Monato 2024/04
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2024-03-05T23:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Leteroj

Eklezioj kaj diktatoroj

Alberto García Fumero starigas la demandon, al kia dio preĝas Kiril (MONATO 12/23, p. 23). Efektive la demando estas, kial Kirilo subtenas la rusan fidiktatoron. Al tio oni povas facile respondi. Eklezioj kaj diktatoroj havas la saman celon. Ambaŭ volas kontroli, regi kaj ekspluati homojn limigante ilian liberecon. Tial dekstraj diktatoroj kaj eklezioj ĉiam kunekzistis/-as en ambaŭflanke avantaĝa simbiozo. Kiel bona ekzemplo sufiĉas mencii la iaman faŝisman Hispanion. Tie estis interalie divorco malpermesata, kaj la katolika eklezio posedis monopolon pri instruado. Katolikismo kaj faŝismo tie bonege kunvivadis. Simile estis en militistaj diktaturoj en suda Ameriko, kaj ne alie estas en la novfaŝisma rusa imperio. Pri islamaj fiteokratioj pli bone tute ne paroli.

Jiří PROŠKOVEC

Germanio

MONATO unu jaron pli rapide

La 3an de decembro 2023 New York Times prilumis la problemon pri ŝrumpado de la korea loĝantaro en speciala kolumno titolita

Is South Korea Disappearing? La aŭtoro komparis ĝian gravecon kun la mezepoka Eŭropo dirante, ke la rapideco de la malkreskado superas tiun kaŭzitan de pesto, la tiel nomata Nigra Morto. Sed jam unu jaron antaŭe MONATO pritraktis la temon en sia kovrila artikolo kun la precize sama titolo Ĉu Koreio malaperos? (MONATO 2023/01, p. 14-15). Tio ĉi pruvas la efikecon de la sistemo de korespondantoj, kiuj elfosas gravajn aferojn en sia propra lando kaj raportas en MONATO. Mi kiel la verkinto de la artikolo dankas al Esperanto, kiu ebligis tion.

CHO Sung Ho

Koreio

Simplaj kaj krudaj asertoj

Mi legis kun surprizo kaj verdire ŝokiĝo la artikolon de Renée Triolle en MONATO de januaro 2024. Laŭ ŝi, kvarono de la francaj islamanoj estas „iom maltrankvilaj” kaj alia kvarono „volas detrui la respublikon”. Eĉ se mi bone konscias pri la integriĝo-problemoj de iuj islamanoj en Francio, tiaj simplaj kaj krudaj asertoj ŝajnas dubindaj. Mi ja legis pri enketoj, kiuj rilatas al tia temo, sed mi neniam legis tiajn statistikaĵojn kaj tiajn vortumojn.

Mi do petas de la aŭtoro, ke ŝi bonvolu elekti unu el la du jenaj opcioj. 1/ Citi precize la enketojn uzitajn por fari tiajn asertojn. 2/ Agnoski, ke la asertoj estas malĝustaj kaj peti pardonon de tiuj legantoj, kiuj prave sentis sin ofenditaj.

Laŭrent RAMETTE

Luksemburgo

Traduko de interpretisto ne ĉiam bone efikas

La artikolo pri la valoro de maŝintradukado kontraŭ tiu de profesiaj interpretistoj kaj pri la potencialo de artefarita intelekto, verkita de Cristina Casella (MONATO 2024/02, p. 21-22), estas nekontesteble ĝusta. Tamen oni ne kredu, ke traduko farita de interpretisto ĉiam bone efikas.

Kvankam plurlingvulo kapablas pensi en fremda lingvo, tiu ne povos pensi same kiel persono, por kiu tiu lingvo estas gepatra. La kreinto de teksto aŭ parolado pensas en sia gepatra lingvo, kaj la interpretisto aŭ tradukisto pensas en la lingvo, al kiu la vortoj devas esti tradukitaj. La rezulto ofte devas esti proksimuma traduko. Tio estas pravigo de la uzo de neŭtrala lingvo, kiu estas praktike nenies gepatra lingvo, ĉar la komunikanto kaj la komunikato pensas en tiu sama lingvo.

Diccon MASTERMAN

Italujo

La rubriko „Leteroj” estas destinita al koncizaj (maksimume 150-vortaj) reagoj de abonantoj pri aktualaĵoj kaj pri artikoloj aperintaj en MONATO. La redakcio faras propran elekton, post lingva kaj stila polurado. Letero, ankaŭ reta, estu subskribita per la nomo, kompleta stratadreso kaj telefonnumero. Per la sendo de la letero la aŭtoro donas sian permeson publikigi ĝin en la papera kaj en la ciferecaj versioj de MONATO. Leteroj por publikigo estu senditaj al leteroj@monato.be.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

El mia vidpunkto

NAVALNIJ

Lia krimo estis, ke li rifuzis morti

La rusia opoziciulo Aleksej Navalnij mortis en malliberejo en la izolita norda vilaĝo Ĥarp meze de februaro. La preciza mortodato, samkiel la kaŭzo de la morto, malklaras. Ja klaras, ke li mortis ĉar la reĝimo de Putin volis silentigi lin.

„Kiu interesiĝas pri li? Se oni volus, oni finfarus.” Tiel respondis Vladimir Putin al demando pri la provo murdi Aleksej Navalnij antaŭ iom pli ol tri jaroj.

Nun oni do finfaris.

Aleksej Navalnij ne estis sanktulo, sed li ja estis la plej danĝera kritikanto de Putin – juna, karisma, elokventa, inteligenta kaj amuza politikisto, kiu strebis konstrui demokratian kaj liberan Rusion.

Li estis ĉio, kio ne estas Vladimir Putin, kaj li donis ĉion por realigi sian revon. Spite la reziston de la rusia ŝtata aparato li ja atingis multon.

Batalo por demokratio

Li estis unu el la gvidantoj de la grandaj manifestacioj por demokratio en Rusio en 2011–2012. Kiam la aŭtoritatoj permesis al li partopreni en la urbestra elekto en Moskvo, por pruvi, ke li malhavas subtenon, li ricevis 27 procentojn el la voĉoj, kvankam oni ĉiamaniere ĝenis lian kampanjon.

Poste li jam rajtis kandidati en neniuj elektoj.

Tamen li sukcesis krei tutlandan politikan movadon, kiu batalis por demokratio kaj kontraŭ korupto – ĝis la rusiaj aŭtoritatoj printempe de 2021 deklaris lian kontraŭkoruptan fondaĵon kaj liajn kampanjajn stabejojn „ekstremismaj organizaĵoj”.

En la praktiko tio signifis, ke organizita opozicia aktivado en Rusio estis egaligata kun terorismo. Pluraj gvidantaj personoj en la organizaĵo de Navalnij post tio estis kondamnitaj al plurjara malliberiga puno pro „ekstremismo”.

Planita morto

La morto de Aleksej Navalnij mem estis planita jam por la 20a de aŭgusto 2020. Dum lia elektokampanja vojaĝo en Siberio agentoj de la rusia sekurservo FSB eniris lian hotelĉambron kaj verŝis la nervovenenon noviĉok en lian kalsoneton.

Dum la reflugo hejmen al Moskvo Aleksej Navalnij perdis la konscion. Li verŝajne mortus, se la pilotoj ne urĝe surterigus la aviadilon en la plej proksima flughaveno, kie Navalnij tuj ricevis adekvatan prizorgon de la ambulanca kuracisto. Tion la sekurservo evidente ne antaŭvidis.

Interparolo kun murduntoj

La granda internacia atento kaŭzis, ke oni permesis al Navalnij forlasi la landon kaj ricevi flegadon en Germanio, kie li malrapide refortiĝis – kaj telefonis al siaj murduntoj.

La sensacia telefona interparolo estis publikigita en decembro 2020. En ĝi Navalnij trompe ridindigas la venen-spertulon de FSB Konstantin Kudrjavcev. La FSB-agento kredas lin grava ĉefo, kiu por raporto bezonas informojn pri tio, kial la provo murdi Navalnij ne sukcesis. Kudrjavcev malkaŝas plurajn novajn detalojn – interalie tion, ke la veneno estis metita sur la internan flankon de la blua „boksista” kalsono de Navalnij.

La plej nepardonebla krimo de Navalnij estis tio, ke li rifuzis morti, kiam estis decidite, ke li mortu. Poste li rifuzis silentiĝi. Kaj li rifuzis resti flanke, en relativa sekuro en Germanio.

Senprokrasta aresto

Tial oni senprokraste arestis lin, kiam li revenis al Rusio en januaro 2021, kaj tial li estis ripete kondamnita al sume 19 jaroj en prizono kun severa reĝimo. La formalaj kialoj estas absurdaj kaj malhavas signifon – la vera kialo malliberigi lin estis, ke la ŝtata aparato volis silentigi lin kaj malaperigi lin el la publika spaco.

Tamen eĉ en la prizono Navalnij ne silentiĝis. Liaj advokatoj sukcesis regule peri liajn mesaĝojn, kiuj montris, ke li ne perdis la kuraĝon kaj restas informita pri okazaĵoj en la mondo. Li komentis pri novaĵoj, ŝercis pri la prizonaj kondiĉoj kaj sendis amleterojn al sia edzino Julija.

La cirkonstancoj en la izolita punkolonio en la vilaĝo Ĥarp, sesdek kilometrojn norde de la arkta cirklo kaj du mil kilometrojn nord-oriente de Moskvo, similis al torturo. Navalnij estis regule punata per karcero pro elpensitaj malobservoj de la prizona regularo. Evidente oni volis rompi lian volon kaj igi lin silenti, sed lia volo estis pli forta ol lia korpo.

En unu el siaj mesaĝoj el la prizono komence de 2021 Aleksej Navalnij komparis sian malliberigon kun kosma veturo:

„La prizono, kiel vi scias, estas en la kapo. Kaj se bone pripensi, evidentiĝas, ke mi trovas min ne en prizono, sed en kosma veturo. Pensu mem. Mi havas simplan, spartanan kajuton. En kosma veturilo mankas loko por lukso. La pordon de la kajuto oni povas malfermi nur el la komanda centro. Min vizitas uniformitaj personoj, ili eldiras nur kelkajn ŝablonajn frazojn, sur ilia brusto lumas la lampo de ŝaltita videoregistrilo – ili estas androidoj ...”

„Sed ofte okazas, ke alvenas helpo. Amika signalo. Tunelo tra la hiperkosmo, kaj jen! Vi jam alvenis, vi brakumas la familianojn kaj la amikojn en nova, bela mondo.”

Ĉi-foje la amika signalo ne venis ĝustatempe. La 16an de februaro la prizona aŭtoritato anoncis, ke Aleksej Navalnij subite ekmalbonfartis post gardata promeno en fermita korteto. La veron pri la rekta kaŭzo de lia morto ni verŝajne neniam ekscios.

Dumviva mallibereco

Jam je la unua verdikto en 2021 evidentis, ke efektive temas pri dumviva mallibereco. Liaj familio, amikoj kaj subtenantoj esperis, ke temas pri la vivdaŭro de Vladimir Putin, ne tiu de Aleksej Navalnij.

En la bela Rusio de la estonteco, pri kiu Aleksej Navalnij ofte parolis, devos regi demokratio. La senkulpe enprizonigita opoziciulo estos liberigita kaj fine rajtos partopreni demokratian elekton de prezidento.

Nun ne estos tiel.

Kalle KNIIVILÄ

Politiko

OKCIDENTA SAHARO

Ĉu forgesita konflikto?

Okcidenta Saharo estas dezerta teritorio ĉe la Atlantika Oceano, en la nord-okcidenta angulo de Afriko. Du trionojn de la areo regas Maroko, la ceteron regas la registaro de Araba Demokratia Sahara Respubliko (ADSR), kiu funkcias ekde alĝeria teritorio. Akra politika disputo okazas inter Maroko, kiu konsideras la teritorion – sub la nomo „Sudaj Regionoj” – sia propra, kaj Polisario, kiu reprezentas la indiĝenan lokan loĝantaron kaj postulas la sendependecon de la tuta lando.

Kiuj estas la ĉefaj aktoroj?

