Monato 2024/05
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2024-05-08T22:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 45a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 159 korespondantojn en 47 landoj kaj abonantojn en 64 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de la eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Legu pri ni en Facebook www.facebook.com/revuo.Monato
• Spektu la filmetojn pri Monato en www.monato.be/jutubo
• Sekvu nin en Mastodon sub @monato@esperanto.masto.host
• Sekvu nin en X sub @RevuoMonato
• Sekvu nin en Instagram sub RevuoMonato
• Babilu kun ni en Telegramo monato.telegramo.org
• Babilu kun ni en www.miavivo.net/grupoj/monato

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.

redaktoroj:
• Arto: Aleksej Salomatov, Moskvo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.
• Libroj: libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Andrej Peĉënkin, Rusio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Massimo Ripani, Italio, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Frank Merla, Juan Carlos Montero Medina, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, Remuŝ, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Leteroj

Ne malfaciligu la lingvon

Mi ne estas certa pri aliaj lingvoj, sed la konsonanto „ĥ” ne troviĝas en la korea kaj sekve por koreoj ĝi estas tre malfacile prononcebla. Ŝajnas tamen, ke la malkomforta situacio ne limiĝas al la korea, ĉar Plena Ilustrita Vortaro kaj Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko mencias ĝian anstataŭigon per „k” en la plimulto de origine ĥ-havaj vortoj. Fakte la plej prestiĝa vortaro komplezas stiri konsultantojn de ĥ-vortoj al k-vortoj, ekzemple, „ĥemio” al „kemio”, „teĥnika” al „teknika”, „meĥaniko” al „mekaniko”, kaj „ĥirurgio” al „kirurgio”, sed ne inverse. Bedaŭrinde, tamen, en la artikoloj de MONATO troveblas multaj ĥ-vortoj, kiuj anstataŭigeblas per k-vortoj. Mi esperas, ke Esperanto estos laŭeble facila al ĉiulingvanoj kaj lege kaj parole.

CHO Sung Ho

Koreio

Mi ne skribas malveraĵojn

En la marta numero aperis recenzo fare de Valentin Melnikov de mia romano Iam ni trovos hejmon. Tute senrilate al la enhavo, VM ripetas sian akuzon, ke mi skribis multajn malveraĵojn pri Sovetio kaj rusoj en alia verko.

Kara Valentin, ĉu vi forgesis, kia estis la vivo por normalaj homoj en Sovetio, tiu travestio de socialisma lando? Jes, Gorbaĉov, ĝis nun la sola deca homo inter la regantoj de Ruslando, provis, sed li ne povis savi la hereditan sistemon de la kolero de la popolo.

Kaj pri la nuna situacio en Mjanmao estas amaso da informoj, sed eble rusiano ne havas aliron. La tie reganta junto estas inter la plej malbonaj en la mondo malgraŭ tio, ke estas multaj konkurenculoj.

Mi ne skribas „malveraĵojn”, ĉu temas pri aliaj landoj aŭ mia propra, kiel atestas la ĵus aperinta romano. Mi skribas el la vidpunkto de persekutatoj.

Trevor STEELE

Aŭstralio

La „alia verko” estas Amo inter ruinoj (2016), kiun Valentin Melnikov recenzis en Beletra Almanako. Tiu recenzo, kun la titolo „Ruiniĝinta amo”, estas trovebla en la reto. (red.)

Palestino persekutata

Mi tute konsentas kun Pierre Grollemund (MONATO 2024/03, p. 3) pri la situacio en Israelo kaj Palestino. En la 1990aj jaroj mi renkontis kunlaboranton de UNHCR en Vieno. Li kontrolis la barakarojn (tutaj urboj kun lernejoj, vendejoj, metiaj entreprenoj ktp.) de palestinaj rifuĝintoj. Multaj palestinaj familioj pendigis skatolon, en kiu videblas ŝlosilo – la ŝlosilo de ilia iama hejmo, el kiu ili estis forpelitaj, por ke judoj povu ekhavi hejmon.

Mi vidis la dokuserion 24h Jerusalem: Interalie palestinanoj gvidis raportistojn al siaj iamaj familiaj hejmoj.

Mi memoras televidan raporton, en kiu palestina familia patro rakontis, ke lia familio suferis pro tutkorpaj persekutoj, ĉar ili ne havis sufiĉe da akvo, ne povis lavi sin dum multaj semajnoj, devis ege ŝpari akvon. Li estis viro en bonorda vesto, kun sia socia statuso videble komparebla kun oficisto aŭ instruisto. Konstruo de akvoputo dependas de la permeso de israelaj aŭtoritatoj, kiuj ne permesis plian puton bezonatan. Aliflanke israelaj agrikulturistoj uzis 70 % de la trinkakvo por akvumi siajn kampojn; multe da akvo bezonatas por bananoj produktataj por eksporto.

Renate KLAG

Vieno

Eklezio ne apogu senhontan invadon

S-ro Proškovec kompreneble rajtas havi propran opinion (MONATO 2023/04, p. 3), kaj tion mi nepre defendu. Tamen, mi trovas tiun opinion bedaŭrinde simplisma, naiva. Ĝi miaopinie tro spegulas kadukiĝintajn varbajn manlibrojn pri politiko. Insisti vidi religiojn kiel entojn povavidajn estas simple misfokusiĝi. Kvankam en la pasinteco eklezioj kaj registaroj estis vere nedisigeblaj kiel signo je nacia identeco, jam de multe da tempo ne tiel estas, almenaŭ ĉe kristanaj konfesioj. Espereble iam ni povos komforte sidiĝi antaŭ tasoj de bona kuba kafo kaj amike konversacii pri tio, kio vere estas religio kaj kial sincera kristana gvidanto nepre NE apogu senhontan invadon.

Alberto García FUMERO

Kubo

La rubriko „Leteroj” estas destinita al koncizaj (maksimume 150-vortaj) reagoj de abonantoj pri aktualaĵoj kaj pri artikoloj aperintaj en MONATO. La redakcio faras propran elekton, post lingva kaj stila polurado. Letero, ankaŭ reta, estu subskribita per la nomo, kompleta stratadreso kaj telefonnumero. Per la sendo de la letero la aŭtoro donas sian permeson publikigi ĝin en la papera kaj en la ciferecaj versioj de MONATO. Leteroj por publikigo estu senditaj al leteroj@monato.be.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Politiko

DATREVENO

Marco Pannella: la ribela filo de la itala politiko

Marco Pannella, unika kaj tre pridebatata figuro en la itala politiko, estis unu el la fondintoj kaj historiaj gvidantoj de la itala radikala movado. Naskiĝinte en 1930 en Teramo (Abruco, Italio), Pannella estis senĉesa aktivulo, fama pro sia kuraĝa kaj ofte provokema batalado por civitanaj rajtoj kaj individuaj liberecoj.

Lia politika engaĝiĝo karakteriziĝis per serio de kampanjoj pridiskutataj, fojfoje por tiu tempo skandalaj. Pannella estis sendube konata kiel rezoluta apoganto de eŭtanazio, leĝa permeso por la uzo de „molaj” drogoj, pli da rajtoj por samseksemuloj kaj abortigo. Por defendi siajn ideojn, li ofte turnis sin al ekstremaj metodoj, kiel malsatstriko kaj soifstriko, kio ofte altiris la atenton de la politika mondo kaj de la publiko rilate al liaj petoj kaj proponoj. Tiuj radikalaj agoj estis laŭdataj kiel ekzemploj de civila kuraĝo, sed ankaŭ foje kritikataj kiel tro provokemaj.

Marco Pannella laboris senĉese por la aprobo de leĝoj, kiuj alportu amnestion al politikaj malliberuloj kaj reformon de la juĝsistemo, celante pli grandan socian kaj civilan justecon.

Krom siaj politikaj bataloj, Pannella fervore subtenis Esperanton. Lia intereso pri la lingvo bone reflektis lian vizion pri unuiĝinta kaj interkonektita mondo, kongruanta kun lia engaĝiĝo pri tutmonda homrajtismo. La Partio Radikala, sub lia instigo, aktive partoprenis en la disvastigo kaj antaŭenigo de Esperanto dum la 80aj kaj 90aj jaroj de la pasinta jarcento, rigardante ĝin kiel potencialan solvon por internacia komunikado kaj kiel ilon por atingi pacon kaj kunlaboron inter la diversaj nacioj. Pannella rigardis Esperanton rimedo por plifaciligi dialogon inter popoloj kaj pli bonan komprenon inter homoj: temis pri perspektivo kongruanta kun liaj idealoj de batalo por homaj kaj civilaj rajtoj mondskale.

Lia rilato kun la romkatolika eklezio estis, male, tre kompleksa kaj ofte konflikta. Kvankam li kreskis en konservativa romkatolika medio, li maturigis forte kontrastantajn opiniojn rilate al la tradicia doktrino de la eklezio pri temoj kiel abortigo kaj kontraŭkoncipo. Emma Bonino, alia ŝlosila figuro en la itala radikala politika scenejo, kunhavis multajn batalojn kaj idealojn kun Marco Pannella, laborante proksime al li ene de la itala radikala movado por plibonigi homajn kaj civitanajn rajtojn en lando, kie la influo de la eklezio, aŭ precize de ĝiaj plej konservativaj branĉoj, estis ankoraŭ granda.

Marco Pannella forpasis la 19an de majo 2016 en Romo, lasante fervoran aktivisman markon en la historio de la maldekstrema itala politiko. Sian tutan vivon li dediĉis al batalo por civitanaj rajtoj kaj pli justa, libera socio, iĝante signifa figuro en la itala politika scenejo de la 20a jarcento.

Roberto PIGRO
korespondanto de MONATO por Italio, Kipro kaj Grekio

Roberto PIGRO estas instruisto, lingvisto kaj redaktoro de la lingva rubriko.

LATIN-AMERIKO

Palestino en Ĉilio

Inter 1885 kaj 1945 la dekadenco de la Otomana Imperio, la malstabileco en la regiono post la unua mondmilito, kaj la molestado de religiaj malplimultoj igis, ke 10 000 „araboj” migru el Palestino al Ĉilio. Tio ludis signifan rolon en la formado de komunumo, kies membroj nun identiĝas kiel ĉiliaj palestinanoj.

Influo en Ĉilio

Kvankam la kvanto de la „araboj” en Ĉilio ne estis grandega en la komenco de la migrado, ilia influo estis tamen tre grava dum la disvolviĝo de la lando. Alveninte, ili ofte eklaboris en komerco, vojaĝante tra la lando, kaj vendante diversajn varojn. Tio ne estis facila, ĉar ili ne konis la lingvon kaj ofte parolis miksaĵon de la araba kaj la hispana. Kiam poste la ĉilia ekonomio pli kreskis, la „araboj” ne plu vendis surstrate kaj setlis en daŭraj vendejoj.

