Monato 2024/03
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2024-02-09T23:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Leteroj

Netanjahu ne volas duŝtatan solvon

Pri la januara numero de MONATO mi konsterniĝis! Sur la tri unuaj paĝoj (2024/01, p. 3) aperas artikolo de israelano pri la milito. Evidente, estante israelano li havas kaj defendas malekvilibran vid-punkton. Tion mi povas akcepti. Sed, kio pri la titolo „Plej granda masakro post Holokaŭsto”?

Se mi bone komprenas, ĉia atako de palestinanoj estu konsiderata kiel kontraŭ-judismo? Kiel franco mi rajtas kritiki la registaron kaj prezidenton de mia lando. Kiel mond-civitano, mi rajtas kritiki la politikan orientiĝon de Israelo: kontraŭleĝa koloniado en Cisjordanio; ekonomia blokado de la loĝantaro de Gazao; amasa enkarcerigo de palestinanoj (fojfoje longtempa kaj sen juĝ-proceso). Delonge la ŝtato Israelo (mi ne parolas pri la israela popolo) prifajfas ĉiujn rezoluciojn de UN, certante pri la konstanta apogo de Usono.

Mi tutcerte taksas la rezisto-movadon Hamaso terorisma pro ĝiaj metodoj kaj krimoj. Sed, kiu ebligis al ĝi pligrandiĝi, se ne la registaro de Netanjahu? Tiu ĉi delonge provis disdividi palestinanojn, ĉu en Cisjordanio, ĉu en Gazao, kaj tiel helpis la kreskon de Hamaso, spite al la interesoj de ĝia loĝantaro ... Tion jam komprenis Jaser Arafat en 1990, kiam espero pri paco aperis: memoru la faman renkontiĝon ĉe la usona prezidento Clinton inter Arafat (palestina gvidanto) kaj Yitzhak Rabin (israela ĉefministro). Ĉe ambaŭ flankoj ekstremistoj kontraŭstaris paco-klopodojn: Hamaso faris atencojn en Jerusalemo, ekstremisma israelano mortigis Rabin. Netanjahu kaj lia ekstremdekstra registaro NE volas solvon per du ŝtatoj. Li preferas militon, kiu parenteze helpas lin eskapi el malhonoriga proceso pro korupto.

Pierre GROLLEMUND

Francio

Sole ebla unua paŝo al paco

En la januara numero (MONATO 2024/01, p. 3) Nican Cvi Kohen papagis la rakonton, kiun gurdadas multaj okcidentaj amaskomunikiloj. Estas konsterne nuntempe aŭdi, ke la milito komenciĝis la 7an de oktobro 2023 en tiu lando, kiun iuj nomas Israelo kaj aliaj Palestino.

Tamen laŭ mia scio la militdeklaro okazis en 1917, per la tiel nomata deklaro Balfour, la unuaj bataloj okazis en 1936 dum la „granda araba ribelo” kaj la nunaj masakroj kaj bataloj estas la plej freŝdataj, kaj bedaŭrinde mi kredas ne la lastaj, okazaĵoj de tiu konflikto, kiu daŭros tiom longe, kiom la koloniinta kaj daŭre kolonianta partio ne agnoskas la lezojn kaj suferojn, kiujn ĝi kaŭzis al la indiĝena partio. Tio estas la sole ebla unua paŝo al paco kaj politika solvo de tiu jam tro longa milito.

Thierry TAILHADES

Liono, Francio

Viktimoj de cionismo

Kun intereso mi legis la artikolon pri la teroratakoj en Israelo (MONATO 2024/01, p. 3). Mankis nur la demando: kial? Kial tia terura tragedio okazis, kial araboj tiom malamegas judojn? Ĉu oni entute starigas tiajn demandojn en Israelo? Kiam la ĝenerala sekretario de UN António Guterres atentigis, ke la atakoj ne okazis en vakuo kaj ke palestinanoj vivas sub longjara okupado, li tuj estis akuzata pri antisemitismo. Rigardante la politikon de Israelo, mi ne vidas eĉ etan penon solvi ĉi tiun longjaran konflikton. Male, oni daŭre verŝas oleon en la fajron, ekzemple per setlado en regionoj, kiuj ne apartenas al Israelo. Bedaŭrinde ne dekstraj judaj naciistoj sed plejparte maldekstraj progresemaj judoj nun fariĝis viktimoj de juda cionismo.

Jiří Proškovec

Germanio

Mi komprenas vin, Netanjahu

Mi komprenas vin, Netanjahu. Via frato estis mortigita de araboj. Kaj verŝajne tie fontas via malamo al ĉio nejuda. Sed ĉu la plej fama inter ĉiuj judoj, tiu el Nazareto, ne diris: „Al tiu, kiu frapas vian dekstran vangon, turnu ankaŭ la alian”? Forgesu ĉion pasintan. Vivu pace kun viaj najbaroj. Nur unu sekundon da racio vi bezonas, por ke milionoj da judoj kaj ne-judoj povu vivi, ne morti ...

Maria MOLDOVAN

Rumanio

La rubriko „Leteroj” estas destinita al koncizaj (maksimume 150-vortaj) reagoj de abonantoj pri aktualaĵoj kaj pri artikoloj aperintaj en MONATO. La redakcio faras propran elekton, post lingva kaj stila polurado. Letero, ankaŭ reta, estu subskribita per la nomo, kompleta stratadreso kaj telefonnumero. Per la sendo de la letero la aŭtoro donas sian permeson publikigi ĝin en la papera kaj en la ciferecaj versioj de MONATO. Leteroj por publikigo estu senditaj al leteroj@monato.be.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Politiko

NOV-ZELANDO

Ĉu tabako renversis la registaron?

La antaŭe reganta Laborista Partio malvenkis en la parlamenta elekto, kiu okazis en Nov-Zelando la 14an de oktobro 2023. En 2020 – meze de la pandemio – ĝi ricevis rekordan subtenon kaj povis regi sen formi koalicion. Kiam „Chris” Hipkins iĝis ĉefministro en januaro 2023, li haltigis kelkajn leĝajn projektojn pro manko de progreso. Laŭ la ĵurnalistino Eva Corlett „la pliiĝanta vivkosto kaj la postpandemia maltrankvilo kreis malkontenton pri la aktuala stato, kaj Hipkins malsukcesis atingi la eksterordinaran popularecon de sia antaŭulo, Jacinda Adern”. Laŭ Aaron Smale, la Laborista Partio „malsukcesis trakti la pliiĝantajn ekonomiajn malegalecojn, kiuj daŭre vastiĝas laŭ rasaj linioj”.

Ciklono Gabrielle

La jaro 2023 estis katastrofa por multaj homoj en Nov-Zelando pro pluraj ŝtormoj, kiuj kaŭzis ruinigajn inundojn en nordaj kaj orientaj partoj de la Norda Insulo. En februaro okazis ciklono Gabrielle, la plej „multekosta” ciklono en la suda hemisfero, kaj almenaŭ 11 nov-zelandanoj mortis pro ĝi. Ciklono Gabrielle detruis multajn domojn, bienojn, ŝoseojn kaj pontojn. La situacion pliseverigis la rubo lasita sur montetoj de la forsta industrio dum hakfaligo de arboj. La pluvego forportis ŝtipojn kaj aliajn arbopecojn kaj damaĝis ŝoseojn kaj pontojn kaj ĉion en sia vojo; finfine multa rubo restis sur la plaĝoj. La registaro respondis per tuja helpo, sed evidentiĝis, ke mankas plano por pritrakti homojn, kies domojn detruis la inundoj. Ili frustriĝis pro la longa atendado. Kelkaj malpli furiozaj ŝtormoj okazis en la postaj monatoj, kaj iuj agrikulturistoj devis ripari siajn barilojn kvarfoje en la jaro. Sendube tiaj aferoj influis la sintenon de la popolo.

Koalicio

En la parlamenta baloto pliiĝis subteno por la kvin aliaj partioj, kiuj ricevis mandatojn. (En la tabelo troviĝas la rezultoj de la voĉdonoj de 2023, 2020 kaj 2008 – la antaŭa fojo, kiam la Nacia Partio transprenis la estrecon. Notu, ke subteno por la du plej grandaj partioj kune falis je ĉirkaŭ 20 elcentoj, dum subteno por la malpli grandaj partioj kune preskaŭ duobliĝis). La Nacia Partio prenis la plej grandan nombron de mandatoj, do ties estro, Christopher Luxon, ekhavis la taskon formi registaron. Por havi majoritaton en la parlamento, li formis koalicion kun du aliaj partioj: la Asocio de Konsumantoj kaj Impostpagantoj (AKI) kaj Nov-Zelando Unue (NZ Unue). La oficialaj rezultoj de la voĉdonado anonciĝis la 3an de novembro. Tiam komenciĝis marĉandado inter Luxon kaj la estroj de la eventualaj partneroj. La koaliciaj interkonsentoj publikiĝis la 24an de novembro, kaj la nova registaro enoficiĝis la 27an de novembro.

Traktato de Waitangi

La interkonsento inter la Nacia Partio kaj AKI mencias aferojn pri komerco kaj financaj aferoj, cele helpi komercistojn kaj investistojn, kaj oni haltigos projektojn, kiujn la antaŭa registaro komencis: por plibonigi la infrastrukturon pri akvo, plibonigi transporton en Auckland kaj Wellington, transformi industrion kaj konstrui pumprezervan akvoenergian centralon, malpermesi esploradon por petrolo kaj tergaso, ebligi justan pagon por laboristoj, garantii la rajtojn de indiĝenoj, laŭgrade forigi fumadon de tabako k.a. Kelkaj eroj en la dokumento rilatas al la maorioj (la indiĝenoj) kaj estas kritikataj de la ĵurnalistino Annabell Lee-Mather kiel „leĝfara atako” kontraŭ la maorioj, ekzemple por redifini la principojn de la Traktato de Waitangi, kiu ebligis establi demokration en brita stilo en 1840. Ili ankaŭ malfondos la novan organizaĵon por maoria sano (Te Aka Whai Ora) kaj donos ties funkciojn al la ministrejo pri sano, kiu antaŭe malsukcesis liveri kontentigajn rezultojn por maorioj. La nova registaro faros leĝon por ke la Deklaracio de Unuiĝintaj Nacioj pri la Rajtoj de Indiĝenaj Popoloj ne havu efikon en Nov-Zelando, kaj ĝi reverkos la leĝojn pri pafiloj, kiujn Adern provis plibonigi post la terorista atako en Christchurch en 2019.

Oficiala lingvo

La interkonsento kun NZ Unue inkludas proponojn por helpi ordinarajn homojn, ekzemple por pliigi financon por subteni bebojn, infanetojn kaj iliajn patrinojn kaj por kuraci viktimojn de akcidentoj, plibonigi infrastrukturon en la regionoj kaj loĝejojn por emeritoj, „modere” pliigi la minimuman salajron ĉiujare kaj teni la aĝon por ricevi pension je 65 jaroj (la Nacia Partio intencis ŝanĝi ĝin al 67). Ili leĝe oficialigos la anglan lingvon, kvankam ĝi jam estas laŭfakta oficiala lingvo (aldone al la maoria kaj la nov-zelanda gestolingvo) kaj devigos ĉiujn ministeriojn ĉefe uzi sian anglan nomon, escepte tiujn, kiuj rilatas al la maorioj.