Polisario

Polisario estas mallongigo de la oficiala nomo en la hispana: Frente Popular de Liberación de Saguía el Hamra y Río de Oro (esperante: Populara Fronto por Liberigo de Sagui el-Hamra kaj Orrivero), kie Sagui el-Hamra kaj Rio de Oro estas tradiciaj nomoj de la du plej grandaj partoj de la iama hispana Saharo. Polisario ekestis en 1973 por batali kontraŭ la hispana kolonia ĉeesto, kaj en 1975 ĝi komencis militon ankaŭ kontraŭ la maroka kaj maŭritania armeoj. La organizaĵon fondis malmultenombra grupo de okcident-saharaj studentoj en Maroko, sed ĝia membraro kreskis rapide. En 1979 Polisario sukcesis forpuŝi la militfortojn de Maŭritanio el la sud-orienta parto de la lando kaj ekregis la tutan regionon. La interna milito kontraŭ la marokaj aŭtoritatoj daŭris ĝis batalhalto en 1991, kiu okazis sekve de pacagadoj de Unuiĝintaj Nacioj, kiuj konsideras la Fronton la sola reprezentanto de la okcident-sahara popolo.

Laŭ la statuto de Polisario, ĝia unua kaj sola celo estas nacia liberigo de la okcident-saharanoj, post kio Polisario postulas la kreadon de sendependa ŝtato laŭ la plej altaj eŭropaj normoj, kun multpartia sistemo, merkata ekonomio kaj vigla civilsocio.

Hispanio

En 1884 dek kvar koloniintaj landoj organizis en Berlino kunvenon por finfine dividi siajn tiamajn kaj estontajn posedaĵojn en Afriko. Hispanio deklaris sian protektadon pri la marborda regiono inter la duoninsuloj Kabo Blanko (nuna Ras Nuadibu) kaj Kabo Bojadoro. En 1885, post kiam la hispana reĝa armeo elŝipiĝis en la nova kolonio, tuj komenciĝis tutpopola ribelo de la okcident-saharanoj. Malgraŭ la milita supereco, la hispanoj longe ne sukcesis subigi la lokajn tribojn. Tio okazis nur en 1934, kun subteno de multnombraj francaj taĉmentoj. Por leĝe pravigi sian protektoraton en Okcidenta Saharo, la reĝa registaro agnoskis apartenon de Okcidenta Saharo al la emiro de Adrar (nun en Maŭritanio), kvankam la emiro mem neniam postulis tion, nur por tuj akcepti la teritorion kiel donacon. La kolonia regado finiĝis per la Madrida Interkonsento inter Hispanio, Maroko kaj Maŭritanio en 1975. Dum kelkaj monatoj ĉiuj hispanaj fortoj kaj loĝantoj forlasis la teritorion de Okcidenta Saharo, kiu estis dividota inter Maroko kaj Maŭritanio.

Maroko

Maroko asertas, ke la tuta Okcidenta Saharo estis sub ĝia jurisdikcio ekde la traktato de Alcáçovas en 1479 inter la katolikaj kastili-aragonaj gereĝoj Izabelo de Kastilio kaj Ferdinando de Aragono kaj la portugala reĝo Alfonso la 5a. La marokaj aŭtoritatoj trovas sekvajn pruvojn pri sia jura regado sur tiu teritorio en la maroka-hispana interkonsento de 1767 kaj en la angla-maroka traktato subskribita en 1895. Tiuj pravigoj ripetiĝas eĉ en la nuna situacio, malgraŭ la fakto, ke la Internacia Kortumo en 1975 proklamis konsultan opinion pri ĉi tiuj dokumentoj, kiu diris, ke la saharaj regantoj havis rilaton de fideleco al la maroka sultano, sed ne de vasaleco.

Same, por la marokaj aŭtoritatoj, Polisario estas separisma organizaĵo kaj la okcident-saharaj teritorioj estas nomataj Maroka Saharo aŭ la „Sudaj Regionoj”. Rabato ne konsideras la eblon de estonta sendependeco por Okcidenta Saharo, kaj en 2020 la maroka parlamento unuanime voĉdonis pri aligo de la marborda okcident-sahara akvaro al la marokaj teritoriaj akvoj.

Maŭritanio

Surbaze de malklaraj kaj ĝeneralaj pruvoj, Nuakŝoto ekde la sesdekaj jaroj de la dudeka jarcento asertis, ke la suda parto de Okcidenta Saharo, ĉirkaŭ triono de la teritorio de la antaŭa kolonio, apartenas al Maŭritanio. Post kiam la maŭritania armeo invadis sudajn partojn de Okcidenta Saharo, Polisario forte kontraŭagis, kaj la malamikaj fortoj estis devigitaj forlasi la teritorion. Post la Interkonsento de Alĝero, Maŭritanio akceptis la rajton je memdecido de la okcident-sahara popolo, agnoskante ankaŭ la Araban Demokratian Saharan Respublikon en februaro 1984.

La lasta afrika kolonio

En 1973 estiĝis Polisario. Okcidenta Saharo estis tiam la lasta eŭropa kolonio en Afriko. En 1975 Unuiĝintaj Nacioj eldonis rekomendon pri la estonta sendependa sorto de la teritorio. Samtempe, la reĝimo de generalo Franco en Madrido fariĝis paŝo post paŝo pli kaj pli malforta, kaj la militfortoj de Polisario forpelis la hispanan armeon el multaj okupataj regionoj. Meze de 1975 Hispanio anoncis sian decidon forlasi la kolonion, donante al la loka loĝantaro rajton memdecidi pri sia estonta sorto. Tuj Maroko kaj Maŭritanio prepariĝis por okupi la saharajn terenojn. La maroka registaro organizis en oktobro de tiu jaro la tiel nomatan Verdan Marŝon, venigante pli ol 350 000 junulojn al la limo de la antaŭa hispana kolonio. Hispanio, mem en procezo de malfacilaj politikaj ŝanĝoj post la epoko de Franco, fakte akceptis en la madrida interkonsento la dividon de sia antaŭa protektorato inter Maroko kaj Maŭritanio.

Dum la sekvanta milito, pli ol 150 mil homoj, preskaŭ triono de la okcident-sahara loĝantaro, forlasis sian hejmon kaj estis loĝigitaj en rifuĝejoj en la regiono Tinduf (Alĝerio), kie ili starigis barakarojn nomatajn laŭ iliaj okcident-saharaj naskiĝlokoj.

En la okdekaj jaroj Maroko konstruis altan sablomuron, forte provizitan per bataliloj. Tiu daŭre kaj efike haltigis la agadon de Polisario en la okcidenta parto de la lando.

En 1991 finiĝis deksesjara ribelo kontraŭ la maroka aneksado. Sub la gvidado de Unuiĝintaj Nacioj, ambaŭ flankoj konsentis ĉesigi militagadojn kaj okazigi iam voĉdonadon pri la estonteco de Okcidenta Saharo. Surbaze de rezolucio 690(1991), eklaboris Misio de Unuiĝintaj Nacioj por Referendumo en Okcidenta Saharo. Tamen la plej malfacila afero rilatas al la demandoj kaj partoprenontoj en la referendumo. Maroko konsentis nur pri du elekt-ebloj – aŭtonomeco aŭ plena dependeco al Rabato, kaj instigis pri voĉdonrajto por ĉiuj loĝantoj de la tiel nomataj „Sudaj Regionoj”, inkluzive de tiuj venintaj el aliaj partoj de Maroko. Polisario proponis trian opcion – plenan sendependecon. Samtempe, marokanoj iĝis plimulto de la loĝantaro en la okupataj teritorioj, kaj ilia partopreno en la referendumo antaŭvidebligus la rezultojn.

Sen konsento de ambaŭ flankoj, la voĉdonado ne okazis, kaj estontecaj datoj ankoraŭ ne estas difinitaj.

Kio okazas nun?

Polisario ne sekvas la vojon de aliaj komunismaj aŭ maŭismaj naciaj-revoluciaj movadoj, kiuj dum siaj sensukcesaj bataloj tro ofte rigidiĝis en malnovaj, ne plu taŭgaj ideoj. Ĝi celas unuigi ĉiujn naciajn fortojn en komuna penado atingi sendependecon kaj regas la tutan politikan vivon de la okcident-sahara socio.

Maroko prezentas neŝanĝeblan vidpunkton, laŭ kiu la „Sudaj Regionoj” estas nediskutebla kaj nedisigebla parto de la lando. Inter ili kaj la sendependa areo ekzistas bufrozono kun minaroj kaj fortikaĵoj. En la parto regata de Maroko, nur triono de la loĝantaro estas okcident-sahara, kaj la cetero – du trionoj – venis el aliaj marokaj regionoj subtenate de la registaro en Rabato.

Maŭritanio ne partoprenas en la procezo, post kiam la maŭritania armeo estis venkita en 1979 kaj devis retiriĝi el la okupataj okcident-saharaj regionoj. Eĉ pli, Nuakŝoto agnoskis ADSR kaj daŭre konservas diplomatiajn rilatojn kun ĝi.

Alĝerio estas la sola sindonema advokato de Okcidenta Saharo, sed ĝia sindonemo estas ege diskutebla. La rilatoj inter Alĝerio kaj Maroko ĉiam estis tre malglataj kaj eblas argumenti, ke Okcidenta Saharo estas por Alĝero premilo, ne efektiva celo.

La decido fare de UN pri referendumo jam validas, sed eĉ en la okcident-sahara socio malmultaj homoj kredas je tiu promeso. Post kiam Maroko disvastigis sian planon havigi al la okcident-saharanoj aŭtonomecon, multaj landoj aplaŭdegis pro la malpezigo. Inter la unuaj laŭdantoj troviĝis Hispanio, kiu deziris vidi rapidan solvon de la problemo enradikiĝinta en hispana kolonia pasinteco. Intertempe aŭtonomeco restas la plej verŝajna solvo. La internacia opinio komprenis tion tre bone post kiam Usono deklaris sian pretecon rekoni la marokan regadon en Okcidenta Saharo, se Maroko starigos diplomatiajn rilatojn kun Israelo, kio okazis en 2020.

Ĉu Araba Demokratia Sahara Respubliko estas ŝtato?

Jes

Laŭ la deklarita teorio, ĉiu ŝtato devas havi difinitan teritorion, daŭre loĝantan popolon, registaron, kaj posedi la kapablon eniri en rilatojn kun aliaj ŝtatoj. Okcidenta Saharo plenumas tiujn kondiĉojn, kvankam la plejparto de ĝia teritorio estas okupata.

Polisario anoncis la ekeston de sendependa ŝtato en 1976. Hodiaŭ multaj landoj havas diplomatiajn rilatojn kun la registaro de Okcidenta Saharo, kaj la lando estas membro de Afrika Unio, same kiel 54 aliaj landoj.

Eble

La konstitucia teorio limigas tiun difinon al rekono fare de aliaj ŝtatoj. Okcidenta Saharo havas partan rekonon.

Laŭ la konstitucio de Okcidenta Saharo, la nunaj ŝtataj strukturoj kaj ĉiuj institucioj estas provizoraj, kaj ili devos esti rekonstruataj tuj post la plena sendependiĝo de la lando. La leĝdona povo estas en la manoj de la Sahara Nacia Konsilio, konsistanta el 53 membroj kun dujara laborperiodo. Balotado estas rekta kaj ĝenerala, tamen ĉiuj kandidatoj devas esti antaŭe aprobitaj de Polisario. La registaro de la lando havas sian sidejon en rifuĝejo en Tinduf, urbo en okcidenta Alĝerio, kaj efike regas nur la orientan trionon de la lando.

La prezidanto de la lando estas ĉiam la ĝenerala sekretario de Polisario, kiu estas elektita dum la partia kongreso. La oficperiodo de la prezidanto/ĝenerala sekretario ne estas precize difinita. La unua prezidanto, Mohammed Abdelaziz, okupis tiun oficon ekde sia nomumo en 1982 ĝis sia morto en 2016. La nuna prezidanto, la dua en la historio, estas Brahim Ĝali, kiu estas unu el la fondintaj membroj de Polisario.