Tiuj vendejoj poste formis arabajn kvartalojn en la urboj. Arabaj kvartaloj kiel Recoleta en Santiago iĝis la „hejmo” de la araba komunumo en Ĉilio, kaj kiam la ekonomio komencis industriiĝi, tiuj areoj transformiĝis al grandaj fabrikoj – iuj el ili eĉ ankoraŭ ekzistas. La „araboj” konvertiĝis al entreprenistoj, kaj poste iliaj familioj ekregis ekonomiajn sektorojn en Ĉilio.

Ilia influo estas ne nur ekonomia, sed ankaŭ politika. Politikistoj el gravaj „arabaj” familioj okupis gravajn postenojn kiel kongresanoj kaj senatanoj: ekzemple Sergio Jadue (prezidanta kandidato), Francisco Chahuán (senatano) kaj Fuad Chahín (membro de la konstitucifara asembleo). La „araboj” havas do grandan influon sur ĉiujn aspektojn de Ĉilio, ilia komunumo – la plej granda ekster Mez-Oriento – estas unueca.

Ĉu „araboj” aŭ „palestinanoj”?

Palestino estis parto de la Otomana Imperio dum 400 jaroj, sed la moderna ideo de la nacia identeco palestina aperis nur dum la 19a jarcento kun aliaj naciismaj movadoj. Pro tio, kiam la migrintoj el Palestino kaj aliaj regionoj de Otomana Sirio venis al Ĉilio, ili ne estis konataj kiel „araboj” aŭ „palestinanoj”, sed kiel „turkoj” aŭ „otomanoj”. Ili tamen estis nek „turkoj” nek „otomanoj”, sed havis komunajn trajtojn, kiel la ortodoksa kristana religio, la araba lingvo kaj la sociaj ligoj kun siaj hejmaj urboj: Bet Leĥem, Beit Jala kaj Beit Sahour.

La „araboj” sciis, ke ili devas asimiliĝi al la cetera loĝantaro por disvolviĝi en la socio – tion kristanismo faciligis. Poste, la adopto de hispanaj nomoj kaj la transliterado de la arabaj plue helpis ilin. Baldaŭ, ankaŭ la „araboj” en Ĉilio rigardis sin kiel ĉilianojn.

La nacia identeco palestina aperis en Ĉilio dum la komenco de la 20a jarcento kune kun la kresko de la naciisma movado en Palestino. Tio okazis en la kunteksto de la fino de la grandaj imperioj, kiam multaj komunumoj kaj popoloj, kiuj ne havis nacian identecon fortan, luktis por sia sendependeco kaj memdecido. La nacia movado palestina plifortiĝis ankaŭ kiel opozicio al cionismo kaj al la migrado de eŭropaj judoj.

Kondamno de la okupado

La ĉiliaj palestinanoj atente observis la situacion en Palestino kaj subtenis la movadon por palestina regado. Eĉ nun, la konflikto inter Israelo kaj Palestino estas grava por la ĉiliaj palestinanoj, kiuj arde subtenas la liberigon. Dekstraj kaj maldekstraj politikistoj ofte laboras kune kaj premas, por ke la registaro subtenu Palestinon. Ankaŭ pro tio Ĉilio antaŭ la Internacia Kortumo en februaro kondamnis la agojn de Israelo en la gazaa strio kaj Cisjordanio. Ximena Fuentes, eksa vicministro pri eksteraj aferoj de Ĉilio, en sia parolado atentigis, ke „la sistema malobservo de la internacia juro estas parto de la ŝtata politiko” de Israelo.

Inter Ĉilio kaj Palestino

La palestina komunumo estas grava parto de la ĉilia socio, kaj ĝiaj membroj samtempe celas konservi la „malnovajn” morojn kaj labori por la estonteco de sia dua hejmlando. Ne estos mirinde, se en malfora estonteco la prezidento de Ĉilio havos araban nomon.

La historio de la integriĝo de la ĉiliaj palestinanoj montras, kiel migrado povas esti favora fenomeno en la moderna mondo. Nun, la situacio en Israelo kaj Gazao postulas, ke ni zorgu pri interkompreno kaj frateco kontraŭ la minaco de militoj, invadoj kaj eĉ gentomurdo.

Leonardo ARAYA
korespondanto de MONATO en Ĉilio

Leonardo ARAYA estas diplomito pri sociologio.

PALESTINO

Falsaj asertoj

En la politika rubriko aperis artikolo Plej terura masakro post Holokaŭsto (2024/01, p. 3), en kiu estis kelkaj propagandaĵoj (ekzemple la kruelaĵoj kontraŭ infanoj), diskonigitaj de la israela registaro por inciti la animojn kaj pravigi la militajn operacojn en la gazaa strio. Tiuj asertoj pruviĝis falsaj. Mi prezentas mian sinceran pardonpeton al la legantaro. Neniu argumento, neniuj cirkonstancoj, nenio povas pravigi la okazintaĵon. Mi konscias pri la graveco de la eraro, pri kiu mi plene respondecas.

La redakcio de MONATO ade laboras por konatigi al la legantoj diversajn vidpunktojn, liverante fidindajn kaj akuratajn artikolojn, kongruajn kun la plej altaj normoj de kvalita ĵurnalismo. Ni promesas persisti en nia misio kaj daŭre plibonigi nian laboron por meriti vian konstantan subtenon kaj fidon.

Massimo RIPANI

Redaktoro de la rubriko Politiko

VENEZUELO

La fera virino

Maria Corina Machado estas fama venezuela politika gvidanto. Ŝi naskiĝis la 7an de oktobro 1967 en Karakaso kaj komencis sian karieron en la komerca mondo antaŭ ol eniri politikon.

Politika kariero

Machado ekokupiĝis aktive pri politiko en 2002, dum la malsukcesa puĉo kontraŭ la tiama prezidanto Hugo Chávez. La partopreno en tiu okazaĵo markis la komencon de ŝia politika engaĝiĝo, kaj de ŝia batalo kaj por demokratio kaj por homaj rajtoj en Venezuelo.

Ekde tiam, Maria Corina Machado ludis gravan rolon en batalado kontraŭ la registaroj de Chávez kaj Maduro. En 2002 ŝi fondis la politikan movadon Súmate („Aliĝu” en Esperanto), kies celo estis antaŭenigi la civitan kaj balotan partoprenon de venezuelanoj.

En 2010 Machado estis elektita en la tiaman Nacian Asembleon de Venezuelo. Dum la mandato, ŝi elstaris pro firma sinteno kontraŭ la registaro de Chávez kaj defendo de demokratio kaj homaj rajtoj. Tamen, en 2014, ŝi estis eksigita pro partopreno en protestoj kontraŭ la registaro de Nicolás Maduro.

Ekde tiam Maria Corina Machado daŭre estas kritika voĉo kaj elstara gvidanto en la venezuela opozicio. Ŝi multe laboris por denunci malobservojn de homaj rajtoj, korupton kaj la ekonomian kaj humanitaran krizojn, kiujn travivas Venezuelo.

Politika senrajtigo

Machado estis kondamnita pro konspiro kontraŭ la registaro, reklamado de perfortaj agoj en la lando, kontraŭleĝa financado kaj falsado de subskriboj en la prezidenta kampanjo de 2013. Rezulte ŝi ne povos esti elektita dum la venontaj 15 jaroj.

Tio estas ekzemplo de la politika polusiĝo en Venezuelo kaj la streĉiĝoj inter la registaro kaj la opozicio. La subtenantoj de la registaro argumentis, ke la ago estis necesa por konservi leĝon kaj ordon, dum la kontraŭuloj vidas la aferon kiel provon limigi demokration kaj esprimliberecon en la lando.

Marĝenigo de la opozicio

Tiu ĉi situacio kontribuis al la krizoj politika kaj socia en Venezuelo, ĉar la opoziciaj gvidantoj, kiel Machado, estis marĝenigitaj en la politika procezo, kio malfaciligas la dialogon kaj la serĉadon de pacaj solvoj al la problemoj de la lando.

Gravas reliefigi, ke la politika persekuto kaj la senbazaj akuzoj kontraŭ la opoziciaj gvidantoj frapas ne nur Maria Corina Machado – tio estas parto de pli vasta ŝablono de subpremo kaj aŭtoritatismo de la registaro de Maduro.

Jezer DORANTE
korespondanto de MONATO en Venezuelo

NIĜERIO

Analfabeteco, danĝero monda

Al Niĝerio estis koncedita plena sendependeco en oktobro 1960 kiel federacio de tri regionoj (norda, okcidenta kaj orienta) sub konstitucio, kiu havigis parlamentan formon de regado, en kiu ĉiu el la tri regionoj konservis grandan kvanton de memregado.

Arakidaj piramidoj

La vasta norda regiono estis riĉa je kultivaĵoj kiel arakido, kotono, sojfaboj, rizo, milio ktp.

Kano, la komerca centro de la nordo, estis fama pro siaj elstaraj „arakidaj piramidoj”, kiujn oni fiere montris al turistoj. Tiuj „piramidoj” estis grandegaj amasoj da sakoj da arakidoj mallarĝiĝantaj al pintoj, kiuj estas pli altaj ol la ĉirkaŭaj domoj, estante simboloj de abundo de tiu grava kultivaĵo. Ili estis rigardataj kiel vidindaĵoj kaj kiel simbolo de riĉaĵo. Kiam en la 1960aj kaj 1970aj jaroj produktado ŝanĝiĝis de agrikulturo al petrolo, kaj kiel rezulto okazis sekeco kaj pestoj kaj la piramidoj malaperis.

Senpaga instruado

La suda pluvarbarregiono estis konata pro la produktado de arbarkultivaĵoj kiel kakao, kaŭĉuko kaj kolao. La sud-okcidento konstruis la unuan nubskrapulon en Niĝerio, konatan kiel Cocoa House (finkonstruita en 1965) en Ibadano, la regiona ĉefsidejo. Tamen kakaoproduktado estis nur unu el la sektoroj, en kiuj ĉi tiu regiono elstaris. En ĝia sana konkurado kun la aliaj regionoj, ĝia vizia gvidanto, Obafemi Awolowo (1909-1987), kiu funkciis kiel la unua ĉefministro de la Okcidenta Regiono, starigis sistemon de senpaga instruado por ĉiuj infanoj kaj junuloj en la regiono. Eĉ dum mia gimnazia tempo, longe post la fino de la regiona regado, mi ankoraŭ ricevis senpagajn librojn kaj pagis nur malmulte por mia eduko.

Chinua Achebe

Radiodissendado estis enkondukita al Niĝerio (en Ìbàdàn) en 1932 de la britaj koloniaj aŭtoritatoj kiel eksperimento de la imperia servo de BBC. En 1959 la unua televidstacio en subsahara Afriko estis establita de la niĝeria okcident-regiona registaro. Ĝenerale, la sud-okcidenta regiono ŝajnas akcepti „okcidentajn” valorojn pli ol la nordo. Ekzemple, la unua niĝeria gazeto, titolita „Gazeto por Ẹ̀gbá kaj Joruboj” unue aperis en 1859. Hodiaŭ tiu regiono daŭre havas pli da profesoroj ol iu ajn alia en la lando. El la orienta regiono, ni havas Chinua Achebe (1930 —2013), rigardata kiel centra figuro de moderna afrika literaturo, kies libro Things Fall Apart (en esperanto: „Aĵoj disfalas”, eldonita en 1958) jam aperis en pli ol 50 lingvoj.