Post sia malvenko en 2017 la Nacia Partio ŝanĝis sian estron kvarfoje. Christopher Luxon estas la kvara nova estro. Li iĝis parlamentano en 2019 kaj iĝis estro de la Nacia Partio en novembro 2021, do li estas relative nova parlamentano.

Antaŭ la voĉdonado en 2023 la Nacia Partio promesis redukton de enspezimpostoj, sed la aliaj partioj forte kontestis, ke ili havos sufiĉan monon por la deklarita nivelo de redukto. NZ Unue rifuzis la eblon, ke la registaro permesu al fremduloj la aĉeton de domoj en Nov-Zelando. La Nacia Partio do rezignis pri la intenco imposti tiajn aĉetojn, konsekvence estos pli granda deficito.

Nuligo de plano

Eble la plej granda konsterno pri la retropaŝoj de la nova reĝimo temas pri la nuligo de la plano laŭgrade forigi fumadon. La nova leĝo, pri kiu oni raportis tra la mondo, kiam ĝi estis aprobita en 2022, ŝajne inspiris la en oktobro 2023 anoncitan leĝproponon kontraŭ fumado en Britio. La nov-zelanda leĝo estus enkondukanta generacian malpermeson al fumado, komenciĝonta en 2024, por malebligi, ke iu naskita post 2008 iam povu laŭleĝe aĉeti cigaredojn. „La novzelanda leĝo ankaŭ reduktus la nombron da permesitaj butikoj vendantaj cigaredojn de ĉirkaŭ 8000 ĝis 600. Ĝi ankaŭ celis signife redukti la nivelon de nikotino permesita en cigaredoj, por igi ilin malpli kontentigaj al dependantaj fumantoj”.

Ŝoka renverso

En Britio BBC menciis la anoncon kiel „ŝokan renverson” kaj citis fakulojn, kiuj kondamnis la decidon. Modeligo implicas, ke la senfumiga leĝo estus savonta ĝis 5000 vivojn jare. Profesoro Richard Edwards (Universitato de Otago) deklaris al BBC, ke „tio estas nekredeble retroira paŝo kontraŭ mondgvidaj, absolute bonegaj sanleĝoj”, kaj proponis, ke la registaro ŝanĝu sian decidon.

En Usono la revuo Time atentigis, ke „kritikantoj kaj ministroj pri sano nomis la planon venko por la tabak-industrio”. La nova ministro pri financo, Nicola Willis, diris ke oni nuligos la senfumigajn leĝojn por financi la proponitan impostredukton, kaj ke AKI kaj NZ Unue insistis renversi la senfumigan leĝon por ŝpari ĉirkaŭ unu miliardon da novzelandaj dolaroj (ĉirkaŭ 570 milionoj da eŭroj). Tamen fakuloj menciitaj de Radio Nov-Zelando (RNZ) diris, ke la leĝo povus ŝpari 1,3 miliardojn da dolaroj (ĉirkaŭ 741 milionojn da eŭroj) en 20 jaroj – pro la kostoj de kuracado de fumantoj kaj ilia perdita produktivo.

En Germanio, Der Spiegel komentis: „Nov-Zelando enkondukis la plej severajn leĝojn en la mondo kontraŭ la tabaka epidemio – kaj forigas ilin antaŭ ol ili komenciĝas. La cinika kalkulo de la nova registaro: impostenspezoj estas pli gravaj ol homaj vivoj.”

Laŭ bezono, ne laŭ raso

La koalicio nun uzas la sloganon, ke Nov-Zelando prioritatigu (sanservojn) „laŭ bezono, ne laŭ raso”. Tamen, studoj 1 pri rasismo kaj sano en la lando trovis, ke neeŭropdevenaj homoj ankoraŭ spertas pli da rasismo en la sanservoj.

Don Brash, kiam li estis estro de la Nacia Partio (2003–2006), uzis la saman sloganon. Kiam ili malvenkis en 2005, la partio eksigis lin. En 2011 Brash estis dum sep monatoj estro de AKI, sed en la tiujara baloto AKI ricevis nur unu elcenton de la voĉoj, do li eksiĝis.

La nova parlamento kunvenis la 5an de decembro por formalaj ceremonioj kaj por ĵurigi la parlamentanojn. Samtage okazis protestoj, subtenataj de la maoria partio, en dudek urboj tra la lando por esprimi sian senton pri la kontraŭmaoria politiko de la koalicio. La maoria Reĝo Tūheitia organizis „nacian kunvenon por unueco” la 20an de januaro 2024 por diskuti la situacion kaj invitas ĉiujn interesatojn, ĉar li rimarkis „multan divideman retorikon dum la elekta kampanjo, kiun sentis multaj novzelandanoj – kaj maoriaj kaj nemaoriaj”. Li esperas, ke „farante tion ni povas trovi unuecon por la tuta nacio, ĉar ni konscias, ke tio estas la sola vojo al kontento kaj espero por ĉiuj”.

Komparo de la rezultoj de la lastaj voĉdonoj kun tiuj de du antaŭaj voĉdonoj

Partio | Mandatoj en 2008 | Mandatoj en 2020 | Mandatoj en 2023
Nacia | 58 | 33 | 48
Laborista | 43 | 65 | 34
Verdula | 9 | 10 | 15
AKI | 5 | 10 | 11
NZ Unue | 0 | 0 | 8
Maoria | 5 | 2 | 6
Aliaj | 2 | 0 | 0
Sumo | 122 | 120 | 122

Kromelekto

En la elektodistrikto Port Waikato mortis unu el la kandidatoj inter la fermo de kandidatiĝoj kaj la ĝenerala elekto. Tial oni aranĝis kromelekton en tiu distrikto por elekti la lokan reprezentanton. Venkis Andrew Bayly de la Nacia Partio. La nov-zelanda parlamento havas nun 123 parlamentanojn.

1. Ekzemple The Impact of Racism on Indigenous Health in Australia and Aotearoa: Towards a Research Agenda (La efiko de rasismo sur la indiĝenan sanon en Aŭstralio kaj Aotearoa: Vojo al esplora tagordo) de Ricci Harris, Yin Paradies kaj Ian Anderson.

D. E. ROGERS
korespondanto de MONATO en Nov-Zelando

LATIN-AMERIKO

Ĉu vi iam ŝanĝiĝos?

Ekde kiam la kovimo-pandemio komenciĝis en 2020, en la tuta mondo okazas grandaj kaj interesaj fenomenoj. Nemultaj tamen estas tiel strangaj kiel la politikaj eventoj de Latin-Ameriko – precipe tiuj en Peruo kaj Argentino.

Kiam en Latin-Ameriko aperas novaj politikistoj aŭ kandidatoj por elektataj oficoj, kaj ili uzas ekstremajn diskursojn, ofte la mondo interesiĝas pri la okazaĵoj en ĉi tiu mondoparto. Homoj el la internacia komunumo miras pri tio, ke neniu movado sukcesas ripari la politikan sistemon, kaj post mallonga tempo alia movado, egale aŭ pli ekstrema ol la antaŭa, celas anstataŭi ĝin denove.

Castillo: sukceso kaj fiasko

Ĉi tio ree okazis, kiam la kandidato Pedro Castillo venkis en la prezidenta elektado de Peruo en 2021. Castillo, kiu en kampanjo promesis grandajn reformojn en la politikaj kaj ekonomiaj sistemoj, uzis ekstremajn diskursojn por mobilizi tiujn partojn de la socio, kiuj estis antaŭe ignorataj de la politika sistemo. Pri reformoj, li subtenis ekzemple la pliigon de la impostado por minado en Peruo kaj por plivastigi la buĝeton por sano kaj instruado. Tre polemika estis lia decido inkluzivigi en la registaro homojn kiel Guido Bellido, kiu havis juĝajn problemojn pri apologio de terorismo.

Poste komenciĝis problemoj kun opozicio. Castillo kaj lia politika partio Perú Libre ne havis plimulton en la parlamento, do la laboro por subteni reformojn komplikiĝis. Pro tio, politikistoj el partioj kiel Alianza Popular kaj Somos Perú proponis akuzojn kontraŭ la prezidento kaj liaj ministroj, aludante al koruptaj okazoj pri influo-trafiko kaj krima konspiro dum lia regado.

Kiam lia falo kiel prezidento iĝis neevitebla, Castillo la 7an de decembro 2022 kontraŭkonstitucie proklamis la disigon de la perua parlamento, alvokante la formadon de nova konstitucia asembleo. La iniciaton, kiu estis ĝenerale rigardata kiel mempuĉo, rifuzis la armeoj de Peruo kaj kelkaj el liaj propraj subtenintoj. Fine Castillo estis arestita, kiam oni eksciis, ke li volas peti politikan azilon en la meksika ambasadejo en Limo.

Post sia aresto, la eksprezidento daŭre defendis sin, asertante, ke lia faligo estis agado de elitoj, kiuj celis forigon de politikisto, kiu ne estas unu el ili. Dina Boluarte, la vicprezidento de Castillo, gvidas la registaron post lia aresto, alfrontante grandajn protestojn kaj tumultojn en la sudo de Peruo, kie la subteno favore al Castillo estas pli forta.

La fiasko de Castillo evidentigas oftan trajton de latin-amerikaj politikaj procezoj: venkas politika eksterulo, kiu celas transformi la „tradician” sistemon, sed tiu poste ne havas sufiĉe da politika subteno en la parlamento kaj aliaj politikaj organoj por plenumi reformojn. Peruo, kiel multaj latin-amerikaj landoj, havas tre fortan prezidentan sistemon, do ofte okazas, ke prezidentoj povas fari multon per la povoj donitaj de la konstitucio, sed ne povas plenumi reformojn sen la subteno de aliaj organoj, kiuj ofte estas regataj de la opozicio. Tiamaniere, konflikto inter la prezidento kaj la parlamento ofte generas grandajn krizojn, kiujn latin-amerikanoj konas tro bone.

Milei: sukceso kaj problemoj

Dum en Peruo Castillo iĝis prezidento post ekstrema maldekstra kampanjo, en Argentino Javier Milei akiris la povon per ekstrema kampanjo por ekonomia liberalismo kaj punemo kontraŭ la politikaj elitoj, kiuj regis Argentinon dum la lastaj 20 jaroj. Milei – ankaŭ li estis politika eksterulo – enfokusigis malbonan ekonomian elfaron de la registaro de Alberto Fernández, kiu alfrontis grandan inflacion, publikan ŝuldon kaj koruptoskandalojn antaŭ la voĉdonado.

