Krom pejzaĝoj kaj virinoj Yrjö Saarinen pentris florojn: sunflorojn, gladiolojn, delfiniojn, rozojn, kaktojn. Kiam maljuna kaj senforta, li pentris en la botanika ĝardeno de Helsinko. Li kapablis ankaŭ skulpti. Kiam juna, li faris ĝardenmeblaron por siaj gepatroj. Por iu sia skulptaĵo li senpermese faligis alnon en arbaro posedata de la ŝtato. Li ĉiam agis surprize kaj malkonvencie. Lia konduto estis komparata al dinamitaj eksplodoj. La familia vivo estis malfacilega por Meeri kaj la fileto. Oni jam interkonsentis pri divorco, sed la sekvan tagon la geedzoj nuligis tiun interkonsenton. Yrjö volis bruligi la paperon, sed Meeri kaŝis ĝin kiel memoraĵon, kaj la familia vivo daŭris.

Lastaj jaroj

En la fino de sia vivo Yrjö Saarinen rapide senfortiĝis. Post 1953 li ne plu havis forton eliri el la hejmo por pentri ekstere. Li pentris nur tion, kion li vidis tra sia fenestro, aŭ pri kio li trovis skizon en siaj milittempaj paperoj. Li suferis de ftizo kaj aliaj malsanoj, supozeble inter ili sifiliso. Li ne plu povis stari ĉe sia stablo. La dorso doloris, li bezonis bastonon. Li ĝojis pri la birdetoj, kiuj flugetadis antaŭ la fenestroj por trovi la semojn kaj grason, kiujn Meeri metis por ili. Li ankaŭ ŝatis havi sian blankan katon surgenue. Kvin tagojn antaŭ lia morto en 1958 la kato subite elpafiĝis de sur liaj genuoj, brue blekante kaj malaperis tra la pordo por ĉiam.

Yrjö estis perdinta ĉiujn siajn dentojn. Sur sekala pano li manĝis krudajn hakitajn viandon kaj cepojn. Plej ŝatata manĝo por li estis la kankroj, kiel en la junaĝo. Kutime li manĝis brasikan supon, ŝafaĵon kun brasiko, porkaĵan saŭcon. Li ne manĝis boacaĵojn, ĉevalaĵojn aŭ langaĵojn. La kuracisto jam malpermesis al li alkoholaĵojn krom iom da konjako, porciumita de la edzino.

Kelkajn semajnojn antaŭ sia morto li diris: „Mi esperas, ke mi ne havas malamikojn, kaj ke mi neniun ofendis.” Liaj lastaj vortoj antaŭ la morto estis: „Bonan nokton, Meeri kaj mia propra filo Yrjö, bonan nokton, ĉiuj bonaj homoj.”

Raita PYHÄLÄ

Memportreto, 1946. Helsinka Artomuzeo. Foto: YEHIA EWEIS

Dancanta Parizo, 1930. Artomuzeo de Hyvinkää. Foto: ELLA TOMMILA

Boatejo en la rivero Touru, 1951. Artomuzeo de Jyväskylä. Foto: JARI KUSKELIN

En pensoj, 1943. Artomuzeo de Hyvinkää. Foto: ELLA TOMMILA

Sunfloroj, 1948. Artomuzeo de Jyväskylä. Foto: HANNU PEKKA AURANEVA

Meeri kaj la flava skarpo, 1931. Artomuzeo de Hyvinkää. Foto: ELLA TOMMILA

Yrjö Saarinen fotita en sia hejmo en Hyvinkää en 1946. Kolekto de Tuula Saarinen. Foto: MUU

Libroj

Ĝustamezure de via nostalgio!