Okcidenta Saharo ne estas membroŝtato de Unuiĝintaj Nacioj. UN listigis ĝin kiel nememregatan nacion, kio signifas, ke ĝia popolo ankoraŭ ne atingis plenan rajton je memdeterminado.

En la internacia komunumo estas diversaj vidpunktoj pri Okcidenta Saharo. Komence 84 membroŝtatoj de UN agnoskis ĝin, sed poste 38 landoj retiris aŭ frostigis sian agnoskon. Kelkaj registaroj rigardas Polisarion kiel la solan reprezentanton de la okcident-sahara popolo, sed ne kiel registaron en ekzilo. Ĉirkaŭ kvardek landoj konservas plenajn duflankajn rilatojn.

Tamen estas rimarkinde, ke tiu grupo entenas multajn malgrandajn ŝtatojn kaj nur kelkajn mezgravajn ŝtatojn kiel Alĝerio, Meksiko, Irano, Niĝerio kaj Sud-Afriko. La ambasado de Okcidenta Saharo funkciis en Nov-Delhio ĝis 1985, kiam Barato nuligis sian agnoskon de sendependa Okcidenta Saharo.

Ne

Kvankam ĝia nomo enhavas la vorton „araba”, ĝi ne sukcesis iĝi membro de Araba Ligo. Ĉi tiu organizaĵo esprimis sian subtenon por la teritoria integreco de Maroko, sen iu ajn aludo al la situacio de Okcidenta Saharo.

ADSR ne havas daŭrajn kaj sufiĉajn enspezfontojn, la registaro funkcias sole danke al internacia subteno kaj bonfarado.

Situacio malkomforta nur por la okcident-saharanoj

Okcidenta Saharo povus sendepende vivi, sed ne en la nuna situacio, ĉar estas bonaj kondiĉoj por ekonomia disvolviĝo. La lando estas riĉa je fosfatoj, verŝajne ankaŭ je petrolo, kaj ĝiaj akvoj estas plenaj je fiŝoj.

Tamen la demando estas, ĉu sendependeco estas atingebla? Ŝajnas, ke ne. La tiel nomataj „Sudaj Regionoj” fariĝis integra parto de Maroko kun plimulto de marokaj, ne okcident-saharaj loĝantoj. La internacia komunumo ne maltrankviliĝas, ĉar Rabato ne okazigas sisteman ekstermadon aŭ gentobazitan persekuton de la marokaj okcident-saharanoj. Kontraŭe, ilia denaska lingvo, la hasanija, ricevis en la Sudaj Regionoj leĝan statuson kiel kultura loka heredaĵo. Neniu lando, eĉ ne Alĝerio, estas preta militi kontraŭ Maroko por ĉi tiu afero. La nuna situacio estas komforta kaj akceptebla por ĉiuj, krom por la okcident-saharanoj, kiuj estas la plej malforta ĉenero kaj devos adaptiĝi al la situacio.

Maksat KUDAJBERGEN

FRANCIO

Ĉu venos pli paca socia komunikado?

Fine de junio 2023 en la franca urbo Nanterre [nantér] du policistoj haltigis 17-jarulon Nahel Merzouk, kiu stiris luksan aŭtomobilon registritan en Pollando. Li ne havis stirpermeson. Kiam policistoj volis kontroli lin, li subite startis kaj fulme foriris, kaj unu el la policistoj pafmortigis lin. Poste ambaŭ policistoj asertis, ke ili defendis sian vivon kaj pafis pro laŭleĝa mem-defendo. Tamen loĝanto de apuda apartamentaro filmis la tutan okazaĵon, kaj tio pruvis, ke neniam la vivo de policisto estis endanĝerigita. Danke al la filmo la policisto estis jure persekutita.

Ribelo kontraŭ la policanaro

Tuj poste, ekflamiĝis ribelo kontraŭ la policanaro kaj fine kontraŭ ĉio, kio reprezentas la ŝtaton. Dum kvin noktoj post la evento manifestaciantoj, ofte junegaj knaboj, perforte alfrontis policanojn, ne hezitante ĵeti piroteknikaĵojn aŭ molotov-koktelojn. En pluraj urboj dumnokte ili atakis policejojn, provante bruligi ilin. Plie, ili bruligis publikajn ejojn: bus-staciojn, lernejojn, eĉ urbodomojn. Kaj ne malmultaj homoj profitis la okazon, rompante la montrofenestrojn de vendejoj kaj amase ŝtelante, precipe ĉe vesto- aŭ telefon-vendejoj.

Pafoj al aŭtomobilistoj

Bedaŭrinde tio ne estis la unua fojo, kiam policano pafis al aŭtomobilisto, kiu rifuzis halti. Laŭ sociologo Sébastien Roché, en Germanio nur unu persono mortis pro polica pafo en la daŭro de 10 jaroj. En Francio tiaj mortigaj pafoj okazis 16-foje dum unu jaro kaj duono.

Profunda divido

La lando estas klare dividita pri tio en du tendarojn. Kelkaj asertas, ke de kelkaj jaroj la vivo de policanoj estas pli kaj pli endanĝerigata: pli multaj aŭtomobilistoj rifuzas halti kaj fojfoje endanĝerigas la vivon de policanoj. Policano, kiu sentas sian vivon en danĝero, rajtas laŭleĝe pafi por sin defendi. Aliaj kritikas tian polican emon tuj pafi kaj demandas, ĉu nun denove ekzistas morto-puno en Francio?

Alia ekzemplo de profunda divido en Francio estis la lanĉo per la sociaj retejoj de du diversaj monkolektoj: la unua por helpi la patrinon de Nahel, la dua por helpi la policanon.

Adoleskantoj partoprenas

Post unu semajno da ribelado, perfortoj kontraŭ la polico, incendioj kaj amas-ŝteladoj, la situacio iom post iom trankviliĝis. La registaro komprenis, ke temas pri grava socia ribelo kaj sendis en urbojn – kaj precipe en la „eksterajn” kvartalojn – grandegan nombron da policanoj (laŭ iuj informoj, ĝis 15 000). Multaj manifestaciantoj estis junuloj, ankoraŭ adoleskantoj – precipe virseksaj – ĝis tiam ne konataj al la polico. Estas konate, ke en la adoleska aĝo gravas grupaniĝo.

Danke al alvokoj per la sociaj retoj (Instagram, Tik-Tok, Facebook) multaj junuloj nokte partoprenis en la perturboj, spite al la gepatroj. Ne malmultaj el ili vivas kun nur unu el la gepatroj, pli ofte kun la patrino, kiu ne povas sekvi ĉiujn agojn de siaj filoj ekstere. La murdita junulo Nahel vivis kun sia patrino.

Dum la ses noktoj de malordo kelkaj junuloj estis arestitaj pro incendioj kaj ŝteladoj. La tribunaloj tuj komencis juĝi laŭ rapida procedo kaj sendis kelkajn karceren. Kaj la asekur-kompanioj komencis kalkuli la damaĝojn. Tamen ĉu tio sufiĉas por revenigi kvieton?

Neekzistanta komunikado

La morto de Nahel ne estis la unua morto de junulo dum kontakto kun polico. Estas nekontesteble, ke ĉe la junularo de la „eksteraj” kvartaloj, kiuj plejparte konsistas el fremd-devenaj familioj, kultiviĝas malamo kontraŭ la polico. Kiam li estis ministro pri internaj aferoj (kaj do pri polico) en 2005, la estonta prezidento Nicolas Sarkozy nuligis la provojn starigi specialan lokan polic-servon (nomatan en la franca police de proximité). Fakte, komunikado inter junuloj kaj policanoj ne plu ekzistas.

Ligoj kun aliaj movadoj

En novembro 2018 subite aperis la „movado de flavveŝtuloj” – movado tute neatendita kaj senrilata al politikaj partioj kaj sindikatoj – pro plialtiĝo de la benzinprezoj. Tiam multaj homoj montris sian malkontentegon, manifestaciante surstrate kaj okupante trafikcirklojn. Fakte, la prezaltiĝo estis nur la lasta guto, la senpera kialo, kiu instigis protestojn. La pli profunda kaŭzo estis la sento de la meza klaso (precipe en kamparoj kaj antaŭurboj) pri malegaleco kaj socia deprimo.

La manifestaciadoj en Parizo iĝis ege perfortaj, multaj homoj estis vunditaj: la policanoj uzis novajn kuglojn el malmola plasto, kiuj ne mortigas, sed pluraj personoj perdis okulojn. Siaflanke, precipe en Parizo, la flavveŝtuloj akre batalis kontraŭ policanoj, el kiuj ne malmultaj estis vunditaj. Kelkaj manifestaciantoj kaŭzis damaĝon al la nacia monumento Arko de Triumfo.

Politiko de Macron

En 2020 – pro la kovima pandemio – la „movado de flavveŝtuloj” malaperis, sed la kialoj, kiuj kontribuis al ĝia apero, restis. La franca prezidento, Emmanuel Macron, elektita en 2017, spertis neatenditajn malfacilaĵojn dum sia unua mandato.

En 2023 Macron, kiu estis reelektita en 2022, deziris nepre apliki siajn reform-planojn, forgesante, ke li ŝuldas sian sukceson al la fakto, ke multaj francaj civitanoj voĉdonis por li nur, por ke ne venku la kandidatino de la ekstrem-dekstra partio Rassemblement National (RN) Marine Le Pen. Li do relanĉis sian projekton: reformi la pensian sistemon per plialtigo de la oficiala minimuma aĝo por emeritiĝi de 62 al 64. Tio furiozigis la sindikatojn, kiuj unuanime (kvankam unueco inter francaj sindikatoj estas afero maloftega) organizis naciajn manifestaciojn.

En aliaj eŭropaj landoj la normala minimuma aĝo por emeritiĝi estas pli alta: 65 ĝis 67 jaroj. Sed, tion francoj prifajfas, kaj la plimulto (80 % laŭ iuj opini-sondoj) ne volas, ke plian fojon la registaro reduktu iliajn rajtojn. Rezulto: post 12 tutlandaj amas-manifestacioj (de januaro ĝis junio) organizitaj de sindikatoj kaj okazintaj preskaŭ sen perfortoj, Macron ne rezignis. Lia projekto estis fine leĝe oficialigita en la parlamento, spite al manko de plimulto, danke al speciala artikolo de la franca konstitucio.

Malfido al la potenco

La junularo de „eksteraj” kvartaloj havas neniajn rilatojn kun sindikatoj. Komunikado inter ili preskaŭ ne ekzistas. La problemoj de la laboristoj (kiuj aspiras pri bona emeritiĝo kaj pli altaj salajroj) kaj de la junuloj (ofte senlaboraj) ĝenerale ne kongruas. Tamen en la plimulto regas granda malfido al la nuna potenco. Fronte al ĝenerala popola malkontento, la nuna prezidento Macron apogas sin sur forta policanaro.

Kion alportos la estonteco? La prezidenta mandato estas kvinjara, kaj tial tiu ĉi dua daŭros ĝis 2027. Laŭ la konstitucio oni ne rajtas denove kandidatiĝi por tria mandato. Dum la restantaj kvar jaroj, prezidento Macron devos elturniĝi kun malplimulto en la parlamento.

Ĉu plua ribelado?

La kaŭzoj de ribelado sendube plu ekzistas. Kiam ribeloj ree okazos? Sub kia formo? Ĉu la perfortaj ribeloj kaj la kutima respondo de la registaro (nome, uzo de polica forto) evoluos al pli paca socia komunikado? Estas klare, ke necesas vasta reformo de la franca polico. Tamen ĉu tio eblos en la nunaj cirkonstancoj?

Pierre GROLLEMUND

Francio

ORIENT-AZIO

ASOAN kaj Japanio: vizio por nova sekureca kunlaboro

Ne-multaj legantoj scias, ke fine de la kalendara jaro, de la 16a ĝis la 18a de decembro 2023 okazis en Tokio memorinda pintkunveno dediĉita al la 50a datreveno de la amikeco inter la Asocio de Sud-Orient-Aziaj Nacioj (ASOAN) 1 kaj Japanio. El diplomatia vidpunkto ĉi tiu multflanka pintkunveno estis escepta, ĉar ĝiaj partoprenantoj unuanime esprimis novan kaj fortan vizion de reciproka sekureca kunlaboro en la Sud-Ĉina Maro. Apartan atenton meritas la kunigo de ĉi tiu pintkunveno kun tiu de la gvidantoj de Azia Nul-Emisia Komunumo (ANEK) 2, kiu okazis la 18an de decembro 2023 en Tokio iniciate de japana ĉefministro Fumio Kiŝida. Jen kelkaj informoj kaj mallongaj konsideroj.