Olusegun Obasanjo

La sana konkurado inter la tri regionoj estis ankaŭ rezulto de demokrata administrado. Do nature, unu el la kialoj de la malkresko de la konkurado, kiu donis al Niĝerio tiom rapidan evoluon post la sendependeco, estis la ripetiĝantaj armeaj puĉoj, kiuj finiĝis maljam en 1999, kiam iama armea ŝtatestro Olusegun Obasanjo, iĝinte demokratie elektita civila prezidanto, devige emeritigis superajn armeajn oficirojn por malhelpi estontan puĉon.

Almajiri

Kia estas la eduka situacio hodiaŭ? Malgraŭ tio, ke okcidenta edukado ĉiam estas grava en la sudo, kiel pruvas la fakto ke, laŭ Monda Organizaĵo pri Sano, almenaŭ 2000 niĝeriaj kuracistoj elmigras ĉiujare al Usono, Britio kaj Kanado, dum 3000 kuracistoj diplomitiĝas ĉiujare ĉe medicinaj fakultatoj. Tamen, kun 11 milionoj da infanoj surstrate, Niĝerio nun havas la plej altan nombron da eksterlernejaj infanoj en la tuta mondo. El ĉi tiuj 11 milionoj da infanoj, 9 milionoj estas en la norda regiono. Krome, raporto de Unesko de 2022 notis, ke 20 milionoj da niĝerianoj el 200 milionoj da loĝantoj ne estas enskribitaj en lernejoj. Plej multaj el tiuj estas en la norda regiono, kie islama edukado verŝajne estas pli grava ol formala edukado. Almajiranci estas sistemo de islama eduko praktikata en norda Niĝerio. Knaboj serĉantaj islaman scion estas nomataj Almajiri. La haŭsa vorto amajiri estas derivita de la araba vorto, المُهَاجِرْ “al-Muhājir”, kiu aludas personon, kiu migras de sia hejmo serĉante islaman scion. Ordinarlingve, la esprimo disetendiĝis por priskribi junulon, kiu almozpetas surstrate kaj ne iras al sekulara lernejo. La sistemo instigas gepatrojn lasi siajn respondecojn al la islamaj lernejoj. Ĉi tiuj infanoj estas kuraĝigataj iri al la stratoj kun bovloj petegante manĝaĵon aŭ monon. La infanoj, fojfoje malpuraj kaj malsataj, troviĝas en grupoj de 6 ĝis 12 ĉie en la norda regiono, eĉ en Abuĝo, la nacia ĉefurbo. Sed en la suda regiono, oni esperas, ke se iu junulo ne estas en lernejo, li do ie lernas iun metion. Ĉi tio tamen ne signifas, ke ne estas eksterlernejaj infanoj en la sudo. El la 11 milionoj da infanoj, kiuj ne estas en lernejo en Niĝerio, preskaŭ 2 milionoj estas en la sudo.

Tikla temo

Almajiranci estas tre tikla temo, kiun povas trakti nur la nordaj islamaj gvidantoj kaj politikistoj, ne kristana prezidanto aŭ iu ajn prezidanto elektita el la sudo. Sanusi Lamido Sanusi estis la 14a emiro de Kano. Li pasigis la plej grandan parton de sia regado pledante por kultura reformo en norda Niĝerio, ĝis li estis detronigita la 7an de marto 2020. Lamido, kiu funkciis ankaŭ kiel estro de la Centra Banko de Niĝerio de 2009 ĝis 2014, laŭdire estis forigita de la prezidanto Goodluck Jonathan post la liko de noto, en kiu Sanusi asertis, ke 20 miliardoj da dolaroj (ĉirkaŭ 18,4 miliardoj da eŭroj) el petrolenspezo malaperis sub la gardado de la prezidanto. Tamen, li fariĝis nepopulara en la nordo ankaŭ pro sia elkrio pri la minaco de Almajiri. Li diris, ke la patroj de tiuj infanoj mem iru sur la stratoj por almozpeti, anstataŭ sendi la infanojn. Aliokaze, la patroj estus arestitaj pro infanmistraktado.

Goodluck Jonathan, dum li estis prezidanto, komencis kion li nomis „Almajiri-a Lernejo-Programoj”, en la nordo por infuzi okcidentan instruplanon en la islaman edukon por igi la lernantojn dungeblaj kaj por redukti la senĉesan krizon kaj nesekurecon en la nordo. Sed kiam li lasis la oficon, la infanoj reiris al la stratoj por denove almozpeti kaj la programo, kiu kostis milionojn da dolaroj, finiĝis sen favora rezulto. Interese, la sekva prezidanto, nordulo, ignoris la programon. La ŝtato Kano, laŭ la Infana Fonduso de Unuiĝintaj Nacioj, havas ĉirkaŭ trionon el la ĉirkaŭ 9 milionoj da ekster-lernejaj infanoj en la nordaj ŝtatoj. Ĝi havas proksimume dek el la Almajiri-lernejoj.

Bedaŭrindaj sekvoj

La sekvo de tio, ke estas tiom da infanoj surstrate, estas ne-dungebleco, malsekureco, fruaj edziniĝoj kaj aliaj sociaj malvirtoj. Frua geedziĝo estas tre ofta kiam inaj infanoj ne iras al lernejo. Kvankam estas malpli ofte trovi ilin almozpetantaj sur la stratoj, tamen knabinoj estas rapide edzinigitaj al maljunaj viroj, kiuj rapide gravedigas ilin. Rezulte, la niĝeria loĝantaro nun rapide pliiĝas, precipe en la nordo.

Boko Haram

La nordo bataladas kontraŭ malsekureco jam de jardekoj. Boko Haram estas terorisma grupo fondita en Maiduguri, la ĉefurbo de la norda ŝtato Borno en 2002. Laŭvorte signifanta „okcidentiĝo estas sakrilegio”, ĝi estas salaf-ĝihadisma grupo batalanta por la anstataŭigo de la niĝeria sekulara ŝtato per islama, surbaze de strikta aplikado de la ŝaria leĝo. Ĝi funkcias en la nord-oriento de Niĝerio kaj okazigas perfortojn kontraŭ okcidentanoj (ĉefe usonanoj kaj eŭropanoj), kristanoj kaj eĉ islamanoj konsiderataj kiel malfideluloj, se ili ne estas ĝisostaj islamanoj. Formala edukado estas tial plejparte ignorata en la nordo, kvankam ironie, tiuj teroristoj uzas aferojn kiel telefono, armiloj, aŭtoj kaj aliaj produktoj de okcidentaj landoj.

Zakato

En tiu ĉi malriĉa lando, kie la monataj enspezoj de ĉiu politikisto estas pli altaj ol tio, kion ricevas politikistoj en riĉaj landoj, malriĉuloj devas fari ion ajn por supervivi sian malbonan sorton. Almozpetadon en la nordo instigas ankaŭ unu el la „kvin pilieroj” de Islamo, kiu nomiĝas zakat aŭ almozo. Zakat, kiu estas la tria devo, signifas „purigo” kaj indikas, ke elpago de zakato igas la ceteron de onia riĉaĵo laŭleĝe kaj religie pura. Esti blinda aŭ lama ne estas preteksto por ne iri al lernejo en la sudo, sed ĉiu iometa misformiĝo estas preteksto por almozpeti en la nordo.

Neniu zorgo

Kial la politikistoj de la nordo montras nenian zorgon pri la minaco de Almajiri? Tiuj infanoj finfine utilas al ili por unu celo: dum elektoj, ili ĉiuj voĉdonas. Kiel rezulto, la voĉoj de la nordo ĉiam determinas la gajninton de prezidant-elekto. Kaj post la elekto, ili reiras al la stratoj.

Almajiri ankoraŭ ne multe tuŝas sudan Niĝerion, sed fakte ĝi iĝos monda problemo se ne rapide traktita. Boko Haram, kiu estas unu el la plej mortigaj ĝihadaj grupoj en la mondo, scias, ke ĉi tiuj knaboj ekzistas, kaj ili estas facila celo de rekrutigado.

Gabriel Olubunmi ÒSHÓ-DAVIES

Niĝerio

Moderna vivo

AKTUALE

Ĉu endanĝerigitaj abelkolonioj?

Tutmondiĝo alportas ankaŭ nedezirindajn fenomenojn. Unu el ili estas ekzemple la penetrado de novaj invadaj specioj de insektoj en alian teritorion.

Nuntempe al eŭropaj abelbredistoj kaŭzas grandajn problemojn la flavpieda vespo (subspecio Vespa velutina nigrithorax), kiu estis malkovrita unuafoje en Eŭropo en Francio, en 2004. Ĝia apero kaj ekspansio vekas grandajn timojn, ĉar ĝi aktive ĉasas mielabelojn (Apis mellifera), kiuj konsistigas ĝis 60 procentojn de ĝia celata manĝaĵo.

Origino kaj ekspansio

La flavpieda vespo originas el sud-orienta Ĉinio. Ĝi estis hazarde importita per ŝipo al Francio en skatoloj kun ĉinaj ceramikaĵoj. En 2009 ekzistis en la ĉirkaŭaĵo de la sud-okcidenta franca urbo Bordozo kaj ĉirkaŭaj departementoj jam kelkaj miloj da nestoj de tiu ĉi insekto.

Ekde tiam ĝi tre rapide disvastiĝis tra la tuta okcidenta Eŭropo. Ĝia nuna ekspansio etendiĝas de Hispanio kaj Portugalio ĝis Britio, norda Italio, Svislando, Benelukso, Aŭstrio kaj Germanio. En 2023 ĝi estis malkovrita ankaŭ en Ĉeĥio kaj Hungario. Tre verŝajne ĝi disvastiĝos en aliaj eŭropaj landoj, t.e. ĝi probable aperos en Pollando, Slovakio, la landoj de la balkana duoninsulo ktp.

Predanto

Eŭropaj abelbredistoj estas maltrankvilaj kaj tamburas la alarmon, ĉar la eŭropa mielabelo estas tre facila predo por la flavpieda vespo. La mielabelo ne scipovas defendi sin kontraŭ insektoj, kiuj atakas en grupoj de 20, 30 aŭ 50 individuoj eĉ pli grandaj kaj pli fortaj. Krom tio, la eŭropaj mielabeloj estas bredataj dum miloj da jaroj, kio igis ilin esti pli mildaj kaj ne ataki homojn.