Se, kiel mi, la kara leganto jam marŝas sur ĉi tiu planedo de pli ol kvindek jaroj, do vi certe memoras pri tempo, kiam homoj estis pli feliĉaj: ĉar la mondaj problemoj ne atingis nin tiel frape aŭ rapide kiel nun, kiam ĉieĉeesta interreto distras nin, ŝokante per teruraj bildoj kaj noticoj. (Sed ni ne estu naivaj: kompreneble antaŭ 50 jaroj la mondaj problemoj estis samaj, aŭ eĉ pli gravaj ol la nunaj, sed ili malfacile atingis nin.) Ni ja ne vivis ĉiumomente fikse distrataj, rigardantaj la ekranojn de niaj poŝtelefonoj, kaj nia vivo ne pasis inter memeo kaj videaĵo pri katoj. Ĉu vi memoras tiun tempon?

La vivo, kvankam pli mallarĝa, ne estis kvazaŭ virtuala, kaj ĉio, kion ni trapasis, estis reala; tio, kion ni vivis, ne fariĝis bildo en Instagramo. Fakte, ni ja estis pli liberaj, kaj tiu libereco donis al ni ĉiuj pli da tempo por ĝui la etajn plezurojn de ordinara vivo tiam disponeblajn al ni, kiel, ekzemple, sidiĝi ie ajn – eble en nia propra ĉambro – kaj simple aŭskulti muzikon, nur aŭskulti ĝin, aŭdi kanzonojn ne kiel sonfonon de jutubaj videoj. Kiam vi faris tion, lastatempe? Aŭ, se vi estas legemulo, kiam vi distriĝis per legado de bildstrioj, fotonoveloj (ĉu vi memoras ilin?) aŭ amromanoj, kiuj kondukis nin tra novaj sentoj kaj novaj lokoj, fasonitaj nur de nia imagopovo – kiam vi legis tiujn samtempe kortuŝajn kaj leĝerajn tekstojn?

Se vi, kara leganto, almenaŭ ridetis, legante la du suprajn alineojn, do la ĉi-foje recenzata verko estas je la ĝusta mezuro de via nostalgio, ĉar, kredu min, ĝuste tion mi sentis tra legado de Bunsun kaj Aiko – Rememore al mia unua amo, kies kvina (jes, kvina!) eldono ĵus estis lanĉita de Korea Esperanto-Asocio.

Perleto en nia literaturo

Tiu amnovelo, ĉar ne sufiĉe longa, por ke oni konsideru ĝin romano, estas vera perl(et)o en nia literaturo, ĉar, kaj tio ne ĉiam okazas, jen verko, kies titolo plene kongruas al la enhavo, kaj en kiu la aŭtoro plenumas tion, kion li promesas: komencante en la 70aj jaroj, la novelo rakontas la malfacilecojn de amrilato inter koreo kaj japanino kore-devena, kun ĉiuj problemoj venantaj el la tikla rilato inter la du popoloj. Rilato ja tikla, sed feliĉe nur skizita, kio ebligas, ke la rakontado mem ne iĝu sociohistoria debato, sed tenu sin en la kadro de amnovelo, en kiu la scenoj estas plej ofte priskribitaj kun tiom da priskriba realismo, ke oni kvazaŭ sentas sin leganta pratempan fotonovelon.

Komparo al fotonoveloj ne estas hazarda: kvankam la tuta rakonto temas pri amo nekonkretiĝinta (same kiel tiu, kiun vi mem jam vivis, ĉu? Jes, tiu mem, pri kiu vi ankoraŭ memoras kaj ekploras ...), estas leĝereco en ĝi, kiu ne igas ĝian legadon io turmenta. Fakte, la nostalgia sento ĉie kaj ĉiam regas nin: sento speciale grava, kiam ni, geesperantistoj, rimarkas, ke tiu amo estis plene nutrata per amleteroj. Tio certe tuŝas nin: almenaŭ tiujn, kiuj antaŭe atendis eĉ monatojn por ricevi leterojn el geamikoj vivantaj en malproksimaj landoj, kie oni ne povis esperi iam viziti. (Se vi estas unu el tiuj, kredu min: post legado de Bunsun kaj Aiko, certe vi trafos deziron relegi iujn el la tiamaj leteroj, iom sekrete konservitaj en iu skatolo ie.)