Komenco de kunlaboro

La kunlaboro de Japanio kun ASOAN komenciĝis en 1973, kiam ambaŭ flankoj starigis komunan forumon pri sinteza kaŭĉuko por solvi komercan disputon. Ekde tiam oni konstruis kaj konstruas reciprokajn proksimajn komercajn kaj diplomatiajn rilatojn. La japana diplomataro estas certa, ke ASOAN estas grava geopolitika ludanto ne nur por la stabileco kaj prospero de Japanio, sed ankaŭ por la tuta Orienta Azio.

Strategiaj rilatoj

Japanio konsideras la rilatojn kun ASOAN strategie gravaj, ĉar ties membroŝtatoj troviĝas ĉe la Sud-Ĉina Maro, kiu estas unu el la plej frekventataj vojkruciĝoj maraj en la mondo. La plifortigo de sekureca kunlaboro en ĉi tiu mara teritorio spegulas la kreskantan streĉiĝon en ĉi tiu mondoparto, kie partaj teritoriaj pretendoj de Ĉinio koincidas kun tiuj de kelkaj ASOAN-membroj (precipe Filipinoj, Indonezio, Malajzio, Vjetnamio). Tio estas do unu el la kialoj, kial en la lastaj jaroj la fokuso de reciproka kunlaboro inter Japanio kaj ASOAN ŝoviĝas iom post iom de komerco al regiona sekureco.

Komuna vizio-deklaro

Fine de la memorinda pintkunveno estis adoptita unuanime komuna vizio-deklaro, en kiu la gvidantoj promesis intensigi kunlaboron en la kampo de mara sekureco, plifortigi provizoĉenojn, subteni daŭrigeblajn energipraktikojn kaj plivastigi homajn interŝanĝojn en diversaj sektoroj kadre de la plenuma plano. Aliaj interkonsentitaj agadoj inkluzivas interalie iniciatojn en la kampo de karbona neŭtraleco, propagando de sana vivstilo, subteno de kunlaboro en la kampo de defendo, batalo kontraŭ misinformado, same kiel kunlaboro en la kampo de inform-sekureco, la batalo kontraŭ terorismo kaj transnacia krimo ktp.

Laŭ diplomatoj kaj politikologoj, la adoptita vizio-deklaro donas al ambaŭ partioj novan ŝancon esence plifortigi sian komunan tutmondan kunlaboron plurflankan favore al tiu ĉi regiono.

Financa subteno

Dum la pintkunveno la japana ĉefministro Fumio Kiŝida diris, ke Japanio dum la venontaj kvin jaroj mobilizos pli ol 35 miliardojn da usonaj dolaroj (ĉirkaŭ 32 miliardojn da eŭroj) el publikaj kaj privataj rimedoj. La projekto celas faciligi investon en ASOAN-ŝtatoj kaj samtempe subteni la reciprokan interŝanĝon de junaj komercaj gvidantoj.

ANEK

Okaze de la supre menciita pintkunveno okazis ankaŭ en Tokio mallonga kunveno de la gvidantoj de Azia Nul-Emisia Komunumo. La komuna deklaro adoptita de ĉi tiu komunumo emfazas la celon de nulaj emisioj kaj la subtenon de senkarbonigo, ekonomia kresko kaj energia sekureco.

Kadre de ANEK Japanio utiligos verdajn teknologiojn transformajn kaj proponis agadojn kiel ekzemple politika kunordigo kaj kreado de verda provizoĉeno.

Oni povas nur esperi, ke la klopodoj de la diplomatoj ne estos vanaj, kaj la adoptitaj celoj alportos konkretan profiton al la loĝantaro de ĉi tiu azia regiono.

1. ASOAN estas interregistara organizaĵo de dek ŝtatoj el Sud-Orienta Azio (Brunejo, Filipinoj, Indonezio, Kamboĝo, Laoso, Malajzio, Mjanmao, Singapuro, Tajlando, Vjetnamio), kiu estis fondita en 1967 en Bankoko. Ĝi estas ankaŭ oficiala observanto ĉe Unuiĝintaj Nacioj (UN). Mjanmao, kiu estas sub „armea regado” ekde la puĉo de februaro 2021, ne estis invitita al la supre menciita pintkunveno. Male, Orienta Timoro ĉeestis la pintkunvenon kiel observanto, ĉar en 2022 ASOAN konsentis akcepti ĝin kiel la 11an membron.

2. ANEK kunigas la jenajn ŝtatojn: Aŭstralio, Brunejo, Filipinoj, Indonezio, Japanio, Kamboĝo, Laoso, Malajzio, Singapuro, Tajlando kaj Vjetnamio.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Li laboris i.a. en Japanio kiel eksterordinara kaj plenrajtigita ambasadoro de la Slovaka Respubliko. El Tokio li diplomatie kovradis ankaŭ kelkajn landojn en la pacifika regiono.

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Lingvo

OPINIO

La turka iĝu pontolingvo de ĉiuj tjurklingvaj komunumoj

Pri lingvo parolebla kaj komprenebla por ĉiu ajn homo, oni revas jam de tre longe, probable ekde tiam, kiam unue aperis la problemo de diverslingveco, kiu estis maloportuna kondamno de la homaro. Tion reflektas ekzemple la biblia historio pri la babilona (babela) turo. Ŝajnas unuavide iom stranga la situacio inter kelkaj samstile vestitaj homoj, kiuj apartenas al la sama kulturo (ekzemple la eŭropa, la okcidenta) sed interkomprenas sin helpe de tradukistoj. En la historio ne maloftis tiaj okazoj, en kiuj la rolon de internacia lingvo ludas/ludis unu el la plej disvastiĝintaj aŭ dominantaj (el ekonomia, kultura, religia vidpunkto). Tia lingvo estis la greka kaj poste la latina dum fora eŭropa pasinteco, la araba en Proksima Oriento ktp. Poste tiun rolon pretendis ludi interalie la franca kaj la usonangla. Tamen la ekspansio de ĉi-lasta lingvo, tre uzata hodiaŭ kiel pontolingvo en la tuta mondo, ofte elvokas proteston kaj reziston flanke de parto de la homaro. Krom tio, la usonangla ne estas tiel facila kiel oni supozigas, precipe por ne-hindeŭroplingvaj popoloj. Plej verŝajne, la aktuala supereco de la usonangla spegulas la nunan ekonomian situacion en la mondo, sed ne estas daŭronta por ĉiam.

Tiaj kialoj, interalie, kiaj la supre menciitaj, instigis homojn en diversaj momentoj de la historio provi krei artefaritajn lingvojn. Plej sukcesa inter la centoj da projektoj plenumitaj tiurilate estis la lingvo internacia Esperanto. Tamen, observante la mapon pri la disvastiĝo de la zamenhofa kreaĵo, ni povas vidi blankajn makulojn en Proksima Oriento. Cetere, en tiu areo, fortajn poziciojn havas Islamo. Tial estas facile kredi, ke oni tie uzas la araban kiel pontolingvon kaj ne bezonas ion alian. Sed verdire la araba ne estas uzata en la ĉiutaga vivo de ĉiuj landoj kun islama loĝantaro. Ĝi restas esence religia lingvo. Estas tre scivoliga tio, ke Esperanto estas relative disvastiĝinta en Pakistano kaj Irano, t.e. landoj, kies loĝantaro plejparte uzas hindeŭropajn lingvojn (la persan, la urduan ktp). Verŝajne Esperanto mense pli taŭgas al ili. Do, ni lasu ĉi-momente Esperanton aŭ alian artefaritan lingvon. Ni provu antaŭvidi eblan solvon je la interkomprena problemo. Zorge rigardante, ni vidas, ke parte la problemo estis solvita komence per dulingvismo.

Avantaĝoj de la turka

Estus interesa la ideo disvastigi la turkan lingvon kiel pontolingvon por ĉiuj popoloj de Centra, Meza kaj Malgranda Azio, nome de Jakutio kaj orienta Turkestano (okcidenta Ĉinio) ĝis Turkio. Kaj fakte ni jam vidas tiun tendencon. Ĝi havas kelkajn kialojn: 1) La tjurkaj lingvoj estas tre stabilaj. La tempo kaj la distanco ne tro tuŝis ilin. La jakuta lingvo estas pli proksima al la turka, ol la rusa al la germana. La samon ni povus diri rilate al la diferenco inter la praturka kaj la moderna turka: ilia malsamo estas minimuma. Fakte, diferencoj inter la tjurkaj lingvoj ekaperis, kiam Rusio dividis turkajn popolojn kaj entrudis la rusan kiel komunan lingvon; 2) Turkio estas la plej evoluinta inter la tjurklingvaj landoj subpremitaj iam de Sovetio kaj nuntempe de Rusio. Fakte la turka jam estis internacia lingvo pasintece en Kaŭkazo kaj Meza Azio, kaj, post la disfalo de la Rusia Imperio, de Sovetio kaj eventuale de nuna Rusio, eble aperos nova ŝanco; 3) La turka uzas la latinan alfabeton. Ĝiaj avantaĝoj ne bezonas pruvojn; 4) La baza turka vortaro estas komprenebla por la plej multaj tjurkaj popoloj; 5) La turka nombras pli ol 80 milionojn da parolantoj en Turkio, krom kelkajn milionojn en Irano.

La movado „Turan”

Ekzistas jam tiel nomata tutturkisma movado, konata kiel „Turan”. Ĝiaj aktivuloj senĉese kaj vivece diskutas pri tio kiu estu ilia komuna lingvo. Multaj turan-istoj ne konsentas cedi la ĉefan rolon al la turka lingvo por la estonta lando Turan. Kelkaj turan-istoj do penas krei artefaritan lingvon surbaze de pli arkaika kipĉaka lingvaro. Tamen la penoj restas nur surpaperaj mensaj ekzercoj sen praktika utileco. La turan-istoj ja forgesas, ke la turka jam estas planlingvo/pontolingvo por la diverslingvaj popoloj de Turkio. Samkiel en aliaj montaraj landoj, en Turkio ekzistis kaj ekzistas multnombraj dialektoj de la turka kaj aldone estas uzataj kelkaj neturkaj lingvoj, ekzemple la kurda, la greka, la asiria, la laza, la armena ktp. Antaŭ jarcento, krom la latina alfabeto, oni kreis kaj enkondukis fakte novan planitan turkan lingvon. Estis eliminitaj superfluaj arablingvaĵoj, firmigitaj iuj reguloj kaj eĉ kreitaj novaj vortoj.

Daŭra ekspansio

Sendepende de la volo de turan-istoj la turka plu disvastiĝas kaj ne nur en Meza Azio. Ĝin oni volonte lernas en Balkanio kaj Kaŭkazio. La aŭtoro de ĉi tiu artikolo dum pasintjara vojaĝo en Kartvelio uzis la turkan. Fakte preskaŭ duono de la loĝantoj regas ĝin. Plejparte tiuj estas gejunuloj, kiuj ne scias la rusan. Personoj pli ol 40-jaraĝaj preferas la rusan. Do la ekspansio de la turka lingvo progresas kaj progresados en la estonteco paralele al la malfortiĝo de Rusio kaj de ĝia influo en la najbaraj aziaj landoj kaj en Kaŭkazo.

Andrey BOCHKAREV
korespondanto de MONATO en Turkio

HISPANIO

La kataluna: ĉu la 25a oficiala lingvo de EU?

Eŭropa Unio havas 24 oficialajn lingvojn, el kiuj multaj havas malpli da parolantoj ol la kataluna. Por iĝi oficiala, lingvo devas esti aldonita al Reglamento 1/1958 de la Konsilio de EU, kiun oni jam plivastigis sepfoje. Baldaŭ la longatempa deziro de la katalunlingvanoj povus realiĝi danke al la paktoj por formi novan registaron en Hispanio.