La kaptitan mielabelon la vespo kvaronigas, forigas ĉiujn partojn de ĝia korpo, kiuj ne estas gravaj el la vidpunkto de nutrado (kapo, kruroj, flugiloj kaj ventreto). El la muskolo de la brusto de la mielabelo ĝi ellaboras kaĉon, kiun ĝi portas al la nesto kiel manĝaĵon por siaj larvoj. Unu flavpieda vespo povas konsumi ĉirkaŭ 40-50 mielabelojn tage. Se ĝi trovas abelujon kun mielabeloj, la ejo estas por ĝi kvazaŭ bone provizita superbazaro.

Nutrado

Ĝia preda agado havas malfavoran efikon sur aliaj specioj de insektoj kaj loka biodiverseco, ĉar flavpiedaj vespoj ĉasas ne nur diversajn polenantojn, ekzemple solecajn abelojn, vespojn, raŭpojn, papiliojn, moskitojn, sed ĝi manĝas ankaŭ vertebrulkadavrojn. Laŭ faka literaturo, proksimume 160 malsamaj specioj de insektoj troviĝas sur ĝia menuo. Unu nesto de flavpieda vespo dum la tuta unujara ciklo povas konsumi averaĝe ĝis 11,5 kilogramojn da insektoj.

Nigra listo

La potenciala danĝero minacas kaj homojn kaj bestojn. Ĝia piko estas, kompreneble, malagrabla kaj povas kaŭzi alergion kaj eĉ la morton. La flavpieda vespo ankaŭ kolektas nektaron kaj ŝatas suĉi la sukon el dolĉaj fruktoj, kaŭzante damaĝon al fruktokultivistoj kaj vinberkultivistoj. Tio estas la kialoj, pro kiuj tiu ĉi flavpieda vespo estas enskribita en la „nigran liston” de invadaj insektoj, kiuj vekas la timon de Eŭropa Unio (EU) 1.

Karakterizaĵoj

La flavpieda vespo estas iomete pli malgranda ol sia eŭropa parenco (Vespa crabro). Ĝi havas klare flavajn krurojn, la koloro en la kapo kaj brusto estas plejparte nigra kun larĝa oranĝa zono sur la ventro. Reĝinoj de la flavpieda vespo atingas longon de 30 mm, maskloj estas iomete pli malgrandaj – atingas 24 mm – kaj aliaj individuoj longas proksimume 20 mm.

Nesto kaj reĝino

Flavpiedaj vespoj vivas en nesto, kiu havas tre bonan organizan strukturon, kaj la tuta komunumo rondiras ĉirkaŭ nur unu individuo: la reĝino, la fondinto de la nesto.

Printempe, kiam la ekstera temperaturo estas inter 12 kaj 15 celsiaj gradoj, la travintrinta reĝino konstruas (primaran) neston kun inter 8 kaj 12 ĉeloj, en kiuj ĝi demetas siajn ovojn. El ili elkoviĝas laboristinoj, kiuj kune kun la reĝino konstruas duan (sekundaran) neston, kie la reĝino povas demeti ĝis 15 000 ovojn.

Fine de somero aŭ aŭtune la reĝino demetas ovojn, el kiuj elkoviĝas nur reĝinoj kaj maskloj. Bone nutritaj kaj fekundigitaj reĝinoj forlasas la neston (inter 300 kaj 1000 reĝinoj depende de la grandeco de la nesto) kaj serĉas individuan kaŝejon por travintrumado. Printempe la reĝino vekiĝas kaj fondas novan kolonion.

Konvena medio en Eŭropo

Estas fakto, ke la eŭropa medio tre bone konvenas al flavpiedaj vespoj. En 2018 pli ol 10 600 nestoj de flavpiedaj vespoj estis trovitaj en la hispana Galegio kun denseco de ĝis 20 nestoj en ĉiu kvadrata kilometro. Ĝi havas bonegajn adaptajn kaj reproduktajn kapablojn, kaj la rapideco de ĝia ekspansio dependas de la klimataj kondiĉoj kaj sufiĉeco de nutrado. Laŭ fakuloj, la ekspansia rapideco de flavpieda vespo ekde la origina nesto estas 100 km jare. Tio signifas, ke ĝi povas aperi praktike ĉie, kie estas komercaj vojoj, ekzemple ĝi povas esti transportata en grundo kun plantoj, ligno, legomoj, fruktoj ktp.

Protekto-metodoj

La flavpieda vespo povas detrui tre rapide multajn abelkoloniojn, kio signifas katastrofon ne nur por abelbredistoj (reduktita mielproduktado), sed ankaŭ por la lokaj naturo kaj ekosistemo.

Efikaj metodoj por protekti abelkoloniojn kontraŭ flavpiedaj vespoj inkluzivas, ekzemple, detruon de iliaj nestoj, kaptadon kaj likvidadon de reĝinoj, malgrandigon de enirejo al la abelujo, sekurigadon de la abelujoj per dratplektaĵo kun malgrandaj truetoj, tra kiuj povas flugi mielabeloj, sed ne flavpiedaj vespoj. Lastatempe oni testas kemiajn metodojn por detruo de nestoj, ekzemple sufokadon de flavpiedaj vespoj per sulfura dioksido kaj varmigon de nesto per vaporaj injektoj. Estas testataj ankaŭ feromonkaptiloj, kiuj altiras masklojn per la odoro kaj tiel malrapidigas la reproduktadon.

1. Laŭ la EU-regulo, la unuafoja observado de flavpieda vespo en EU-membroŝtato devas esti raportita al la Eŭropa Komisiono.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio.

Scienco

AKTUALE

Jarcento de grandaj malkovroj

En ĉi tiu 21a jarcento sciencistoj mirigis la mondon per serio da tre grandaj malkovroj, kiuj ŝanĝas iom post iom nian komprenon pri la kosmo kaj certe influos eĉ la ĉiutagan vivon de homoj en la venontaj jardekoj.

El la plej signifaj kaj allogaj malkovroj, menciendas tiu de eksterteraj planedoj: sciencistoj malkovris milojn da planedoj ekster nia sunsistemo, kio pruvas, ke la universo estas plena de mondoj eble gastigantaj vivon. Tiaj malkovroj alproksimigas nin al respondo de la demando, ĉu ni estas solaj en la kosmo.

Alia notinda malkovro estis la teknologio CRISPR-Cas9, utila por redakti DNA-on, kiu revolucias genetikon per preciza modifo de onia genetika heredaĵo. Tiel eblas kuraci genetikajn malsanojn kaj plibonigi homan reziston kontraŭ certaj malsanoj. Poste, kiel ne paroli pri la malkovro de gravitaj ondoj? La konfirmo de la ekzisto de gravitaj ondoj, teorie jam antaŭviditaj de Albert Einstein, malfermis novan fenestron al la universo, ebligante al ni observi kosmajn okazaĵojn, kiel la kuniĝoj de nigraj truoj kaj neŭtronsteloj.

Astronomio, medicino kaj fiziko

Lastatempe, aliflanke, oni multe parolis ankaŭ pri la esplorado de Marso. Post la alveno de la esplorveturilo Curiosity sur la ruĝan planedon en 2012 ni ricevis senprecedencajn bildojn de Marso. Tiuj misioj helpis nin pli bone koni kaj kompreni nian kuz-planedon kaj serĉi signojn de pasinta aŭ eĉ nuntempa vivo.

Kroma paŝo antaŭen en scienca fako estis ankaŭ la finmapado de la homa genaro, kio malfermis novajn perspektivojn por la disvolvo de persona medicino, permesonta pli kaj pli precizan preventon kaj traktadon de iuj malsanoj.

Laste, sed ne balaste, jen la malkovro de pliaj bosonoj. En 2012 la eŭropa esplorcentro CERN anoncis la malkovron de bosonoj W kaj Z. Temas pri fundamentaj partikloj, kiuj konfirmas la ekziston de la tiel nomata higsa bosono, samkiel la teorion de la norma modelo de elementaj partikloj.

Ĉi tiuj malkovroj estas nur malgranda, kaj eble arbitre elektita parto de la nenombreblaj sciencaj atingoj, kiuj estas plenumataj ĉiutage en la tuta mondo. La scienca esplorado daŭre vastigas la limojn de la homa scio, kio igas nin esperi je pli kaj pli granda kompreno pri la mondo kaj la ega kosmo ĉirkaŭ ni.

Cristina CASELLA
korespondanto de MONATO en Italio

PSIKOLOGIO

La influo de muziko al homa psiko

La rilato inter muziko kaj homa psiko estas fenomeno, kiu jam delonge vekas la intereson de sciencistoj, kiuj observas kaj analizas ĝin el diversaj vidpunktoj. Tiun ĉi temon priatentas interalie muzik-sciencistoj, filozofoj, psikologoj kaj sociologoj, ĉiu el sia propra vidpunkto.

Antikva Grekio

La ebla ekzisto de specifa rilato inter psiko kaj muziko okupis la penson jam de pragrekoj. Pitagoro ekzemple kredis, ke al muzika harmonio aplikiĝas leĝoj de matematiko. Laŭ legendo, li iam promenis sur strato kaj aŭdis forĝiston, kiu martelis feron. Li atentis tion kaj konkludis, ke ekzistas ia ligiteco inter la grandeco de la ilo kaj la sono, kiun ĝi kreas. Pitagoro, interalie, enkondukis la koncepton, laŭ kiu muziko identiĝas kun harmonio kaj ekzistas en la tuta universo. Li kredis ankaŭ je kuracaj trajtoj de muziko, precipe rilate al la kuracado de mensaj problemoj. Ankaŭ Platono kaj Aristotelo laŭdis muzikon kaj kredis je ĝia kapablo veki pozitivajn emociojn en aŭskultanto. Platono specife substrekis la efikon de muziko al homaj emocioj kaj animo. Li proponis teorion, laŭ kiu muziko havas la povon fari el individuo bonan civitanon instigante lin al virta konduto.

Personecaj trajtoj

Parolante pri muziko kaj ĝia influo al homa psiko, ni devas ne preterlasi la fakton, ke ekzistas dekoj da diversaj stiloj kaj substiloj, el kiuj ĉiu reflektiĝas diversmaniere en la emocioj kaj la ĝenerala bonfarto de aŭskultantoj. Sciencistoj jam priatentis tiun fenomenon el diversaj vidpunktoj, dum psikologoj esploris la personecajn trajtojn de admirantoj de diversaj stiloj de muziko. Ili tiamaniere venis al la konkludo, ke certaj karakteraj trajtoj ofte aperas inter specifaj grupoj de muzikadmirantoj. Ekzemple, ŝatantoj de pop-muziko estas priskribataj kiel ekstravertaj, honestaj kaj tradiciaj; amantoj de repo estas memfidaj kaj societemaj; admirantoj de metalroko priskribeblas kiel ĝentilaj, kreemaj kaj introvertaj. Aliaj studoj esploris la sociologian dimension de muziko kaj substrekis, ke ĝi servas kiel elemento, kiu difinas kaj formas la identecon de aŭskultantoj. Tion konfirmas ankaŭ la fakto, ke ili ofte spertas kritikon de sia plej ŝatata muzikstilo kiel kritikon de si mem.