Kaj jen io, kio povas fariĝi problemo por malpli aĝaj legantoj: kvankam la libro estas bonega legaĵo, precipe ĉar, pro la lingva nivelo, ĝi estas plene taŭga por ĵusbakitoj aŭ progresemuloj, mi konfesas ne scii, kian efekton ĝi povas kaŭzi sur junuloj, kiuj ne scias, kio estas poŝtmarkoj, poŝtkartoj aŭ paperaj leteroj. Ĉiuokaze, mi finas, dirante, ke delonge mi, sperta recenzisto, ne finis libro-legadon kun pli da sentoj ol pensoj pri la teksto, nek kun tiom malpeza koro.

Fernando PITA

Cho Sung Ho: Bunsun kaj Aiko – Rememore al mia unua amo. Eld. Korea Esperanto-Asocio, Seulo, 2024. 108 paĝoj. Broŝuro. ISBN 978-89-87281-56-8.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

La bela somero

La aŭtoro, Cesare Pavese [ĉézare paveze] (1908-1950), estis unu el la plej influaj italaj verkistoj de sia epoko. Sian romaneton, aŭ novelegon, La bella estate (La bela somero) li verkis en 1940, sed ŝajne ĝi unue aperis en 1949 en samtitola kolekto kun du aliaj verkoj. Do „La bela somero” povas esti aŭ unu verko aŭ kolekto de tri verkoj. Temas ĉi tie pri la unuopa verko.

La rakonto pritraktas la spertojn de 16-jara kampara knabino, Ĝinja, vivanta nun en urbo kun sia frato kaj laboranta en „ateliero”. Ĝinja konatiĝas kun pli aĝa knabino, Amelja, kiu laboras kiel modelo por pentristoj, kaj per Amelja ŝi konatiĝas ankaŭ kun kelkaj el la pentristoj kaj enamiĝas al unu el ili, Guido, kun kiu ŝi unuafoje spertas amoron. La stilo de la rakontado estas malpeza, flugtuŝa, krokiza: nenio estas detale priskribita, kaj gravaj aferoj estas bildigitaj per malmultaj vortoj, aŭ nur implicitaj. Ne mankas dialogo, sed nur la plej gravaj diraĵoj citiĝas. La leganto devas do bone atenti kaj ne legi tro rapide.

La esperanta traduko estas bona kaj kredeble superas kelkajn nacilingvajn tradukojn, ĉar, kiam mi esploris, ĉu mi volas legi kaj recenzi ĉi tiun verkon, miaj unuaj serĉoj en la reto kondukis min al la komentoj de kelkaj legintoj de unu angla traduko („la traduko estas tre malbona [...] mizere malsukcesas”), kaj kiam mi scivole serĉis, ĉu eble iu hispana traduko estas pli bona, mi trafis la retorikan demandon: „Kiel oni povas enmerkatigi tradukon tiel teruran?”

Mi ĝojas raporti, ke la esperanta traduko de Carlo Minnaja ne elvokis ĉe mi tiajn komentojn. Ĝi ŝajnis tre bona. Mi tamen provos, malgraŭ mia nescio de la originala lingvo, iom kritiki ĝin, ĉar tradukado interesas min. Cetere, ankaŭ Pavese estis tradukisto.

Sur paĝo 46: „se ne estus la malhela haŭto de la vizaĝo kaj la falsaj okuloj”. Kredeble la originalo volis paroli pri mieno, sed tradukite tiel ĝi ŝajnas paroli pri haŭtkoloro kaj protezoj.

Sur paĝo 50: „Guido kun la ĉapo en la okuloj ne estis plu li”. Ŝajnas al mi, ke anstataŭ en estu sur aŭ antaŭ.