Malnova lingva maljusteco

La bulgara, la dana, la slovaka, la finna, eĉ la malta, kun nur duonmiliono da parolantoj, ĉiuj estas eŭropaj oficialaj lingvoj, kiuj havas malpli da uzantoj ol la kataluna, parolata de ĉirkaŭ 10 milionoj en la Katalunlingva Landaro (Katalunio, Valencilando, Balearaj insuloj kaj parto de Aragono en Hispanio; Norda Katalunio en Francio; la sarda urbo Alghero [algero] en Italio, kaj fine Andoro). Tamen, ĝi estas oficiala nur en iuj el tiuj lokoj, kaj ĉie ĝi estas minacata kaj malplimultigata de multpovaj ŝtataj lingvoj kiel la hispana, la franca aŭ la itala. Por inversigi tiun tendencon, kaj pro lingva justeco, oni postulas ĝian oficialiĝon en Eŭropo.

La afero ne novas. Jam en 1987 la baleara parlamento unuanime konsentis peti de la hispana ŝtato, ke ĝi igu la katalunan oficiala en EU. Unu jaron poste, la Aŭtonoma Registaro de Katalunio agis same, kaj dum preskaŭ kvar jardekoj multaj aliaj petoj estis lanĉitaj de instituciaj kaj sociaj organizaĵoj al la tiamaj hispanaj registaroj. Sed neniam okazis io, ĉar la du plej gravaj partioj en Hispanio (la modere maldekstrema PSOE kaj la ege dekstrema PP) estas ambaŭ forte ŝtatnaciismaj kaj ĉiam voĉdonis kontraŭe en la parlamento.

Nova politika ŝanco aperas

Ĉio ŝanĝiĝis en julio 2023. Post ĝenerala balotado, por plidaŭrigi sian ĉefministradon kaj la koalician registaron de PSOE kun Sumar (postkomunistoj), Pedro Sánchez bezonis la subtenon de pluraj partioj, inkluzive de tiu gvidata de Carles Puigdemont, la kataluna eksprezidanto, kiu ekziliĝis en Flandrio post la referendumo pri sendependeco en 2017. Tiel la oficialiĝo en Eŭropo de la kataluna – kaj ankaŭ de la eŭska kaj de la galega, kvankam nur la katalunoj postulis tion dum la politikaj intertraktoj – estas kompromiso de la nova hispana registaro, kiu krome prezidis la Konsilion de EU dum la dua jarduono de 2023. (Notindas, ke la eŭska kaj la galega estas subŝtataj oficialaj lingvoj en Hispanio, kiel la kataluna. La eŭskan parolas 750 000 homoj en Eŭskio – Eŭska Aŭtonoma Komunumo kaj Navaro en Hispanio; Nord-Eŭskio en Francio – dum la strikta galega havas 2,5 milionojn da uzantoj en Galegio, sed ĝi estas ege proksima al la portugala. Sume, la galega-portugala havas ĉirkaŭ 13 milionojn da parolantoj en Eŭropo.)

La hispana ministro pri eksterlandaj aferoj José Manuel Albares klopodis konvinki siajn sampostenulojn el la Konsilio dum renkontiĝo okazinta la 19an de septembro en Bruselo. Tamen, tiam la reprezentantoj de la ceteraj 26 ŝtatoj konsentis plustudi la leĝajn kaj ekonomiajn aspektojn de la propono. La samo okazis en la sekvaj kunsidoj de la institucio, dum kiuj kelkaj landoj esprimis siajn dubojn kaj zorgojn pri la samtempa aldono de tri novaj lingvoj. Responde al tiuj la hispana registaro eĉ deklaris, ke Hispanio pagos ĉiujn kostojn de ilia oficialiĝo (tradukistoj, interpretistoj ktp.). Bedaŭrinde ankoraŭ neniu decido alvenis, kaj nun la dosiero atendas teknikan eldiron de la juraj servoj de EU.

Lingva demokratio neprigas lingvan egalrajtecon

Sed kion signifas por lingvo esti oficiala en EU? Tio gravas triflanke. Unue, ĉar tio certigas leĝan protekton kontraŭ lingva diskriminacio en multaj sektoroj, kiel konsumado aŭ publika sano. Due, ĉar tio rajtigas uzi tiun lingvon ĉie kaj ĉial rilate al la eŭropaj institucioj, kaj ĉiuj leĝaj dokumentoj estu eldonataj ankaŭ tiulingve. Trie ĉar tiel plifortiĝas la prestiĝo de la koncerna lingvo, interne kaj eksterlande.

Pro tio la tiel nomata Plataforma per la Llengua (Platformo por la Lingvo, civila organizaĵo por la disvastigo kaj la rekono de la kataluna) lanĉis la internacian kampanjon Diru Jes! (sayyes.cat), kiu havas la subtenon de pluraj universitatanoj kaj famuloj, kiel la piedpilkisto Pep Guardiola. Tiu asocio ankaŭ komisiis al du profesoroj el britaj universitatoj, spertaj pri eŭropunia juro, raporton kies konkludo estas, ke nenio malpermesas al la kataluna iĝi oficiala en EU krom la manko de politika volo.

Do nun la milionoj da katalunlingvanoj esperas, ke la najbaraj landoj finfine ebligos al la kataluna lingvo profiti tiun historian ŝancon. Diru Jes!.

Albert CLARET

Katalunio

Libroj

Forlasu ĉian logikecon vi, kiu legos Reĝon Ubuon!

En antaŭa recenzo verkita por nia kara MONATO mi jam diris, ke, ekde siaj unuaj momentoj, la esperantlingva arta produktado estas ĉiam limigita de diversaj faktoroj, de merkataj ĝis kvalitaj, kiuj, kiel en ĉiu kultura industrio, batalas inter si en reciproka influo: niaj aŭtoroj preskaŭ ĉiam verkas pro amo mem al nia afero, ĉar certe neniu el ili povus digne vivteni sin per disvendado de siaj varoj, ĉar libroj kaj diskoj ĝenerale kuŝas dum jaroj sur la bretaroj de niaj kluboj, ĝis ili elĉerpiĝas. Aliflanke, tio ankaŭ permesas, ke diversaj verkistoj aŭ tradukistoj, eĉ se ankoraŭ ne sufiĉe maturaj, komencu eldonadi, preskaŭ ĉiam proprakoste, siajn ĉiam sincere faritajn strebojn, kies rezultoj bedaŭrinde meritas pli da aplaŭdoj (ĉar fine veraj streboj) ol laŭdoj.

Tamen, en Esperantujo neniu arta manifestacio suferas pli ol teatro: ĝenerale ne pro manko de bonaj tekstoj – se ili ja ne multas ĉe ni, ili almenaŭ estas sufiĉe bonkvalitaj – sed pro preskaŭ kompleta manko de profesiaj aktoroj, reĝisoroj, lumigado, scenejoj ktp: resume, preskaŭ ĉio necesa, por ke esperantlingvaj teatraĵoj – precipe dramoj! – havu surscenigon minimume dignan. Tial bedaŭrinde nia teatro ĝis nun ne atingis sian honoran lokon sur la podio de esperantaj artoj kaj same tial ĝi ne sufiĉe kapablas prezenti sursceneje la esperantan kulturon tiel, kiel ĝi statas.

Tiu situacio, oni de nun agnosku, estas la kompleta malo de tiu panoramo, en kiu la teatraĵo ĉi-foje recenzata estis verkita, sed, por ke oni sciu, kial, oni devas analizi ege interesan periodon de la franca historio: tiun inter la milito kontraŭ Pruslando (1870) kaj la komenco de la unua mondmilito (1914). Venkite en 1870, Francio eniris en procezon de profundaj ŝanĝoj: se ĝia nacia fiero estis funde vundita de la perdo de Alzaco kaj Loreno, okazis ankaŭ fina solidigo de la respublika sistemo, en kiu rapide gajnis spacon novaj politikaj ideoj – anarkiismo, socialismo kaj komunismo – ĉeestaj en la ĉiutagaj grandaj naciaj debatoj, amplekse disvastigataj de tiamaj ĵurnaloj, kies legantaro draste pligrandiĝis rezulte de la reformoj favore al laika kaj publika edukado, kies ampleksigo kondukis al drasta reduktiĝo de senalfabeteco.

Rompi kaj trapasi la limojn de la tiamaj artoj

Paralele al tio, aperis en Francio novaj teknologioj, kiel fotografio kaj, poste, kino, kiuj malfermis novajn eblojn al la tradiciaj artaj manifestacioj, dekomence pentrarto, sed ankaŭ literaturo kaj skulptarto. Sumo de ĉiuj tiuj fenomenoj – politikaj, edukaj, kulturaj, artismaj – povus rezultigi nur grandan kulturan boladon, kun svarmo da novaj artaj tendencoj, ĉiumomente saltantaj sur la kulturan panoramon. Tendencoj, kies solaj komunaj trajtoj inter si estis, ke ĉiuj opiniis sin avangardaj movadoj, kiuj celas antaŭ ĉio rompi kaj trapasi la limojn de la tiamaj artoj.

Sed ne ĉiuj artoj renoviĝis samtempe, nek samritme: kaj teatro devis atendi Alfred Jarry (1873–1907) por povi ekmarŝi en direkto al renovigo. Sed kia povas esti tia renovigo, kiam ĝi devas veni tuj post romantikisma aŭ naturalisma artaj movadoj?

Diversaj estis la proponoj, sed Jarry vetis je tute nova sinteno. Lia ideo estis prezenti scenojn, en kiuj la raciisma pensofluo de ĉeestantoj estu tirata ĝislimen kaj fine eksplodigita pere de enscenigoj, dialogoj, kostumoj, dekoracio ktp, en kiuj ĉia logikeco estas ne nur flankenlasita, sed violente surtretita. Resume: io, kio proponos al la spektantaro novan sensacion neniam celitan de antaŭaj dramistoj: malkomfortigo kaj konsterno. Anstataŭ foriri de la teatro kun siaj pasioj pacigitaj, ĉu pro venko de amo aŭ prezento de vivo tia, kia ĝi estas, spektantoj neniam scios, ĉu ili bone komprenis aŭ vere ĝuis la teatraĵon, sed ili estos certaj pri tio, ke oni ne plu iras al teatro por sin amuzi, sed por esti ŝokita (kaj kelkfoje eĉ ofendita).

Kontraŭlogika, konsterne ridinda

Tial la komparoj, faritaj de teoriistoj pri teatro, inter Reĝo Ubuo kaj Macbeth: ne nur pro la ĝenerala temo de la ambiciega reĝo, kiu eltronigas la laŭrajtajn heredantojn, sed pro la fakto, ke inter la grandaj verkoj de la pasinteco la ŝekspira estis la unua, kies roluloj naŭzis la spektantojn. Sed Ubuo estas kvazaŭ anti-Macbeth: ĉar, se la dua verko povus esti prenita serioze, la unua estus ĉiam ricevita kiel kontraŭlogika, konsterne ridinda, malfacile komprenebla ... unuvorte: absurda! Temas do pri malagrabliga teatro, en kiu naskiĝas tendenco, kiu fakte solidiĝos nur post la unua mondmilito, en la vodevila teatro.

Tia absurdeco klarigas, kial la rakonto disvolviĝas en Pollando (en tempo, en kiu tiu lando estis dividita inter Rusio, Germanio kaj Aŭstrio-Hungario): krom la fakto, ke loki la teatraĵon en pasinteco de ne plu ekzistanta lando liberigas la aŭtoron de postaj problemoj kaj cenzuroj, tion fari ĵetas la tutan rakonton for de la limoj de nia reala, konkreta kaj vera mondo. Ioma mildigo, fare de la aŭtoro, de la demandoj de li mem vekotaj en la ĉeestantaro.