Milei populariĝis post kiam li alvenis dua en la unua prezidenta baloto de 2023, kio ebligis al li partopreni en la dua voĉdonado, en kiu li venkis. Milei promesis agadojn, kiujn multaj homoj konsideris deliraj, kiel forigi la centran bankon de Argentino, forigi multajn ministeriojn kiel tiuj pri genro, sanigo kaj scienco, kaj anstataŭigi la argentinan peson, la landan valuton, per la usona dolaro. Malgraŭ lia pozicio kiel politika eksterulo, Milei ankaŭ alvokis dekstrajn kaj ekstremdekstrajn homojn per deklaroj kontraŭ homrajtaj grupoj, kaj inkluzivigis homojn rilatajn al malnovaj partioj, kiuj subtenis reviziismon por la lasta argentina diktaturo (1976-1983), kiel lia vicprezidento Victoria Villaruel.

„Omnibusa” leĝo

Milei, kiel Castillo, havas ambician programon por transformi sian landon. Sed, kiel ĉe Castillo, lia registara koalicio ne havas plimulton en la parlamento, kaj do dependas de la voĉdonoj de aliaj politikaj partioj por plenumi registaran programon. Pro tio, en la komenco de sia regado Milei uzis ĉiun povon donitan al li de la konstitucio, kaj tiel prezentis la t.n. „omnibusan leĝon”, kiun poste la parlamento devas aprobi aŭ rifuzi, por „liberigi la argentinan ekonomion”. Tiu ĉi leĝa dokumento estas ampleksa kaj kovras diversajn temojn, enhavante reformadon aŭ forigon de pli ol 366 malnovaj leĝoj.

Kio okazos?

Ĉu Milei atingos sian celon, tio dependos de la agado de la argentina parlamento. Konsiderante la situacion de lia registaro en latin-amerika kunteksto, oni povas facile kompari ĝin kun la situacio de Peruo dum la lastaj jaroj. Eble aperos granda konflikto inter Milei kaj la parlamento en Argentino pri la novaj reformoj.

Ĉu esperi kaj kion?

En regiono kiel Latin-Ameriko, kie oni festas, kiam registaro sukcesas regi dum la tuta oficperiodo, ni povas nur esperi bonajn novaĵojn kaj labori por la interkompreno kaj frateco inter landoj, popoloj, politikistoj kaj civitanoj. Ĉar ĉi tie, eĉ se oni volas grandajn ŝanĝojn en la socio, tre malofte tiuj ŝanĝoj plibonigas niajn vivojn.

Leonardo ARAYA
korespondanto de MONATO en Ĉilio

Leonardo ARAYA estas diplomito pri sociologio.

OPINIO

Turka interveno en la nordo de Sirio

En la mezo de orienta Mediteraneo la rilatoj inter Turkio kaj Sirio havas profundajn kaj kompleksajn radikojn. Dum multaj jardekoj la geopolitika situacio de la regiono estas influata de la interagado inter tiuj du landoj. Turkio havas sud-oriente kroman najbaron: Irako. Post la interveno de Usono (2003–2011) en norda Irako formiĝis aŭtonoma kurda regiono.

Forgesita popolo

Dum la turka sendependiĝa milito (1919–1923) la kurdoj batalis kune kun la turka armeo kontraŭ la invadantoj, sed poste ili estis forgesitaj de la centraj registaroj. La kurdoj ne estis enskribitaj kiel minoritata popolo en la Traktato de Laŭzano (1923). Sekve ili ne havis minoritatajn rajtojn kiel posedi proprajn lernejojn, paroli libere sian lingvon ktp. Al ili iam eĉ ne estis permesate doni al siaj infanoj kurdajn nomojn. Pro tiaj premoj en la 1980aj jaroj komenciĝis kurda ribelo en Turkio. Kurdoj, ĉefe loĝantoj de Turkio, supreniris al la montoj kaj kreis la Kurdian Laboristan Partion (PKK, laŭ la kurda mallongigo kutime uzata), kiel armeon, kiu provis starigi kurdan aŭtonoman ŝtaton en la sud-oriento sub la nomo Norda Kurdio. PKK kondutis pere de terorismaj agoj kaj laŭ Turkio ĝi estas terorisma organizaĵo. Nuntempe pere de la klopodoj de Turkio ĝi estas en la listo de terorismaj organizaĵoj de la mondo. PKK ĉefe ekloĝis en norda Irako kaj de tie atakis Turkion. Pro tio Turkio de tempo al tempo bombadas la montaran regionon en norda Irako.

Araba printempo

Post la araba printempo, kiun ĉefe apogis kaj en kiu rolis ankaŭ la turka prezidanto Erdoğan [érdoŭan] pro siaj politikaj zorgoj, okazis ĥaoso en kelkaj arabaj landoj, multaj el ili restabiliĝis, sed en Sirio la afero fariĝis pli malbona, ĉar la interna strukturo de la lando kaj religie kaj nacie estas malsimpla. En la nordo de Sirio apud aro de diversaj kontraŭregistaraj batalantoj, nomata Libera Siria Armeo, aperis ankaŭ religiaj teroristoj de Islama Ŝtato, kiuj turmentis la tutan teritorion. Kvankam tio ne estis tiom evidenta, Turkio apogis ankaŭ la teroristojn. Tion malkovris la turka ĵurnalisto Can Dündar: turkaj kamionoj alportis armilarojn al la trupoj de la Libera Siria Armeo kaj tiel ankaŭ de Islama Ŝtato. Post la fino de Islama Ŝtato, la Libera Siria Armeo, ankoraŭ apogata de Turkio, daŭrigas la batalon kontraŭ la centra registaro de Sirio, kaj en la nordo aperis kvazaŭ aŭtonoma teritorio. Krome en tiu regiono loĝas turkmena malplimulto, pri kiu zorgas Turkio.

La civila milito en la nordo de Sirio kaŭzis grandan elmigradon al Libano, Jordanio kaj Turkio, kaj de tie al Eŭropo.

Kurda armeo en Sirio

La kurdoj, kiuj ne havis en Sirio same multnombran loĝantaron kiel en la najbaraj teritorioj, komencis organiziĝi kune kun kelkaj malgrandaj fortoj de la nordo kaj formis la kurdan armeon YPG (Protektaj Taĉmentoj de la Popolo, laŭ la kurda mallongigo kutime uzata). Ili provis movi kurdojn de norda Irako al norda Sirio por krei kurdan plimulton en tiu regiono. Usono, aliaj okcidentaj potencoj kaj ankaŭ Israelo apogas YPG-on, ĉar ili ne estas araboj, ili ne havas religian motivon kaj ili batalas kontraŭ la Libera Siria Armeo kaj kontraŭ la centra registaro de Sirio.

Petrolo

La celo de YPG estas formi aŭtonoman teritorion en la formo de koridoro 25–50 kilometrojn larĝa kaj tiel kunligi la nordan Irakon kaj Mediteraneon kaj alporti la kurdan petrolon al okcidento tra tiu koridoro.

Turkio timas, ke tiu armita grupo okupos la tutan suban parton de ĝia sud-orienta landlimo en la formo de kurda ŝtato, kaj poste estos la danĝero, ke la kurdoj de Turkio unuiĝos kun ĝi. Pro tio Turkio faras ĉion ajn eblan por malhelpi la formiĝon de tiu kurda ŝtato en Sirio. De tempo al tempo oni vidas, ke Erdoğan akuzas Usonon, kiu apogas kaj batalas en la nordo de Sirio kune kun kurdoj de YPG (laŭ Turkio kun la terorisma organizaĵo PKK). Antaŭ kelkaj monatoj Usono faligis senpilotan aviadilon de Turkio, ĉar ĝi spionadis la usonajn kaj YPG-fortojn kaj ilian moviĝon. Estas onidiro, ke Erdoğan pro tio reprezalie rifuzis la eniron de Svedio al NATO.

Kiu estonteco?

Estas vere, ke tiujn agojn kaj antaŭzorgojn farus iu ajn registaro de Turkio, sed oni povas pensi, ke Erdoğan plie aspiras al gajno de plia teritorio kaj okupi regionojn, en kiuj eble petrolo estas eligebla aŭ transportebla. Li povas ankaŭ tiel gajni plian aprobon inter la voĉdonantoj, same kiel okazis al la ĉefministro Bülent Ecevit, kiu okupis Nordan Kipron. La turka parlamento dume voĉdonis pri memorando, kiu permesas al turkaj trupoj dum pliaj du jaroj deplojon kaj intervenon en Sirio kaj Irako, kaj al alilandaj trupoj (tute ne klaras, kiaj ili estos, iliaj celoj ktp, kaj la afero estas tre polemika) la venadon en Turkion.

Vasil KADIFELI

Turkio

GVATEMALO/BELGIO

Justo post 40 jaroj

Pli ol 40 jarojn post la murdo de du belgaj misiistoj kaj la malapero (kaj verŝajne mortigo) de tria en Gvatemalo, asiza proceso pri ili okazis en Belgio. Kvin gvatemalanoj estis juĝitaj pro krimoj kontraŭ homeco. Ne temis pri ordinaraj civitanoj, sed eksministroj kaj iamaj superaj oficiroj de la polico kaj armeo de tiu tempo. Ĝi estis escepta kaj eĉ historia procezo pro pli ol unu kialo.

En la fruaj 1980aj jaroj, du belgaj misiistoj, Walter Voordeckers kaj Ward Capiau, estis pafmortigitaj en Gvatemalo. Tria misiisto, Serge Berten, estis forrabita kaj malaperis por ĉiam. Plej verŝajne ankaŭ li estis murdita. La mortigoj okazis dum la plej perforta periodo de la gvatemala enlanda milito (1960–1996).

Serĉante respondojn

Ĉar rapide evidentiĝis en la 1980aj kaj 1990aj jaroj, ke oni povas malmulton atendi de la gvatemala justico, nur post la fino de la enlanda milito la familioj de la murditoj vojaĝis al Gvatemalo por serĉi respondojn. La origina ideo estis prezenti plendon ĉe tribunalo de tiu lando, sed ankaŭ tiam ekzistis malmulte da interesiĝo en Gvatemalo por esplori la aferon ĝisfunde.

Serge Berten estis forrabita kaj malaperis por ĉiam. Restas nur lia memoro.

Post konsiloj de la Fakultato pri Juro kaj Kriminologiaj Sciencoj de la universitato de Loveno, la familioj prezentis plendon al belga tribunalo en 2001 surbaze de la „Leĝo pri Internaciaj Krimoj” (populare konata kiel „Leĝo pri Genocido”, kvankam la leĝo kovras pli ol nur genocidon). Surbaze de ĉi tiu leĝo, belga tribunalo povas juĝi gravajn krimojn kontraŭ la homeco en alia lando, se ekzistas rilato kun Belgio.

Kio okazis tiam?

La tri belgaj misiistoj translokiĝis al la sudo de Gvatemalo en la 1960aj kaj 1970aj jaroj, kiam la enlanda milito jam estis plene okazanta. Konforme al la tiama populara liberiga teologio, en kiu klasbatalo estis konsiderata de parto de la katolika eklezio kiel pravigita rimedo kontraŭ socia maljusteco, la tri belgoj subtenis la lokan loĝantaron en ĝia batalo kontraŭ socia kaj ekonomia malegaleco. Sed tio ne estis bonvena laŭ la registaro, kaj la misiistoj do devis „malaperi”.