Vi ja ne estas somero

Sur paĝo 56: „Vi ja ne estas somero.” La vortoj estas simplaj, sed la frazo ...? Eble la senco estas, ke la alparolato ne tiel meritas la atenton de la pentristo (parolanta) kiel la pentrinda somero. La frazo ja estas bela, kaj mi ne proponus traduki ĝin alie.

Sur paĝo 81: „Ĉu oni donis al vi hundon?” Ne povas temi pri hundo, do tio devas esti ia idiotismo. La italoj, kiujn mi demandis, ne rekonis ĝin, sed mi supozas, ke la alparolato en la rakonto bone komprenas: frato parolas al sia fratino! Do mi sentas, ke la tradukanto devus kuraĝe diveni la sencon kaj tion transdoni al la leganto en komprenebla maniero. Eble la senco estas: „Ĉu oni ne venis al la rendevuo?”

Sur pluraj paĝoj, eble la lampioni en la itala estu ne lampionoj en Esperanto, sed stratlampoj aŭ strataj lanternoj (esprimo uzita de Zamenhof). Sed pri tio certe eblus havi alian opinion: la esperanta vorto lampiono ja devenas, malrekte, de la itala!

Ĝenerale, mi iĝis lastatempe iom (eble tro) sentema pri diverssencaj frazoj, en kiuj la verbo esti havas nur subjekton aŭ nur predikativon. Ekzemple, „Ĉu ne estas Amelja?” (p. 41) signifas „Ĉu Amelja ne estas ĉi tie?”; sed „Ĉu estas vi kiu ilin altiras?” (sampaĝe) estas fendita frazo kun la signifo „Ĉu altiras ilin vi?”; kaj eble ne ĉe Minnaja, sed ĉe aliaj tradukantoj oni trovas frazojn similajn al „Estas Makso” kun la senco „Tio estas Makso”. Ĉu necesas, ke la frazo „X estas” aŭ „estas X” havu tiom da diversaj signifoj, kiujn aliaj lingvoj nete distingas?

Lasta plendeto: estus utile, se oni strikte sekvus la regulon, ke oni komencas novan alineon por nova parolanto kaj ĝenerale evitas komenci novan alineon, kiam la sama parolanto plu parolos. Tiel la leganto pli facile komprenas, kiu parolas.

Mi iom hontas, ke mi tiel longe skribis pri tradukaj teknikaĵoj, el kiuj almenaŭ unu eĉ ne rekte koncernas ĉi tiun libron, sed tiaj aferoj interesas min, kaj espereble almenaŭ iujn legantojn de recenzoj. Se vi ne apartenas al tiuj interesatoj, sufiĉas noti, ke la traduko ja estas bona, do ne hezitu mendi ĝin, se vi pretas legi atente, kvazaŭ frande, rakonton, kiun (laŭ Vikipedio) la aŭtoro mem priskribis kiel „la historion de virgeco, kiu sin defendas”.

Edmund GRIMLEY EVANS

Cesare Pavese: La bela somero. El la itala tradukis Carlo Minnaja. Eld. Itala Esperanto-Federacio, Milano, 2023. ISBN 978-88-96582-30-5.

Lumo sur mallumaj agoj

Ĉu temas pri Nord- aŭ Sud-Ameriko, Aŭstralio, Nov-Zelando, suda Afriko, Barato, pacifikaj insuloj aŭ aliaj mondopartoj, la historio de la lastaj jarcentoj havis komunajn temojn. Eŭropaj potencoj invadis, ignoris aŭ subpremis la loĝantojn, deklaris la teron sia kaj laŭeble ekspluatis la resursojn. Kaj en diversaj gradoj la indiĝenoj reagis violente: ili „ribelis” (el eŭropa vidpunkto) aŭ, el propra vidpunkto, provis reakiri sian liberecon.

