Monato 2024/06
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2024-05-05T22:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

El diplomatia vidpunkto

TERORISMO

Trista unuaeco de Burkino

Multaj legantoj ne scias, ke la aŭstralia Instituto por Ekonomiko kaj Paco 1 publikigis en februaro raporton sub la nomo Tutmonda Indico pri Terorismo 2024: Mezuro de Konsekvencoj de Terorismo, kiu donas, interalie, resumon de ŝlosilaj tutmondaj tendencoj kaj procezoj rilataj al terorismo en 2023. Jen kelkaj interesaj analizaj pensoj kaj mallongaj diplomatiaj konsideroj.

La Tutmonda Indico pri Terorismo (TIT) 2 disponigas ampleksan superrigardon pri la temo ekde 2012. La 84-paĝa trafa raporto montras, ke la pliiĝo je 22 % de la nombro de mortigitoj de terorismo, kaj la samtempa malpliiĝo de la nombro de terorismaj atakoj, indikas la aktivan intensigon de la fenomeno, kiu lastatempe fariĝis pli kaj pli koncentrita kaj danĝera.

La plej granda terorisma atako en 2023 estis la atako de la 7a de oktobro de ekstremistoj de Hamaso en Israelo, kiu mortigis 1200 homojn kaj estas konsiderata unu el la plej grandaj terorismaj atakoj en la historio.

Trista unuaeco

La plej alta nombro da terorismaj atakoj en 2023 estis en la afrika lando Burkino, kie terorismaj atakoj mortigis 1907 homojn en 258 okazaĵoj, kio estas preskaŭ kvarono de ĉiuj mortintoj tra la tuta mondo. La influo de terorismo en ĉi tiu lando ekde 2014 pliiĝas ĉiujare. Sekvas Israelo (1210 mortintoj), Malio (753), Pakistano (689), Sirio (650) ktp.

Pliboniĝo

La plej grava pliboniĝo de la situacio en ĉi tiu kampo okazis en Irako kaj Afganio. Por la unua fojo Irako lokiĝis ekster la dek plej malbonaj landoj (11a loko). La totala nombro de terorismaj mortoj en ĉi tiu lando malpliiĝis je 99 % ekde sia pinto en 2007 kaj nombro de terorismaj incidentoj malpliigis je 90 %.

Ankaŭ en Afganio (6a loko) la nombro de mortoj malpliiĝis je 84 % kaj la nombro de terorismaj incidentoj je 75 % ekde 2007. Estas tamen rimarkinde, ke TIT ne inkluzivas perfortojn de ŝtatoj aŭ iliaj reprezentantoj. Pro tio en la raporto ne plu estas menciitaj agoj de la taliba movado.

Terorismaj grupoj

Laŭ la raporto la Islama Ŝtato (IŜ) kaj ĝiaj filioj estas la plej malbona terorisma grupo en la mondo jam por la naŭa jaro sinsekve. IŜ realigis terorismajn atakojn en 20 landoj en 2023 kaj respondecas pri la morto de 1636 homoj. Sekvas la armestila, gerila islamisma palestina movado Hamaso, la Subtena Grupo por Islamo kaj Islamanoj (Jamaat Nusrat Al-Islam wal Muslimeen) kaj al-Ŝabab, terorisma milico de salafisma ĝihadismo en Somalio.

Epicentro

La raporto unusence konstatas, ke la epicentro de terorismo moviĝis de Proksim-Oriento al la Sahela regiono en subsahara Afriko, kie Burkino, Malio kaj Niĝero respondecas pri la plimulto de la mortoj de la loka loĝantaro sekve de terorismaj atakoj en la regiono. Ĉi tiuj tri landoj alfrontas necertan estontecon, ĉar post perfortaj armeaj puĉoj ili havas militistajn registarojn, eksiĝis el la Ekonomia Komunumo de Okcident-Afrikaj Ŝtatoj kaj en septembro 2023 anoncis la kreadon de nova defenda alianco, la t.n. Alianco de Sahelaj Ŝtatoj.

La regionoj plej frapataj de terorismo estas subsahara Afriko, Proksim-Oriento, Nord-Afriko kaj Sud-Azio, kie en 2023 okazis ĝis 94 % de la mortoj.

Neantaŭvidebleco

Terorismo kiel formo de timigo de la loĝantaro kun politikaj celoj estas escepta, kaj ĝia neantaŭvidebleco kaj la nombro da viktimoj kondukas al emociaj kaj psikologiaj konsekvencoj, kiuj poste povas konduki al gravaj sociaj kaj geopolitikaj sekvoj en diversaj regionoj de la mondo.

Kia estonteco?

El ĉi tiu vidpunkto la politikaj prognozoj por 2024 kaj la sekva periodo estas tre necertaj. Ne estas duboj, ke la terorisma atako de Hamaso de la 7a de oktobro pasintjare signife plialtigis politikan streĉadon en la mondo kaj la eblon de terorismaj atakoj en ŝtatoj, kiuj estas perceptataj kiel subtenantoj de Israelo, aŭ en ŝtatoj kun granda juda loĝantaro. Kompreneble, al ĉi tio ankaŭ devas esti aldonita la daŭra malboniĝo de la sekureca situacio en la Sahela regiono, kiu povas konduki al plia kresko de konfliktoj kaj terorismaj agadoj.

1. La Instituto por Ekonomiko kaj Paco (IEP, https://www.economicsandpeace.org) estas sendependa, senpartia kaj neprofitcela ideofabriko, kies celo estas enfokusigi la atenton de la mondo al paco. IEP havas ĉefsidejon en Sidnejo kaj oficejojn en Nov-Jorko, Hago, Meksikurbo, Bruselo kaj Harareo.

2. La Tutmonda Indico pri Terorismo (TIT) vicigas landojn surbaze de diversaj kvalitaj kaj kvantaj indikiloj (ekzemple la nombroj de terorismaj atakoj, viktimoj, vundoj, kidnapoj ktp.) dum diversaj eventoj kaj antaŭaj jaroj, kiuj havas malsaman pezon dum la kalkulado de la indico.

Julius HAUSER

Julius HAUSER estas emerita ambasadoro de Slovakio.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Politiko

OKCIDENTA AFRIKO

Danĝero en Sahelo

En Afriko aktivas kelkaj ekstremismaj islamaj organizaĵoj. Unu el ili estas Ansarul Islam. MONATO esploris la temon kun Frederick Appiah Afriyie de la Esplorcentro por Analizo kaj Sekurecstudoj (Akro, Ganao).

MONATO: Kio estas Ansarul Islam, kaj kiuj estas ĝiaj ĉefaj trajtoj?

APPIAH AFRIYIE: Ansarul Islam, fondita en 2016 de Ibrahim Malam Dicko, fulana 1 imamo kaj predikisto naskita en Soum, Burkino, estas ekstremisma islama organizaĵo, kiu agadas en la sahela regiono, precipe en la norda parto de Burkino. Ĝi estas rigardata kiel la unua batalema islamisma organizaĵo aperinta en Burkino. La doktrino de la organizaĵo estas bazita sur salafismaj principoj kaj celas krei islaman ŝtaton ene de Burkino. La ĉefaj strategioj de Ansarul Islam inkludas atakojn kontraŭ registaraj kaj armeaj instalaĵoj, same kiel la intencan viktimigon de nebatalantaj civiluloj. La perfortaj agoj de Ansarul Islam rezultigis la delokiĝon de pli ol 100 000 personoj kaj la fermon de 352 lernejoj nur en la regiono Soum.

Se ni konsideras la aliajn ĝihadismajn grupojn aktivajn en okcidenta Afriko kaj en la sahela regiono, la taktikoj de Ansarul Islam estas similaj al tiuj de aliaj grupoj, kiel Boko Haram kaj la „Okcident-Afrika Provinco de la Islama Ŝtato”. Tamen Ansarul Islam elstaras pro la alta ofteco de celado al civiluloj, kun 55 % de la atakoj direktitaj kontraŭ senarmilaj civiluloj, la plej alta procento inter la batalemaj islamismaj grupoj en Sahelo. La fokuso de la grupo en celado al civiluloj kaŭzis ĝian kvalifikadon kiel terorisma organizaĵo fare de Usono kaj Eŭropa Unio. En Burkino Ansarul Islam estas la plej signifa ĝihadisma grupo funkcianta en la lando.

La grupo Ansarul Islam respondecis pri pli ol 50 % de ĉiuj perfortaj okazaĵoj en Burkino ligitaj al batalemaj islamistoj inter 2016 kaj 2018, kun fokuso al la norda provinco Soum, kie ĝi starigis sian bastionon. Dum ekzistas aliaj ĝihadismaj grupoj funkciantaj en Burkino, kiel la Grupo por Subteno de Islamo kaj Islamanoj, ne ekzistas nuntempa grupo komparebla al Ansarul Islam laŭ grandeco kaj influo, laŭ la raporto Mapping Militant Organizations (2018) kaj laŭ la Agentejo pri Azilo de Eŭropa Unio.

MONATO: Ĉu vi povas klarigi la historian kaj socian kuntekston, en kiu la ribelo de Ansarul Islam aperis en Burkino? Ĉu iu fremda lando influis la pliiĝon de Ansarul Islam?

APPIAH AFRIYIE: La aperon de la ribelo de Ansarul Islam en Burkino eblas kompreni en la kunteksto de la historiaj kaj sociaj faktoroj, kiuj kontribuis al la pliiĝo de batalemaj islamismaj grupoj en la sahela regiono. La ŝlosilaj pelantoj de la konflikto estas la jenaj:

1) Historiaj faktoroj: La apero de Ansarul Islam povas esti atribuita al tumulto en Malio, najbara lando de Burkino, kie en 2012 separismaj tuaregoj kaj armitaj grupoj kun ligoj al Alkaido ekregis la nordajn regionojn, kiel raportis Human Rights Watch en 2018 kaj la Kriza Grupo 3 en 2017. Kvankam franca-gvidata armea interveno en 2013 kaj pacinterkonsento en 2015 ja alportis iom da stabileco en norda Malio, la situacio ŝanĝiĝis signife ekde 2015, kiam armitaj islamismaj grupoj etendis sian agadzonon al centra Malio. Antaŭ 2019 tiuj grupoj vastigis sian influon en Burkinon. La poraj limoj inter Malio kaj Burkino faciligis la senliman moviĝon de batalemaj islamismaj grupoj ĉie en la regiono, tiel kontribuante al la pliiĝo de Ansarul Islam, kiel rimarkis ankaŭ Héni Nsaibia kaj Caleb Weiss en 2018.

2) Sociaj faktoroj: Malriĉeco, marĝenigo kaj etnaj streĉitecoj estas la plej gravaj faktoroj, kiuj kontribuis al la apero de Ansarul Islam. Laŭ fontoj kiel Mapping Militant Organizations de 2018 kaj raportoj de Human Rights Watch (2018) kaj la Kriza Grupo (2017), tiuj sociaj faktoroj ludis gravan rolon. La fondinto de la grupo, Ibrahim Malam Dicko, originis el la fulana komunumo kaj estis predikisto en Soum, Burkino. La fulana popolo havas historion de marĝenigo en Burkino, kaj la plendoj de Ansarul Islam radikas en la kredo, ke la fulana komunumo estas maljuste traktata kompare al aliaj etnoj en la lando.