40 jarojn post la faktoj

La asiza procezo, en kiu kvin altrangaj gvatemalanoj estis kondamnitaj al dumviva mallibereco, estis escepta kaj eĉ historia pro pluraj kialoj. Unue, estas tute nekutime, ke proceso okazas tiom longe post la faktoj. La esploro de la belga tribunalo daŭris jam 20 jarojn. La fakto, ke post tiom da jaroj ankoraŭ okazas proceso, estas parte rezulto de la persisto de la civilaj partioj kaj de la senprofitcela organizaĵo Guatebelga, kiu subtenis ilin dum ĉiuj ĉi jaroj. La tuto estas tamen ĉefe simbola, ĉar apenaŭ estas imageble, ke la gvatemalanoj estos troveblaj kaj aresteblaj.

Paŭl PEERAERTS

Belgio

Moderna vivo

VIZOJ

Bonvenon en Ĉinio

Por pliigi interŝanĝojn Ĉinio plenumas unuflankan senvizan politikon por ordinaraj pasport-posedantoj el Francio, Germanio, Italio, Nederlando, Hispanio kaj Malajzio. De la 1a de decembro 2023 ĝis la 30a de novembro 2024 homoj el la supre menciitaj landoj, kiuj venas al Ĉinio por turismi aŭ komerci aŭ viziti familianojn ene de 15 tagoj, povas eniri Ĉinion senvize.

Laŭ la registro de la Nacia Administracio de Enmigrado de Ĉinio, de la 1a ĝis la 5a de decembro 2023 homoj venintaj al Ĉinio kun malajzia ŝtataneco estis la plej granda fremdlanda grupo el tiuj ses landoj. En la 1a de decembro Francio estis la lando, kiu havis la plej grandan nombron da vojaĝantoj al Ĉinio, kun 52,31 % pli ol en la antaŭa jaro.

Vidindaĵoj

Fremdlandanoj ofte vojaĝas 15 tagojn en Ĉinio. La kutima itinero estas Pekino (3-4 tagoj), Ŝjiano (2 tagoj), Gujlin (2 tagoj), Tri Gorĝoj (3-4 tagoj boate) kaj flugo de Jiĉang al Ŝanhajo (1-2 tagoj).

Krom tiuj konataj urboj, ankaŭ multaj aliaj lokoj estas vizitindaj, ekzemple, la kavernoj Mogao en la provinco Gansuo, la Potala-palaco en Tibeto, la Templo de Konfuceo en provinco Ŝandongo, la Klasikaj Ĝardenoj de Suzhou en la provinco Ĝjangsuo, la grotoj de Longmen kaj la ruinoj de Ĝin en la provinco Henano.

Alice LIU
korespondanto de MONATO en Ĉinio

Alice Liu estas tradukisto de El Popola Ĉinio.

La Malpermesita Urbo estas inter la vidindaĵoj en Ĉinio. Foto: ALICE LIU

UNUIĜINTAJ NACIOJ

Klimatŝanĝiĝo kaj nuklea energio

En Vieno okazis la 2a Internacia Konferenco de la Internacia Atom-Energia Agentejo (IAEA) pri la temo „Klimatŝanĝiĝo kaj la rolo de nuklea energio” (Atoms4NetZero). La konferenco, en kiu partoprenis 550 reprezentantoj el 81 landoj kaj 26 organizaĵoj, emfazis la ŝlosilan rolon de nuklea energio en la batalado kontraŭ klimatŝanĝiĝo. Oni rimarkigis, ke pluraj defioj devas esti venkitaj survoje al ĝia mondskala disvastiĝo, kiel estas rekomendite en tutmondaj studoj pri la atingo de nete nulaj eligoj de karbona dioksido antaŭ la jaro 2050.

Hamad Al-Kaabi el Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj, prezidanto de la konferenco, postulis justan traktadon de nuklea energio lige kun bazaj politikaj kondiĉoj kaj financaj ebloj. Li emfazis la neceson de longdaŭra energia politiko, novecaj elektraj merkatprojektoj kaj teknologi-neŭtralaj daŭripovaj financoj, kiuj rekonu la kontribuon de nuklea energio por stabileco, fleksebleco kaj senkarbonigo de energisistemoj.

Duobla kresko de atomelektrejoj

Komence de la konferenco IAEA publikigis sian jaran prognozon pri la evoluo de nuklea energio en la venontaj jardekoj, kiu estis korektita supren je la tria fojo. Oni antaŭvidas, ke la kapacito de instalitaj atomelektrejoj ĝis 2050 kreskos pli ol duoble. Nun 31 landoj havas atomelektrejojn, kiuj liveras pli ol naŭ elcentojn de la tutmonda elektro kaj konsistigas ĉirkaŭ 25 % de la pura elektro. Aliaj 30 landoj pripensas la enkondukon de nuklea energio helpe de IAEA.

La konferenco substrekis la gravecon de sekura longdaŭra konservado de atomelektrejoj, la bezonon de rapida enkonduko de elprovitaj grandaj reaktoroj kaj la urĝecon lanĉi malgrandajn modulajn reaktorojn kiel eble plej baldaŭ, ĉefe por anstataŭi fosiliajn elektrejojn de simila grandeco. Nuklea energio estas konsiderata kiel decida por atingi la celon de la Pariza Interkonsento limigi la averaĝan kreskon de tutmondaj temperaturoj ĝis maksimumo de 1,5 oC super la antaŭindustria nivelo.

Signifa redukto de karbona dioksido

Oni emfazis, ke nuklea energio povas produkti ne nur puran elektron ĉiutage, sed ankaŭ ebligi signifan redukton de la emisioj de karbona dioksido en sektoroj de industrio, trafiko kaj konstruaĵoj. Ĝi povas havigi procezan varmon por industriaj branĉoj kiel produktado de cemento kaj ŝtalo, de pura hidrogeno por transporto, de centra hejtado por konstruaĵoj kaj ankaŭ certigi redukton de la karbona komponanto ĉe la sensaligo de akvo.

IAEA lanĉis la iniciaton Atoms4NetZero por helpi registarojn kaj financajn instituciojn alpreni surbaze de sciencaj datumoj decidojn rilate al investoj en estontaj energiaj sistemoj. En kunlaboro kun diversaj partneroj ĝi celas kompletan energian scenaron, kiu certigas la plenan potencialon de nuklea energio por atingi nete nulajn eligojn de karbona dioksido.

La konferenco finiĝis kun alvoko al justa konkurenco en energi-politiko kaj financado, por ke nuklea energio povu realigi sian potencialon por atingi klimatajn celojn kaj energi-sekurecon.

Evgeni GEORGIEV
korespondanto de MONATO en Vieno

Rafael Grossi, ĝenerala sekretario de IAEA, faras inaŭguran paroladon. Foto: IAEA

Hamad Al-Kaabi, prezidanto de la konferenco. Foto: IAEA

Ekonomio

VENEZUELO

Ekonomia militado

Ekde 2013 la prezidanto de Venezuelo, Nicolas Maduro, certigis, ke „Venezuelo sinkis, dum pluraj jaroj, al brutala militado en la ekonomia sfero, kies celo estas renversi la bolivaran registaron, havi regon super tiu ĉi strategia lando kaj detrui la modelon alternativan al kapitalismo, kiun efektivigas la bolivara revolucio.”

Kontraŭaj vidpunktoj

Por pli bone klarigi la situacion oni konu ambaŭ vidpunktojn, kaj de la registaro kaj de la opozicio. Ekonomia militado, laŭ la registara vidpunkto, rilatas al strategio farita de eksteraj kaj internaj agantoj (politikaj, ekonomiaj, komercaj) kun la celo malfortigi la ekonomion de la lando kaj renversi la registaron. Oni argumentas, ke ĉi tiuj aktoroj efektivigas agojn kiel amasigado de bazaj produktoj, prezspekulado, kontrabandado kaj kurzomanipulado, kiuj generas malabundecon, inflacion kaj socian tumulton.

Laŭ la opozicia vidpunkto, ekonomia militado estas simplisma klarigo uzata de la registaro por deturni atenton de sia propra respondeco en la ekonomia krizo. Ĝi argumentas, ke malkonsekvencaj ekonomiaj politikoj, distorditaj prez- kaj interŝanĝ-kontroloj, manko de juraj garantioj kaj malamika medio por privata investado kaŭzis la kolapson de la venezuela ekonomio. Krome, manko de travideblo en la administrado de publikaj rimedoj kaj disvastiĝinta korupto estas kritikataj kiel origino de tia situacio.

Batalo kontraŭ korupto

Por trovi ekonomie realigeblan solvon al la krizo en Venezuelo, pluraj ŝlosilaj areoj devas esti traktitaj. Unue, realisma kaj respondeca aliro estas postulata en la administrado de makroekonomiaj politikoj, inkluzive de daŭrigebla fiska politiko kaj efika administrado de publikaj rimedoj. Por fari tion, necesas forigi korupton kaj tiujn elspezojn, kiuj, anstataŭ profitigi la landon, fariĝis ŝarĝo por la ŝtataj financoj. Troaj kontroloj devas esti eliminitaj kaj prezo- kaj kurzo-stabiligo devas esti serĉataj per efektivigo de taŭgaj monpolitikoj.

Krome, necesas antaŭenigi kaj subteni privatan investon kiel motoron de kresko kaj disvolvo. Ĝi implicas la kreadon de favora medio por komerco, kun klaraj reguloj, jura certeco kaj energia batalo kontraŭ korupto. Ankaŭ por malgrandaj kaj mezgrandaj entreprenoj devas esti proponataj impostaj instigoj kaj alireblaj financaj programoj, kiuj generas dungadon kaj ekonomian dinamikon.

Dependeco de petrolo

Same, la venezuela ekonomio devas esti diversigata por redukti ĝian dependecon de petrolo. Necesas antaŭenigi nacian produktadon en aliaj sektoroj. Ĉi tion eblas atingi investante en infrastrukturo, instigante novigadon kaj evoluigante netradiciajn industriojn. Samtempe, instruado kaj teknika trejnado devas esti plifortigitaj por plibonigi la kapablojn de laboristoj kaj tiel pliigi ilian produktivecon.

Konklude, por venki la ekonomian krizon en Venezuelo, necesas ampleksa kaj ekvilibra aliro, kiu inkluzivas respondecajn makroekonomiajn politikojn, subtenon por privata investo, ekonomia diversigo kaj plifortigo de edukado kaj teknika trejnado. Nur per komuna kaj konsenta klopodo eblos starigi la bazojn por daŭripova kaj longdaŭra kresko por la lando.