Aperis libro, kiu ĵetas lumon sur „ribelon” de kanadaj indiĝenoj en la provincoj Saskaĉevano kaj Alberto en 1885. Kvankam la triba ĉefo Granda Urso donis sian nomon al la verko, li estas relative pala figuro, kiu aperas nur de tempo al tempo kaj ne ĉiam estas respondeca pri la agoj de siaj tribanoj. La plej impona rolanto estas nomata Vaganta Spirito, la militinstiganto, kiu vortumis la celon de la ribelo:

„La Kompanio^1 vendis ĉi tiun landon [tiel! – devus esti „teron”] al la Granda Ĉefino^2, kaj ĝi ricevis monon kontraŭ la lando.

Kial ili faris tion? Ĉi tiu lando apartenas al ni. La Kompanio ne posedis ĝin. Sed ili estas riĉa[j] ĉar ili ricevis monon por io kio ne apartenas al ili ... Ofte ni ne havas sufiĉe por manĝi. Do ni reprenis la landon, kaj kiam ni vendos ĝin al la Longaj Tranĉiloj (la usonanoj) la mono iros al ni, ne al la Kompanio” (p. 61)

La plano estis alianciĝi kun usonanoj kontraŭ la kanadanoj. Do temis ankaŭ pri „ŝtatperfido”.

Alia indiĝeno de la kirisa tribo esprimis nostalgion por la antaŭeŭropa tempo:

„Tio estis bona tempo, vivo estis bona! La bizonoj estis kiel herbo sur la stepo, kaj oni ne povis dormi kun la orelo sur la tero pro la bruo de ties hufoj ... La bizonoj jam foriris, ĉiuj iris al la Sablaj Montetoj [mortis]. Ankaŭ la viroj, la viroj sekvis ilin. Restas nur kelkaj maljunuloj de la kirisoj!” (p. 121)

Fidinda raporto

La veraj profitantoj de tiu invado sidis en oficejoj en iu granda urbo aŭ eble en Londono mem. La blankuloj, kiuj vivis tuj apud la indiĝenoj por instrui civilizajn morojn al ili – pastroj, komercistoj, esploristoj, policistoj – estis la viktimoj de la indiĝena ribelo. Kaj la aŭtoro Cameron, kiu mem tre aktivis en la eventoj, dum kelka tempo kiel ostaĝo en kaptiteco, ŝajnas relative fidinda raportanto malgraŭ kelkaj frazoj, kiujn oni ne skribus hodiaŭ (se oni ne estas senkaŝa rasisto):

„Indiano, ĝenerale, estas nur granda infano ... la denaska krueleco de la sovaĝulo” (p. 27-28)

Sed Cameron kapablis skribi alimaniere pri „la ruĝa viro” (kelkaj savis lian vivon):

„La ruĝa viro estas ĉarma – lia farbo, liaj plumoj, lia simpleco, lia denaska oratoreco, lia senrespondeco, eĉ lia malpureco, kaj en la fumo de tiaj tendum-fajroj, la nigrigitaj stangoj de liaj moveblaj hejmoj, la vasteco kaj majesto de lia natura lando ” (p. 144)

„La kruelaj sovaĝuloj” masakris dekon da blankuloj ĉe fortikaĵo apud Frog Lake (Rana Lago). La neevitebla alveno de soldatoj kaj pendumado de serio da indiĝenoj, inter ili Vaganta Spirito, metas finon al la rakonto.

La traduko

Evidente la tradukinto Bruce Arthur dediĉis multe da laboro al sia tasko (li eĉ aldonis apendice liston da esprimoj en la kirisa lingvo). Li ja sukcesas prezenti al ni tragedion, pri kiu probable malmultaj homoj ekster Kanado ion scias.

Foje la fadeno de la rakonto preskaŭ malaperas pro listoj da nomoj de partoprenantoj kaj aliaj memoraĵoj, sed pri tio ne kulpas la tradukinto.