La Mozart-efiko

Ĝisnunaj esploroj, kiuj okupiĝis pri eblaj rilatoj inter muziko kaj homa psiko, estis direktataj unuavice al la efektoj de klasika muziko al homa psiko kaj ĝenerala bonfarto. La unuaj klopodoj esplori la avantaĝojn de klasika muziko kaj ties efikeco okazis en la jaro 2001. Tiam aperis artikolo de J.S. Jenkins sub la titolo The Mozart effect („La Mozart-efiko”). En tiu teksto la aŭtoro prezentis kaj priskribis la pozitivajn efektojn, kiujn certaj komponaĵoj de Mozarto (en la verko estas aparte substrekita lia Sonato K448) kreas sur iuj funkcioj de la cerbo, kiel spaca distingivo kaj lokalizo de muzika percepto. Tiu lokalizo estas esplorita pere de pozitrona emisia tomografio. Oni montris, ke aŭskultado de muziko de Mozarto stimulas ampleksan gamon de cerbaj areoj. Esploroj, kiuj okupiĝis pri la influo de lia muziko al homa bonfarto, cerbo kaj intelektaj kapabloj, klare pruvis, ke longdaŭra kontakto kun lia muziko favore influas la cerbon de infanoj kaj junuloj, kiuj aŭskultas aŭ ludas ĝin. En la sama artikolo estis diskutata la pozitiva influo de la muziko de Mozarto al la kuracado de epilepsio. Tiurilate oni rimarkas, ke ŝati la muzikon ne estas necesa antaŭkondiĉo por sperti la Mozart-efikon.

Konkludo

Kelkaj (sed ne ĉiuj) sciencistoj, kiuj pristudis la priskribitan temon, notis la plibonigon de spaca distingivo kaj lokalizo de percepto ĉe aŭskultantoj. Kvankam la Mozart-efiko ne pliigas aŭtomate vian inteligentecon, ĝi helpas al vi plenumi viajn taskojn kun konfido kaj plibonigas vian memorkapablon. Tio ĉi klare pruvas la hipotezon, ke klasika muziko influas multajn aspektojn de homa psiko en tre pozitiva senco. Sciencistoj estontece verŝajne venos al novaj interesaj konkludoj kaj ankoraŭfoje konfirmos ne nur la artan, sed ankaŭ la psikologian kaj medicinan valorojn de muziko.

Filip IVANČIĆ
korespondanto de MONATO en Kroatio

Filip IVANČIĆ studis germanan kaj slavan filologion en la universitato de Zagrebo kaj laboras kiel teknika tradukisto.

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Spirita vivo

OPINIO

Spirita vivo kaj Esperanto

Oni kutimas pensi, ke la spirita vivo rilatas nur al religio, al religiaj spertoj kaj konvinkoj. Tamen, ĉio, kio nin pliriĉigas, kio faras nin pli homaj, ankaŭ apartenas al la spirita vivo. Tiel okazis al mi per la lernado de Esperanto.

Kiel mi komencu skribi pri la ligo inter Esperanto kaj mi? Kiam mi volas diri tiel multe, mi ne scias kiel komenci, ĉar logiko povas esti malklarigita de emocio.

Kiel mi renkontis Esperanton?

Mi kontaktiĝis kun Esperanto en la jaro 2018. Tiutempe, pro alĝustigoj pri la altlerneja ekzameno, mi fariĝis studentino de la Esperanto-fako. Enirinte en la lernejon mi sciis, ke Esperanto estas internacia helplingvo kreita de la pola okulkuracisto Zamenhof. Tamen, tiam ankoraŭ mi ne povis kompreni la pli profundan signifon de Esperanto, kvankam mi pensis, ke mi jam estas vera esperantistino. Vere tiam mi estis nur Esperanto-parolanto, sed tio ne sufiĉas por esti esperantistino.

Ĉar temis pri la unua fojo, ke en Ĉinio oni varbas bakalaŭrajn studentojn por Esperanto, la lernejestroj kaj instruistoj donas al ĝi grandan gravecon. La instruistoj ĉiam diras al ni, kiom bona estas Esperanto, ke ni fieru esti studantoj de la Esperanto-fako; similaj diraĵoj ofte restadas en miaj oreloj, do mi nature kaj instinkte akceptis tiujn ĉi diraĵojn. Ĉar la instruisto diris, ke Esperanto estas tiom bona, do ĝi devas esti bona; sed profunde en mia koro mi ne havis fortan konvinkon pri Esperanto. Mi ne povas ne pensi pri frazo en Esperanta revuo: „Lerni nur la lingvon estas kvazaŭ aĉeti aŭton, ne sciante kiel ĝin stiri aŭ ripari; aŭ semi ĝardenon, sen kompreno pri la vivo de la plantoj.” Tio tre similas al mia tiama lernado de Esperanto. Resume, per ĉina idiomaĵo: engluti jujubon tiel rapide, ke ne eblas kapti la veran guston.

Pro kio nun mi rekomprenas Esperanton?

Proksime al diplomitiĝo, mi havis la bonŝancon labori kiel raportista staĝanto ĉe ĈEL dum du monatoj. Dum mia staĝo mi komencis vere uzi Esperanton unuafoje kaj mi esperis, ke pli da homoj sciu Esperanton. Min impresis la rigora sinteno de la altrangaj Esperanto-redaktistoj en la redaktado de la revuo El Popola Ĉinio. Tiu sperto estis profunda, sed ĝi ankaŭ igis min konscii miajn proprajn mankojn. Se mi volas vere fari ion por Esperanto, la unua kaj plej grava afero estas, ke mi devas posedi la kapablon fari tion.

La turnopunkto okazis post kiam mi diplomitiĝis en universitato. Mi havis la ŝancon plulerni Esperanton en Pollando. Ĉi-foje lerni Esperanton ne plu estis pasiva elekto, sed mi tre volis vidi pli multe pri tio, kiel Esperanto estas uzata eksterlande kaj per kia ĉarmo ĝi allogis tiom da homoj por daŭre labori por ĝi. Samtempe, krom Esperanto, mi ankaŭ volis scii multe pri la mondo kaj kiel homoj kun diversaj kulturaj devenoj kune vivas en la mondo. Pro diversaj konsideroj mi denove iris la vojon – lerni Esperanton.

Spirita ĝuo

Temas pri la unua fojo, ke mi persone sentis la liberecon, pacon kaj malfermitecon, kiujn Esperanto alportas al mi. La unua Esperanto-kurso, kiun mi ricevis tie, temis pri la Esperanto-kulturo. Mi eksciis, ke la kulturaj semoj de Esperanto estas disĵetitaj en ĉiuj anguloj de la mondo. Esperantistoj el diversaj landoj ligiĝas al Esperanto tiel, kiel ili ŝatas kaj kapablas. Helpe de Esperanto kiel pontolingvo oni povas ĝuste aprezi la buntajn kulturojn de la diversaj landoj kaj nacioj. Tiu mirinda „kemia reakcio” povas tuj mallongigi la distancon inter homoj. Eble tio estas la komuna trajto de esperantistoj, kiuj amas pacon kaj la mondon. La komunumo de Esperanto havas pli altan toleremon pri la diferencoj en la mondo. Oni diras, ke la maro estas malfermita al ĉiuj riveroj. Tia grava premiso igas la Esperanto-kulturan komunumon havi pli harmonian etoson.

Nun mi kredas tion funde de mia koro, kaj la antaŭkondiĉo por pli bone uzi ĉi tiun ilon por kompreni la mondon estas la scipovo uzi ĉi tiun ilon.

Rezulte mi ne plu studis kun duboj kiel antaŭe, sed fariĝis pli fida funde de mia koro. Esperanto malfermis la mondon antaŭ mi. En la lingvistiko mi analizas la strukturon mem de la lingvo, per la literaturo mi ĝuas la unikan lingvan arton de la mondlingva literaturo ... Samtempe mi ŝatas pli multe libere esprimi mian penson, ĉar profesoro de universitato ĉiam instigas la studantojn pensi kaj paroli. Tiel, iom post iom mi ŝatis interŝanĝi opiniojn kun aliaj. Mi komencis freneze legi librojn pri diversaj aspektoj de Esperanto, lerni ĝian historion, observi ĝiajn nunajn ŝancojn kaj defiojn ... Kiam ni kolizias kun tiuj aferoj, kiam ni estas scivolaj pri ili, la origina motivada forto daŭre puŝas nin antaŭen, ĉar ni ĉiam sentas, kvazaŭ estus iuj trezoroj, kiuj atendas ke ni ilin malkovru, kaj kiam ni vere koncentriĝas je iu afero, la rikolto estas kaj surpriza kaj neatendita, kaj ĝi alportas al ni enaniman ĝuon. Tiu procezo helpis kaj espereble plu helpos min ricevi esencajn pliboniĝojn en diversaj aspektoj.

Amo rezistas ĉion, mi supozas, kaj mi amas Esperanton.

LONG Yunxia (Nuba)

Ĉinio

LONG Yunxia, Nuba, estis studentino de Esperanto en la universitato Zaozhuang en Ĉinio de 2018 ĝis 2022. Ŝi nun studas por magistriĝi pri Esperanto-lingvistiko en Pollando.

Libroj

Sinjoro Palomar kaj la mondo

Tiu ĉi recenzo ne pretendas esti detala kaj kompleta analizo de la libreto Palomar, ĵus aperinta en Esperantujo, traduko de samtitola verko de la fama itala verkisto kaj ĵurnalisto Italo Calvino. Verŝajne por multaj legantoj strangas, ke 90-paĝan libreton malfacilas recenzi. La kialo estas, ke la teksto skribita, la pensoj diskutataj, la demandoj levitaj de la aŭtoro havas tre gravan sencon. La aŭtoro mem skribas: „Palomar nun aperas kiel libro ege maldika laŭ paĝonombro, sed dum sia kreiĝo ĝi emis transformiĝi, laŭvice, en enciklopedion, en ‚diskurson pri la metodo’, en romanon.” Ni ne forgesu, ke Italo Calvino estas la plej tradukata itala verkisto de la 20a jarcento, kandidato al la Nobel-premio pri literaturo, kaj Palomar estas la plej filozofia el liaj verkoj.

Legi tiun libron ne estas amuza kaj facila procedo. Ankaŭ al la recenzanto la verko komence ŝajnis iom enua, stranga kaj malinteresa, sed poiome venas kompreno pri la signifo de la aŭtoraj pensoj, pri la ideoj prezentitaj en la libro, aperas deziro legi pli kaj pli de tiu aŭtoro, kaj fiero, ke ankaŭ esperantistoj povas nun konatiĝi kun la interesaj pensoj de Italo Calvino. Dankon al la tradukinto, Nicolino Rossi, kaj al la teamo de Itala Esperanto-Federacio, kiu faris tiun eldonlaboron.