Jezer DORANTE
korespondanto de MONATO en Venezuelo

Eseoj

AKTUALE

Svislando hodiaŭ, inter sukcesoj, dilemoj kaj defioj

Svislando estas malgranda sensignifa lando. Tamen ekonomie ĝi havas gravan rolon en la kreado de novaj medikamentoj kaj aliaj sciencaj kaj teknikaj novaĵoj, en la lertigado de altnivelaj fakuloj, en la gastigado de internaciaj establoj.

En decembro 2023 la svisa parlamento elektis la registaron (la Federacian Konsilion). Tiu konsistas el sep membroj. La elekto evoluis sen revolucio, kaj la tradicie dekstrema kaj konservativa tendenco plu daŭros dum kvar jaroj. Tio estas la sekvo de la elekto de nova parlamento en oktobro 2023. Tie montriĝis la sama tendenco al tradicia trankvileco kaj prudento. Stabileco devas regi. La verduloj ne sukcesis akiri pli da seĝoj, kvankam ni estas en granda klimatkrizo. Por elekti novan federacian konsilianon, la parlamentanoj konsideras ĉe la kandidato la kapablojn, la spertojn en la profesio kaj en la politiko je kantona aŭ federacia nivelo, la apartenon al politika partio, kiu prezentas lin aŭ ŝin, la aĝon, la devenon laŭ lingva regiono, la lingvajn konojn. Hodiaŭ ili ne kuraĝis elekti viron el Grizono, kiu parolas la kvar oficialajn lingvojn de Svislando, sed estas „nur” 39-jara.

Per buso kaj biciklo

En 1848 kreiĝis unika politika sistemo, kiu ĝis hodiaŭ validas. La registaro konsistas el sep membroj de la Federacia Konsilio, inter kiuj unu estas elektita prezidanto de tiu Konsilio por unu jaro. Sekve multaj homoj ne konas lian/ŝian nomon. Do ne estas ministroj. La svisaj politikistoj promenadas sen korpogardistoj kaj uzas buson aŭ biciklon kiel simplaj civitanoj.

La decidoj de la Parlamento ofte molas. La kaŭzo de tio estas la minaco je referendumo. En Svislando referendumo estas organizado de baloto ĉe la voĉdonrajtaj personoj pri leĝo decidita de la Parlamento. Ĉiam la popolo havas la lastan vorton. Do por eviti tion, la parlamentanoj iras prudentan vojon.

Laborklimato

La ekonomio evoluas bone, kaj la senlaboreco estas ĉirkaŭ 2 %. Tamen tio eblas pro la granda kvanto de limlaboristoj: italoj, francoj, germanoj, aŭstroj, kiuj eniras Svislandon matene por labori kaj reiras al sia lando vespere. En la malsanulejoj de Ĝenevo ili estas 60 % de la tuta kunlaborantaro. Nuntempe la nombro de emeritoj kreskas, kaj aperas grandega manko je laborfortoj en ĉiuj sektoroj. Malgraŭ tio la dekstremaj politikistoj klopodas bremsi la enmigradon, kio estas paradokso. Ni notu, ke en Svislando laboristoj laboras 42 horojn semajne.

La laborklimato estas trankvila, kio kontribuas al la veno de diversaj industrioj kaj firmaoj. Analizisto diris: „En Francio la laboristoj unue strikas, poste diskutas. En Svislando la laboristoj unue diskutas kaj poste strikas.” Do tre ofte la diskutoj iras al interkonsento kaj strikoj ne okazas.

Pro tiu ekonomia kaj trankvila socia stato alvenas mono el eksterlando. Nun ties origino estas severe kontrolata. La civitanoj tamen vidas nenion de tiuj sumoj, kiuj aperas en bankaj komputiloj kaj kuŝas en monŝrankoj. Pro tio la aserto, ke Svislando estas la plej riĉa lando en la mondo, estas malĝusta. La svisaj bankoj estas riĉaj, ne la svisoj.

La lernejoj kaj altnivelaj institucioj kiel universitatoj kaj politeknikaj klerigejoj disdonas altkvalitan instruadon, tiel ke la svisaj diplomoj estas mondskale agnoskataj kiel bonegaj. La internacia komparsistemo PISA 1 montras la saman altan nivelon.

Ĝenevo: internacia urbo

Jam komence de la 20a jarcento Ĝenevo estis internacia urbo kun alveno de multaj modernaj ideoj. Post la unua mondmilito naskiĝis tie Ligo de Nacioj, kiu ricevis grandan domaron en norda kvartalo de la urbo. Tiu domaro akceptis Unuiĝintajn Naciojn (UN) en 1945, ankaŭ pro la fakto, ke Svislando ne havis koloniojn, do novaj landoj, kiel la afrikaj, ŝatis veni al Svislando, neŭtrala tereno. La membriĝo de Svislando en UN okazis per tutsvisa popola baloto en 2002, tamen de la komenco de la agado de UN Svislando libervole kontribuis, ekzemple sendante soldatojn al la limo inter la du koreaj ŝtatoj en 1953. Okazas en la ĝeneva oficejo de UN dekoble pli da kunsidoj ol en Novjorko. Kelkaj tre gravaj filioj de UN troviĝas en Ĝenevo: tiuj pri sano, pri intelekta proprieto, pri rifuĝintoj, pri meteologio, Internacia Telekomunika Unio, Internacia Labor-Organizaĵo kaj la Konsilio pri Homaj Rajtoj. En la jaroj 2023 kaj 2024 Svislando membras en la Sekureca Konsilio de UN en Novjorko. En Ĝenevo troviĝas ankaŭ CERN: Eŭropa Organizaĵo por Nuklea Esploro. En Berno troviĝas la sidejo de UPU, Universala Poŝta Unio. En Laŭzano troviĝas la sidejo de la Internacia Olimpia Komitato.

Proksimume 25 % de la loĝantaro de Svislando konsistas el ne-svisoj. Tio devenas de leĝo, kiu ne donas la ŝtatanecon al iu bebo, kiu naskiĝas en la lando. Alilandano povas, post kelkaj jaroj en Svislando, laŭ diversaj kriterioj, peti la svisan ŝtatanecon, kaj diversaj instancoj decidas pri tia paŝo. Tiu kandidato devas paroli sufiĉe bone unu el la kvar oficialaj lingvoj. Tamen ne-svisoj kun restadpermeso rajtas, en kelkaj kantonoj, voĉdoni kaj esti elektitaj je urba/vilaĝa nivelo en la leĝodonan instancon kaj en la registaron kaj voĉdoni kaj esti elektitaj en la parlamenton je kantona nivelo.

Ne ĉio iras glate

La proporcio de virinoj en la politiko estas malalta. Ili okupas 95 lokojn inter 246 en la Federacia Asembleo. Mankas egaleco en la salajroj: virinaj salajroj estas 18 % pli malaltaj ol tiuj de viroj, se konsideri saman klerigadon kaj samajn laborspertojn. Malriĉuloj dormas sub pontoj, almozpetadas kaj manĝas el rubujoj, same kiel rifuĝintoj malleĝe atingintaj la landon. En 2022 sume 24 511 azilpetoj okazis en Svislando. 23 809 el tiuj azilpetantoj foriris el Svislando libervole aŭ estis ekskluditaj el la azilproceduro. Ĉirkaŭ 25 % de la loĝantoj estas en socia nivelo malriĉa, penas nutri sin, penas pagi la luprezon de sia loĝejo, rezignas pri kuracado per la helpo de fakulo.

Defioj

Defioj estas la mastrumado de la klimatŝanĝo, la malmultiĝo de biodiverseco, la aĝiĝo de la popolo kaj la politika neŭtraleco en militanta mondo. La neŭtralecon postulis eksteraj ŝtatoj en 1815. Tia devo estas malfacila: Svislando havas armeon, kiun oni povus nomi „memdefenda korpuso”. Por provizi ĝin per armiloj, Svislando havas firmaon, kiu produktas militan materialon. Por vivteni la firmaon, Svislando vendas armilojn eksterlanden kun kondiĉo, ke la aĉetanta ŝtato ne militas. Nuntempe venas fortaj premoj por mildigi tiun leĝon por helpi al militanta Ukrainio.

Defio estas trovi manierojn por redukti la uzon de petrolo: eblus altigi la digojn en la alpaj valoj, per kiuj oni kreis lagojn, per kies akvo oni povas produkti elektron. Tiuj lagoj pleniĝas per fandiĝo de alpa neĝo kaj glacio. Sed pluvo mankas pro la klimatŝanĝo. Do tiuj alpaj baraĵaj lagoj ne pleniĝos, kaj elektro mankos. Nun funkcias kvar atomcentraloj, kiuj produktas 29 % de la bezonoj. Ĉu konstrui novajn? Ĉu aĉeti elektron en najbaraj landoj, kiuj produktas ĝin per atomcentraloj? Jen dilemo.

Dilemo pri turismo: endas forlasi la uzon de petrolo por hejtado kaj transporto, sed se oni konstruas ventoturbinojn sur la montoj, ĉu turistoj plu ŝatos veni al Svislando? Turismo estas fonto de grandaj enspezoj. Do evidentas, ke Svislando devas urĝe subteni la konstruadon de abundaj sunenergiaj paneloj.

Svislando devas vivi pli modeste, ĉar ĝia nuna vivnivelo rabas abunde da krudmaterialo donacata de nia planedo. Jam en majo pasintjara la lando formanĝis sian parton. La tera tago de trokonsumo estis la 13a de majo. Svislando vivas nun super siaj rimedoj. Ĉu la novelektita registaro konsciiĝas pri tio kaj pretas urĝe fari la bonajn kaj justajn decidojn?

Mireille Grosjean

Svislando

1. PISA: akronimo de Programme for International Student Assessment (Programo por Internacia Taksado de Studentoj) estas iniciato de Organizaĵo por Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo.

Scienco

FIZIKO

Enrico Fermi reaktualiĝas

Enrico Fermi estas nomo, kiu brilas en la scienca mondo kiel tiu de granda stelo, kvankam la italdevena sciencisto eble ne estis figuro aparte konata al la vasta publiko ĝis la lastatempa apero de la (trihora!) filmo Oppenheimer, kie li aperas kaj estas prezentita kiel kunkontribuinto al la kreado de atombomboj, flanke de la ĉefrolulo mem. Pri kio li okupis sin precize? Ni esploru tion kune, pere de mallonga vojaĝo tra la menso de unu el la plej eminentaj sciencistoj de la 20a jarcento, ne nur en Italio, sed en la tuta mondo.

Enrico Fermi estas unu el la patroj de la atombombo, sed ankaŭ pioniro de la tiel nomata fiziko de partikloj. Li ludis rimarkindan rolon en la procezo de komprenado (kaj evoluigo) de la teknologio necesa por la kreado de atombomboj. La itala sciencisto esploris zorge dum sia vivo ankaŭ la „mondon” de kvantummeĥaniko, t.e. la regno de plej malgrandaj partikloj. Fermi malfermis (ja pardonu la vortludon!) al ni la pordojn de tiu mistera fako, helpante la homojn kompreni la strangan, sed samtempe fascinan manieron, kiel partikloj kondutas, kaj la rilaton inter tio kaj la potencialo de atombomboj.