3) Transnaciaj ĝihadismaj retoj: Ansarul Islam asociiĝis kun la sahela reto de Alkaido kaj akiris subtenon de aliaj batalemaj islamismaj organizaĵoj en la regiono. La fondinto de la grupo, Ibrahim Malam Dicko, supozeble ricevis trejnadon de „Alkaido en Islama Magrebo” (AQIM) en Malio, kiel raportis Human Rights Watch. La limoj inter Malio kaj Burkino faciligis la senliman moviĝon de batalemaj islamismaj grupoj ĉie en la regiono, tiel kontribuante al la supreniro de Ansarul Islam.

Tro striktaj rimedoj de la burkina registaro responde al la ribelo ludis rolon en la kresko de Ansarul Islam, laŭ Héni Nsaibia, Caleb Weiss kaj Human Rights Watch. La deplojo de la registaro de neproporcia forto kaj la malobservoj de homaj rajtoj generis koleron kaj malkontenton ene de la loka loĝantaro, tiel plifortigante la varbajn klopodojn de la grupo.

Kvankam aliaj landoj ne estis rekte akuzataj je implikiĝo en la apero de Ansarul Islam, la poraj limoj inter Malio kaj Burkino faciligis la senliman moviĝon de batalemaj islamismaj grupoj ĉie en la regiono. Iuj el ĉi tiuj grupoj ankaŭ ricevis subtenon de iuj landoj, kiel dokumentis Human Rights Watch. Krome, la franc-gvidata armea interveno en Malio en 2013 kaj la ĉeesto de francaj trupoj en la regiono ludis rolon en la kresko de tiaj grupoj en Sahelo, kiel emfazis raporto de Human Rights Watch en 2018.

MONATO: Kiuj estis la sekvoj por la loĝantaro de la ribelo en Burkino?

APPIAH AFRIYIE: La ribelo en Burkino rezultigis signifajn humanitarajn sekvojn. La perforto kaŭzis grandan delokiĝon de la loĝantaro, kun preskaŭ 1,9 milionoj da personoj devigitaj forlasi siajn hejmojn pro la konflikto, inkluzive de pli ol 940 000 infanoj, ĝis la fino de decembro 2022, laŭ la registaro. En 2021 atakoj de armitaj grupoj instigis pli ol 237 000 homojn forlasi siajn loĝejojn, sumigante la tuton de interne delokitaj personoj ekde 2016 al pli ol 1,4 milionoj, kio egalas al 6 elcentoj de la loĝantaro, kiel raportis Human Rights Watch en 2022. Ĉi tiu disvastigita perforto influis la esencajn bezonojn kaj enspezkapablojn de homoj en 40 % de la teritorio de la lando. Aliro al agrikulturaj kampoj kaj vendejoj fariĝis malfacila, kaj multaj familioj luktas por plenumi siajn bazajn bezonojn, kiel raportis Eŭropa Komisiono en 2023.

Plie, la daŭra plimultiĝo de perforto en Burkino kaŭzis rimarkindan malkreskon de la homaj rajtoj kaj sekureckondiĉoj en la lando. Tiu malboniĝo fontas el pliiĝo de atakoj kaj abomenindaj agoj faritaj de armitaj islamismaj grupoj, daŭraj kontraŭleĝaj mortigoj aranĝitaj de ŝtataj sekurecaj taĉmentoj kaj porregistaraj milicoj dum kontraŭterorismaj operacoj kaj malboniĝanta humanitara krizo.

Krome, la kontraŭribelaj iniciatoj de la registaro havis ankaŭ signifan efikon ĉe la civila loĝantaro. Aperis akuzoj pri civilaj masakroj kun implikiĝo de sekurecaj taĉmentoj en Malio kaj Burkino en 2023, kiel raportis la Centro por Preventa Agado.

En aprilo 2023 postvivantoj de masakro en Burkino kulpigis la militistaron pri la morto de 136 civiluloj. Poste, en majo, Unuiĝintaj Nacioj publikigis raporton akuzantan maliajn sekurecajn taĉmentojn pri respondeco pri la morto de almenaŭ 50 civiluloj en vilaĝo en la regiono Mopti. La kontraŭribelaj strategioj de la burkina registaro, kiuj inkludis la tujan ekzekuton de suspektatoj, ankaŭ renkontis kritikojn pro ebla plifortigo de la ekstremismaj grupoj. Pluraj aktivuloj kaj membroj de la politika opozicio alfrontis pridemandadon aŭ arestadon post esprimo de zorgoj pri la respondo de la registaro al la kreskanta malsekureco.

Resume, la ribelo en Burkino rezultigis signifan delokiĝon de homoj, rimarkindan malkreskon de homaj rajtoj kaj sekureco kaj malboniĝantan humanitaran krizon. Ankaŭ la klopodoj de la registaro kontraŭbatali la ribelon estis kritikataj pro la ebla damaĝo al civiluloj, ekzemple aperis akuzoj pri civilaj masakroj kaj la uzado de taktikoj, kiuj povus fortigi la ekstremismajn grupojn.

MONATO: Kion implicas la ribelo de Ansarul Islam en Burkino por regiona sekureco kaj stabileco en Okcident-Afriko, kaj kiel la internacia komunumo povas kontribui por trakti ĉi tiun defion?

APPIAH AFRIYIE: La ribelo de Ansarul Islam en Burkino havas signifajn sekvojn por la sekureco kaj stabileco de okcidenta Afriko. La perforto de la grupo antaŭvideble tuŝos la operacon Barkhane de Francio, eble necesigante vastigon de la agadoj de francaj specialistaj rotoj, inkluzive de la eblo de operacoj ene de Burkino. Por trakti ĉi tiun aferon, la internacia komunumo povas kontribui, proponante grandan kaj daŭran subtenon al la regiono. Ĉi tiu subteno povas implici partnerecojn kun regionaj kaj sub-regionaj organizaĵoj kiel Afrika Unio, Ekonomia Komunumo de Okcident-Afrikaj Ŝtatoj kaj la Oficejo de UN por okcidenta Afriko kaj Sahelo.

La originoj de la konflikto en Burkino estas kompleksaj kaj havas plurajn dimensiojn. La perforto devenas ĉefe de Ansarul Islam, kiu havas sian originon en la daŭranta ribelo en Malio kaj estas ligita al la ĉeesto de Alkaido en la sahela regiono. La sociaj fundamentoj de ekstremisma perforto en la norda parto de Burkino ampleksas neadekvatan infrastrukturon, rivalecojn ene de la loka elito kaj longedaŭran neglekton fare de sinsekvaj centraj burkinaj registaroj. Ĉi tiuj faktoroj kolektive igis, ke Djibo 3 estas vundebla kaj senigita de subteno.

Multflanka respondo kun forta emfazo de hom-centra aliro estas esenca por la traktado de la fundamentaj kaŭzoj de la konflikto. Tio inkluzivas:
plibonigon de infrastrukturo: la neadekvata infrastrukturo lasis iujn areojn vundeblaj kaj izolitaj, igante ilin pli sentemaj al perforto;
pritrakton de problemoj pri administrado: la longdaŭra neglektemo de sinsekvaj centraj burkinaj registaroj kontribuis al la sociaj originoj de ĝihadisma perforto en norda Burkino;
antaŭenigon de socia unueco: internaj rivalecoj ene de la loka elito ludis rolon en la sociaj fundamentoj de ĝihadisma perforto en norda Burkino;
batalon kontraŭ malriĉeco: malriĉeco funkcias kiel signifa katalizilo por malsekureco en la regiono.
La koncernatoj respondecaj pri efektivigo de ĉi tiuj solvoj devus inkluzivi la burkinan registaron, regionajn kaj subregionajn organizaĵojn kiel Afrika Unio kaj ECOWAS, same kiel la internacian komunumon (Unuiĝintaj Nacioj, 2023).

1. La fulanoj estis iam nomada afrika etno, loĝanta ĉefe en Malio, Ganao, Burkino kaj Eburbordo.
2. La Internacia Kriza Grupo estas ne-registara organizaĵo kun 130 dungitoj. Ĝi analizas kaj proponas solvojn por internaciaj konfliktoj.
3. La ĉefurbo de la provinco Soum (red.).

Massimo RIPANI

Frederick Appiah Afriyie estas aŭtoro de „An Inquisition of Ansaroul Islam Insurgency in West Africa and Its Emerging Threat” (Enketo pri la ribelo de Ansarul Islam en okcidenta Afriko kaj ĝia emerĝanta minaco).

BALOTOJ

2024: Ĉu cezuro en la germana politiko?

En 2024 okazas eĉ kvar gravaj balotoj en Germanio: la balotoj pri la Eŭropa Parlamento en junio, kaj en septembro krome parlamentaj balotoj en tri el la 16 federaciaj landoj. Ĉio ĉi okazas en politike tre turbula tempo: la aktuala registaro, koalicio konsistanta el la socialdemokrata SPD, la verdula Grüne kaj la liberala FDP, laŭpercepte kaj laŭ multaj enketoj estas la plej nepopulara registaro en la germana historio post 1945. Kaj ĝuste en la landoj Brandenburgio, Saksio kaj Turingio, kie en septembro estos balotoj, la politika situacio estas eĉ pli kompleksa kaj intensa ol en la cetera Germanio.

Panjo pensiiĝas

Kiam en decembro 2021, post la balotoj pri la federacia parlamento, kreiĝis nova registaro kaj post 16 jaroj finiĝis la regado de Angela Merkel, multaj en Germanio esperis, ke la nova registaro donos novajn impulsojn al sociaj reformoj, al politikstilo pli proksima al civitanoj kaj al ekonomio. Angela Merkel ja havis sian „oran epokon”, sed ŝia lasta kanceliera periodo ekde 2017 ne apartenis al ĝi: ĝi jam estis karakterizata de unuaj malfavoraj sekvoj de ŝia ekonomia politiko, kaj la kovim-epidemio kaj ties mastrumado ekde 2020 ĉe multaj germanoj tute fuŝis la iam bonan renomon de ilia Mutti („panjo”), kies kovim-politiko estis unu el la plej striktaj en Eŭropo kaj sendube la plej persista: en Germanio estis tri enfermadoj ekde marto 2020, la plej longa (preskaŭ sep monatojn) en 2021.

En julio 2021 inundo trafis la okcidentgermanan Ahr-valon. La politika mastrumado de tiu naturkatastrofo estis relative fuŝa, kaj la postsekvoj de tio iĝis kvazaŭ la lasta ĉerkonajlo por la registara koalicio de la konservativa CDU de Merkel kaj la socialdemokrata SPD. Kovimo kaj klimatŝanĝiĝo estis do la plej gravaj temoj en la balotkampanjo de 2021: la unuan temon plej bone pritraktis la liberala FDP (partikoloro: flava), kiu promesis pli da memrespondeco al la homoj kaj ĉesigon de la ĝistiama kovim-politiko. La temon „klimatŝanĝo” plej bone prezentis la ekologia partio Grüne (partikoloro: verda): la verduloj promesis al la balotantaro ne malpli ol „verdan ekonomimiraklon”, do pli da bonstato per verda, kontraŭ-klimatŝanĝa politiko.