Mallongaj skiz-rakontoj

Ni revenu al la recenzata verko. Tie ĉefrolas sinjoro Palomar, kiu ricevis sian nomon de la fama astronomia observejo en Kalifornio. Jam la nomo de la ĉefrolulo fiksas la temon de la libro: observado aŭ pli ĝuste „mond-esplorado”, kaj ne nur pri steloj kaj planedoj (kvankam ankaŭ pri tiuj vi povas trovi interesajn priskribojn). Sinjoro Palomar komencas tiun esploron ĉe tre simplaj vivmomentoj. Jen li staras sur la bordo kaj rigardas ondon, marŝas sur la plaĝo kaj kontentas, ke la nudaj mamoj de nudbruste sin sunumanta juna virino estas tute ensorbitaj en la ĉirkaŭa pejzaĝo kaj lia alrigardo „ne pli pezu ol la okulumo de mevo aŭ de fiŝo”. Foje tiu esplorado-observado rilatas al iuj strangaj objektoj aŭ procezoj – ĉu amindumantaj testudoj, ĉu priskribo de herbejo ĉirkaŭ la domo de Palomar – aŭ subite ni vidas, ke lian atenton tiras la ventro de la geko, kiu ĉiusomere revenas sur dom-terason. Jen amaso da sturnoj venintaj el la nordo al Romo. Pluraj aliaj observ-esplor-objektoj: fromaĝo en pariza butiko, albina gorilo en zoo, aŭ ... neparigita pantoflo. La diverseco kaj logika ordo de la analizo de tiuj laŭvice aperantaj observobjektoj gvidas nin, legantojn, al la mondo ĉirkaŭ ni. Entute la libro enhavas 27 (3x3x3) mallongajn skiz-rakontojn.

Sinjoro Palomar, la ĉefrolulo, havas silenteman karakteron kaj grandan sindediĉon al „legado de la mondo”. Kion ni ankoraŭ scias pri li ... „La konatiĝo kun la proksimulo ... pasas tra la konatiĝo kun si mem, kaj ... ĝuste ĉi tiu mankas al Palomar”. „Ne nur kono necesas, sed komprenemo”. „... antaŭ ol esti en paco kun la universo, estas en paco kun si mem”. Tial li decidis dediĉi tempon por konatiĝi kun si mem. Li esploros sian propran geografion, li trastrekos la diagramojn de siaj animomovoj ... „La universo estas la spegulo, el kiu ni povas kontempli nur tion kion ni lernis ekkoni ĉe ni.” Plenumiĝas lia nova fazo – en serĉado de la saĝo. Calvino skribas: la historion de Palomar oni povas resumi per du frazoj: „Homo ekmarŝas por atingi, paŝon post paŝo, la saĝon. La celon li ankoraŭ ne atingis.”

Dum sia mond-observado s-ro Palomar konkludas, ke esplori la mondon estas pli bone deflanke (elekstere), alivorte li decidas „konduti kvazaŭ li estus mortinto”. Do li volus priskribi la mondon sen si. „Se la tempo devas elĉerpiĝi, oni povas ĝin priskribi, momenton post momento ... kaj dum ĉi priskribo, ĉiu momento tiom dilatiĝas, ke oni ne vidas ĝian finon”. Li decidas, ke li celos dediĉi sin al priskribado de ĉiu momento de sia vivo. Dum li ne finos tion, li ne pensos pri la morto kaj en tiu momento ... li mortos. La fino de la verko estas amuza kaj terure malgaja. Tamen la romano havas iun esperon: se la 27 skiz-rakontoj en la libro pri vivmomentoj de s-ro Palomar povas priskribadi senfine, tio signifas, ke nia mondo plu havas s-ron Palomar-on, ĉu?

Alexander MIKISHEV

Italo Calvino: Palomar. El la itala tradukis Nicolino Rossi. Eld. Itala Esperanto-Federacio, Milano, 2023. 94 paĝoj. ISBN 978-88-96582-29-9.

Ĥaoso en la komenco

Komence la libro La Kosmokomikoj rakontas pri la estiĝo de la tero kaj luno el la ĥaoso. Atestantoj de tiu ĥaoso similas al homoj, kiuj havas nomojn el strangaj literkombinoj, ekzemple Qfwfq. La nomoj de tiuj atestantoj (mi ne kuraĝus diri personoj) estas samaj en diversaj rakontoj.

La unua parto pri la disiĝo de la luno „disde” la tero memorigis min pri la priskriboj de Jules Verne, kiam li verkis sian vojaĝon al la luno. Ne mankas la eskaloj, per kiuj oni povas alsupri aŭ desupri.

Sed mankas ruĝa fadeno en la rakonto. Eble tio estas intence farita por doni ideon pri manko de logiko kaj kohereco en la komenca stadio de la tero. Krome, la rakontanto sin metas ekster la konatajn temposkalojn kaj saltas de unu periodo al alia. Tiel la rakonto povas salti de periodo en kretaceo al egiptaj faraonoj aŭ al alitempaj konatoj. En la postaj rakontoj oni povas konstati, ke troviĝas iu rakonta linio, ekzemple en la rakonto pri la dinosaŭroj kaj la rakontoj pri la konko kaj la okulo.

Dinosaŭroj kaj evolucio

Evolucio laŭ Georgo H. Darvino estas ne procezo de hazardaj estiĝoj de novaj formoj, sed intenca procezo. Plej okulfrapa ekzemplo de tio estas la rakonto pri la estiĝo de la okulo aŭ la rakonto pri la evolucio – evoluigo do laŭ la aŭtoro – de la konko ĉe moluskoj.

Dinosaŭro, kiu eskapis la formorton de siaj samspecianoj (en la tempo de Calvino la hipotezo pri la meteorito ankoraŭ ne estis ĝenerale akceptita), volas partopreni la vivon de la „Novuloj”, kiuj post la dinosaŭroj transprenis la povon sur la tero. Sed ĝi devas pli-malpli sin kaŝi kiel dinosaŭro. Ankaŭ amo ludas rolon en la rakonto.

Oni povas sin demandi, pri kiuj la aŭtoro siatempe (post la dua mondmilito) pensis, kiam li verkis la rakonton. Nuntempe oni uzas la vorton „dinosaŭro” kiel insulton pri tiuj, kiuj ne adaptiĝas al la postuloj de la nuntempo.

Spiritinspiraĵo

Alia rakonto temas pri la estiĝo de spirala konko ĉe moluskoj. Ĉar iu molusko volis sin apartigi de la „aliuloj”, tiu ekkreis sian „konkon”, ankaŭ por imponi „aliulinon” ... Ŝajne la ideo pri „konko” venis spontanee?

Do, se vi kutimiĝis al la ideo, ke la tuta estiĝo de la tero kaj luno kaj la evolucio estas rezultoj de procezoj, en kiuj hazardo, variaĵoj kaj selekto fare de la ĉirkaŭa medio estas ĉefaj faktoroj, tiuj ĉi rakontoj donas al vi sufiĉe da materialo por pripensi. Ne mirigas ankaŭ, ke la okulo estas ofte uzata kiel ekzemplo, per kiu iuj volas argumenti, ke ne eblas, ke tia kompleksa organo estiĝu per variaĵoj, hazardo kaj selekto, kaj tial pli akcepteblas la ideo de kreismo. En iu aparta ero de tiu ĉapitro, kie la aŭtoro faras komparon al sia nuntempo, ekzemple al nederlandaj turistinoj en trajno, li konstatas similecojn, kvazaŭ iun spiritan komunaĵon de multaj estaĵoj. Ne mirigas, ke la aŭtoro en pli granda aĝo revenis al la katolika kredo.

Lingvaj rimarkoj

Pri la paĝaranĝo de la libro: la blankaj interspacoj inter vortoj iom ĝenas (pro ambaŭflanka alkadrigo de la paĝoj). Same ĝenas la tajperaroj en ĉiuj ĉapitroj.

La lingvaĵo rimarkindas: ofte uzata estas „far”, kie sufiĉus „de” (pasiva formo). Ofte uzataj estas ankaŭ kombinaĵoj de prepozicio kaj verbo, ekzemple „traspertis”, „elsuferita”, „elfarante” kaj simile. Mi ne konas la italan originalon, sed mi ne komprenas, kial necesas aldoni la prepoziciojn en diversaj okazoj. Se temas pri imito de la itala lingvaĵo de la aŭtoro, mi povas tion kompreni. Sed aliokaze mi opinias, ke tiuj konstruoj sen neceso plipezigas la lingvaĵon, en kiu jam abundas la participoj, kiuj certe ne faciligas la legadon. Entute gratulinda eldono de Itala Esperanto-Federacio: ĝi aperis en 2023, la jaro de la UK en Torino, kaj honoras mondfaman verkiston italan.

Bert DE WIT (biologo)

Italo Calvino: La Kosmokomikoj. El la itala tradukis Nicolino Rossi. Eld. Itala Esperanto-Federacio, Milano, 2023. 108 paĝoj. 24 x 17 cm. ISBN 978-88-96582-28-2.

Arto

PENTRADO

El Greco: hispana pentristo el Grekio

Doménikos Theotokópoulos, pli konata kiel El Greco [el greko], distingiĝis kiel unu el la plej influaj pentristoj de la hispana renesanco. Lia arta kariero, kvankam komence subtaksata, lasis evidentan markon sur la historio de arto.

Karakterizaj estas lia lerteco en la uzado de koloroj kaj lia kapablo kapti la spiritan esencon tra siaj verkoj. La pentraĵoj fare de El Greco iĝis famaj pro la zorga uzado de lumo kaj formoj, kio donas ian senton de mistikeco kaj spiriteco. La etenditaj figuroj tipaj je liaj verkoj, kune kun la emoci-esprimo en liaj pentraĵoj, igis lian stilon ikona kaj nekomparebla.

Grekaj radikoj

La ligiteco de El Greco kun Grekio estas tre grava por kompreni lian homan kaj artan identecon. Naskite en Kandio (la nuna urbo Iraklio), sur la greka insulo Kreto, tiama parto de la Respubliko de Venecio, la juna Doménikos ricevis solidan artan trejniĝon antaŭ ol translokiĝi al Venecio kaj poste al Romo. Tamen, ja en la Hispanio de la 16a jarcento li trovis verajn sukceson kaj gloron. Kvankam li estis ĉefe aktiva en la hispana urbo Toledo, El Greco tenis fortan ligon kun sia hejma lando Grekio. Liaj arta pensmaniero kaj kulturo spegulis el pluraj vidpunktoj liajn grekajn radikojn. Malgraŭ la sukceso atingita en Hispanio, li ĉiam portis kun si orgojle la heredaĵon de sia hejmlando pere de la uzo de grekaj simboloj kaj referencoj en siaj verkoj.