Enrico Fermi tamen ne limigis sin al atomfendado. Li ankaŭ malkaŝis la sekretojn de atomaj nukleoj kaj disvolvis la modelon de nuklea „guto”, kiu estas kvazaŭ spaca enigmo, kiun li helpis solvi. Cetere ... li neniam timis altecon, ĉar li longe studis pri kosmaj radioj (energiplenaj partikloj el la kosmo), kio helpis parte kompreni la miraklojn de la universo. Krome, li priesploris ankaŭ supernovaojn, kiuj estas stelaj eksplodoj okazantaj, kiam steloj elĉerpas sian brulaĵon. Imagu esti spektanto de tiuj kosmaj eksplodoj!

Frontlinio

Fermi okupiĝis eĉ pri termodinamiko kaj statistiko, provante respondi la demandon, kiel funkcias kvantuma gaso, kaj malkovri la sekretojn de energio. Krom tio, Fermi estas memorata tamen ĉefe kiel unu el la plej grandaj sciencaj mensoj partoprenintaj en la kreado de atombomboj dum la dua mondmilito. Lia zorga agado pri la kreo (en 1942) de Chicago Pile-1, t.e. la unua regebla nuklea reaktoro, estis simple revolucia. Tiu eksperimento montris, ke eblas regi nuklean reagon en maniero, kiu povus poste tre utili kiel fundamento por la disvolvo de atombomboj. Tio signifas, ke Fermi donis esencan kontribuon al scienco kaj teknologio, kio fine ebligis konstrui atombombajn aparatojn. Fermi ne nur partoprenis testojn kaj eksperimentojn por demonstri la fizikan eblon estigi atombombojn, sed ankaŭ estis en la frontlinio de tiurilataj teoriaj kalkuloj kaj modeligoj. Lia intelekta kontribuo estis tre grava por povi ĝisfunde kompreni la mekanikon kaj dinamikon de atomaj eksplodoj. Li laboris flanke de aliaj mondfamaj sciencistoj, kiel nelaste Robert Oppenheimer, al kiu oni dediĉis la freŝan mondskale sukcesan kino-verkon, por disvolvi detale la prian teorion kaj konkrete fasoni la bombajn aparatojn.

Dilemoj

Direndas ja, ke ankaŭ Fermi, simile al multaj sciencistoj, kiuj laboris kadre de la projekto Manhattan, troviĝis antaŭ moralaj kaj etikaj dilemoj rilate al sia laborado kondukonta al la kreado de atombomboj. La uzo de tiuj detruaj armiloj sur Hiroŝimo kaj Nagasako en 1945 kaŭzis al ili grandajn homajn suferojn, kaj kelkaj sciencistoj, inkluzive de Oppenheimer kaj Fermi, sentis grandan internan pezon, konsiderante la propran rolon en la realigado de tiaj bomboj kaj ilia utiligo por perfortaj celoj. Tiu konflikto inter scienco, milito kaj etiko ja estis neneglektinda parto de lia vivo. Enrico Fermi fakte ludis ŝlosilan rolon en la kreado de atombomboj, kies influo kaj konsekvencoj etendis sin tra la mondon. Li estis centra figuro en la scienca kaj etika debato rilate al atomaj armiloj, kaj lia kontribuo estas gravega por ĉiu, kiu volas kompreni la sciencan kaj historian evoluon de tiu epoko.

Inspirfonto

Spite al ĉio, Enrico Fermi, per sia brila menso, donis al la homaro ian bileton por alfronti fascinan vojaĝon tra la misteroj de subatomaj mondoj, de steloj, de la kosmo, fariĝante ŝlosila figuro ĉefe (sed ne nur) rilate al la kreado de atombomboj. Lia heredaĵo en la moderna fiziko estas senfina inspirfonto por ĉiuj homoj – aparte por junaj legantoj de nia revuo, kiuj povas vere rigardi lin kiel ekzemplon de tio, kion oni povas atingi per pasio kaj senlaca laboro en la fako scienco.

Cristina CASELLA
korespondanto de MONATO en Italio

Lingvo

ARAVRIT

Hibrida skribsistemo povus alproksimigi hebreojn kaj arabojn en Israelo

Per aŭdaca kaj noveca ago pri kultura unuigo la israela grafikisto Liron Lavi Turkenich kreis en la lastaj jaroj la skribsistemon Aravrit, nekutiman kombinon de arabaj kaj hebreaj literoj. Ĉi tiu lingva fuzio, naskiĝinta kadre de ŝia tezo pri arto kaj dezajno, prenis sian nomon de la kunigo de la vortoj „araba” kaj „hebrea” kaj estas signifoplena paŝo por la antaŭenigo de interkultura kompreno kaj kunvivado en unu el la plej malfacilaj areoj de la planedo.

La inspiro venis al Turkenich, kiu mem ne parolas la araban, unuafoje en ŝia naskiĝurbo Ĥajfo, loko de diverseco, kie pluraj lingvoj nature renkontiĝas: en la urbo kun ĉirkaŭ 10 % de la loĝantaro konsistanta el palestinanoj kun israela civitaneco estas normale vidi la hebrean kaj la araban (apud la angla, kiel la leĝo postulas) flanko ĉe flanko sur restoraciaj manĝkartoj aŭ oficejaj ŝildoj. Ŝia konscio pri la potenca kapablo de lingvobaro por malhelpi aŭ malfaciligi dialogon inter diversaj komunumoj instigis ŝin unuigi iamaniere la du skribsistemojn, demandante sin, ĉu estus eble krei imagan ponton inter la du lingvoj, anstataŭ fatalisme akcepti ian daŭran disiĝon inter la du komunumoj.

Franca oftalmologo

Esplorante, Lavi Turkenich malkovris la verkojn de la franca oftalmologo Louis Émile Javal en la 19a jarcento. Studante la homan vidkampon, Javal malkovris, ke, por legi vortojn skribitajn per latinaj literoj, sufiĉas al niaj okuloj la supra parto de la vortoj. „Do mi komencis testi per la hebrea kaj la araba por vidi, ĉu la regulo validas ankaŭ por ĉi tiuj du lingvoj”, rakontas Turkenich. Provinte kovri duonon de la vortoj, la grafik-spertulino ekkomprenis, ke „por legi la hebrean ni bezonas ĉefe la malsupran parton de la literoj, ĉar tie oni trovas la plej grandan nombron da karakterizaj ecoj, kiujn oni identigas. En la araba, male, la gravaj informoj estas en la supra parto. La malsupra parto de multaj arabaj literoj havas rondan formon: ĝi preskaŭ similas serion da ondoj, kaj oni ne kapablas legi fokusiĝante nur sur ĝi.”

Per kromaj testoj ŝi konfirmis la teorion laŭ kiu, dum la hebrea postulas atenton pri la malsupra parto de la literoj, la araba postulas plian zorgon pri la supra parto. Ĉi tiu kompreno naskis unikan sistemon de novaj hibridaj literoj, je delikata ekvilibro inter du malsamaj, sed forte interligitaj lingvoj, kun sama ŝemida origino. Ŝia esplorado ne limiĝis je nura laboro en la kadro de ŝia akademia studo; ŝi fakte aktive enplektis la komunumon. Vojaĝante inter Ĥajfo kaj Telavivo, la studema virino petadis la trajn-pasaĝerojn rigardi ŝiajn literotabelojn kaj proponi komentojn. Ŝi kunlaboris kun amikoj kaj engaĝis infanojn, kio emfazas la inkluzivan kaj partoprenan econ de la projekto. La plej klara pruvo, ke la nova hibrida skribsistemo estas valora kaj legebla, venis kiam foje, okaze de la eko de Ramadano, Lavi Turkenich estis invitita de la prezidento de Israelo verki omaĝon por la islama komunumo. Kun ŝi estis du jerusalemaj infanoj, Uriel parolanta hebree kaj Marian parolanta arabe. „Ili neniam vidis antaŭe tiujn literojn, kaj mi demandis ilin, ĉu ili kapablas legi la frazon, kiun mi preparis. Ili tuj, sen peno, legis ĝin, kaj kompreneble mi ekploris. Por mi ĉi tio estas la plej emocia parto de la projekto.”

Multaj komunaj vortoj

Aravrit estas ne nur „tipografia” eksperimento, sed konkreta ebla simbolo de pacema kunvivado. Ĝi estas invito rekoni kaj akcepti la ekziston de aliuloj kaj gardi samtempe viva la konscion pri kultura kaj lingva diverseco kaj riĉeco. Turkenich lerte evitas ajnan politikan diskuton kaj neniel celas transformi sian Aravrit en novan lingvon; prefere ŝi fokusiĝas je ĉiutagaj kaj vaste uzataj vortoj, kies simileco montras, ke la du komunumoj estas multe pli proksimaj, ol oni povas supozi. Praktike Aravrit de Turkenich funkcias kiel skrib-ponto inter hebrea kaj araba, ebligante tujan komprenon almenaŭ de tiuj vortoj, verdire multegaj, kiuj estas komunaj inter la du lingvoj. Ĉi tiuj komunaj vortoj, kaŭze de la aparteno de la du lingvoj al sama lingvogrupo, ebligas al hebreoj kaj araboj tuje identigi terminojn kiel „paco” aŭ „lingvo”, vortojn, kiuj konservas similecojn en ilia formo kaj fundamenta signifo. Vortoj mem kiel „domo” (בית - بيت) aŭ „patrino” (אמא - أمّ) montras la kongruecon kaj intuician naturon de la skribsistemo farita de Turkenich, ebligante simplan komprenon al tiuj parolantaj hebree aŭ arabe.

Vizio simila al la esperanteca

Estas grave substreki, ke la tiparo Aravrit celas vere ne krei novan lingvon, sed faciligi reciprokan komprenon per la uzo de unuigita grafika sistemo. Ĉi tiu ilo ne modifas la hebrean aŭ la araban lingvon, sed faciligas la alprenon de simila perspektivo inter lingve kaj kulture diversaj komunumoj.

Tiu provo unuigi du apartajn mondojn per la adapto de la formo de literoj estas ne nur arta ekzerco, sed potenca invito al pacema kunvivado. Iom simile al Esperanto de Zamenhof, Aravrit de Turkenich, kvankam simpla grafika sistemo kaj ne tuta planlingvo, celas antaŭenigi pli profundan dialogon kaj pli grandan komprenon inter komunumoj, kiuj, kvankam malsamaj, kunhavas en Israelo komunan spacon. Ĝi estas alvoko al la beleco de diverseco kaj al la eblo de alproksimiĝo pere de faciligita komunikado.