La ĝis tiam kunregantaj socialdemokratoj de SPD aspiris al registarŝanĝo: la „granda koalicio” (granda, ĉar ĝin kreis la du iam grandaj popolpartioj) estis tre nepopulara inter germanoj, ĉar ĝi laŭpercepte forviŝis la limojn inter la politikaj ideologioj. En la balotoj, la 26an de septembro 2021, evidentiĝis, ke SPD povas formi novan registaron sen CDU: tripartian koalicion tamen, kio estis novaĵo en germana federacia politiko, sed la popola deziro je ŝanĝoj estis sufiĉe granda por riski tion. Kune kun la liberala FDP kaj la verdulaj Grüne SPD kreis novan ruĝ-flav-verdan koalicion – la „semaforon” (Ampel en la germana), kiel ĝi en Germanio nomiĝas –, kaj kanceliero fariĝis Olaf Scholz de SPD, la unua socialdemokrata kanceliero post Gerhard Schröder en la 2000aj jaroj.

La antaŭsignoj por la nova registara koalicio estis multpromesaj: komenco de nova, post-epidemia epoko, savo de la klimatŝanĝaj sekvoj, sociaj reformoj, eĉ laŭleĝigado de kanabo. Post 16 jaroj denove ekblovis „vento de ŝanĝo” en Germanio. Sed la komenca eŭforio ne daŭris longe: laŭ aktualaj enketoj de usona enketinstituto Morning Consult Olaf Scholz estas la plej nepopulara kanceliero de postmilita Germanio. Laŭ la rezultoj de tiu enketo eĉ 73 % de la germanoj malkonsentas kun lia politiko. Por tio estas multaj, ankaŭ memkaŭzitaj, kialoj.

La semaforo malfunkciiĝis

Nur du monatojn post la enoficiĝo de la nova registaro okazis io, kion la semaforo povis nek antaŭvidi, nek preventi: la rusia agreso kontraŭ Ukrainio en februaro 2022. Kiel ĉie en la cetera Eŭropo, ankaŭ en Germanio tio kaŭzis plialtiĝon de la inflacio kaj energipolitikan nestabilecon. Tiu lasta estis en Germanio eĉ multe pli ŝarĝa ol en aliaj landoj de Eŭropo: estis ja Germanio, kiu forte dependis de rusaj liveradoj de tergaso kaj ekde la kancelierado de Gerhard Schröder kune kun Rusio eĉ konstruis novajn duktojn. Pro tiu politiko de Wandel durch Handel („ŝanĝo per komerco”) nun ekvenis venĝo.

Al la energipolitika nestabileco krome kontribuis, ke Angela Merkel en 2011, post la tertremkatastrofo de Fukuŝimo, decidis ĉesigi la uzadon de civila atomenergio. En 2022 plejparto de la germanaj atomelektrejoj jam ĉesis funkcii, kaj la verduloj nepre volis kompletigi la planon forlasi atomenergion: kontraŭe al la opinio de siaj du aliaj koalicipartneroj, kontraŭe al la opinio de plejparto de la germanaj civitanoj kaj malgraŭ la altegaj energiprezoj la verdulaj Grüne persistis pri ĉesigo de atomenergio. La lasta germana atomelektrejo elŝaltiĝis en aprilo 2023.

Alia granda daŭrotemo, ne nur en Germanio, estas la migradkrizo: granda plejparto de germanoj ŝatus havi grandan ŝanĝon rilate al migradpolitiko. Sed ĉi tie la semafora koalicio longe nenion liveris, nur komence de aprilo oni post longa diskutado enkondukis pagokarton por rifuĝintoj. Ankaŭ la 1an de aprilo 2024 laŭleĝiĝis kanabo en Germanio, kun prokrasto de preskaŭ unu jaro kaj per jure ne bone farita leĝo. Aliaj temoj, pri kiuj la registara koalicio daŭre kvereladas, estas multaj. Kaj ĉio ĉi okazas en grava balotjaro, kiam krom eŭropaj balotoj okazos ankaŭ tri balotoj en orientgermanaj landoj. La kverelado kaj la nesolvitaj krizoj puŝas multajn balotantojn en la manojn de popolismaj partioj de ambaŭ ideologiaj flankoj.

Ŝanĝoj en la germana partisistemo

Jam en la merkelaj jaroj la dekstrema kaj eŭroposkeptika AfD (Alternativo por Germanio), fondita en 2013 kiel sekvo de la financkrizo, pelis antaŭ si precipe la partion de Merkel, CDU. AfD jam sen kvereloj estis sufiĉe forta precipe en orienta Germanio kaj nun povus fariĝi la granda venkinto de la semafora kverelpolitiko. Kaj nur fine de 2023 ĝi mem ricevis konkuranton: BSW (Alianco Sahra Wagenknecht), alianco nomata laŭ sia fondintino Sahra Wagenknecht, estas maldekstrema, konservativa kaj por-rusia partio de iama eminentulino de la partio Die Linke (La maldekstruloj), kiu siaflanke dronas en politika sensignifeco. Sian stabilecon en la partisistemo la BSW devas ankoraŭ pruvi en la venontaj balotoj.

La oriento leviĝas!

La balotoj pri la Eŭropa Parlamento en junio estas la unua testo de la politika kaj socia etoso en Germanio, sed pli gravaj por la germana politiko estos la tri balotoj en Turingio, Saksio kaj Brandenburgio en septembro. Precipe Turingio jam ekde la lastaj balotoj en 2019 havas tre malstabilan registaron: la plej granda frakcio en la parlamento estas la maldekstrema Die Linke, la due plej forta estas la dekstrema AfD. La aktuala registaro ekde 2020 estas maldekstrema koalicio el la tri partioj Die Linke, SPD kaj Grüne (kun ĉefministro Bodo Ramelow de Die Linke), kiu tamen ne havas plimulton en la parlamento kaj estas tolerata de la konservativa CDU. Ĉio ĉi por malhelpi ian ajn influon de la dekstrema AfD al la landa politiko. Sed tiu strategio de ekskludado de AfD je ĉiu prezo nun povas iĝi politika bumerango: en la septembraj balotoj AfD povus iĝi la plej granda partio, kun granda distanco al CDU, kiu laŭ aktualaj enketoj iĝus la dua partio.

La turingia prezidanto de AfD Björn Höcke, kiun laŭ decido de germana juĝisto oni povas nomi „faŝisto”, aspiras iĝi la venonta ĉefministro de Turingio, kion la aliaj partioj nepre volas malhelpi. Post la ĉi-jaraj balotoj Turingio povus iĝi lando neregebla. Nur iomete pli bone aspektas la situacio en la najbara Saksio: ankaŭ tie AfD laŭ ĉiuj enketoj jam delonge estas la plej forta partio kaj minacas la pozicion de la aktuala ĉefministro Michael Kretschmer (CDU). Saksio ekde 1990 estis „nigra bastiono” (bastiono de CDU), sed nun ĝi pli kaj pli iĝas „blua”, laŭ la partikoloro de AfD.

La ĉefkialo estas la sekvoj de la migradkrizo: Saksio estas limlando al Pollando kaj Ĉeĥio, kaj ekde 2021 la kontraŭleĝa migrado el Azio ankaŭ ĉe tiuj limoj pliintensiĝis. Sed neneglektendaj estas ankaŭ la sekvoj de germana reunuigo: Saksio estas ekonomie la plej sukcesa lando de la „novaj landoj” (de la iama Germana Demokratia Respubliko), sed la maljustecoj de la 1990aj jaroj – ĉu veraj aŭ nur perceptataj – kaj de tio rezultintaj rankoroj kontraŭ okcidenta Germanio forte enradikiĝis ĉe multaj loĝantoj de orienta Germanio, kaj precipe en Saksio. AfD en Saksio, ekzemple, varbas ankaŭ per la slogano „La oriento leviĝas!” por montri rezistadon kontraŭ la altrudita malĝusta kaj maljusta politiko el la okcidento. AfD en Saksio ŝatus formi „burĝan” koalicion kun la saksa sekcio de CDU, sed la federacia CDU volas neniel kunlabori kun AfD kaj daŭre ekskludi ĝin el la politika vivo. Tamen eblas, ke la postbalotaj realaĵoj en Saksio postulos alian solvon: Turingio jam nun montras, ke homoj volas stabilecon kaj ne ideologiajn ŝajnsolvojn.

Kompare kun Turingio kaj Saksio la situacio en Brandenburgio ŝajnas esti pli stabila: ankaŭ tie AfD povus iĝi la plej forta partio; ankaŭ tie la migradkrizo ĉe la limo al Pollando pliintensiĝis. Sed kompare al la aliaj du landoj AfD en Brandenburgio ne havas tiom grandan antaŭeniĝon, ĝia venko ankoraŭ ne ŝajnas esti certa. Precipe la nordo de la lando estas tradicie „ruĝa” (do SPD-lando). Kaj, kio plej gravas: meze de Brandenburgio situas la germana ĉefurbo Berlino. Ĝi ja estas aparta lando, sed la metropola influo de Berlino etendiĝas al preskaŭ la tuta Brandenburgio kaj iom mildigas la partipolitikan pejzaĝon tie.

Kion tio signifas por Germanio?

La kampanjo por la ĉi-jaraj balotoj estas komenco de tio, kio sekvos en 2025: la balotoj pri federacia parlamento. En 2025 la germana balotantaro decidos pri sia nova registaro, kaj nun ne ŝajnas, ke la reganta semaforo plu oficos. La rezultoj de tiuj balotoj pliintensigos la jam nun intensan politikan kaj socian atmosferon en Germanio. La daŭre ne solvita migradkrizo kune kun ekonomia stagnado kaj la rusia-ukrainia milito en la fono havas la potencialon fundamente ŝanĝi la germanan politikon. La reganta semaforo devas ekkompreni, ke la tempo por plenumi malnovajn balotpromesojn jam delonge pasis. Ĝi devas alveni en la realeco: la germana balotantaro volas, ke ĝi kontraŭagadu la kontraŭleĝan migradon kaj laboru por la ekonomia bonstato de Germanio. Savado de la klimato aŭ liberaligo de la drogpolitiko eble estas laŭtempaj aŭ morale altegaj projektoj, sed ili tamen tute ne sufiĉas por venki en balotoj. Bedaŭrinde ne ĉiuj en la germana registaro ekkomprenis tion, kaj la plej granda profitanto de tio povus iĝi AfD.

Martin PTASIŃSKI

Germanio

Moderna vivo

FESTOJAROJ

Omaĝe al kameledoj

La 4an de decembro 2023 ONA, la Organizaĵo pri Nutrado kaj Agrikulturo de Unuiĝintaj Nacioj (UN) deklaris la jaron 2024 Internacia Jaro de la Kameledoj. Rezolucio pri tio, kiu estis proponita de Bolivio kaj prezentita de Ekvadoro kiel tiama portempa prezidanto de G77 1, estis aprobita de la Ĝenerala Asembleo de UN la 17an de oktobro 2017.

Celo

Per tio UN volas altigi la konscion pri la graveco de tiuj bestoj, altiri la atenton al ilia kontribuo al la subtenado de nutraĵsekureco, nutrado kaj ekonomia kresko, precipe de indiĝenaj loĝantaroj kaj lokaj komunumoj en pli ol 90 landoj tra la mondo.