Greka kultura heredaĵo

El Greco enmetis multajn grekajn elementojn en siajn verkojn, kvankam granda parto de lia arto estis plenumita en Hispanio. Kelkaj el la pentraĵoj, en kiuj oni klare povas identigi ĉi tiujn referencojn, estas:

a. La enterigo de la grafo de Orgaz. Ĉi tiu pentraĵo, situanta en Toledo, estas ĉefverko, kiu enkorpigas kaj religiajn elementojn kaj grekan simbolismon. La uzo de etenditaj figuroj kaj la emoci-esprimo klare rilatas al la bizanca kaj greka tradicioj.

b. Vido de Toledo. Ĉi tiu pejzaĝo kaptas la hispanan urbon Toledo per stilo, kiu certe aludas la naturan medion de la mediteranea lando Grekio, kreante emocian ligon inter la hejmlando de El Greco kaj la realo de la lando, kiu poste lin adoptis.

c. Laokoono. Ĉi tiu pentraĵo eltiras inspiron de la greka mitologio, prezentante la faman epizodon, en kiu Laokoono, troja sacerdoto, kaj liaj filoj estis atakitaj de serpentoj senditaj de la dio Pozidono.

d. La Triunuo. En ĉi tiu religia verko, El Greco uzas la teĥnikon kaj ikonografion de la bizanca tradicio. Temas pri influoj, kiuj povas esti rigardataj kiel speguloj de lia greka kultura heredaĵo.

La heredaĵo de El Greco estas duobla: unuflanke, li estis viziulo, pentristo, kiu defiis la artpreceptojn de sia epoko, kaj aliflanke artisto, kiu firme ligis sin al siaj grekaj radikoj, disvastigante la influon de la helena kulturo tra siaj diversaj kreaĵoj.

Multflanka artisto

El Greco estis konata ankaŭ pro sia ekstravaganca karaktero. Oni diras, ke li estis singarda kaj iomete solema viro, fokusita sur sia laboro kaj fora de sociaj rondoj. Lia ekstravaganco montriĝis ankaŭ en lia vivo kaj personaj elektoj. Krome, El Greco estis multflanka artisto, ne nur pentristo, sed ankaŭ lerta skulptisto, kvankam lia famo plejparte devenas de lia majstreco en pentrado. Alia kuriozaĵo estas lia revolucia arta vizio. El Greco estis unu el la unuaj pentristoj, kiuj akceptis kaj esploris la manierisman stilon, forigante sin de la artpreceptoj tipaj je lia epoko. Lia kapablo manipuli kaj kreeme reinterpreti formojn kaj lumon en siaj pentraĵoj faris lin vera pioniro en la arto de tiu periodo.

Kvankam respektate dum sia vivo, El Greco perdis grandan parton de sia famo kaj reputacio tuj post sia morto. Nur en la 19a jarcento la verkoj de El Greco estis revalorigitaj kaj remalkovritaj de postaj artaj movadoj, gajnante la lokon, kiun li meritas en la historio de arto.

Jacopo PIGRO

MUZIKO

Laŭreatiĝo en kompromitita konkurso

Tri koreaj muzikistoj laŭreatiĝis per unua premio en la 17a Internacia Konkurso Ĉajkovskij, kiu okazis en Moskvo kaj Sankt-Peterburgo en junio de 2023.

Koreaj laŭreatoj

La konkurso premiis entute en ses kategorioj, nome piano, violono, violonĉelo, ligna blovinstrumento, latuninstrumento kaj voĉo. Kim Gyehee, 29-jara violonistino, kaj Lee Youngeun, 25-jara violonĉelistino, ricevis ormedalon, unuafoje inter koreaj muzikistoj, en instrumentaj kategorioj de la konkurso. Son Jihoon, 32-jara tenorulo, okupis la unuan lokon en la voĉa kategorio. Ankoraŭ al kvar aliaj koreoj estis aljuĝita dua, tria aŭ kvina premio.

Kompromitiĝo

Ilia honoriĝo, tamen, ne estis tiel pompe prilumita, kiel devus okazi pri la evento. La Internacia Konkurso Ĉajkovskij, kiu okazas ĉiun kvaran jaron ekde 1958, estis rigardata kiel unu el la tri plej prestiĝaj konkursoj 1. Ĝi naskis multajn elstarajn virtuozojn, kiel la pianistoj Vladimir Ashkenazi kaj Daniil Trifonov kaj violonisto Gidon Kremer. La laŭreatiĝo de la usona pianisto Van Cliburn en la inaŭgura konkurso simbolis pacon meze de la malvarma milito.

Sed la ĉi-fojaj premiitoj verŝajne ne estos agnoskitaj konforme al sia merito, ĉar la statuso de la konkurso degradiĝis pro la rusia invado al Ukrainio 2. La okcidenta mondo riproĉis, ke la evento estas subvenciata kaj ekspluatata kiel propagandilo de la rusia reĝimo, kaj ekskluzivigis ĝin el la Monda Federacio de Internaciaj Muzikaj Konkursoj.

Reduktita konkurso

Konsekvence la plimulto de muzikistoj el Usono kaj Eŭropo turnis sian dorson al la konkurso, kio reduktis la nombron de konkursanoj kaj la diversecon de iliaj naciecoj. Al la antaŭa evento okazinta en 2019 aliĝis entute 954 muzikistoj, sed ĉi-foje la nombro malkreskis ĝis 742. El 236 konkursanoj progresintaj al la finaloj, 128 estis rusoj, do okupante pli ol duonon. La listo inkluzivis ankaŭ 48 ludistojn el Ĉinio, dum nur 9 ĉinoj atingis la finalojn en 2019.

La ŝrumpinta konkurso devis alfronti ankaŭ malfacilon venigi ĵurianojn el okcidento, ne povante kompletigi la liston ĝis unu semajnon antaŭ la inaŭguro. Kelkaj ĵurianoj kontestis la aludon, ke ili subtenas Moskvon, certigante, ke ili volas pruvi la potencon de arto mildigi streĉitecon.

Favoraj pensoj

Prestiĝaj konkursoj kutime donas diversajn ŝancojn al la premiitoj konatiĝi en la tutmonda klasikmuzika sfero. Sed la premiitoj de la 17a Internacia Konkurso Ĉajkovskij ne nepre dotiĝos per tia privilegio, ĉar la okcidenta mondo rompis la rilatojn kun la konkurso. Malgraŭ ĉio la koreaj premiitoj eldiris kontenton pri sia partopreno.

„Mi decidis partopreni por havigi al mi bonan sperton pri internaciaj konkursoj”, diris Lee Youngeun, kiu neniam antaŭe premiiĝis en internacia konkurso, kaj aldonis: „Mi ĝojas eĉ ricevi premion, kunhavante muzikon kun aliaj konkursanoj senrigarde al politikaj aferoj.”

Kim Gyehee, kun pluraj spertoj pri premiiĝo, diris: „La decido partopreni ne estis facila, sed mi konsideris nur muzikon. Mi kredas, ke muziko havas la forton mildigi la koron kaj resanigi vundojn de multaj homoj.”

Son Jihoon, kiu estis ĉe la supra aĝolimo de la konkurso, malkaŝis: „Mi iom timis eniri Rusion pro la milito, sed mi partoprenis por ne bedaŭri, ĉar ĝi estis mia lasta ŝanco.”

CHO Sung Ho
korespondanto de MONATO en Koreio

Cho Sung Ho estas emerita profesoro pri biologio kaj aktivis en la movado interalie kiel ĉefredaktoro de la gazeto La Espero el Koreio kaj vicprezidanto de Korea Esperanto-Asocio.

1. La du aliaj estas la Piano-Konkurso Chopin en Pollando kaj la Konkurso Reĝino Elizabeto en Belgio.

2. Legu la artikolon de la aŭtoro aperintan en MONATO 2023/3, p. 25.

Tri koreaj muzikistoj ricevis unuan premion en la 17a Internacia Konkurso Ĉajkovskij en Moskvo. Foto: KIM GYEHEE

Historio

ITALIO

Miloj da mortigoj daŭre ne sufiĉe priparolataj

Foveoj (el la latina fovea) estas profundaj naturaj kavoj situantaj ĉefe en kelkaj regionoj de iama Jugoslavio, precipe en Istrio kaj Dalmatio. Dum kaj post la dua mondmilito, tiuj lokoj iĝis scenejo de perfortoj kaj de homa tragedio, tamen malpli konata ol multaj aliaj. La tensioj inter la diversaj tieaj komunumoj, kiel italoj, slovenoj kaj kroatoj, kondukis al konflikto por la regado de teroj. Post la fino de la dua mondmilito, kun la ŝanĝo de landlimoj kaj la leviĝo de komunismo en Jugoslavio, multaj homoj estis mortigitaj aŭ malliberigitaj, ofte sen justa proceso, kaj en multaj okazoj ĵetitaj en la foveojn. Tio ĉi kaŭzis grandan suferon kaj plifortigis tensiojn inter la lokaj komunumoj, lasante profundajn vundojn, kiuj parte doloras ĝis nun.

La profundaj naturaj kavoj nomataj foveoj, karakterizaj de la karstaj regionoj inter Italio kaj nuna Slovenio, estis vaste uzataj dum kaj post la dua mondmilito. Per ili kaj en ili oni kaŝadis la korpojn de la homoj pereintaj en bataloj inter nazi-faŝistoj kaj partizanoj, kaj precipe por kaŝi la viktimojn de perfortoj instigitaj de la slovena kaj kroata liberigaj movadoj, precipe post la 8a de septembro 1943 kaj en la printempo de 1945.

Inter la plej konataj foveoj estas tiu nomata „de la kolomboj” ĉe Vines, en la duoninsulo Istrio, el kiu oni sukcese reakiris 84 korpojn en 1943; notindas ankaŭ la puto de Basovizza [bazovica], ne malproksime de la itala urbo Triesto, kie laŭ britaj fontoj en 1945 estis pluraj centoj da viktimoj, kvankam italaj fontoj taksis multe pli altan nombron. Esploradoj de tiuj kavoj ne havigis klarajn rezultojn tiurilate. Oni supozas iel ajn, ke en 1943, ĉefe en Istrio, estis ĉirkaŭ 600-700 viktimoj, dum en 1945, kun la kresko de la perfortoj ĉe Triesto, Gorizia kaj iama Fiume (nuna kroatlingva Rijeka), estis pli ol 10 000 arestitoj, inter kiuj kelkaj miloj ne plu revenis.