Sed – ho ve! – svarmas malĝustaj verbotensoj kaj aliaj malglataĵoj. Se la libro estus korektebla en bita formo, mi tre konsilus al Bruce Arthur konsulti iun kompetentan pri nia gramatiko.

Trevor STEELE

1. Hudson Bay Company

2. Reĝino Viktoria de Britio. Kanado estis parto de la Brita Imperio.

William Bleasdell Cameron: La Milita Vojo de Granda Urso. El la angla tradukis Bruce D. Arthur. Eld. Flandra Esperanto-Ligo, Antverpeno, 2022. 178 paĝoj. Bitlibro.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Didaktika adoleska krimromano

Allogis nin al la libro Inès en Okcitanio de Laure Patas d'Illiers [lor patás diljé] la vorto „Okcitanio” en la titolo. La okcitana lingvo, trobadoroj, mezepoko, damoj kaj kavaliroj ... Tamen sur la kovrilo nin renkontas tute alia bildo: moderna bird-ornamita trajno kaj nigrahaŭta junulino. La junulino estas la protagonistino, Inès. Ŝi venas el Kaboverdo, insulara lando en Atlantiko apud Afriko, al la franca urbo Montpeliero por studi en tiea universitato. Dekomence legantoj estas avertitaj, ke ĉiuj lokoj estas realaj (tamen ĉiuj roluloj kaj eventoj estas imagitaj). Kaj jes, la blua tramo kun blankaj birdoj (tute ne trajno!) vere estas la montpeliera tramo numero 1. (Bedaŭrinde, partoprenantoj de la 83a UK en Montpeliero en 1998 ne povis vidi tiujn tramojn, ornamitajn laŭ la kvar elementoj de la antikva tempo, ĉar la unua linio estis malfermita nur en 2000.)

Kiu estas Laure Patas d'Illiers?

La aŭtoro de Inès en Okcitanio estas la franca verkistino Laure Patas d'Illiers. Laŭ ŝia intervjuo por la Jutubo-kanalo pri esperanta kulturo EsKu (la oka epizodo), ŝi konatiĝis kun Esperanto nur en 2012, tamen ŝian nomon oni povas vidi ofte sub noveloj, rakontoj kaj teatraĵoj en diversaj gazetoj: MONATO, Kontakto, Literatura foiro, La KancerKliniko, Juna amiko, Beletra almanako kaj Belarta rikolto (vidu http://verkoj.com/verkistoj/laure-patas-dilliers/). La apero en Belarta rikolto sugestas, ke ŝi estas premiita ĉe Belartaj Konkursoj de UEA, kaj jes, tio okazis jam trifoje (en la jaroj 2017, 2018 kaj 2023). En 2021 Laure publikigis kolekton de sciencfikciaj noveloj, Sur bluaj planedoj, kaj en 2023 la libreton Inès en Okcitanio.

Kiu bezonas mallongecon?

Oni facile rimarkas, ke Laure Patas d'Illiers emas krei mallongajn verkojn. Unuflanke, tio estas cedo al nuntempaj moroj. Nun oni apenaŭ konsideras la legadon de libroj la plej interesa okupo, longa verko postulas longan tempon, kaj pro tempomanko ne ĉiam oni finlegas komencitaĵon, eĉ fragmentigitan. Evidente, mallongaj, sed finitaj, integraj verkaĵoj estas pli oportunaj por hastantaj homoj.

Aliflanke, memoru pri personoj, kiuj ankoraŭ nur studas la lingvon (eĉ pli bone, pri tiuj, kiuj jam ellernis kolorojn, nombrojn, tempon, korpon, „sian tagon” ktp, unuvorte pri progresantoj), kaj iliaj instruistoj. Ankaŭ ili bezonas mallongajn tekstojn. Ili serĉas tiel nomatan „facilan” legaĵon, sed preskaŭ ĉiam estas devigitaj kontentiĝi pri libroj pure porinfanaj (ofte tamen kun tro vasta leksikono) aŭ libroj tro adaptitaj kaj pro tio enuaj. Pli taŭgus al lernantoj vere mallongaj verkoj, kolektoj da rakontoj aŭ noveloj kun interesa enhavo.