La rezolucio deklaras, interalie, ke dromedaroj (Camelus dromedarius), baktriaj kameloj (Camelus bactrianus), ljamoj (Lama glama), alpakoj (Lama paco), vikunoj (Vicugna vicugna) kaj gvanakoj (Lama guanicoe) konsistigas nedisigeblan parton de la strukturo de lokaj socioj. Tio signifas, ke ĉiu specio de kameledo ludas unikan rolon en la protektado de la ekosistemo, konservado de biodiverseco kaj nutraĵsekureco kaj adaptado al klimatŝanĝiĝo.

Multflanka profito

Kameledoj havas gravan signifon por diversaj aspektoj de la homa vivo. Ili utilas kiel grava fonto de lakto kaj viando, per kio ili signife kontribuas al la batalo kontraŭ malsato kaj nesufiĉa nutrado. Haroj de kameledoj estas uzataj por produktado de vestaĵoj kaj ŝirmejoj, kio konformas al daŭrigeblaj praktikoj kaj subtenas vivrimedojn.

Kameledoj funkcias kiel tre sekuraj transportiloj de varoj kaj homoj kaj liverantoj de organikaj sterkoj; en malmildaj klimataj kondiĉoj ili rezistas kaj adaptiĝas, danke al kio ili estas interalie tre gravaj en diversaj ekosistemoj.

Kameledoj ludas gravan rolon en rilato kun la plenumado de la celoj por daŭrigebla evoluo. Ili povas vivi eĉ tie, kie aliaj bestoj absolute ne povas supervivi.

Kultura aktiveco

Turismaj agentejoj proponas diversajn aranĝojn pri kameledoj, kiel ekzemple kameldancadon, kamelkurojn, tondadon de kamelharoj, ornamadon de kameloj ktp., kio pruvas la kulturan kaj socian gravecon de kameledoj ĉe komunumoj tra la mondo.

Monda tago

De 2009 estas festata ĉiujare la 22an de junio la Monda Tago de Kameledoj. La aŭtoro de ĉi tiu ideo estas prof. d-ro Abdul Raziq Kakar, kiu volas per la festo memorigi kaj emfazi la verajn valoron kaj potencialon de kameledoj tutmonde.

1. G77 aŭ grupo de la 77 estas grupo de disvolviĝantaj landoj, kiuj celas helpi, subteni kaj apogi unu la alian dum debatoj de UN.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Li esperantistiĝis kiel memlernanto en 2010.

MIGRADO

Venezuelanoj tramonde

Migrado estas vastiĝanta fenomeno: milionoj da homoj en la tuta mondo serĉas ekonomian, politikan kaj socian stabilecon ekster la propraj devenlandoj.

Fojfoje pro perforto, foje pro malriĉeco, foje pro minacoj – estas ja multaj kaŭzoj – homo estas puŝata forlasi sian patrujon postlasante ĉion kaj komencante novan vivon en kultura, ekonomia, politika kaj socia medio tute malsama ol la propra. Kaj kompreneble tio havas tre kompleksajn sekvojn por migrantoj kaj iliaj familioj. Iri de unu lando al alia ne estas tiel malfacile kiel ŝajnas. Kio malfaciligas la aferon estas la kultura kaj gastronomia ŝoko, kiu ĉiam tuŝas migrantojn. Adaptiĝi al novaj vivstiloj estas io, kion migrantoj konsideras plej malfacila.

La venezuela migrofenomeno ne multe diferencas de tiu en aliaj landoj, kaj, kiel aliloke, ĝi ankaŭ disigas la socion. Kialo? La landa ekonomia situacio, kiu sigelis la sorton de pli ol sep milionoj da venezuelanoj, kiuj – laŭ la Oficejo de la Alta Komisiito de Unuiĝintaj Nacioj por Rifuĝintoj – elmigris al diversaj landoj en Eŭropo, Latin-Ameriko kaj Karibio serĉante pli bonajn vivkondiĉojn.

Celataj landoj

La supra tabelo prezentas statistikojn – laŭ raportoj de la retejo Statista – per kiuj eblas kalkuli, ke 7 631 650 venezuelanoj estas disaj tra la mondo

Kolombio estas la lando, kiu havas la plej multajn venezuelajn migrintojn, kaj ĉi tiu situacio estigas necertecon ĉe migrantoj kaj la loka loĝantaro. Peruo aperas kiel la lando due plej ŝatata de venezuelanoj. Strange estas, ke la tria lando preferata de migrantoj estas Usono. Ne estas mirinde, ke venezuelaj migrantoj decidas iri al Kolombio aŭ Peruo, ĉar ili estas „proksimaj” latin-amerikaj landoj, sed la fakto, ke duonmiliono da homoj riskas sian vivon trairante tutajn landojn, ĝangalojn, riverojn, montojn, sablojn aŭ danĝerajn vojojn indikas nur unu aferon: venezuelanoj estas riskemaj homoj, kiuj luktas por atingi siajn revojn, eĉ se la revoj estas milojn da kilometroj for.

Malfacila vojo al Usono

Se oni estas vojaĝanto kun ĉiuj dokumentoj en ordo (pasporto, vizo ktp), oni simple aĉetas flugbileton kaj vojaĝas al Usono. Sed se oni estas sendokumenta vojaĝanto, la vojo al Usono estas pli longa kaj pli malfacila. La vojaĝo komenciĝas en la ĝangalo de Darien (Kolombio), daŭras tra Panamo, Kostariko, Nikaragvo, Honduro, Gvatemalo kaj Meksiko, antaŭ ol povi atingi Usonon. Ĝi estas malfacila kaj kompleksa vojaĝo, kiun ne ĉiuj venezuelaj migrantoj sukcesas fini.

Ne ĉio bonas

La kompleksa situacio tagon post tago pliigas la kvanton da homoj, kiuj decidas forlasi sian landon je ĉia risko, sed ne ĉiuj estas honestaj.

La plimulto de la venezuelaj migrantoj estas bonaj homoj, kiuj iras al tiuj landoj por labori kaj helpi sian familion, kiu restas en la patrolando. Tamen, ne ĉiuj estas bonaj homoj. Estas ankaŭ pluraj homoj, kiuj elmigris el Venezuelo kaj faras krimajn agojn en la diversaj landoj, kie ili ekloĝas.

Jezer DORANTE
korespondanto de MONATO en Venezuelo

Jezer Dorante estas instruisto pri hispana lingvo kaj literaturo, radioparolisto kaj muzikisto. Li kreas esperantan enhavon por Jutubo kaj verkas dulingvajn artikolojn.

Lando | Kvanto de venezuelanoj
Kolombio | 2 875 743
Peruo | 1 542 004
Usono | 545 200
Brazilo | 510 499
Ekvadoro | 474 945
Ĉilio | 444 423
Hispanio | 438 380
Argentino | 217 742
Dominika Respubliko | 124 141
Meksiko | 113 108
Italio | 59 400
Panamo | 58 158
Trinidado kaj Tobago | 36 218
Urugvajo | 32 939
Kostariko | 29 405
Portugalio | 27 700
Kanado | 27 300
Gujano | 21 676
Arubo | 17 085
Bolivio | 16 350
Kuracao | 14 000
Paragvajo | 5 234

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Eseoj

CELIBATO

La laŭdira tabuo, pri kiu neniam parolis Jesuo

Celibato (aŭ pli simple: fraŭleco, senedzineco) por pastroj en la Romkatolika Eklezio de latina rito estas temo debatata jam de pluraj jarcentoj. Ĝi naskis lastatempe pli kaj pli kontrastajn opiniojn kaj fervorajn diskutojn, portante la Romkatolikan Eklezion tre proksimen al nevolata skismo. Dum plej multaj branĉoj de tiu eklezio nomataj „siarajtaj” (sui iuris) (kvankam tro ofte ignorataj en latinaj rondoj, kvazaŭ temus pri iu tre hontinda kaj granda sekreto), permesas edziĝon antaŭ la ricevo de religiaj ordinoj (do dum tiel nomata diakoneco), en la latinrita romkatolika eklezio tiu pri fraŭleco restas nepra postulo por sacerdotoj, je la nomo de ne pli bone klarigata/priskribata tradicio.

Kiuj proponas tre logikan, minimume iompostioman, ŝanĝon pri tiu nelogika postulo, ne malofte estas rigardataj kiel herezuloj aŭ blasfemuloj, dum la vera herezo kaj blasfemado ja estas la trudo de regulo kontraŭa al la homa naturo, neniam enkondukita de Jesuo. Lia predikado ja rilatis tute aliajn problemojn, pekojn kaj ĉefe hipokritajn kondutojn.

Kiu kialo?

La kialo de tiu mistera tabuo pri edziĝo por pastroj ne klaras. Ja en la ortodoksaj kristanaj eklezioj, tiom ligitaj al plej etaj detaloj de la tradicio, pastroj regule rajtas edziĝi, kvankam antaŭ la pastra ordiniĝo. En evangeliaj eklezioj, la situacio varias laŭ la nomoj, kun multaj pastroj (kaj pastrinoj) tamen, kiuj povas libere geedziĝi sen restriktoj rilataj al la propra eklezia rolo.

La kvar oficialaj evangelioj, kiuj devus gravi ege pli ol relative freŝaj nelogikaj kutimoj kaj ekleziaj leĝoj, mencias la bopatrinon de Petro, kiu resaniĝis pere de la agado de Jesuo (Mateo 8:14-15 kaj Marko 1:29-31). Tio sugestas, se ni ne estas stultaj, ke Petro mem, unu el la plej gravaj apostoloj kaj sanktuloj, esence la unua papo, al kiu Jesuo lasis la ŝlosilojn de paradizo, ja estis mem edziĝinta. Ne ekzistas ajna alia eksplicita malpermeso edziĝi por pastroj en la Nova Testamento. 1 Timoteo 3:2 specifas, cetere, ke la episkopo mem devas esti "edzo de unu edzino", kio estas interpretebla diverse en la diversaj kristanaj tradicioj, sed denove komprenigas, ke eĉ episkopoj devus havi minimume la rajton (se ne la devon) edziĝi, se ili tion deziras.

Ankaŭ je la lumo de ĉio verkita ĉi-supre, la debato pri la celibato de pastroj en la Romkatolika Eklezio estas pli aktuala kaj vigla ol iam. Ekleziaj figuroj kiel la malta ĉefepiskopo Charles Scicluna (konsiderata tre proksima al papo Francisko kaj forte batalanta kontraŭ la hontinda pedofilio en la eklezio) petis, ke eku serioza pripensado pri la temo. Eĉ la kardinaloj Parolin kaj Hollerich malfermis la pordon al dezirebla revizio de la postulo pri fraŭleco. Hollerich, ekzemple, substrekis la deziron kaj emon de multaj junuloj iĝi sacerdotoj: deziron bremsatan, tamen, de la perspektivo resti senkompate solaj kaj ne povi krei familion dum la tuta vivo; iu sindevigo kaj defio tro granda por hodiaŭaj homoj (kaj eble ankaŭ por hieraŭaj, spite al la silento, kiu ĉiam ekzistis prie).