La sumaj nombroj supozitaj kaj kalkulitaj montras ĝenerale, ke entute okazis proksimume inter 4000 kaj 5000 mortigoj. Dum la unua ondo de la perfortoj okazinta en la aŭtuno de 1943, oni kaptis ne nur squadristi (agadgrupanojn) kaj lokajn ĉefulojn, sed ankaŭ komunumajn funkciulojn, karabenistojn kaj aliajn figurojn ligitajn al la itala administrado. Tiu ribelo, tamen, miksis etnajn, politikajn kaj sociajn kialojn, celante ankaŭ la italajn posedantojn, kiuj estis viktimoj de klasaj konfliktoj kontraŭ kroataj kamparanoj kaj duonfarmuloj. La dua ondo de perfortoj ekis en majo 1945, kiam jugoslaviaj trupoj alvenis en la regionon itale nomatan Venezia Giulia (Julia Venetio), kiu iam inkluzivis ankaŭ la urbojn Fiume kaj Pola, hodiaŭ en Kroatio. Ili batalis kontraŭ la respublikanaj milicanoj, sed frapis ankaŭ parton de la itala guardia di finanza (financa gardistaro) kaj parton de la guardia civica (civitana gardistaro) de Triesto. La jugoslavaj aŭtoritatoj komencis vastan serion de arestoj, celante puni la personojn ligitajn al la naci-faŝista subprema aparato, la respondeculojn de la faŝisma movado en Venezia Giulia, kaj ankaŭ kelkajn italajn partizanojn, kiuj ne akceptis la jugoslavan hegemonion.

La temo de foveoj estus longe pridiskutebla kaj, pro la manko de klaraj dokumentoj, daŭras esti objekto de historia kaj politika diskuto. Dum kelkaj esploristoj emfazas la suferon de la italaj viktimoj, aliaj kontraŭas tiun rakonton, emfazante la kompleksecon de la okazaĵoj kaj de la implikiĝo de la diversaj komunumoj.

La preciza nombro de personoj enkarcerigitaj, mortigitaj kaj ĵetitaj en foveojn dum tiu tragika periodo estas temo de disputo kaj historiografia polemiko. La taksoj ampleksas malsame laŭ la fontoj kaj la historiografiaj interpretadoj. Oni tamen parolas pri minimume kvar aŭ kvin miloj da viktimoj.

Por pligrandigi la komprenon de tiu parto de la itala historio, ekzistas diversaj fontoj kaj rimedoj. Oficialaj dokumentoj, historiaj arkivoj, raportoj de esplorkomisionoj kaj la atestoj de la viktimoj kaj supervivantoj estas esencaj por pli bone kompreni la okazaĵojn. Organizoj, institucioj kaj esplorcentroj, kiuj pritraktas la nuntempajn historiojn, povos espereble estontece liveri pli precizajn informojn kaj dokumentojn.

Literaturaj verkoj

Ne mankas cetere literaturaj verkoj kaj personaj atestoj, kiuj prezentas intiman kaj homan vidpunkton pri tiuj okazaĵoj. Romanoj, memuaroj kaj kolektoj de atestoj de homoj, kiuj spertis tiujn dramajn eventojn, liveras personan perspektivon kaj povas doni partan komprenon de la spertitaj homaj dramoj.

Kelkaj gravaj libroj, kiuj esploras tiun periodon, inkluzivas Le foibe: Una storia italiana de Giovanni Parente kaj Foibe: Una storia d'Italia de la trafa esploristo Lorenzo Del Boca. Aliaj atestoj kiel Istria, storie di esuli de Giancarlo Zeni kaj Le foibe: un enigma italiano de Renzo De Felice liveras signifajn kontribuojn itallingvajn al la kompreno de tiu doloriga ĉapitro de la itala historio. Krome ekzistas pluraj romanoj, kiuj pritraktas historiajn eventojn rilatajn al la foveoj kaj al la periodo tuj post la dua mondmilito. Jen kelkaj romanoj situantaj en tiu epoko:

1. Le otto montagne de Paolo Cognetti [konjeti]: Kvankam ne rekte pri la foveoj, tiu romano proponas perspektivon pri la historio kaj la kulturaj kaj sociaj spertoj, kiuj influis Italion postmilitmeze.

2. La foiba grande de Carlo Sgorlon [zgorlón]: Temas pri elstara romano, kiu, eldonita en 1992, rakontas la travivaĵojn de skulptisto kaj de liaj kunvilaĝanoj dum kaj post la du mondmilitoj.

3. Quando Dio ballava il tango de Fabio Genovesi [fabjo ĝenovezi]: Tiu romano rakontas la aventurojn de juna viro, kiu malkovras la veron pri tio, kio okazis dum la periodo de la foveoj, esplorante la kompleksajn dinamikojn de la itala historio.

4. Nessuna resa de Andrea Molesini [molezini]: Kvankam ne rekte koncerna al la foveoj, la romano proponas historian kaj personan perspektivon pri la ŝanĝoj, kiuj markis la finon de la milito en Italio.

Tiuj libroj prezentas historiajn kaj homajn aspektojn de tiu malfacila tempo, pritraktante temojn de nacia identeco, homa sufero kaj sociaj ŝanĝoj. Kvankam en kelkaj okazoj ne tute rilataj nur al la temo foveoj, ili komprenigas efike la kompleksecon de tiuj tumultaj jaroj.

Lingvo

Indas fine substreki, el soci-lingva vidpunkto, ke la regionoj Istrio kaj Dalmatio, antaŭe sub itala regado, havis loĝantaron, kiu parolis la norman italan lingvon, kvankam kun iom da lokaj influoj kaj dialektaj variaĵoj (sub influo de la veneta). Post la dua mondmilito, tiuj regionoj estis donitaj al Jugoslavio, kio kaŭzis formovon de parto de la italoj al aliaj lokoj, dum kelkaj itale parolantaj komunumoj restis tie. Nun la uzo de la itala ja draste malpliiĝis, favore al la kroata kaj slovena lingvoj.

Nuntempe itallingvaj komunumoj tie konservas lingvon, tradiciojn, kulturon. Tamen, la postaj generacioj malkreskigis la uzon de la itala, kun pli granda disvastiĝo de lokaj lingvoj. La sentoj de la lokaj loĝantoj pri Italio kaj italoj varias: kelkaj konservas afekciajn kaj kulturajn ligojn, dum aliaj eble montras distancon, influataj de historiaj kaj politikaj dinamikoj.

Konkludo

Tiu kompleksa scenejo spegulas kompleksan historion, kun ŝanĝoj de suvereneco kaj konservado de kulturaj tradicioj. La diversaj vidpunktoj kaj sentoj de la lokaj loĝantoj montras la kompleksecon de la historio kaj kulturo, kiuj formis tiujn regionojn tra la tempo.

La foveoj plu estas simbolo de sufero kaj tragedio, kun daŭra influo al la kolektiva memoro de la koncernataj homoj. La historia tikleco de tiu temo postulus profundan analizon kaj komprenon pri la perspektivoj de la diversaj komunumoj, sed provizore eble sufiĉu tiu ĉi komenca, espereble ne tro enuiga, pritrakto por la ĝenerala publiko.

Roberto PIGRO
korespondanto de MONATO por Italio, Kipro kaj Grekio

Roberto PIGRO estas instruisto, lingvisto kaj redaktoro de la lingva rubriko.

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto mare aere bite

Argentino EUR 40 43 23
Aŭstralio AUD 109 112 61
Aŭstrio EUR 66 68 37
Belgio EUR 66 - 37
Bosnio-Herc. EUR 40 43 23
Brazilo EUR 40 43 23
Britio GBP 57 59 33
Bulgario EUR 40 43 23
Ĉeĥio EUR 56 58 34
Ĉinio EUR 40 43 23
Danio DKK 490 508 276
Estonio EUR 47 49 27
Finnlando EUR 66 68 37
Francio EUR 66 68 37
Germanio EUR 66 68 37
Grekio EUR 66 68 37
Hispanio EUR 66 68 37
Hungario EUR 47 49 27
Irlando EUR 66 68 37
Islando EUR 66 68 37
Israelo EUR 59 62 33
Italio EUR 66 68 37
Japanio JPY 10400 10800 5900
Kanado CAD 95 98 55
Kipro EUR 56 58 34
Koreio EUR 59 62 33
Kostariko EUR 40 43 23
Kroatio EUR 47 49 27
Latvio EUR 47 49 27
Litovio EUR 47 49 27
Luksemburgo EUR 66 68 37
Malto EUR 56 58 34
Meksiko EUR 40 43 23
Nederlando EUR 66 68 37
Norvegio NOK 745 770 420
Nov-Zelando NZD 115 120 65
Pollando PLN 220 226 125
Portugalio EUR 59 62 33
Rusio EUR (40) (43) 23
Serbio EUR 40 43 23
Slovakio EUR 47 49 27
Slovenio EUR 56 58 34
Sud-Afriko EUR 59 62 33
Svedio SEK 760 790 430
Svislando CHF 82 88 49
Usono USD 78 82 47

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE31 4025 5105 3155 (BIC-kodo KREDBEBB).
• El aliaj landoj per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto paul_peeraerts@esperanto.be (Nur se vi havas bonhavon en via Paypal-konto. Se Paypal devas preni la monon el via kreditkarta aŭ alia konto, aldonu 6 % pro la bankkostoj).

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Banko: Bank Austria IBAN AT14 1200 0007 3926 2723. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Raiffeisen bank - 101 953 9617/5500. Rete: polnickypavel@seznam.cz.
• Ĉina: Zhang Yan（张艳), Linyi shi, lanshan qu, taihe huayuan, CN-276000, Shandong sheng （中国山东省临沂市兰山区泰和花园）Poŝtel: 086-15376913078. Retadreso: 122309267@qq.com.
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Tiina Kosunen. Rete: cefdelegito@esperanto.fi.
• Franca: Esperanto France, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9100 0008 0123 8025 668 BIC CCOPFRPPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.
• Hispana: Jose M. Rodriguez Hernandez, Apartado de Correos 3142, E-14080 Cordoba. Rete: ueaperanto@esperanto.ac.
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: pjetur@d10.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, L. Giros 74-51, LT-06322 Vilnius-26, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: asocio@esperanto.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, 011 Riverside Place, Alnwick Road, DIEP RIVER, 7800 Sud-Afriko. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Kolofono de la magazino MONATO

- Leteroj

- Ne malfaciligu la lingvon
- Mi ne skribas malveraĵojn
- Palestino persekutata
- Eklezio ne apogu senhontan invadon

- Politiko

- DATREVENO

- Marco Pannella: la ribela filo de la itala politiko

- LATIN-AMERIKO

- Palestino en Ĉilio

- PALESTINO

- Falsaj asertoj

- VENEZUELO

- La fera virino

- NIĜERIO

- Analfabeteco, danĝero monda

- Moderna vivo

- AKTUALE

- Ĉu endanĝerigitaj abelkolonioj?

- Scienco

- AKTUALE

- Jarcento de grandaj malkovroj

- PSIKOLOGIO

- La influo de muziko al homa psiko

- Oklingva Proverbaro

- Spirita vivo

- OPINIO

- Spirita vivo kaj Esperanto

- Libroj

- Sinjoro Palomar kaj la mondo

- Ĥaoso en la komenco

- Arto

- PENTRADO

- El Greco: hispana pentristo el Grekio

- MUZIKO

- Laŭreatiĝo en kompromitita konkurso

- Historio

- ITALIO

- Miloj da mortigoj daŭre ne sufiĉe priparolataj

- Abontarifo de MONATO

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...