Kompreneble, la ege ambicia celo proponita al si de Jarry postulas profundan renovigon en ĉiuj flankoj de teatra prezentado kaj sursceniga teknologio, pri kiuj oni ne parolu, ĉar ili finfine dependas ankaŭ de la reĝisoro. Sed mi ja povas aserti, ke la teksto estas lingvaĵe eksperimentisma, kaj en dramaturgio kaj en la lingvo de la dialogoj, pri kiu temu nia analizo, kiu estos kompreneble centrigita sur ĝia esperanta versio.

Krom la ege necesaj sed ne ĉiam multe klarigaj didaskalioj, troviĝas en ĝi dialogoj ne nepre obeemaj al sintakso aŭ vortaro: Jarry tute ne hezitis krei amason da neologismoj, pere de kiuj li povus pli glate esprimi ideojn formulitajn de liaj roluloj, ĉu pli profundajn pensojn, ĉu simple fivortojn. El ĉio tio rezultas ege valora kaj revolucia teksto, kiu tamen eĉ per la originalo ne estas facile interpretebla, kaj kiu ĉiam postulos vere kompleksan surscenigon, krom surtabligi diversajn malfacilaĵojn por tradukado al iu ajn lingvo. Pro ĉiuj tiuj faktoroj oni ja devas dediĉi kelkajn vortojn al ĝia esperantigo.

Skorzonero!

Kaj oni tuj agnosku: esperantigo de tiuj esprimoj en formo komprenebla por legantoj sen tro da strebado estis kroma kaj speciala defio por la tradukintoj Thomas Larger kaj Thierry Tailhades. Kaj tiun defion ili lerte venkis, ĉar dedukti, kion la roluloj ja dirus „en bona Esperanto” fariĝas plusa plezuro dum legado de tiu mallonga verko. Se vi dubas, imagu, kion signifas la verboj klabi kaj fliki, kio estas krestkapuĉego, aŭ kion volas diri skorzonero, aŭ interjekcioj kiel fekr (tiu ĉi estas facila, ĉu ne?), aŭ esprimoj kiel „je mia verda kandelo”.

Evidente iuj obĵetos, ke kelkaj el tiuj vortludoj estas kompreneblaj (eble) nur por franclingvanoj; aliaj diros, ke esperanta traduko devas esti komprenebla por ĉiu, kaj tiuj aferoj ne utilas por novuloj ... Eble ili pravas, sed ankaŭ homoj, kiuj ne aŭ ne plu enkadriĝas en tiuj grupoj, rajtas trovi en Esperanto ion pli postuleman, kio utilos, por ke ili ekzercu sin ankaŭ en teatra kaj literatura interpretado, kaj ne nur en lingva.

Sed la feliĉaj tradukintoj lasis por ni ankaŭ aliajn enigmojn, iomete kaŝitajn enigmojn en la teksto, ĉar tie kaj tie oni kelkfoje flaras referencojn al satanoj kaj al raŭmistoj, ambaŭ (neflankenlaseblaj, sed neniel nekritikeblaj) roluloj de la esperanta kulturo.

Fine, mi ja salutas la aŭdacan eldonon, fare de Espéranto-France, de tiu grava verko, kiu cetere plenmerite okupas la 62an lokon en la Serio Oriento-Okcidento. Delonge la Esperanto-movado, eĉ senkonscie, bezonas aliri al pli avangardaj verkoj pere de nia avangarda lingvo.

Fernando PITA

Alfred Jarry: Reĝo Ubuo. El la franca tradukis Thomas Larger kaj Thierry Tailhades. Eld. Espéranto-France, Parizo, 2023. 110 paĝoj. Broŝuro. Serio Oriento-Okcidento n-ro 62. ISBN 978-2-9578961-3-4.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Nova romano pri nia historio

Antaŭ ni estas nova, lukse eldonita romano de Mikaelo Bronŝtejn. Kiel en du el la antaŭaj romanoj – Dek tagoj de kapitano Postnikov kaj Mi stelojn jungis al revado – temas pri reala historio de la rusia kaj sovetia movado, surbaze de la vivoj de realaj personoj kun ilustro per dokumentoj. Iam la fama rusa aŭtoro de historiaj romanoj Jurij Tinjanov diris: „Kie finiĝas la dokumento, tie mi komencas.” Bronŝtejn, male, enplektas dokumentojn jam en la teksaĵon de sia verko: li kombinas la dokumentojn kun necesaj aldonoj de sia fantazio, kiu estas necesa suplemento por kompreni la tempon kaj epokon. Kaj rezultas beletraĵo, kiu bildigas la epokon ne malpli precize ol pure scienca esploro sed estas multe pli komprenebla kaj, pli grave, arte valora.

En la nova romano temas pri historio de la sovetia Esperanto-movado dum ĝia tuta ekzistoperiodo pere de biografio de unu el ĝiaj elstaraj agantoj, Semjon Naumoviĉ Podkaminer, kiu estis arda esperantisto dum pli ol 60 jaroj de sia longa vivo (1901–1982) kaj estis inter la organizintoj de SEU en 1921 kaj ankaŭ de ASE en 1979. Li estis partoprenanto de ĉiuj plej gravaj eventoj de la movado dum tiu tempo, kaj lia sorto estis dense interplektita kun ĝi. Bronŝtejn mem persone bone konis la protagoniston, kaj rememoroj de iliaj konversacioj fariĝis, ŝajne, la ĉefa bazo por la strukturo de la romano. Nu, ankaŭ rememoroj de la nepino de Podkaminer, lia arkivo kaj koncernaj dokumentoj el diversaj periodoj.

Ne pri ĉio li deziris rakonti

Semjon Podkaminer estis persono tre multflanka, kompleksa kaj eĉ ofte kontraŭdira. Tute ne ĉion pri lia vivo eblas scii precize: ne pri ĉio el ĝi li deziris rakonti; tute ne pri ĉio konserviĝis dokumentoj – supozeble, multo ne troveblas eĉ en la plej sekretaj arkivoj. Tial la tasko de la aŭtoro rakonti kohere la biografion de tia persono estas aparte malfacila: ja plenigi la lakunojn en la biografio tie, kie ili nepre renkontiĝas, kaj sen kio ĝi ŝajnus malkohera, tiel ke la rezulto estas plene fidinda, estas tasko nur por granda majstro. Kaj, laŭ mia opinio, tiu tasko estas plenumita. Ni vidas personon kun elstara intelekto, kiu kapablis lerte elturniĝi en la plej malfacilaj vivsituacioj, kaj kies vivo estis plene dediĉita al la servo de du idealoj: komunismo kaj la Lingvo Internacia.

Tre grandan parton de la libro la aŭtoro dediĉas al la lasta periodo de la vivo de sia heroo: la periodo, kiun li mem bone memoras aŭ konas el freŝaj rememoroj de pli aĝaj kamaradoj. Kaj pli: la tuta libro plenas je diversspecaj dokumentoj. Tio estis epoko de renoviĝo de la movado, kaj la batalo por Esperanto, ĝia agnosko fare de la „instancoj”, ŝajnis tre grava tasko. Iuj el la priskribataj aferoj en la libro nun ŝajnas naivaj, iuj por nunaj junuloj (kaj mezaĝuloj!) eĉ nekompreneblaj kaj sensencaj, sed ja tio estis la tiama vivo, kaj la realaj rezultoj estis vere signifaj. La movado, kiel ni nun vidas, floris, kaj Esperanto poiome disvastiĝis tra la lando. En tiuj streboj la homoj sentis sian agadon signifa, kaj tial la movado fariĝis tia ne nur laŭvorte. Bronŝtejn sukcesis transdoni tiun junan etoson de la epoko, kaj tio estas ja vera sukceso.

Iom pesimismaj ŝajnas la finaj paĝoj de la romano, kiam la aŭtoro parolas kun la „spirito” de sia heroo. Ja la nuna spirita stato de la lando, socio kaj movado nepre seniluziigus lin, kaj apenaŭ li akceptus anime la nunan staton – pro tio, ke nun ne estas konkretaj celoj antaŭ la homoj, ankaŭ ĉe esperantistoj ... Kiagrade la aŭtoro mem akceptas tion, ne klaras, sed, verŝajne, iagrade, jes – ja aliokaze li ne elektus por portreti la historion de la movado ĝuste tiun ĉi heroon.

Konklude, do, ni havas novan majstroverkon de Bronŝtejn, kaj ĉiu, kiu eĉ nur iomete interesiĝas pri la movada historio kaj ŝatas bonan beletron, nepre devas tiun ĉi libron tralegi.

Nikolao GUDSKOV

Mikaelo Bronŝtejn: Simeono. Abunde dokumentitaj fantazioj pri unu esperantista vivo. Eld. Impeto, Kaŭno-Moskvo-Tiĥvin, 2022. 456 paĝoj. ISBN 978-5-161-0320-7.

Arto

BITALBUMOJ

Kajto kajtas

Rilatoj inter lingvo kaj la koncerna kulturo ĉiam estas interesa temo por diskutado. Kio estas esperanta kulturo por persono, parolanta Esperanton? Ĉu individuo disigas la lingvon disde la kulturo? Oni komparu, ekzemple, personojn, venantajn en Esperantujon pere de la studado de la lingvo ĉe la aplikaĵo Duolingo, kaj homojn, kiuj kleriĝas ĉe kursoj aŭ laŭ lernolibroj de entuziasmaj instruistoj, konatigantaj al lernantoj la esperantajn historion, literaturon kaj muzikon.

Tohuvabohuo

En nian vivon la lingvo Esperanto kaj esperanta kulturo eniris kune, kaj jam multajn jarojn ili estas nedisigeblaj. Kaj jam delonge ni konas la parton de tiu kulturo nomatan

Kajto.

Kajto estas muzikgrupo el Frislando (origine kvaropo, nun duopo, Nanne Kalma kaj Ankie van der Meer), kantanta en Esperanto komponaĵojn en la ĝenro pop-folko. La grupo ekestis en la malproksima jaro 1988, sed ni aŭdis ĝin unuafoje en fruaj 2000aj. Ne, estis neniu unuavida amo (nia favorato estis tiutempe kaj restas nun la kataluna grupo Kaj tiel plu), nur vere agrable aŭskultebla muziko. Interalie, tiutempe oni povis aŭskulti jam kvar albumojn de la grupo, kaj la unua, Kajto (1989), estis ŝajne la unua KD en Esperantujo.

Por ni tiutempe elstaris la kanto Tohuvabohuo el samnoma albumo pro sia melodieco, ĉarma teksto kaj ... didaktikeco. Ĝi servis kiel tre bona ekzemplo de esperanta kanto por studentoj-filologoj, kiun ili povas plezure aŭskulti, kompreni, eĉ kunkanti, kaj tiel konvinkiĝi pri la ekzisto de esperanta kulturo. Tiu trajto – klare aŭdeblaj kaj kompreneblaj tekstoj – sendube estas karaktera por Kajto, eĉ nun ni hazarde trovis ĉe Jutubo la kolekton Lernu Esperanton kun Kajto.

Ankoraŭ unu interesa detalo pri la kanto Tohuvabohuo estas, ke ankoraŭ nun ĝi montriĝas inter la plej popularaj registraĵoj de Kajto ĉe kaj Spotify kaj Yandex Muziko.

Koncerto en Lahti

Dum la universala kongreso en Lahti en 2019 ni spektis vivan koncerton de Kajto. Surscene estis Nanne Kalma kaj Ankie van der Meer, kaj la ejo plenplenis je adorantoj. La koncerto estis bonega! Belsonaj melodioj, preskaŭ ĉiam duvoĉa kantado, klaraj tekstoj. Niaj impresoj de tiu koncerto plene kongruas kun la nunaj impresoj de la nova disko

Sen timo. Kajto restis la sama. La samaj belaj voĉoj de Nanne kaj Ankie, pluraj muzikiloj (gitaro, violono, mandolino, banĝo, akordiono, buŝharmoniko, koncertino, ŝalmo), perfektaj harmonioj kaj muzikaranĝoj. Bela muziko, kiun oni volas kaj povas kunkanti. Kial la kunkantado sukcesas? Ĉar la melodioj estas simplaj, similaj al popolaj, kiuj radikas profunde en kulturo kaj tuŝas ĉiun.