Edzino kaj kvar filoj

La alkroĉita foto montras la veron kaj respondas al la justa, tute normala kaj laŭdinda realo en multaj romkatolikaj rondoj en la tuta mondo, ekstere tamen de la latina rito. La libandevena pastro Woakim Chihane, tute lerta kaj kompetenta sacerdoto, ĉiam ĉeesta en sia paroĥo laŭ ties bezonoj kaj ĉiam flanke de iu ajn membro de sia komunumo en iu ajn momento, aperas gaje en foto kune kun sia edzino, ekde junio 1990, kaj kvar gefiloj. Nenio kaŝinda, nenio prihontinda: nur bela, feliĉa, sankta familio, sen io alia por aldoni, sen iu ajn strangeco, sen iu ajn mortiga peko. Ne eblas kompreni, rigardante tiun foton, kia estas la problemo ebligi al dezirantaj pastroj edziĝi, por servi Dion kaj samtempe plenumi kroman mision, al kiu oni sentas sin vokata. Kial estu malpermesata por nur „latinaj romkatolikoj” iu eblo klare ekzistanta kaj antaŭvidata por la plej multaj kristanaj pastroj kaj eĉ romkatolikaj pastroj en orientaj ritoj (maronita, kopta, grek-katolika, melĥita ktp). Jesuo estis ununura, kaj lia instruado estis ununura. Kial oni aplikas tiel strikte kaj malmole tiel malsamajn regulojn por pastroj de la sama eklezio? Tio estas vera mistero kaj paradokso, kontraŭ kiu oni rajtas kaj devas batali. Fakto estas, ke la fraŭleco de ekleziuloj estas kutimo ekestinta relative malfrue en la historio de la eklezio, dum Jesuo mem neniam parolis pri malpermeso edziĝi por siaj sekvantoj.

Papo Francisko en diversaj siaj paroloj, intervjuoj kaj verkoj ekde 2013 prudente malfermis la pordon al funda pripensado pri la temo de senedzineco. La ŝajno estas, ke li volus permesi edziĝon al iu ajn, kiu interesiĝas pri tiu eblo, sed samtempe li deklaris, ke ne estos li la instiganto de definitiva ŝanĝo, kaŭzante esperon sed ankaŭ konfuzon inter diversaj frakcioj de la Romkatolika Eklezio.

Malsamaj opinioj

La debato okazanta naskas tre malsamajn opiniojn: unuj vidas en la „elekto” (ĝi ja estas ne elekto, sed trudo) de celibato la signon de tuta sindediĉo al servado de la eklezia komunumo kaj al pli profunda spirita vivo, dum aliaj proponas aktualigon de la reguloj, kiuj permesu al pastroj normale edziĝi, nelaste por pli bone kompreni la problemojn de nunaj homoj, de nunaj familioj kaj povi solvi pli efike multajn grandajn defiojn de la hodiaŭa eklezio.

La estonteco de celibato por pastroj en la Romkatolika Eklezio estas temo en konstanta evoluo. La temo estas kompleksa kaj postulas teologiajn, praktikajn kaj kulturajn konsiderojn. Tamen klaras la fakto, ke tiu pri senedzineco estas tradicio, kutimo, disciplino de specifa rito (la latina) de la Romkatolika Eklezio, sed tute ne estas netuŝebla dogmo. La nuntempaj diskutoj espereble kondukos al pripensoj kaj ŝanĝoj en la estonteco. Se ĉiu pastro povos libere elekti kion fari el sia persona vivo, oni havos pastrojn pli kontentajn kaj malpli subprematajn.

Pedofilio

Oni povas prave kredi, ke la temo pedofilio en la eklezio estas kompleksa kaj multfaktora. Studoj kaj analizoj pri la skandalo de pedofilio en la Romkatolika Eklezio montris efektive serion da sistemaj problemoj, inkluzive de la traktado de akuzoj, la kulturo de silento kaj la manko de respekto al la viktimoj. Ne ekzistas rektaj ligoj inter la senedzineco de la pastroj kaj la skandalo de pedofilio. La plimulto de la okazoj pri seksaj perfortoj ene de la Eklezio rilatas al misuzo de infanoj fare de viroj, kiuj fariĝante pastroj sindevigis al ĉasteco. Tamen tio ne signifas, ke la senedzineco mem estas la kialo de perfortoj kaj misuzoj. Iuj asertas kaj kredas, tamen, kiel la malta kardinalo Scicluna, ke la enkonduko de la libera eblo por pastroj elekti edziĝon povus malpliigi la streĉon ligitan al daŭra soleco kaj malpermeso havi familion aŭ simple normalan aman (seksan!) vivon.

Tiu ĉi perspektivo ne estas universale akceptata, kaj la abolo de nepra celibato por pastroj ne estas definitive pruvita kiel solvo al la problemo de seksaj misuzoj kaj perfortoj en la Romkatolika Eklezio. Iel ajn, la nuntempa forta debato decidos la manieron, kiel la Eklezio volos alfronti siajn defiojn, alirante finfine al la tria jarmilo de sia ekzisto kaj alkutimiĝante almenaŭ parte al modernaj tempoj, en kiuj ĝi nun spertas grandan krizon pri identeco, sen aliflanke ŝanĝi (kio pleje gravas!) etetan komon en la instruoj de Jesuo Kristo.

Roberto PIGRO
korespondanto de Monato pri Italio, Grekio kaj Kipro

Turismo

VIDINDAĴOJ

Viena Muzeo malfermita

Post tri jaroj de renovigo la Viena Muzeo denove akceptas vizitantojn. La iama „Historia muzeo de Vieno” troviĝis en trietaĝa domo. Oni intencis ne nur renovigi, sed ankaŭ pliampleksigi la muzeon.

La konstruaĵo ne ebligis aldonan ŝarĝon de du pliaj etaĝoj. Pro tio arkitekta teamo kreis eksterordinaran projekton. La kvara kaj kvina etaĝoj, kiuj ricevis la moknomon „matraco” (vidu la foton), estis konstruitaj tute sendepende de la malnova domo kiel ŝelaĵo.

Ŝvebanta baleno

La muzeo ricevis donace metal-lignan balenon de iama restoracio „Zum Walfisch” (Ĉe la balen-fiŝo) en la distrokvartalo Prater. La baleno tronis kiel maskoto super la enirejo de la gastejo pli ol 60 jarojn kaj estis ŝatata de vienanoj.

Post restaŭrado la baleno nun ŝvebas en la centra halo de la muzeo danke al kompleksa statikaĵo super la vizitantoj. Unue ĝi estis sennoma. Per voĉdono vienanoj elektis nomon. Nun la baleno nomiĝas Poldi, karesformo de Leopold.

Renate kaj Walter KLAG
korespondantoj de MONATO en Vieno

Komputado

HISTORIO

Kvardekdujariĝas legendo de informadiko

Pasis jam 42 jaroj ekde la naskiĝo kaj lanĉo sur la merkaton de unu el la plej konataj kaj amataj komputiloj de ĉiuj tempoj: Commodore 64. Ĉi tiu teknologia juveleto, ekvendita en la jaro 1982 de la usona firmao Commodore International, lasis grandan postsignon sur la historio de informadiko kaj multmaniere influis kulturon, teknologion kaj la ludindustrion. Ĝiajn fruktojn ni ĝuas ankoraŭ hodiaŭ.

La reĝo de la domo

Imagu komputilon, per kiu eblis ludi, lerni kaj instrui programadon, verki diversspecajn dokumentojn, „paroli” (per pionira voĉsintezilo) kaj uzi vastan gamon da programoj: jen kio estis Commodore 64. Kun siaj 64 kilobajtoj da memoro – nombro eksterordinare granda en tiu epoko – tiu komputilo konkeris milionojn da koroj tra la tuta mondo.

Ne temis cetere pri nura maŝino: ŝatate de infanoj kaj plenkreskuloj, Commodore 64 fariĝis fundamenta parto de la popola kulturo. Ĝiaj ludoj, kiel International Soccer, Jungle, Loco, The Last Ninja, Impossible Mission kaj Turrican, spronis la fantazion de tuta generacio kaj influis la historion de videoludoj, proponante memorindan vivspertaron danke al grafiko kaj sonoj ankoraŭ hodiaŭ prirevataj.

Ludoj, stirstango, disketoj kaj kaseda ŝargado

La stirstango estis la ĉefa ilo por ludi per Commodore 64, krom la klavaro. En epoko, en kiu Interreto ne estis ĉiea praktike senpaga realo kiel hodiaŭ, ŝargi la komputilon per ludoj el kasedo pruntita de amiko aŭ aĉetita en budoj kaj kioskoj estis kutima afero: oni enmetis la kasedon en apartan legilon kaj pacience atendis dum pluraj minutoj la ŝargadon, kun karakteriza mekanika sono. Tio estis rito, kiu igis ĉiun lud-komencon magia momento.

En epoko, en kiu konektebleco kun aliaj homoj kaj aliaj komputiloj estis ankoraŭ en frua infanaĝo, Commodore 64 alportis siamaniere multajn novajn elementojn. Tio estis epoko de kasedoj, de disketoj, de la lingvo Baziko (BASIC), de ĉiamaj „sintaksaj eraroj” kaj de foje longaj atendoj por enŝuti la preferatan programon aŭ ludon. Sed, laŭ multaj homoj, ĉi tiuj spertoj aldonis ian ĉarmon al la malkovro de kreskanta, reviga branĉo de scienco: informadiko.

Imitiloj kaj modernaj apoj

Commodore 64 estis alirebla por amatoraj programistoj pro sia simpla programlingvo Baziko, kiu ebligis al multaj homoj lerni la fundamentojn de programado kaj malfermis vojon por tuta generacio da programistoj kaj informadikistoj.

Hodiaŭ, danke al specialaj modernaj konzoloj (ne tre multekostaj) kaj retaj imitiloj (disponeblaj senpage), fervoruloj povas revivi la epokon de Commodore 64 per programaro kaj apoj elŝuteblaj de Interreto al ĉiu ajn komputilo aŭ poŝtelefono. Oni supozas, ke entute pli ol 17 milionoj da komputiloj Commodore 64 estis venditaj en la mondo ĝis la fermiĝo de la firmao en 1994, kio kontribuas al ĝia ĝisnuna statuso de kultura emblemo. Ankaŭ ĝia verda posteulo, nomata Commodore 128, lasis sian markon, aldonante plibonigojn, kroman memoron kaj novajn funkciojn, sed ĝi ne havis la ĉarmon de sia pli simpla (kaj tial simpatia) antaŭulo blua.

Epoko naiva, kiu ne plu revenos

Commodore 64 ne estis nur komputilo: ĝi estis unu el la simboloj de la 1980aj jaroj, epoko de teknologia pionirismo. Ĝi antaŭvidis kaj kreis la fundamentojn por malfermi la pordojn al vasta mondo de ciferecaj ebloj, kiujn ni ektuŝis per niaj manoj nur en la lastaj jaroj. Ĝi modlis la kulturon kaj enkondukis la stilon de modernaj videoludoj, en pluraj okazoj ankoraŭ konataj kaj amataj eĉ de nunaj junuloj (oni pensu pri Tetris, Super Mario kaj Pac-Man), kaj inspiris generaciojn da entuziasmuloj pri teknologio. Kvardek du jarojn post ĝia debuto eblas aserti, ke la famo kaj aktualeco de tiu komputila plenkreskulo daŭras, donante ridetojn kaj agrablajn memorojn al tiuj, kiuj havis la privilegion sperti ĝin, pasigante amuze tutajn posttagmezojn aŭ tagojn kun siaj parencoj kaj amikoj en fora kaj samtempe tiom proksima naiva epoko, kiu (bedaŭrinde) ne plu revenos.