Ĉu legi aŭ ne legi?

Verŝajne ni jam certigis vin, ke Laure Patas d’Illiers verkas utilajn aĵojn. Ĉu ili estas interesaj? Konkrete tiu ĉi, Inès en Okcitanio?

Sufiĉe interesa, ĉar la novelo ja estas krimromano, kaj ĉiuj atributoj de la ĝenro ĉeestas. En la komenco estas iaj strangaĵoj en la konduto de iuj personoj, ia malklareco pri cirkonstancoj, poste morton ni disponas, kaj en la fino ĉio mirige definitive eksplikiĝas.

En la novelo estas linio pri amikeco kaj amo inter la ĉefaj roluloj, la studentoj Inès kaj Maël. Ĝi estas tute realisma, de enamiĝo tra amoro kaj ĵaluzo al financa subteno, kaj verŝajne allogos adoleskan legantaron. Tamen en iuj kulturoj kelkaj epizodoj (ekzemple, kuna baniĝo) povas esti taksataj kiel „16+”.

Krome, oftas „sociaj” epizodoj, ligitaj kun sociaj rajtoj, financa (sen)dependeco, ŝtataj institucioj.

La novelo de Laure Patas d'Illiers iom similas al la romanoj de Jules Verne pro didaktikeco, t.e. intenca enigo de diversaj informoj en beletraĵon. Temas pri informoj pri urboj kaj tradicioj (pri tramoj, monumentoj kaj la universitato de Montpeliero, pri franca pastiso), pri medicino kaj sana vivmaniero (pri seksa infekto, fungozo, uzo de kontraŭkoncipiloj) kaj pri la ordo de iuj burokrataj procedoj (ekzemple, kondiĉoj de luprenado, pagado pro vizito al kuracisto, ekzamenado de korpo, eĉ entombigo). Ŝajne, por libro por adoleskuloj tia edifeco estas normala, tamen por pli aĝa leganto ĝi povas ŝajni iom nenatura.

Ĉu bona lernilo?

La libreto aspektas tre leginda. Ĝi entuziasmigas legi ĝin kaj atingi sukceson en la lingvolernado. De ekstere allogas la noto „Por progresantoj. B1”, disdivido en etajn, kelk-paĝajn ĉapitrojn kaj ankaŭ ĉarmaj bildoj, desegnitaj de la aŭtorino, en la fino de ĉiu ĉapitreto.

Interne estas atentokapta rakonto. Ĝia lingvaĵo estas tute adekvata por la nivelo B1. En la libro estas aparte rimarkite, ke ĉiuj vortoj troveblas en PIV kaj la reta vortaro ReVo. Troviĝas kelkaj medicinaj kaj juraj terminoj, sed, laŭ ni, progresantoj sukcese legos la novelon preskaŭ senvortare.

La libro estas agnoskita de Franca Esperanta Instituto kaj havas tre bonan teamon de reviziantoj: Said Baluĉi, Renée Triolle, Emmanuelle Richard. Mem estante reviziantoj, ni ne povas legi iun ajn tekston sen fona revizietado, sed en tiu ĉi libro ni rimarkis nur tre malmultajn malglataĵojn.

Do, nia resumo: progresantoj, adoleskuloj, amantoj de detektivromanoj, legu kaj ĝuu!