Malgraŭ kelkaj signifaj diferencoj, la ago de Turkenich ja parte memorigas la penojn de Zamenhof en la enkondukado de Esperanto. Simile, Aravrit naskiĝas en kunteksto de kompleksa kunvivado inter hebrea kaj araba komunumoj en Israelo, proponante eblan vojon por parte superi lingvajn barojn kaj iel helpi plian interkomprenon inter tiuj ofte disigitaj komunumoj. La celo de ambaŭ ĉi tiuj penoj, nome Esperanto kaj Aravrit, estas instigi dialogon kaj unuecon de homoj kun homoj, en loko, kie lingva diverseco povas esti fonto de disigo kaj malamikeco. Kiel Zamenhof, tiel Turkenich ekvidis kaj ekrevis tian estontecon, en kiu lingvaj baroj ne estu malhelpo al komunikiĝo kaj estu la unua paŝo por paca kunvivado inter malsamaj komunumoj.

Roberto PIGRO
korespondanto de MONATO kaj redaktoro de la lingva rubriko

Spirita vivo

OPINIO

Bahaismo per la okuloj de Lidja Zamenhof

Lidja Zamenhof konsideris Esperanton la ĝusta lingvo, preskribita en la sanktaj skribaĵoj de la profeto Bahá Úlláh. Vere estas, ke pri kelkaj aferoj la vidpunktoj de bahaismo similas al la esperantaj vidpunktoj. Mi pensas pri aferoj kiel la homaro kiel familia rondo, socia harmonio, internacia lingvo kaj paco surtere. Cetere ĝi instruas toleremon je plej alta nivelo, simile al la esperantisma koncepto.

Esperanto sub religia influo

Evidentiĝas, ke Lidja Zamenhof estis pasia kredantino. Ŝi dediĉis grandan parton de sia vivo al disvastigado de ĉi tiu religio. Kvankam ŝi, estante filino de L. L. Zamenhof, estis devigita funkcii kiel idealo por aliaj esperantistoj, ŝi persistis skribi, informi kaj instrui bahaismon.

Dum iu prelego ŝi asertis, ke Esperanto estas kreita sub tia religia influo. Do, tiu religio vere allogis ŝin. Dudek-unu-jaraĝa ŝi konatiĝis kun bahaismo pro Martha Root, kiu volonte enkondukis ŝin pli profunde. Nur unu jaron poste Lidja mem komencis partopreni bahaismajn fakkunsidojn.

Ankaŭ pilgrimadon al Palestino ŝi baldaŭ faris por spekti la sanktejojn, kiuj tie troviĝas.

Esperantisme kaj bahaisme

Ŝajnas nekredeble, ke ŝi kapablis tiom rapide aliĝi al religio miaopinie iomete esotera kaj almenaŭ en la 1920aj jaroj ne tiom konata en Eŭropo.

Ĉu ŝi povintus konvinki la homaron pri la bonaj efikoj de bahaismo, se la nazioj ne estus murdintaj ŝin? Krome, ŝia argumentado estas bombasta kaj zigzaga.

Laŭ la dana retpaĝo http://www.bahai.dk/ tricent tridek Esperanto-parolantoj nur en Danio estas bahaanoj. Tiu paĝo uzas la esprimojn de Lidja.

Pia WETTERGREN

Danio

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 45a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 159 korespondantojn en 47 landoj kaj abonantojn en 64 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de la eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Legu pri ni en Facebook www.facebook.com/revuo.Monato
• Spektu la filmetojn pri Monato en www.monato.be/jutubo
• Sekvu nin en Mastodon sub @monato@esperanto.masto.host
• Sekvu nin en X sub @RevuoMonato
• Sekvu nin en Instagram sub RevuoMonato
• Babilu kun ni en Telegramo monato.telegramo.org
• Babilu kun ni en www.miavivo.net/grupoj/monato

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.

redaktoroj:
• Arto: Aleksej Salomatov, Moskvo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.
• Libroj: libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Andrej Peĉënkin, Rusio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Massimo Ripani, Italio, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Frank Merla, Juan Carlos Montero Medina, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, Remuŝ, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Libroj

Streĉa rakonto pri rifuĝintoj

Legado de ĉi tiu romano estas instrua, kortuŝa, hirtiga: ne temas tiom pri rakonto pri la teruraĵoj de milito, sed pri la preskaŭ same teruraj okazaĵoj eltenataj de la forkurintoj el milito, subpremado, persekutado. La aŭtoro liveras al ni detalan kronikon de la malagrablaĵoj spertitaj de la azilpetantoj celantaj Aŭstralion, kiu aspektis lando demokrata, kie oni povus establiĝi, pluvivi, labori kaj venigi samfamilianojn restintajn en la danĝeraj lokoj. Tion li faras, apudigante en alternaj ĉapitroj du malsamajn historiojn de du malsamaj paroj, fuĝantaj el malsamaj landoj: Musa kaj Gul estas du knaboj hazaraj, el persekutata afgana minoritato; Zaina kaj Ibrahim, ino kaj viro el la rohinĝa persekutata minoritato en Birmo, kun infano Sultan naskita el plurfoja seksperforto de Zaina fare de malamikaj soldatoj, kiun ili decidis teni kiel sian. Dum tiu perfortado Zaina provis morti, sed ankaŭ tio estis ekster ŝia povo.

Orbitas ĉirkaŭ ĉi amasa migrado aro da homoj, kiuj devus helpi al forkurintoj, ilin transporti al pli trankvila lando, ilin registrigi kiel rifuĝintojn, tiel ke ili havu ŝancon esti akceptitaj. Jen diversoficaj gardistoj, jen kontrolantoj de la Ruĝa Kruco, jen enketanta komisiito de UN, jen la Savarmeo; ĉio estas spicita per momentaj epizodoj, kiel la n-foja translokado per buso, plia buso, aviadilo ĝis nova akceptejo; krome mankas ajna higiena aparato, malfacilas varti bebon, kiam mankas akvo, manĝaĵoj, intimeco. La azilpetantoj estas fakte enkarcerigitaj, atendante decidojn de iuj aŭtoritatoj pri ilia sorto; kelkaj trovas neelportebla tiun atendon, kaj reiras al sia devenlando, kie tamen plu estas la risko pri morto. Aliaj longe vicas ĉe la publika telefonbudo por kontakti la familianojn restintajn hejme.

Neniu humiligo estis ŝparita

Musa kaj Gul velas direkte al Aŭstralio, la barko haltas en insuleto, Christmas Island; konkretiĝas fine intervjuo supozata cele al atingo de la stato de azilpetantoj, sed, male, temis nur pri la boatveturado kaj ĝia kontraŭleĝeco: la alvenintoj eĉ perdas sian nomon kaj estas klasataj laŭ numero kaj siglo de la boato, kiu ilin transportis; sekvis persona traesplorado, per kaŭĉukaj gantoj, ankaŭ en la subaj korpaj aperturoj: neniu humiligo estis ŝparita al ili de la kontrolantoj. Diverseco de lingvoj akcentas la nekomprenon inter rifuĝantoj diverslingvaj kaj laŭintencaj helpantoj, ĉefe anglalingvaj.

Venas aviadilo, kiu transportos al alia fora insulo de la ŝtato Papuo-Nov-Gvineo: la alsopirata Aŭstralio ankoraŭ restas miraĝo. Maloftaj senstresaj momentoj tamen okazas dum la teda kaj nenifara restado sur la insulo, ekzemple kiam la Savarmeo organizas futbalturniron.

La romano legiĝas kiel aventura kaj streĉa ĝis la lasta paĝo; ja la finon mi ne malkovru (decidas politikistoj), la menciitaj paroj spertas ankaŭ tragikajn eventojn, unu el la restintoj iĝas konata pere de televidaj raportoj, kaj tio helpas al plirapidigo de burokrataj proceduroj. La stilo estas flua, kun tre esprimiva vortodenseco, kaj tre trafa en la rektaj paroloj de personoj nur balbutantaj la anglan.

Steele konfirmas sian famon de objektiva historiisto kaj de pasia traktanto de la problemo de rifuĝantoj: problemo, kiu bedaŭrinde iĝas pli kaj pli peza ankaŭ en, bedaŭrinde, pluraj aliaj mondopartoj.

Carlo MINNAJA

Italio

Libroj

Vojaĝoj finiĝas, amantoj kuniĝas?

La nova romano de Trevor Steele, Iam ni trovos hejmon, samkiel liaj pli fruaj, traktas temojn akrajn kaj aktualajn. Ĉi-foje temas pri rifuĝantoj el mizeraj landoj kun ĉiamaj militkonfliktoj al sekuraj landoj de „civilizita mondo”.

La afgana junulo Musa devenas el klera familio, kvankam de subpremata etna grupo. Fifamaj taliboj malpermesis ĉian kulturon kaj progreson, ĵetis la landon en obskuran mezepokon – pri tio ni eŭropanoj iom aŭdis. La patro kaj pli aĝa frato de Musa estas kruele murditaj, fakte nur pro sia klero kaj emo studi. Musa fuĝas eksterlanden por eviti nepran morton. Vivriska vojaĝo – jen li venas al Aŭstralio – kaj trafas fakte en koncentrejon.

Ankaŭ la birma fraŭlino Zaina apartenas al etna kaj religia minoritato. Pri la internaj konfliktoj en tiu lando eksteruloj scias vere nenion. Ĉu vere budhistoj, laŭfame pacemaj, tiom kruelegas al alireligia etno, rohinĝoj? Ni apenaŭ havas informojn krom el la libro mem – tamen mi ne emas senrezerve trokredi ĉion priskribitan: ekzemple, en aliaj verkoj de Steele aperis multaj malveraĵoj pri Sovetio kaj rusoj, do nur birmdevena recenzanto de ĉi libro, se troviĝus, povus precizigi ...

Dum pogromo Zaina estas seksperfortita, ŝiaj parencoj pereis, ŝi kun fianĉo fuĝas al Indonezio, poste strebas al Aŭstralio. Dum marvojaĝo per kaduka ŝipaĉo ŝia fianĉo dronas, ŝi restas sola, nur kun eta bebo.

Ambaŭ gejunuloj do trafas en tenejon (fakte, prizonon) por kontraŭleĝaj migrantoj. Aĉegaj kondiĉoj estas montritaj el vira kaj el virina vidpunktoj – apenaŭ diference. Poste ambaŭ (ankoraŭ ne interkonatiĝintaj) estas transportitaj al alia homtenejo, kie ili renkontiĝas dum lecionoj de la angla lingvo, kaj ekŝatas unu la alian.

Orgojlaj burokratoj

Estas montritaj ankaŭ orgojlaj burokratoj el la „civilizita mondo”: ili mem ne murdas, sed de ilia kaprico dependas, ĉu povrulo havos ŝancon por normala vivo (sed nepre ne en „libera” Aŭstralio), trafos en malliberejon, aŭ estos resendita al sia devenlando por certa morto. Kaj „libera lando” traktas malfeliĉulojn tre malŝate. La aŭtoro skize rakontas la historion de Aŭstralio kaj ties rasisman fipolitikon – tion li jam priskribis en aliaj libroj, tiuteme indas al li plene kredi.