Jacopo PIGRO

Kipro

PROGRAMOJ

Senpagaj iloj

Aŭskulti muzikon kaj radion, spekti filmojn, ludi elektronikajn ludojn: tiuj komputilaj funkcioj por amuzado translokiĝis al poŝtelefonoj. Sed en oficejo tradicia komputilo ankoraŭ estas neanstataŭebla. Ĝi estas nepra helpanto por laboro: verki dokumentojn, plenigi kalkultabelojn, prilabori fotojn kaj bildojn, krei prezentaĵojn kun lumbildoj, trakti amason da datumoj, administri retejon, aranĝi retajn kunvenojn ktp.

Malkiel aliaj maŝinoj, kiuj celas nur fiksitajn aŭ specialajn taskojn, komputilo povas plenumi multajn laborojn. Kiom da aferoj oni povas fari per komputilo? Tio dependas de tio, kiom da programoj oni instalas en la komputilon.

Mastruma sistemo estas la baza programo de komputilo, sen kiu aliaj aplikaj programoj ne povas funkcii. Komputiloj venditaj de grandaj kompanioj ofte kunhavas la mastruman sistemon Vindozo (Windows) jam inkluzivitan en la prezo de la komputilo. Por nudaj komputiloj oni devas aĉeti

Vindozon aŭ elekti la senpagan Linukson (Linux).

Tamen, por fari laboron, oni devas aĉeti kaj instali ankaŭ aplikajn programojn. Iuj personoj, eĉ nemalmultaj, uzas pirate kopiitajn programojn, sed tio estas leĝ-riska kaj kontraŭ-morala.

Do kion fari, se en onia poŝo estas mono nur por nuda komputilo sen mastruma sistemo kaj necesaj aplikaĵoj?

Nuda komputilo

Feliĉe ne mankas entuziasmaj kaj helpemaj homoj en nia mondo. Ili verkas sole aŭ kunlabore programojn, kiujn oni povas instali kaj uzi tute senpage, kaj tute laŭleĝe.

Pri la senpaga mastruma sistemo Linukso mi jam raportis en la artikolo Pingveno: alia elekto (MONATO, 2024/02, p. 14-16). Do ĉi-foje mi prezentos nur aplikajn programojn senpagajn. Certe, programoj venditaj de komercaj kompanioj ofte havas pli potencajn kaj pli multajn funkciojn. Sed multaj uzantoj ne bezonas tiom multe da funkcioj: jam sufiĉas senpagaj programoj, kiuj ofte estas pli malgrandaj kaj malpli postulas de la komputilo, kio estas oportuna por malnovaj komputiloj.

Uzantoj de komputilo en oficejo plej ofte traktas dokumentojn kaj kalkultabelojn. La plej fama programa ilaro por tiaj laboroj estas Microsoft Office. Ĝi estas la plej potenca kaj plej kompleksa, samtempe la plej kosta, por kiu oni devas pagi ĉiumonate. Sed ĝiaj multaj funkcioj estas superfluaj por ordinaraj uzantoj. Ni provu la senpagajn alternativojn.

La unua estas WPS, senpaga komputila laborilaro, aktuale la plej bona apud Microsoft Office. WPS havas kvin funkciajn partojn, nome por verki dokumentojn, kalkuli tabele, prezenti lumbildojn, redakti PDF-dokumentojn kaj kunlabore redakti. Ĝia instal-dosiero por

Vindozo ampleksas nur 213 MB, kaj por Linukso nur 305 MB, nome malpli ol 10 % de la grando de tiu de Microsoft Office, sed ĝi jam povas plenumi la plej oftajn laborajn bezonojn en oficejo. Ĝia internacia versio disponigas 13 lingvojn, inter kiuj la angla, franca, germana, kaj japana. La retejo por la internacia versio de WPS estas www.wps.com.

LibreOffice estas alia rekomendinda anstataŭaĵo de Microsoft Office. Ĝi disponigas versiojn en pli ol cent lingvoj, inter kiuj estas ankaŭ Esperanto, tre favore por esperantistoj kaj uzantoj el malgrandaj etnoj. Ĝia retejo estas www.libreoffice.org.

WPS kaj LibreOffice ambaŭ povas funkcii en Vindozo, Linukso kaj MacOS, kaj krome WPS povas funkcii ankaŭ en Androido (Android) kaj iOS.

Krom la ĵus prezentitaj du oficejaj ilaroj ekzistas ankaŭ aliaj senpagaĵoj, ekzemple,

Google Docs, ONLYOFFICE kaj FreeOffice.

Apud tiuj ilaroj ekzistas ankaŭ apartaj programoj por verki dokumentojn aŭ kalkuli tabelojn, ekzemple AbiWord, Cell kaj Gnumeric, kiujn oni povas trovi per serĉilo en la reto. Tiuj programoj estas malgrandaj kaj povas funkcii rapide en malnova komputilo.

Krita kaj Pinta

Pritraktante fotojn kaj bildojn, oni ofte uzas Adobe Photoshop, programon tre potencan, sed multekostan. La preskaŭ same potenca, sed senpaga anstataŭaĵo estas GIMP, kiu havas versiojn en pli ol 80 lingvoj, inkluzive Esperanton. Tamen, se uzanto bezonas nur simplajn funkciojn kaj ne bezonas kompleksan programon, taŭgas Krita kaj Pinta, kies instal-dosieroj estas pli malgrandaj.

Nun multaj junuloj registras filmetojn. Por prilabori videajn materialojn oni havas multajn programojn senpagajn, ekzemple Olive, DaVinci Resolve, Shotcut, Kdenlive, Avidemux kaj Jahshaka.

PDF estas formo de dokumento ofte uzata por gazetoj, libroj kaj oficejaj raportoj. Tiaj dokumentoj, speciale gazetoj en la formo PDF, estas maloportunaj por aparatoj kun malgranda ekrano (PDF-libro: bela sed ne oportuna, MONATO, 2023/12, p. 20). Ricevinte tian gazeton aŭ libron, mi ofte ŝanĝas ĝin en aliajn formojn redakteblajn, kaj por tio mi uzas la programon PDFgear, kiu povas legi, redakti, transformi, kunigi kaj apartigi PDF-dokumentojn.

La senpagaj programoj menciitaj en ĉi tiu artikolo estas nur la ofte uzataj. Por plej multaj komercaj programoj ekzistas senpagaj anstataŭaĵoj, kies funkcioj jam sufiĉas por multaj uzantoj. Oni povas elekti laŭ siaj bezono kaj prefero. Programoj, ĉu komercaj, ĉu senpagaj, helpas nin en nia laboro. La aŭtoroj de komercaj programoj rajtas postuli kompenson por sia laboro, kaj tiuj de senpagaj programoj ricevas dankon de la uzantoj. Ni respektu la aŭtorojn de komercaj programoj, kaj admiru la sindonemon de tiuj de senpagaj programoj.

LIU Xiaozhe (Solis)

korespondanto de MONATO en Ĉinio

LIU Xiaozhe estas la fondinto kaj administranto de reto.cn.

Lingvo

ARKEOLOGIO/LINGVISTIKO

Hieroglifoj akiras voĉon kaj signifon danke al AI

Imagu, ke vi estas lanĉita per speciala maŝino reen en la pasintecon, kun modernaj teknologiaj iloj, kaj ke vi vekiĝas en antikva Egiptio, ĉirkaŭite de nur unuavide misteraj hieroglifoj gravuritaj sur ŝtono, ligno kaj papirusoj. Ĝis antaŭ mallonga tempo tiuj simboloj, ŝlosilaj por kompreni unu el la plej fascinaj civilizacioj de la historio, estis preskaŭ nedeĉifreblaj por la moderna homa scio. Sed nun, danke al la nekredeblaj kapabloj de la artefarita intelekto, kiuj iĝas aplikeblaj al pli kaj pli granda nombro da sciencaj fakoj, tiaj enigmoj komencas malnodiĝi, kaj sufiĉas malmultaj sekundoj por traduki ĉion al iu ajn moderna lingvo.

Ion tian jam sukcesis parte atingi teamo de brilaj esploristoj, gvidata de Andrea Barucci kaj Costanza Cucci el la Instituto pri Aplikata Fiziko Nello Carrara (kadre de la itala esplorcentro CNR): helpe de inĝenieroj el la universitato de Florenco ĝi ekde 2019 trejnas algoritmojn surbaze de neŭraj retoj, por ke ili povu ekzameni, kompreni kaj traduki tiujn plurmiljarajn hieroglifojn.

Profunda lernado

La ideo de Andrea Barucci, kiu publikigis unuafoje akademian artikolon pri la temo en 2021, estigante en la tuta mondo grandan intereson tiurilate fare de la arkeologia kaj lingvistika komunumoj kaj ne nur, estis apliki la t.n. konceptojn pri computer vision kaj deep learning, kiujn li jam uzis por la analizo de bio-medicinaj bildoj, al hieroglifoj. La esploro daŭras kaj jam kondukis al la aperigo de unua libro, Discovering the Ancient Egyptian Hieroglyphs with Deep Learning (Malkovri la antikvajn egiptajn hieroglifojn per profunda lernado), kie oni rakontas, kiamaniere oni povas uzi neŭrajn retojn por studi antikvajn lingvojn.

Metropola muzeo de Arto

La defio estas igi artefaritan intelekton lerni la vidan lingvaĵon de antikvaj simboloj, kiuj varias laŭ formo, materialo kaj konservado. Uzante grupon de 700 hieroglifoj el famaj muzeoj, kiel la Egipta Muzeo de Torino en Italio, la sistemo jam scipovas rekoni, segmenti kaj interpreti hieroglifojn kun precizeco oscilanta inter 60 % kaj 98 %. Ĝis nun, rekonante simbolon, kiel ekzemple tiun de serpo, la sistemo povas kompreni, ĉu iuj hieroglifoj estas gravuritaj de la sama mano. Post la apero de la libro kaj la atingo de la unuaj sukcesaj rezultoj Barucci estis invitita al la Metropola Muzeo de Arto en Novjorko de la respondeculino de la egipta sekcio, Janice Kamrin. Al ŝi li prezentis la progresojn de lia esplorteamo.

Datum-bankoj

Temas pri kunlaboro inter foraj mondoj: arkeologio, lingvistiko kaj artefarita intelekto brakumas unu la alian por malŝlosi miljarajn sekretojn. Kvankam traduki tutajn frazojn estas ankoraŭ kompleksa ago, la rekono de unuopaj simboloj malfermas pordojn al novaj malkovroj. Krom la malkaŝado de la signifo de unuopaj signoj, ĉi tiu laboro metas fundamentojn por ebla revolucio en la arkeologia kaj lingvistika fakoj, malfermante la vojon al novaj iloj, kiuj povus helpi la esploristojn pli bone kompreni ne nur antikvan Egiption kaj ties lingvon, sed ankaŭ aliajn misterajn antikvajn civilizojn, kiuj lasis skribitajn spurojn. Necesas nur krei novajn datum-bankojn, enmetante en ilin bildojn pri la signoj, kiujn oni volas deĉifri.

Tiu ĉi renkontiĝo inter pasinteco kaj estonteco espereble donos al ni la unikan ŝancon kunigi la povon de moderna teknologio kun la propra mirindaĵo de antikvaj misteraj civilizoj, malkaŝante iliajn lingvojn kaj portante ilian realon pli proksimen al ni.