Anna kaj Mati PENTUS

Laure Patas d'Illiers: Inès en Okcitanio. Eld. Espéranto France, 2023. ISBN 978-2-494261-02-0.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 45a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 159 korespondantojn en 47 landoj kaj abonantojn en 64 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de la eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Legu pri ni en Facebook www.facebook.com/revuo.Monato
• Spektu la filmetojn pri Monato en www.monato.be/jutubo
• Sekvu nin en Mastodon sub @monato@esperanto.masto.host
• Sekvu nin en X sub @RevuoMonato
• Sekvu nin en Instagram sub RevuoMonato
• Babilu kun ni en Telegramo monato.telegramo.org
• Babilu kun ni en www.miavivo.net/grupoj/monato

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.

redaktoroj:
• Arto: Aleksej Salomatov, Moskvo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.
• Libroj: libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Andrej Peĉënkin, Rusio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Massimo Ripani, Italio, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Frank Merla, Juan Carlos Montero Medina, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, Remuŝ, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto mare aere bite

Argentino EUR 40 43 23
Aŭstralio AUD 109 112 61
Aŭstrio EUR 66 68 37
Belgio EUR 66 - 37
Bosnio-Herc. EUR 40 43 23
Brazilo EUR 40 43 23
Britio GBP 57 59 33
Bulgario EUR 40 43 23
Ĉeĥio EUR 56 58 34
Ĉinio EUR 40 43 23
Danio DKK 490 508 276
Estonio EUR 47 49 27
Finnlando EUR 66 68 37
Francio EUR 66 68 37
Germanio EUR 66 68 37
Grekio EUR 66 68 37
Hispanio EUR 66 68 37
Hungario EUR 47 49 27
Irlando EUR 66 68 37
Islando EUR 66 68 37
Israelo EUR 59 62 33
Italio EUR 66 68 37
Japanio JPY 10400 10800 5900
Kanado CAD 95 98 55
Kipro EUR 56 58 34
Koreio EUR 59 62 33
Kostariko EUR 40 43 23
Kroatio EUR 47 49 27
Latvio EUR 47 49 27
Litovio EUR 47 49 27
Luksemburgo EUR 66 68 37
Malto EUR 56 58 34
Meksiko EUR 40 43 23
Nederlando EUR 66 68 37
Norvegio NOK 745 770 420
Nov-Zelando NZD 115 120 65
Pollando PLN 220 226 125
Portugalio EUR 59 62 33
Rusio EUR (40) (43) 23
Serbio EUR 40 43 23
Slovakio EUR 47 49 27
Slovenio EUR 56 58 34
Sud-Afriko EUR 59 62 33
Svedio SEK 760 790 430
Svislando CHF 82 88 49
Usono USD 78 82 47

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE31 4025 5105 3155 (BIC-kodo KREDBEBB).
• El aliaj landoj per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto paul_peeraerts@esperanto.be (Nur se vi havas bonhavon en via Paypal-konto. Se Paypal devas preni la monon el via kreditkarta aŭ alia konto, aldonu 6 % pro la bankkostoj).

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Banko: Bank Austria IBAN AT14 1200 0007 3926 2723. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Raiffeisen bank - 101 953 9617/5500. Rete: polnickypavel@seznam.cz.
• Ĉina: Zhang Yan（张艳), Linyi shi, lanshan qu, taihe huayuan, CN-276000, Shandong sheng （中国山东省临沂市兰山区泰和花园）Poŝtel: 086-15376913078. Retadreso: 122309267@qq.com.
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Tiina Kosunen. Rete: cefdelegito@esperanto.fi.
• Franca: Esperanto France, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9100 0008 0123 8025 668 BIC CCOPFRPPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.
• Hispana: Jose M. Rodriguez Hernandez, Apartado de Correos 3142, E-14080 Cordoba. Rete: ueaperanto@esperanto.ac.
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: pjetur@d10.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, L. Giros 74-51, LT-06322 Vilnius-26, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: asocio@esperanto.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, 011 Riverside Place, Alnwick Road, DIEP RIVER, 7800 Sud-Afriko. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Usona: Esperanto-USA, 2014 Capital Av. #100 Sacramento CA 95811. Tel.: +1 510 653 0998. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Anoncetoj
- Kolofono de la magazino MONATO
- Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...