Ŝajne, antaŭ la koncerto en Lahti estis alia aranĝo de Nanne kaj Ankie, kunkantado de kanonoj. Bedaŭrinde, ni ne ĉeestis ĝin, sed ni certas, ke ĝi estis eĉ pli emocia kaj unuiga por la kunkantantoj. La kaŭzo estas la sama: kanono estas tre antikva muzikformo, oni povas facile ripeti melodion kaj tiamaniere partopreni en komuna kantado, senti sian engaĝiĝon en komunan aferon, apartenon al komuna kulturo.

Nova disko

Tamen ni parolu pri la nova, naŭa disko Sen timo. Ĝi enhavas 15 registraĵojn. Nun, eĉ sen reaŭskultado, ni povas kanteti kvar. Antaŭ ĉio, la unua registraĵo Jen la invito. Tio estas pure mezepoka invito al foireja spektaklo, gvidata de heroldo kun sonora ŝalmo. Rimaj estas la vortoj „muziko” kaj „dinamiko”, kaj tio kreas festan humoron. Tre bela invito!

La dua plej memorata kanto sonas tiel: „Su-u-uno, su-u-uno, su-u-uno, su-u-uno, su-u-uno, su-u-uno, su-u-uno en aŭtuno.” Kredu, eĉ se vi nur aŭskultas, vi mallaŭte longigos tiun „sunon”! Tio estas rekantaĵo, sed la kanto mem, kompreneble, estas pri ... suno en aŭtuno, pri ĝojetoj, kiujn alportas aŭtuna suno, subiranta tiel rapide (la tekston de tiu kanto verkis Anja Karkiainen). Se tiu kanto estas malrapida, tiriĝanta, la du ceteraj estas rapidegaj: Unu rivero (kun teksto de Michael Roads en traduko de Nanne Kalma) kaj Haston ne havas mi (kun teksto de Nanne Kalma laŭ Loesje). Tiu lasta kanto estas simpla demando: por kio oni ĉiam ien rapidas?! Kaj vi povas kunkanti: „Kuri, kuri, kuri, kur', –egi, –egi, –egi, –egi, halt'!” Trovu tempon por ĝui la harmonion kun la naturo, kun la ĉirkaŭa mondo! Sed ne faru tion kun la kanto pri rivero (vere pri la rivero de la vivo), ĝi estas tre vigla kaj aktiviga kaj havas ankaŭ (iom kanonan) refrenon, kiu bone memoreblas pro la ripetiĝanta vorto „rivero”.

Kantoj pri ĉio bona

Entute multaj kantoj estas dediĉitaj ĝuste al la admiro de la naturo, neceso de la agorda kunvivado en la mondo. Tiaj estas Survoje (pensiga kanto pri sentoj, kiujn spertas homo ĉe vintra neĝa vojo), Arbare (korusa infaneca kanto pri helpo al malsata sciureto), Kiel la Tero belas (iom deklara kanto pri tio, ke oni ŝatas vivi sur la Tero malgraŭ multaj malagrablaĵoj, kiujn tamen superpezas bonaĵoj) kaj Bela revo (kanto pri ĉio bona: pri paco, pri bona ekologio, pri respekto al la naturo, pri feliĉaj homoj). En la bela korusa Sonĝo-monde oni kantas pri tio, ke sonĝe oni povas flugi kiel birdoj, naĝi kiel fiŝoj, gliti kiel serpentoj, marŝi kiel hundoj, ke la homoj povas amike kunvivi kun la bestoj – kaj tio ja eblas eĉ en la reala mondo.

La aŭtoroj de la kantoj

Multaj kantotekstoj (Mia koro estas birdo, Frateco, Estu vi, tute vi) estas pri la homo, la amo, la libero, la konscieco, pri la respondeco de la individuo. Per la kanto Estu vi, tute vi oni povas gratuli amikon okaze de la naskiĝtago, ja ĝi listigas multajn trajtojn, kiujn oni aprezas en homo. Kaj la melodio denove estas tre ĉarma. Necesas diri, ke muzikon por ĉiuj kantoj, krom unu, verkis Nanne Kalma, kaj estas malfacile kredi tion, ĉar la kantoj estas tre diversaj. La tekstoj de la kantoj estas kaj origine esperantaj (de Edmond Privat, Ewa Grochowska k.a.), kaj tradukitaj de Nanne Kalma kaj Mónika Molnár. En ĉiu kant-dosiero oni trovas la informojn pri la aŭtoroj de muziko kaj teksto kaj la tekston mem.

En la kanto Bela Marieto denove sonas ŝalmo, kio similigas ĝin al mezepokaj popolaj kantoj. Ĝi rakontas pri arda flutisto, kiu akompanas sublunan dancon de bela Marieto. Kaj vi certe ne forgesos la belan refrenon „danga la dinga la dun”. La muzikon kaj tekston verkis Liven Dek.

Lasta kiso estas la ununura en la albumo tre trista vira kanto pri papilio en frosta dezerta ĝardeno. Pro ĝia maloptimisteco ni metus ĝin sur la lastan pozicion.

Ĉe la paĝo de la albumo en la retejo de Vinilkosmo oni povas spekti „multfacetan” videaĵon de la lasta kanto Sen timo (https://www.youtube.com/watch?v=oleyMmMYyOM) kaj legi pri tiu ĉi kanto kaj ankaŭ pri la homoj, kiuj helpis ĉe la registrado de la albumo kaj la samnoma kanto. La deklaro de la kanto estas klara: lasu infanojn vivi sentime. La plenumado estas impresa, kaj la eblo vidi geamikojn de Kajto estas dankinda.

Fideleco al sia stilo

Kiel ni jam diris, Kajto estas fidela al sia stilo: melodiaj kantoj kun bone komprenebla teksto, facile memorigeblaj kaj kunkanteblaj. Estas aparte agrable, ke preskaŭ ĉiuj kantoj estas prezentataj plurvoĉe kaj eblas ripeti ne nur la ĉefan melodion, sed ankaŭ la subliniojn. Nun ekzistas retejoj kaj aplikaĵoj por kunkantado (ekzemple, Smule). Ŝajnas al ni, ke la kantoj de Kajto nepre devas esti inter la muzikaĵoj de tiuj servoj.

Anna kaj Mati PENTUS

Kajto: Sen timo. KD. 2023. 15 titoloj. 48 minutoj.

MUZIKO

Post sep jaroj da petolado: Jonny M petolas

Finfine post sep jaroj aperas nova albumo de Jonny M, kun la titolo Jonny M petolas. Ĝi estas plena albumo kun dek du kantoj, en la kutima kvalito kaj stilo de Jonny M. Do se vi ŝatis lian antaŭan muzikon, ne necesas legi plu, simple aĉetu ĝin.

La stilo de Jonny M

Por tiuj, kiuj malpli konas lian muzikon: kia estas la stilo de Jonny M? Agrabla fonmuziko en rege-stilo. Kelkfraza rekantaĵo, en kiu almenaŭ unu frazo estas por laŭta kunkantado de la publiko. Kaj kutime du strofoj de bone verkita kantoteksto pri temo grava por Jonny M. Kaj kiuj temoj gravas por li? Esperanto, la junulara Esperanto-kulturo, muziko, drogoj kaj kontraŭkapitalismo. La samaj temoj kutime popularas en la juna esperantistaro, kaj kun la facilaj melodioj kaj kunkanteblaj tekstoj tio igas la koncertojn de Jonny M inter la plej popularaj.

Kaŝitaj trezoroj

Sed albumo ne estas koncerto. Aŭskultante sole liajn kantojn malpli imponas la simplaj rekantaĵoj, sed pli elstaras la strofotekstoj, precipe en Ĉiam mankas tempo, Dancu malrapide kaj Legalizu. Jonny M petolas havas surprize multajn amkantojn, kvar el la dek du, kaj kelkajn tre dancigajn, precipe

Hej DĴ, kiu fortas kaj en la rekantaĵo kaj en la repitaj strofoj. Por liaj ŝatantoj finfine estas du surprizoj kaŝitaj en la albumo: unu kunlaboro kun alia rege-artisto Strika Tango, kaj unu kritiko pri bambumado („Mi ne bezonas la bambon por kisi”).

Resume

Finfine mia ĉefa kritiko al Jonny M estas, ke ni devis atendi sep jarojn por tiu ĉi albumo. Eble altaj vendonombroj de Jonny M petolas konvinkos lin pli rapide eldoni sekvan.

Rogier HUURMAN

Literaturo

RAKONTO

La Sajono

Estis sabato nokte. Karlo, Julio kaj mi kunestis en la domo de mia avo en la urbo San Fernando, provinco Apure, situanta en la sudokcidento de Venezuelo. En tiu ĉi regiono de la lando naskiĝis plimulto de la plej popularaj kaj konataj legendoj kaj mitoj venezuelaj. Ĉi-nokte ni lernos gravan kaj necesan lecionon en niaj vivoj.

Post vespermanĝo, je la 20a horo nokte ni ĉiuj sidis en la salono kaj komencis rakonti fantomrakontojn kun la sola celo timigi unu la aliajn. Mia avo nur aŭskultis nin kaj silente ridis pri niaj historioj (multaj el ili de ni inventitaj), sed subite li ĉesigis niajn rakontojn dirante:

– Ĉu vi volas aŭdi realan fantomrakonton?

– Jes ja! Ĉu vi konas realan rakonton, kara avo? – diris Karlo.

La avo jesis per sia kapo, respondante: „Venu kaj sidiĝu ĉirkaŭ mi por aŭdi veran rakonton spertitan dum mia juneco”.

Kiam ni aŭdis, ke la rakonto temas pri reala okazintaĵo, ni rapide sidiĝis kaj silente atentis lian rakonton:

– Vi ĉiuj scias, ke en ĉi tiuj ebenaj teritorioj oni aŭdas strangajn sonojn, vidas strangajn aĵojn, kaj de tempo al tempo oni ankaŭ renkontas fantomojn aŭ mortintojn. Mi supozas, ke vi ĉiuj konas la rakonton pri la „ploranta virino”, ĉu ne?

– Jes ja! – respondis ĉiuj unisone.

– Do, mia rakonto temas pri virino. Tiu virino ne estis ploremulino, sed ŝi havis misteran kaj malhelan originon – diris la avo kun mistera voĉo. – Meze de ĉi tiaj vastaj ebenaj teritorioj naskiĝis kaj kreskis virino nomata Kasilda: ŝi estis alta, eleganta virino kun alloga hararo kaj belaj okuloj brunaj. Ŝi edziniĝis kun Severiano, homo fidata de ŝia familio kaj laborema persono, tre konata en la vilaĝo, sed kun granda kaj rimarkebla difekto: li estis mujeriego. Severiano kutimiĝis forlogi aliajn virinojn, kio kolerigis Kasildan, ĝis fine ŝi perdis la racion kaj agadis neracie.

– Kasilda kaj Severiano havis bebon, kiu estis naŭmonata; ili feliĉe vivadis en la vilaĝo ĝis la momento, kiam malica homo diris al Kasilda, ke Severiano estas malfidela kaj seksumis kun ŝia patrino.

– Tion aŭdante, Kasilda freneziĝis, iris rapide al la domo, kie Severiano estis kun la bebo, kaj neracie flamigis la tutan domon, mortigante tiamaniere la edzon kaj la bebon kune. Post tio ŝi iris al la hejmo de sia patrino kaj mortigis la patrinon per tranĉilo. La patrino antaŭ ol morti malbenis ŝin eterne: „Vi mortigis vian patrinon, Kasilda, mi kondamnas vin esti mortinta virino.” Post tiaj vortoj Kasilda fariĝis abomena estaĵo, abomena monstro, kun skeleta korpo kaj gigantaj dentoj. Por kaŝi ŝian teruran aspekton ŝi komencis uzi larĝan vestaĵon sen butonoj (konatan kiel sajo, tial la nomo de tia vivaĵo estas Sajono). Tamen, la plej granda puno por ŝi estas vagi surtere, pacon serĉante.

– Ŭaŭ avo, kia bonega rakonto! – diris Julio kun surprizata vizaĝo.

– Ĉu tia estaĵo ankoraŭ aperas en tiu ĉi ebena regiono? – demandis Karlo.