Cristina CASELLA
korespondanto de MONATO en Italio

Spirita vivo

KATOLIKISMO

Konsekrado de korea martiro en Vatikano

En septembro 2023 instaliĝis en Vatikano statuo de Kim Taegon (Sankta Andreo, 1821–1846), la unua presbitero kaj martiro el Koreio. Pli ol mil statuoj de sanktuloj jam staras diversloke tra la romkatolika ĉefurbo, sed inter ili enviciĝis ĝis nun neniu el orienta Azio.

La statuo

La konsekrado efektiviĝis laŭ propono al papo Francisko de kardinalo Yu Heungsik el Koreio, prefekto de la Kongregacio por la Klerikaro 1, por memorigi pri la ducenta datreveno de la naskiĝtago de la martiro.

La statuo de Kim Taegon, el blanka marmoro kaj 3,7 metrojn alta, malsamas al tiuj de okcidentaj sanktuloj pro tio, ke li surhavas tradiciajn koreajn vestojn kaj ĉapelon kaj pozas kun etenditaj brakoj. Ĝi situas en arkforma niĉo sur la ekstera muro de la baziliko de Sankta Petro. La loko estas proksima al la subtera tombejo, kie la plimulto de la papoj estas entombigitaj, kaj ĉiam plenas je pilgrimantoj kaj turismantoj. Apude troviĝas ankaŭ la statuoj de Sankta Francisko kaj Sankta Dominiko.

Martiriĝo

Katolikismo enkondukiĝis en Koreion en la 16a aŭ 17a jarcento, kiam la dinastio adoptis konfuceismon kiel doktrinon por regi la landon. Komence ĝi ne estis rigardata kiel religio sed simple kiel unu el la okcidentaj sciencoj, fariĝinte studobjekto de scienculoj. Sed ĝi laŭgrade penetris ĝis la pleba tavolo kaj fine de la 18a jarcento ekprenis la formon de religio kaj rapide disvastiĝis tra la lando. La registaro malpermesis ĝian propagandon kaj persekutis katolikojn.

Kim Taegon naskiĝis en familio de katolikoj. Liaj praavo kaj patro martiriĝis, kaj li mem estis baptita en 1836. Li poste studis teologion kaj aliajn okcidentajn sciencojn en Makao, tiam kolonio de Portugalujo, kaj ordiniĝis en 1845. La postan jaron li estis arestita kaj ekzekutita en la aĝo de 25 jaroj. En 1984 la papo Johano Paŭlo la Dua kanonizis la martiron Kim Taegon.

Memfido

Papo Francisko, en regula lekcio al tutmondaj katolikoj, diris: „Kiel koreaj martiroj, ni havu la kuraĝon restariĝi eĉ se ni falos.” Kvankam nur 11 % de la loĝantaro de Koreio estas katolikoj 2, la instaliĝo de la statuo de la korea martiro en la koro de katolikismo liveris plian memfidon al la lando, ĉar la pastro Kim Taegon estas historia figuro respektata de ĉiuj koreoj, ne nur de kristanoj.

1. Prefekto kaj kongregacio de la roma kurio respondas respektive al ministro kaj ministrejo.

2. Protestantoj konsistigas 20 % de la loĝantaro.

CHO Sung Ho

Korespondanto de MONATO en Koreio

CHO Sung Ho estas emerita profesoro pri biologio kaj aktivis en la movado kiel ĉefredaktoro de

La Espero el Koreio kaj kiel vicprezidanto de Korea Esperanto-Asocio.

En septembro 2023 instaliĝis en Vatikano statuo de Kim Taegon, la unua presbitero kaj martiro el Koreio.

Libroj

Cignokanto

Mi recenzis du antaŭajn aŭtobiografiajn librojn de Eddy Raats, kaj mi instigis miajn legantojn legi ilin, ne kiel gravajn literaturajn verkojn, sed kiel simplajn, honestajn, homajn rakontojn pri vivo, kiu certe ne estis ĉiutaga, ne estis simpla, ne estis laŭ facilaj ebenaj padoj. Grava karakterizo estas la honesteco, kun kiu Eddy priskribis ĉion kaj ne kaŝis hejmajn familiajn problemojn kaj travivaĵojn. Mi pensas, ke Eddy mokus min pro la titolo de mia recenzo, sed aliflanke ankaŭ kontentus, ĉar klasika muziko estis tre grava elemento en lia vivo.

Imaga filmo en klinika lito

Nun mi ricevis lian lastan libron. Eddy mortis la 12an de decembro 2020. Mi scias, ke li treege deziris daŭrigi la rakontadon de sia vivovojo, kaj ke li eĉ vokis samideanojn al sia lito, por ke ili surbendigu, aŭ notu, lian rakontadon. Du el niaj amikoj dediĉis multe da horoj al tiu tasko, kaj tiel estiĝis „La fenestro de Eddy Raats”. Kaj verki recenzon pri libro de homo antaŭ nelonge mortinta ŝajnas al mi teceremonio el freŝaj urtikofolietoj, kiuj daŭre pikas kaj piketas.

Li rakontas, kiel li vekiĝas en lito en hospitalo, kaj vidas tra la fenestro panoramon de sia ŝatata urbo Antverpeno, kie li la tutan vivon laboris kaj en kies proksimeco li ankaŭ loĝis. Li vidas la turon de la antverpena katedralo, li vidas la turon de la unua nubskrapulo de Eŭropo ... Intertempe la nuboj flugas pli alte, aŭ la turo ŝrumpis, ĉar neniu plu kuraĝus nomi ĝin nubskrapulo! Sed en tiu turo, en la turo, kiun li nomas „la kamparana turo”, laŭ ĝia popola flandra nomo, estis la unua laborejo de Eddy.

Profesia vivo

Post priskribo de la amata urbo, kaj de siaj unuaj laborspertoj – inter kiuj ankaŭ iu inundo! – li rakontas siajn spertojn kiel soldato, ĉar kiam li estis dudekjara ĉe ni ankoraŭ ekzistis la deva soldatservo. Parton de tiu servo li pasigis en Germanio. Lia soldatservo ne estis ĉiam glata, ĉar li iĝis viktimo de iu malsaneca superulo. Aliflanke estis ankaŭ treege belaj travivaĵoj, almenaŭ en Germanio.

Post la soldatservo li okupiĝis ankaŭ, iom hazarde, per helpado en antverpena kvartalo de malriĉuloj: li nomas ĝin „la paroĥo de mizero”. Estas tre instrue foje legi, kiel iu senkaŝe priskribas kaŝitan mizeron, kaj la manierojn, laŭ kiuj oni povas helpi. Plej ofte oni kaŝas aŭ ignoras, ke ankaŭ en niaj landoj iam estis (kaj estas!) mizero!

Svislando kaj Kubo

Fakte el sia vivo kiel knabeto en Svislando dum la dua mondmilito (legu „La longan vojaĝon”) Eddy infektiĝis de profunda pasio por la montaro, kaj li iĝis tre sperta montgrimpanto. Li ne kaŝas, ke tiu pasio havas ankaŭ danĝeran flankon, kaj li rakontas pri akcidento, el kiu li vere nur pene saviĝis. Sed aliflanke la akcidento kaŭzas, en fora eksterlando, iun neatenditan revidiĝon kun iama amikino ... kiu iĝis monaĥino. Hazarde ĝuste ŝi dum iu momenteto flegas lin dum la reordiĝo postakcidenta.

Parto de la nova libro pritraktas gravan flankon de la esperantista okupiĝo de Eddy. Li intime konatiĝis kun la Esperanto-movado en Kubo. Li priskribas unu el siaj vojaĝoj en tiu lando, de unu grupo esperantista al alia. Kaj ankaŭ tie li alportas ĝojon kaj komprenon kaj helpon.

La libro estas simpla interesa legaĵo, malpli streĉa ol la du antaŭaj, sed tamen leginda, kiel prihoma dokumento. Ne temas pri eksterordinara vivo, kiel en lia unua libro, sed tre interese tamen estas konatiĝi kun la vivo kaj trabatalado en Kubo! Tamen sentiĝas, ke al la libro mankas polurado. Eddy ne havis la eblon relegi ĝin kaj fajli ĝin, kaj iom pliordigi ĝin. Ĝi iel estas ankoraŭ malneto, ankoraŭ projekto ... sed pri tio kulpas la cirkonstancoj! Oni nepre legu ĝin kun tiu ideo, kaj oni pripensu mem la fajladon! Mi tamen detale kontrolis la novan duan eldonon (la unua estis forigita pro fuŝoj dum presado) kaj konstatis, ke, laŭdinde, multaj flandrismoj estas korektitaj.

Petro DESMET'

Eddy Raats: La fenestro. Eld. Monda Asembleo Socia, 2023. 228 paĝoj gluitaj. MAS-libro 206. ISBN 978-2-36960-282-8.

Mirinda mondo en moderna lingvo

Kiam mi estis 15-jara kampara infano en formale katolika kulturo, mi legis la unuan fojon Kandido, kaj la libro konsiderinde kontribuis al mia mondrigardo. Nun al mi, tre pli monduma, la impreso estas iom alia. Mi pensas, ke, se nuntempa 15-jarulo legus ĝin, li aŭ ŝi trovus sin en mirinda mondo plena je jezuitoj, anabaptistoj kaj baronoj, filozofoj kaj strangaj filozofiaj teorioj pri la mondo. Kvankam la malbonoj de la mondo baze ne ŝanĝiĝis, kaj malmultaj subpremas multajn, nun temas pri aliaj agantoj, kaj la dogmeco pri religiaj aferoj ŝanĝiĝis al dogmeco pri politikaj aŭ ekonomiaj teorioj, kaj la masakroj de homaj vivoj per militoj ne plu celas la provincon Vestfalio, pri kiu moderna gejunulo apenaŭ aŭdas, sed la regadon de la mondo. Sed preter ĉi tio mi multe ĝuis la klopodojn de Sergio Pokrovskij produkti tekston en moderna Esperanto kaj komprenebla por moderna leganto. Kaj bonŝance la piednotoj klarigas, kio estas jezuitoj kaj anabaptistoj. Mi plene subskribas liajn klarigojn pri la devojiĝoj en la traduko de Lanti, lian rifuzon de laŭvortismo kaj lian uzon de frazstrukturoj pli kongruaj kun la lastaj konceptoj en tiu kampo.

Unu faka flanko de lia laboro, kiun mi multe admiris kaj kiu estas utila al mi nun por kompreni plene, pri kio ni parolas, estas la abundego de piednotoj, kiuj malkaŝas al naiva leganto kiel mi pri la veraj filozofiaj ideoj de Lejbnico kompare kun tiuj de Alexander Pope, sed mi demandas min, ĉu moderna leganto efektive volas koni tiujn distingojn kiel ankaŭ la verajn longecojn de germanaj mejloj kompare kun francaj leŭgoj kaj sekvi la kalkulojn: mi citas el piednoto: „Evidente, ‚kvaronmejlon’ Lanti interpretis moderne-usone: 1609 m / 4 ≈ 402 m ≈ 1/3 km ≈ 333 m; sed Voltero skribis france, tial por li 7422 m / 4 ≈ 1856 m ≈ 2 km.”