Multaj suferoj, vana turmenta atendo ... Eĉ mallibereje homo (ne ĉiu!) restas homo. Iuj ne eltenas – freneziĝas aŭ suicidas. Kelkaj priskribitaj okazaĵoj estas tro malverŝajnaj, eĉ miraklaj; plurloke la etoso estas kvazaŭ intence trostreĉita. La karakteroj de la du protagonistoj estas trodolĉe idealaj; iuj aliaj figurantoj estas absolutaj kanajloj. Interalie, dubindas, ĉu malliberulo povus amasigi sufiĉe da cigaredoj por kovri la koston de poŝtelefono; krome, telefonon necesas regule ŝargi kaj pagi ĉiujn konektojn. Belaj rakontoj el trans la montoj!

Fikciaj herooj de la romano saviĝas kaj eĉ trovas sian amon, probable feliĉon. Iliaj realaj prototipoj kutime ne tiel bonŝancas ...

La lingvaĵo kaj stilo estas senriproĉaj. La libro kaptas kaj retenas la leganton. Kvankam ne direblas, ke ĝi „legiĝas facile”, ĉar plurloke estas priskribitaj pezaj teruraĵoj. Tamen ĉiaokaze legu.

Valentin MELNIKOV

Rusio

Trevor Steele: Iam ni trovos hejmon. Eld. Flandra Esperanto-Ligo, 2023. Presita versio: 245 paĝoj. ISBN: 9789077066805. Kiel bitlibro (PDF, ePub, Kindle) ĉe FEL: 8,40 eŭroj.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto mare aere bite

Argentino EUR 40 43 23
Aŭstralio AUD 109 112 61
Aŭstrio EUR 66 68 37
Belgio EUR 66 - 37
Bosnio-Herc. EUR 40 43 23
Brazilo EUR 40 43 23
Britio GBP 57 59 33
Bulgario EUR 40 43 23
Ĉeĥio EUR 56 58 34
Ĉinio EUR 40 43 23
Danio DKK 490 508 276
Estonio EUR 47 49 27
Finnlando EUR 66 68 37
Francio EUR 66 68 37
Germanio EUR 66 68 37
Grekio EUR 66 68 37
Hispanio EUR 66 68 37
Hungario EUR 47 49 27
Irlando EUR 66 68 37
Islando EUR 66 68 37
Israelo EUR 59 62 33
Italio EUR 66 68 37
Japanio JPY 10400 10800 5900
Kanado CAD 95 98 55
Kipro EUR 56 58 34
Koreio EUR 59 62 33
Kostariko EUR 40 43 23
Kroatio EUR 47 49 27
Latvio EUR 47 49 27
Litovio EUR 47 49 27
Luksemburgo EUR 66 68 37
Malto EUR 56 58 34
Meksiko EUR 40 43 23
Nederlando EUR 66 68 37
Norvegio NOK 745 770 420
Nov-Zelando NZD 115 120 65
Pollando PLN 220 226 125
Portugalio EUR 59 62 33
Rusio EUR (40) (43) 23
Serbio EUR 40 43 23
Slovakio EUR 47 49 27
Slovenio EUR 56 58 34
Sud-Afriko EUR 59 62 33
Svedio SEK 760 790 430
Svislando CHF 82 88 49
Usono USD 78 82 47

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Historio

MIGRADO

Henekenoj: la korea diasporo en Meksiko kaj Kubo

Henekeno (hispane henequén) estas speco de tropika agavo kun sukplenaj, fibrecaj folioj. Ĝi estas ankaŭ vorto, per kiu nomis sin la unuaj koreaj enmigrintoj en Meksiko kaj Kubo, kiuj laboris en henekenaj bienoj.

Elmigrado

En majo 1905, post navigado dum pli ol unu monato en Pacifiko, 1031 koreoj revoplenaj surbordiĝis en la meksika haveno Salina Cruz kaj poste moviĝis al la regiono Jukatano. Ili estis laboristoj dungitaj de henekenaj bienegoj.

Fine de la 19a jarcento la martrafika industrio ekprosperis pro la koloniado de la fortaj landoj, kaj sekve draste pliiĝis la postulo pri fibraĵo uzata por fabriki ŝnuregon. La kruda materialo ekstraktiĝis el fibrecaj folioj de henekeno, kaj la bienposedantoj en Jukatano bezonis grandan nombron da laboristoj por amaskultivado de la planto.

Labori kiel sklavoj

Tamen montriĝis ke, malkiel anoncite en la varba reklamo de la makleristo, la vivado de henekenaj laboristoj neniom diferencas de tiu de sklavoj. De frumateno ĝis mallumiĝo ili devis detranĉi kaj senŝeligi dikajn fibrecajn foliojn sub bruligaj ardaj sunradioj. Iliaj fingroj ofte sangis dornopikite, kaj plie ili suferis senindulgan vipadon, se ili ne plenumis la asignitan porcion de laboro. Ili ne nur ne estis salajrataj, sed ankaŭ devis mem lui loĝejon kaj pagi manĝaĵojn. Por la plimulto, ju pli ili laboris, des pli akumuliĝis iliaj ŝuldoj.

La mizera vivo de koreaj enmigrintoj estas detale priskribita en la siatempa ĵurnalo

Hwangseong Sinmun: „Majaoj apartenas al la sklaveca nivelo kvina aŭ sesa, sed koreoj falas en la plej malaltan, sepan. Ili surhavas ĉifonajn vestojn kaj trivitajn pajlŝuojn. Kompatindaj virinoj kun infanetoj enbrake aŭ surdorse vagadas surstrate kvazaŭ brutoj, kaj oni ne povas rigardi tion sen larmoj. Se ili ne laboras kontentige, ili estas draŝataj surgenue, ĝis haŭto deŝiriĝas kaj pleniĝas de sango, kaj la mizera aspekto ne rigardeblas kun okuloj malfermitaj. Ve! Ho, ve!”

La ĵurnalo ankaŭ kritikis la elmigradan politikon de la reĝo Gojong, kiu planis repatrujigi ilin sed malsukcesis pro interveno de Japanio. Post la raporto la korea registaro malpermesis varbi novajn laboristojn por Meksiko.

Strebi por setlado

En 1909 la kvarjara devoperiodo finiĝis laŭkontrakte, sed la koreaj laboristoj ne volontis reiri al sia patrujo, ĉar ĝi jam estis en malfavora situacio submetite al japana administrado antaŭ fakta aneksado en 1910. Ili kompreneble ne volis resti en bieno kiel sklavoj kaj forlasis la regionon por serĉi alian laboron. Sed ĉar estis malfacile trovi okupon pro la lingva diferenco, kaj cetere ĉar pliintensiĝis antipatio kontraŭ orient-aziaj enmigrintoj sub influo de la meksika revolucio ekokazinta en 1910, ili ne disponis alian vojon ol reiri al la henekenaj bienoj.

En la 1920aj jaroj la apero de artefaritaj fibroj okazigis fermadon de henekenaj bienoj. Koreaj enmigrintoj denove disiĝis tra Meksiko, el kiuj 274 homoj transmoviĝis al Kubo en 1921 por labori en sukerkanaj bienoj.

Teni etnan identecon

Interne de la korea komunumo en ambaŭ landoj, Meksiko kaj Kubo, teni la koreetnan identecon ĉiam estis meze de la ĉefaj zorgoj, ĉar manke de virinoj inter la enmigrintoj junuloj devis preni kiel edzinon praloĝantinon, kaj la korea socio jam en sia dua generacio falis en riskon perdi sian nacian identecon. Konsekvence ili starigis etnajn lernejojn, kie iliaj infanoj povis lerni la koreajn lingvon kaj historion.

Oni organizis ankaŭ filiojn de Daehanin Gukminhoe, la nacia asembleo de koreoj loĝantaj en Ameriko, unue en Mérida en 1909 kaj sinsekve en Meksik-urbo, Tampico kaj Oaxaqueño. Ili lanĉis kampanjojn por restarigi la perditan suverenecon de sia patrujo kaj kvestis por finance subteni la sendependigan movadon. En Mérida oni starigis la militan lernejon Sungmu Hakkyo en 1910, kie trejniĝis estontaj soldatoj. Kvankam la instanco ĉesis funkcii post tri jaroj, ĝi simbolas la korean sendependigan movadon en Meksiko. Ankaŭ en Kubo naskiĝis filioj de Daehanin Gukminhoe, en Matanzas en 1921 kaj poste en Manatí, Cárdenas kaj Havano.

Henekenidoj

Nuntempe pli ol 40 000 henekenidoj (prafiloj de la unuaj enmigrintoj) loĝas en Meksiko kaj ĉirkaŭ 1100 henekenidoj en Kubo. La plimulto de ili apartenas al la kvina aŭ sesa generacio, dum preskaŭ ĉiuj de la unua kaj dua jam forpasis. Laŭ oficiala statistiko estis registritaj 11 107 koreaj loĝantoj en Meksiko en 2021, sed estas konjektite, ke neniu el ĉi tiuj estas henekenido. Tio implicas, ke ekde frua generacio efektive ĉiuj henekenidoj komplete asimiliĝis en la meksikan socion. La situacio en Kubo ne multe diferencas. Sed lastatempe pli kaj pli da henekenidoj klopodas retrovi sian identecon kiel kore-etnanoj, influate de la tutmonda populariĝo de koreaj kulturaĵoj kaj la rapida ekonomia disvolviĝo de sia prapatrujo.

CHO Sung Ho
korespondanto de MONATO en Koreio

CHO Sung Ho estas emerita profesoro pri biologio kaj aktivis interalie kiel ĉefredaktoro de La Espero el Koreio kaj kiel vicprezidanto de Korea Esperanto-Asocio.

Koreoj laborantaj en henekena bieno (vitrino en la Muzeo de Korea Elmigrada Historio). Foto: MUZEO DE KOREA ELMIGRADA HISTORIO

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• El aliaj landoj per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto paul_peeraerts@esperanto.be (Nur se vi havas bonhavon en via Paypal-konto. Se Paypal devas preni la monon el via kreditkarta aŭ alia konto, la pagokostoj estos altaj).
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Banko: Bank Austria IBAN AT14 1200 0007 3926 2723. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Raiffeisen bank - 101 953 9617/5500. Rete: polnickypavel@seznam.cz.
• Ĉina: Zhang Yan（张艳), Linyi shi, lanshan qu, taihe huayuan, CN-276000, Shandong sheng （中国山东省临沂市兰山区泰和花园）Poŝtel: 086-15376913078. Retadreso: 122309267@qq.com.
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Tiina Kosunen. Rete: cefdelegito@esperanto.fi.
• Franca: Esperanto France, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9100 0008 0123 8025 668 BIC CCOPFRPPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.
• Hispana: Jose M. Rodriguez Hernandez, Apartado de Correos 3142, E-14080 Cordoba. Rete: ueaperanto@esperanto.ac.
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: pjetur@d10.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, L. Giros 74-51, LT-06322 Vilnius-26, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: asocio@esperanto.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, 011 Riverside Place, Alnwick Road, DIEP RIVER, 7800 Sud-Afriko. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Anoncetoj
- Kolofono de la magazino MONATO
- Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...