– Certe jes, karaj! – respondis la avo. – Kiam mi estis pli juna, eble dudekokjara, mi kutimiĝis iri al diversaj festoj en la najbaraj domoj kun mia amiko Fred. Fred estis bonega amiko, sed bedaŭrinde li estis tre mujeriego. Sed ĉio ŝanĝiĝis post tiu sabata nokto, kiam ni kune iris al najbara festo, kaj proksime al la rivero ni trovis virinon; tiumomente ŝi havis la dorson al ni kaj tio kaptis nian atenton. Iompostiome ni alproksimiĝis al ŝi por vidi ŝian vizaĝon kaj saluti. Kiam ŝi turniĝis al ni, estis grandega surprizo por ni, ŝia sajo falis kaj tiu virino malkaŝis sian veran vizaĝon: skeleta korpo kun fajraj okuloj kaj kreskantaj ostaj fingroj.

– Ĉio okazis antaŭ niaj okuloj – diris la avo, – tio estis nekredebla afero por mi. Giganta timo kaptis nin pro tiu malkaŝita estaĵo, fantomo, monstro, mi ne scias kiel priskribi ĝin ...

– Kaj kio okazis? – mi demandis. – Kion vi faris, avo?

– Post la transformo ĝi kriis per tiel stranga kaj forta voĉo, ke ne ekzistas komparo kun tiu abomena sono ĝis nun. Kelkfoje mi memoras tiun sonon kaj ekhavas anserhaŭton, kiel okazis al ni tiumomente – suspiris la avo. – Kiam ni vidis la monstron marŝi al ni paŝon post paŝo, tio devigis nin venki la timon kaj la sola penso, kiun ni havis, estis: eskapi aŭ morti. Do ni elektis eskapi, kvankam timo senmovigis min; mi ordonis al miaj piedoj kuri kaj tion ili faris ...

– Ho ve! Ĉu la monstro persekutis vin ambaŭ? – demandis Karlo.

– Jes ja! Ni kuris tra la herbejo kaj la monstro tuj persekutis nin kiel hundo per siaj kvar kruroj. Ĝi persekutis nin dum kvindek minutoj. Mia amiko Fred kaj mi falis subite, kaj la monstro atakis nin ambaŭ. Sed mia amiko Fred pli suferis ol mi, ĉar post tio li fariĝis mutulo kaj neniam bone parolis denove.

– Kion tio signifas, avo? – demandis Julio.

– La monstro atakas nur virojn, kiuj tro seksumas kun virinoj, eble pro tio mi ne suferis. Sed Fred jes.

Jezer DORANTE

Hobio

LUDOJ

Italaj ludkartoj

La italaj ludkartoj spegulas tradicion kun tre riĉa historio, kies origino datumas de la 16a jarcento. Tion cetere pruvas hararanĝoj kaj lipharoj de la figuroj sur ili. La plej famaj estas la napolaj, la siciliaj, la plaĉenzaj, la milanaj, la trevizaj kaj la triestaj ludkartoj: ĉiu kun sia aparta stilo kaj unikaj trajtoj.

Multaj opinias, ke la italaj devenas de praaj hispanaj ludkartoj. La italaj ludkartoj distingiĝas de la francaj pokerkartoj laŭ diversaj detaloj: nombro (40 anstataŭ 52), aspekto kaj adoptitaj emblemoj. Dum la francaj pokerkartoj havas kerojn, karoojn, trefojn kaj pikojn, la 40 italaj ludkartoj fakte bildigas pokalojn, glavojn, monerojn kaj bastonojn. Ĉiu kartaro respondas al unuopa emblemo kaj inkluzivas dek kartojn.

La diferenco en la uzataj emblemoj estas tamen nur la komenca disting-elemento: la italaj kartoj fakte inkluzivas kulturajn figurojn el Italio, kiuj estas desegnitaj kaj aldonas historion kaj fascinon al ĉiu loka ludo.

La figuroj montras frizojn kaj vestojn tipajn pri la 16a jarcento, kiam suda Italio estis okupata de hispanoj. Al ili respondas specifaj valoroj: en la italaj ludkartaroj ekzemple la ĉevalo valoras naŭ, la reĝo dek kaj la damo ok. Tiuj specifaj valoroj aldonas elementon de defio kaj strategio al la ludoj, postulante taktikon kaj pensmanieron alian ol tiu de la francaj pokerkartoj.

Kartludoj

La italoj havas ege multajn kartludojn. Novaj ludoj aperas de tempo al tempo, eltrovataj de kreemaj ludantoj. Rubamazzo estas engaĝa ludo, kiu postulas ruzon kaj bonŝancon por forpreni la kartojn gajnitajn de kontraŭulo. Asso pigliatutto estas ludo, en kiu la kvar asoj estas la plej dezirataj kartoj, ĉar per ili oni povas gajni la ceterajn sur la tablo. Ni ne povas forgesi ludon scopa, postulantan lertan deprenon de kartoj laŭ specifaj (iom kompleksaj, sed nur unuavide) reguloj. Ekzemple en tiu ludo aparte dezirata karto estas la t.n. settebello (sepo de moneroj). La posedo de tiu karto alportas al ludanto unu poenton, kio igas tiun „belan sepon” ŝatata de multaj ludantoj. Ili konscias ĝian probablan influon al la fina ludrezulto. Ankaŭ la sepa karto de la tri ceteraj emblemoj havas apartan gravecon, ekzemple por gajni specifan poenton koncerne al la t.n. primiero 1.

Socia rilato

Simbolismo kaj historio dominas la italajn ludkartojn. La kvar emblemoj ja reprezentas aspektojn de la iama itala ĉiutaga vivo: onidire pokaloj rilatas al amo, festoj kaj emocioj, glavoj simbolas militon aŭ alispecan konflikton, moneroj aludas la materialan mondon kaj laboron, dum bastonoj reprezentas la kamparanajn klason kaj vivon. Laŭ alia disvastigita hipotezo tamen, la kartosignoj reprezentas mezepokajn sociajn klasojn: pokaloj la klerikaron, bastonoj la kamparanojn, moneroj la komercistojn kaj glavoj la soldatojn.

Etaj diferencoj

Ĉiu itala ludkartaro povas iom malsimili depende de la regiono: ekzemple la trevizaj kaj triestaj havas iom diferencajn desegnojn kaj stilon de la plaĉenzaj, kaj ĉefe de la napolaj kaj la siciliaj (sufiĉe similaj unu al la alia). Ĉiu regiona versio prezentas do alian dezajnon, sed ĝenerale ne ekzistas rimarkindaj diferencoj. La kartnombro estas ĉiam 40 kaj la 4 emblemoj estas la samaj, samkiel la ludoj plej ŝatataj de lokaj homoj.

Sume, la italaj ludkartoj estas vera trezoro, montranta la italajn lokajn kulturon kaj tradicion. Pere de ili eblas ne nur sin amuzi, sed ankaŭ ekkoni pli funde la pensmanieron kaj la civilizon de eŭropa lando, konata pro sia riĉa historio, karaktero kaj pasio.

1. Kombino el kvar kartoj, la asoj de ĉiu koloro. (red.)

Roberto PIGRO
korespondanto de MONATO pri Italio, Grekio kaj Kipro

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 45a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 159 korespondantojn en 47 landoj kaj abonantojn en 64 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de la eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Legu pri ni en Facebook www.facebook.com/revuo.Monato
• Spektu la filmetojn pri Monato en www.monato.be/jutubo
• Sekvu nin en Mastodon sub @monato@esperanto.masto.host
• Sekvu nin en X sub @RevuoMonato
• Sekvu nin en Instagram sub RevuoMonato
• Babilu kun ni en Telegramo monato.telegramo.org
• Babilu kun ni en www.miavivo.net/grupoj/monato

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.

redaktoroj:
• Arto: Aleksej Salomatov, Moskvo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.
• Libroj: libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Andrej Peĉënkin, Rusio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Massimo Ripani, Italio, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Frank Merla, Juan Carlos Montero Medina, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, Remuŝ, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto mare aere bite

Argentino EUR 40 43 23
Aŭstralio AUD 109 112 61
Aŭstrio EUR 66 68 37
Belgio EUR 66 - 37
Bosnio-Herc. EUR 40 43 23
Brazilo EUR 40 43 23
Britio GBP 57 59 33
Bulgario EUR 40 43 23
Ĉeĥio EUR 56 58 34
Ĉinio EUR 40 43 23
Danio DKK 490 508 276
Estonio EUR 47 49 27
Finnlando EUR 66 68 37
Francio EUR 66 68 37
Germanio EUR 66 68 37
Grekio EUR 66 68 37
Hispanio EUR 66 68 37
Hungario EUR 47 49 27
Irlando EUR 66 68 37
Islando EUR 66 68 37
Israelo EUR 59 62 33
Italio EUR 66 68 37
Japanio JPY 10400 10800 5900
Kanado CAD 95 98 55
Kipro EUR 56 58 34
Koreio EUR 59 62 33
Kostariko EUR 40 43 23
Kroatio EUR 47 49 27
Latvio EUR 47 49 27
Litovio EUR 47 49 27
Luksemburgo EUR 66 68 37
Malto EUR 56 58 34
Meksiko EUR 40 43 23
Nederlando EUR 66 68 37
Norvegio NOK 745 770 420
Nov-Zelando NZD 115 120 65
Pollando PLN 220 226 125
Portugalio EUR 59 62 33
Rusio EUR (40) (43) 23
Serbio EUR 40 43 23
Slovakio EUR 47 49 27
Slovenio EUR 56 58 34
Sud-Afriko EUR 59 62 33
Svedio SEK 760 790 430
Svislando CHF 82 88 49
Usono USD 78 82 47

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• El aliaj landoj per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto paul_peeraerts@esperanto.be (Nur se vi havas bonhavon en via Paypal-konto. Se Paypal devas preni la monon el via kreditkarta aŭ alia konto, la pagokostoj estos altaj).
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Banko: Bank Austria IBAN AT14 1200 0007 3926 2723. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Raiffeisen bank - 101 953 9617/5500. Rete: polnickypavel@seznam.cz.
• Ĉina: Zhang Yan（张艳), Linyi shi, lanshan qu, taihe huayuan, CN-276000, Shandong sheng （中国山东省临沂市兰山区泰和花园）Poŝtel: 086-15376913078. Retadreso: 122309267@qq.com.
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Tiina Kosunen. Rete: cefdelegito@esperanto.fi.
• Franca: Esperanto France, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9100 0008 0123 8025 668 BIC CCOPFRPPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.
• Hispana: Jose M. Rodriguez Hernandez, Apartado de Correos 3142, E-14080 Cordoba. Rete: ueaperanto@esperanto.ac.
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: pjetur@d10.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, L. Giros 74-51, LT-06322 Vilnius-26, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: asocio@esperanto.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, 011 Riverside Place, Alnwick Road, DIEP RIVER, 7800 Sud-Afriko. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Leteroj

- Eklezioj kaj diktatoroj
- MONATO unu jaron pli rapide
- Simplaj kaj krudaj asertoj

- Traduko de interpretisto ne ĉiam bone efikas

- El mia vidpunkto

- NAVALNIJ

- Lia krimo estis, ke li rifuzis morti

- Politiko

- OKCIDENTA SAHARO

- Ĉu forgesita konflikto?

- FRANCIO

- Ĉu venos pli paca socia komunikado?

- ORIENT-AZIO

- ASOAN kaj Japanio: vizio por nova sekureca kunlaboro

- Oklingva Proverbaro

- Lingvo

- OPINIO

- La turka iĝu pontolingvo de ĉiuj tjurkilingvaj komunumoj

- HISPANIO

- La kataluna: ĉu la 25a oficiala lingvo de EU?

- Libroj

- Forlasu ĉian logikecon vi, kiu legos Reĝon Ubuon!

- Nova romano pri nia historio

- Arto

- BITALBUMOJ

- Kajto kajtas

- MUZIKO

- Post sep jaroj da petolado: Jonny M petolas

- Literaturo

- RAKONTO

- La Sajono

- Hobio

- LUDOJ

- Italaj ludkartoj

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...