Giganta postparolo

Do, konklude, klasika verko de la eŭropa kulturhistorio estas ree havebla en traduko, kiu respektas la modernajn komprenojn pri tradukado kaj pri la internacia lingvo Esperanto. Mi riproĉas la tradukinton nur pro la ne-Fundamenta uzo de la finaĵo -io por landnomoj kaj du vortoj: matroso por maristo kaj ŝorto por mallonga pantalono. Ne malbone por 121-paĝa romano. Samtempe mi laŭdas la tradukinton pro la giganta postparolo, kiu okupas 30 elcentojn de la paĝoj de la libro. Por doni ideon pri la intereso de la postparolo mi citu nur la diskuton pri unu el la temoj, la difina artikolo „la” daŭre diskutata kaj daŭre misuzata de ĉiu laŭ la kutimoj de la propra lingvo. Jen la praktika ekzemplo, el kiu komenciĝas la diskuto.

Lanti tradukis: „kiel la sultano Aĥmet, la imperiestro Ivan kaj la reĝo Karl-Edvard”. Angla traduko estas: „as Sultan Achmet, the Emperor Ivan, and King Charles Edward”. En la recenzata verko Sergio Pokrovskij tradukis: „kiel sultano Aĥmedo, imperiestro Ivano kaj reĝo Karlo-Edvardo”.

La diskuto dubigas la praktikon ĉefe de parolantoj de artikol-riĉaj lingvoj, kiuj konvinkiĝas diri „doktoro Zamenhof” sen artikolo, sed tuj falas al „la reĝo Karlo la kvara” ankaŭ ĉe la unua mencio de tiu reĝo, kiu ne estis konata ĝis tiam. Sergio provas imiti la pli artikol-ŝparan anglan, kaj per tio li donas sekvindan ekzemplon, sed la problemo estos pli proksima al komuna kompreno kaj eksolvo surbaze de esploro kaj libro laŭ la modelo de tiu de la bedaŭrata Daniel Moirand: Materialoj pri la nuna uzado de la akuzativo.

La dua temo estos la uzo de „iu” en la loko de mankanta, ĉar nenecesa, nedifina artikolo, ekzemple: „Mi vidis iun katon, kiu kaptis iun muson apud iu domo”. Temo, pri kiu Sergio Pokrovskij ne diskutas, estas lia uzado de „estkiel” por la pli uzata „kiel”. Mi ŝatus diskuton ankaŭ pri tio, ĉar mi kiel nematematikisto ne vere estas ĝenata de la nuancoj, kiujn iuj rimarkas.

Renato CORSETTI

Voltero: Kandido, aŭ Optimismo. El la franca lingvo tradukis Sergio Pokrovskij. Literatura suplemento al La Ondo de Esperanto, Sezonoj, Kaliningrado, 2023. 176 paĝoj.

Medio

BESTPROTEKTE

Esperigaj sciigoj de WWF ekde 2024

La internacia medio-organizaĵo WWF (la Monda Naturfonduso) lastatempe anoncis kelkajn rimarkindajn ekologiajn rezultojn – atingitajn ĉefe danke al ĝiaj agoj – celantajn tutmonde konservi rarajn tigrajn subspeciojn, elefantojn en Afriko, repopulaciigi la italajn cervon kaj linkon, krom revenigi vegetaĵojn en brulegintaj areoj en Aŭstralio.

Tigroj

Ĝis la 1a de januaro 2024 oni registras bonan pliiĝon de la nombro de tigroj, specio konata esti je risko, kiu tamen en julio 2023, laŭ la Tutmonda Tigra Forumo, entute nombris 5574 ekzemplerojn, kun pliiĝo je 74 % kompare al 13 jaroj antaŭe.

Revenigi vegetaĵon

Post la katastrofaj brulegoj okazintaj en Aŭstralio, WWF kunlabore kun aliaj organizaĵoj en la nordo de Novsudkimrio kaj en la sud-oriento de Kvinslando subtenis dek plantejojn, kie partoprenis 263 volontuloj. La celo? Revenigi vegetaĵon en la trafitaj areoj. Oni observis 72 koal-lokojn kaj inaŭguris 50 novajn „Terenojn por Vivo”, kun la sindevigo protekti 2464 hektarojn de la koal-habitato.

Elefantoj

Bonaj novaĵoj rilatas ankaŭ al afrikaj elefantoj. Lastatempaj esploroj liveris aktualigitan bildon pri la distribuo de elefantoj: sep aviadiloj plenumis 95 flugojn dum du monatoj en areo de 310 865 km^2. La observo ebligis identigi 227 900 elefantojn, distribuatajn je 58 % en Bocvano, je 29 % en Zimbabvo kaj je la cetero en Namibio, Angolo kaj Zambio. Tio estas signifa rezulto, kiun WWF intencas fortigi.

Cervoj kaj linkoj

Koncerne Italion, estis lanĉita projekto pri repopulaciigo de la itala cervo, kun la celo krei duan grupon de la endemia subspecio, ĉeestanta nur je 300 ekzempleroj en la Ŝtata Naturrezervejo Bosco della Mesola, apud la urbo Ferrara. La projekto inkluzivas kapti kaj liberigi en nova areo, identigita en Kalabrio, almenaŭ 20 cervojn inter 2023 kaj 2025. La unuaj ekzempleroj estis translokitaj en la novan habitaton en marto 2023.

Estis aktivigita ankaŭ ULyCA2 [angle: Urgent Lynx Conservation Actions – Urĝaj agoj por konservi linkojn]: temas pri projekto de translima konservado por preventi la estingiĝon de la linko, malofta mamulo en Italio. Per genetika fortigado, la celo estas krei kernon da linkoj, kiu ebligos renkontiĝon de la alpa kaj dinara populacioj. De marto ĝis junio 2023, la unuaj kvin linkoj estis liberige ellasitaj en la arbaro de Tarvisio, ĉe la trilanda punkto inter Italio, Slovenio kaj Aŭstrio.

Martestudoj

Fine, estas pli kaj pli da martestudoj ĉirkaŭ la italaj marbordoj. Dum la somero de 2023, centoj da volontuloj kunlaboris kun spertuloj de la asocio rilata al la konservado de maraj ĥelonioj, pri kiuj WWF-Italio zorgas jam pli ol dudek jarojn. Ĉe la marbordoj de Sicilio, Kalabrio, Basilikato, Apulio, Kampanio kaj Toskanio estas identigitaj kaj sekurigitaj pli ol 200 martestudoj Caretta caretta.

Jacopo PIGRO

Italio

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 45a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 159 korespondantojn en 47 landoj kaj abonantojn en 64 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de la eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Legu pri ni en Facebook www.facebook.com/revuo.Monato
• Spektu la filmetojn pri Monato en www.monato.be/jutubo
• Sekvu nin en Mastodon sub @monato@esperanto.masto.host
• Sekvu nin en X sub @RevuoMonato
• Sekvu nin en Instagram sub RevuoMonato
• Babilu kun ni en Telegramo monato.telegramo.org
• Babilu kun ni en www.miavivo.net/grupoj/monato

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.

redaktoroj:
• Arto: Aleksej Salomatov, Moskvo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.
• Libroj: libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Andrej Peĉënkin, Rusio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Massimo Ripani, Italio, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Frank Merla, Juan Carlos Montero Medina, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, Remuŝ, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto mare aere bite

Argentino EUR 40 43 23
Aŭstralio AUD 109 112 61
Aŭstrio EUR 66 68 37
Belgio EUR 66 - 37
Bosnio-Herc. EUR 40 43 23
Brazilo EUR 40 43 23
Britio GBP 57 59 33
Bulgario EUR 40 43 23
Ĉeĥio EUR 56 58 34
Ĉinio EUR 40 43 23
Danio DKK 490 508 276
Estonio EUR 47 49 27
Finnlando EUR 66 68 37
Francio EUR 66 68 37
Germanio EUR 66 68 37
Grekio EUR 66 68 37
Hispanio EUR 66 68 37
Hungario EUR 47 49 27
Irlando EUR 66 68 37
Islando EUR 66 68 37
Israelo EUR 59 62 33
Italio EUR 66 68 37
Japanio JPY 10400 10800 5900
Kanado CAD 95 98 55
Kipro EUR 56 58 34
Koreio EUR 59 62 33
Kostariko EUR 40 43 23
Kroatio EUR 47 49 27
Latvio EUR 47 49 27
Litovio EUR 47 49 27
Luksemburgo EUR 66 68 37
Malto EUR 56 58 34
Meksiko EUR 40 43 23
Nederlando EUR 66 68 37
Norvegio NOK 745 770 420
Nov-Zelando NZD 115 120 65
Pollando PLN 220 226 125
Portugalio EUR 59 62 33
Rusio EUR (40) (43) 23
Serbio EUR 40 43 23
Slovakio EUR 47 49 27
Slovenio EUR 56 58 34
Sud-Afriko EUR 59 62 33
Svedio SEK 760 790 430
Svislando CHF 82 88 49
Usono USD 78 82 47

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE31 4025 5105 3155 (BIC-kodo KREDBEBB).
• El aliaj landoj per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto paul_peeraerts@esperanto.be (Nur se vi havas bonhavon en via Paypal-konto. Se Paypal devas preni la monon el via kreditkarta aŭ alia konto, aldonu 6 % pro la bankkostoj).

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Banko: Bank Austria IBAN AT14 1200 0007 3926 2723. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Raiffeisen bank - 101 953 9617/5500. Rete: polnickypavel@seznam.cz.
• Ĉina: Zhang Yan（张艳), Linyi shi, lanshan qu, taihe huayuan, CN-276000, Shandong sheng （中国山东省临沂市兰山区泰和花园）Poŝtel: 086-15376913078. Retadreso: 122309267@qq.com.
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Tiina Kosunen. Rete: cefdelegito@esperanto.fi.
• Franca: Esperanto France, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9100 0008 0123 8025 668 BIC CCOPFRPPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.
• Hispana: Jose M. Rodriguez Hernandez, Apartado de Correos 3142, E-14080 Cordoba. Rete: ueaperanto@esperanto.ac.
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: pjetur@d10.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, L. Giros 74-51, LT-06322 Vilnius-26, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: asocio@esperanto.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, 011 Riverside Place, Alnwick Road, DIEP RIVER, 7800 Sud-Afriko. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- El diplomatia vidpunkto

- TERORISMO

- Trista unuaeco de Burkino

- Politiko

- OKCIDENTA AFRIKO

- Danĝero en Sahelo

- BALOTOJ

- 2024: Ĉu cezuro en la germana politiko?

- Moderna vivo

- FESTOJAROJ

- Omaĝe al kameledoj

- MIGRADO

- Venezuelanoj tramonde

- Oklingva Proverbaro

- Eseoj

- CELIBATO

- La laŭdira tabuo, pri kiu neniam parolis Jesuo

- Turismo

- VIDINDAĴOJ

- Viena Muzeo malfermita

- Komputado

- HISTORIO

- Kvardekdujariĝas legendo de informadiko

- PROGRAMOJ

- Senpagaj iloj

- Lingvo

- ARKEOLOGIO/LINGVISTIKO

- Hieroglifoj akiras voĉon kaj signifon danke al AI

- Spirita vivo

- KATOLIKISMO

- Konsekrado de korea martiro en Vatikano

- Libroj

- Cignokanto

- Mirinda mondo en moderna lingvo

- Medio

- BESTPROTEKTE

- Esperigaj sciigoj de WWF ekde 2024

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...