Monato 2024/02
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2024-01-04T23:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Aktuale

Maertens 100-jara

La 1an de januaro Grégoire Maertens, iama prezidanto de Universala Esperanto-Asocio (UEA) kaj kunfondinto de Flandra Esperanto-Ligo, la eldonanto de MONATO, iĝis 100-jara. MONATO estas nemovada magazino kaj do kutime ne dediĉas atenton al gravuloj el la Esperanto-movado. Kial do nun la redakcio faras escepton? Nu, sen Grégoire Maertens vi tre verŝajne nun ne legus tiujn ĉi vortojn. Sen li MONATO ne plu ekzistus.

Krizo

En siaj komencaj jaroj, do ekde 1980, MONATO estis eldonata de la firmao TK/Stafeto. Ĝin estris juna dana entreprenisto, Torben Kehlet. La ĉefredaktoro, kaj do enhava respondeculo, estis la germana ĵurnalisto Stefan Maul. Kehlet estis kalkulinta, ke MONATO bezonas 2000 abonantojn por esti vivipova. Tamen tiun nombron oni neniam atingis, kaj subite en 1984 li anoncis, ke li ĉesos eldoni la revuon. Stefan Maul povis nenion alian fari ol anonci en la marta numero de tiu jaro, ke MONATO mortos.

Tiu anonco kaŭzis lavangon da legantoleteroj, ĉiuj kun pli-malpli la sama enhavo: „MONATO ne rajtas morti!” Kaj pluraj fingromontris al UEA, asocio tiam en plena ekspansio, kiel nepra savonto.

Sakstrato

Stefan Maul favoris tiun ideon, kondiĉe ke MONATO povu resti sendependa. UEA ne rajtu dikti, kio jes kaj kio ne aperu en la revuo. Tamen jen la tikla problemo: ĉu la UEA-komitatanoj de, ekzemple, Sovetio povos akcepti, ke en revuo de UEA aperu kontribuoj de kunlaborantoj en Moskvo aŭ Taŝkento, sed ne kontrolitaj kaj akceptitaj de ili?

La situacio estis en sakstrato. Tamen jen venis la persvademo de Grégoire Maertens. Li en longaj kunsidoj sukcesis konvinki la estraron, ke la pluekzisto de sendependa MONATO estas tre grava ankaŭ por la Movado, kaj ke oni fidu la ĉefredaktoron Stefan Maul, ke li ĵurnalisme kaj etike gvidos la revuon ankaŭ sub UEA.

Savo

Kaj jen en majo de la sama jaro 1984 aperis la novaĵo: „MONATO ne mortos, sed vivos!” Malgraŭ la komenca rezisto, transprenis la eldonadon la Grafika Centro de UEA en Antverpeno kaj Flandra Esperanto-Ligo la financan administradon.

Dankon, Grégoire, pro via senlaca agado por MONATO kaj sincerajn gratulojn, certe ankaŭ nome de la legantoj kaj kunlaborantoj, okaze de via centa datreveno!

Paŭl PEERAERTS

Leteroj

Pli-malpli

Mi reagas al la interesa artikolo de sinjoro Omodei-Zorini: Novtipaj veturiloj plibonigos vivkvaliton kaj medion (MONATO 2023/07, p. 18). Ĝojigis min legi pri funikularoj kaj aeroŝipoj kaj scienca, ankaŭ socioscienca, evoluo. La artikolo mencias, ke ĉi-tempe okazas damaĝado, almenaŭ tiu kaŭzata de „la ĉiam kreskanta uzo de malaltkostaj aviadaj kompanioj, kiuj adoptas tian sistemon” kaj ke „transportado estu pli efika kaj malpli poluanta”. Jes: Komenco estiĝus ekde kiam la suma poluado kaŭzata de ĉiuj kompanioj malpliiĝas – aŭ treege kaj daŭre aŭ progresante. Tio verŝajne helpus malrapidigi la kreskon de la klimata damaĝo kaj estus unua efektiva progreso. Do, plej dezirinde estus legi hodiaŭ: „Laŭtempaj Flugvojaĝoj faris neatenditan kontribuon. Ĝi postulis, ke ĉiu eŭropa aviada kompanio estu leĝe devigata ĉiujare kaŭzi almenaŭ unu (!) elcenton malpli da poluado ol dum la pasinta jaro. La salutindaj sciencaj evoluoj ebligis al la kompanioj fari tiun progreson eĉ pliigante la transportadon.” Ĉu ne?

Peter SCHUNDA

Germanio

„Manlingvo”

Same kiel la artikolo (MONATO 2023/08-09, p. 20) mem, interesis min la polemiko pri la termino, ĉu „signolingvo” aŭ „gestolingvo”. Mi eksciis per la gugla tradukilo, ke en la ĉefaj eŭropaj lingvoj ĝi estas nomata „signolingvo”: sign language (angle), langage des signes (france), Zeichensprache aŭ Gebärdensprache (germane), linguaggio dei segni (itale), lenguaje de señas (hispane) kaj язык знаков (ruse). Se konsideri la universalecon de la internacia lingvo, „signolingvo” do estu adoptita prefere al „gestolingvo”. Fakte en PIV troviĝas ambaŭ formoj kun la supreskribita litero M, kiu indikas MONATO-n. Menciante mian konsenton kun la opinio de la aŭtorino, mi aldonu, ke ĝi estas „manlingvo” en la korea kaj japana lingvoj.

CHO Sung Ho

Koreio

Pardonpetoj pro sklavigo

Bert de Wit en sia tre interesa artikolo (MONATO 2023/12, p.3) reliefigis la kontraston inter landoj, kiuj pardonpetis pri sklavigo kaj tiuj, kiuj ne tion faris.

Mi kontraŭstaras la modernan tendencon pardonpeti pro konduto kiu nun ĉesis. Tiu ĉeso estas en si mem agnosko pri la ŝanĝo de moroj kaj la bedaŭro, ke la konduto iam okazis. Se ĉiu nacio devus pardonpeti pro eventoj en la pasinteco, kiujn oni nun malaprobas retrospektive, oni neniam ĉesus pardonpeti.

Ekzemplo de la fojfoja fanatikismo pri pardonpetado estas la lastatempa kampanjo por forigi la statuon de Cecil Rhodes, la kreinto de siatempa Rodezio, nun Zimbabvo. Dum longa tempo li estis brita heroo, kiu enkorpigis multajn ecojn, kiujn oni konsideris dezirindaj. Tamen pro la hodiaŭa rekono, ke koloniismo estas maldezirinda oni volas forviŝi la historian memoron pri li. Statuoj de siatempaj herooj estas historiaj mejloŝtonoj, kiuj povas doni al ni perspektivon pri nia pasinteco.

La aŭtoro ŝajnas malaprobi tiujn landojn, kiuj implikiĝis en la sklavkomerco, sed ankoraŭ ne agnoskis siajn antikvajn pekojn, inkluzive de Britio. Li memoru, ke la komenco de la ĉesigo de la sklavkomerco en Eŭropo estis la Slave Trade Act (Leĝo pri Sklavkomerco) de la brita parlamento en 1807 promociita de la angla parlamentano William Wilberforce.

Diccon MASTERMAN

Italio

Pardonpetoj pro sklavigo (2)

Mi konsideras pardonpetojn pri iamaj krimoj malsaĝaj (MONATO 2023/12, p.3). Mi neniel sentus min respondeca pri agoj de miaj gepatroj, des pli ne pri agoj de iuj foraj antaŭuloj antaŭ jarcentoj. Krome, kiel la aŭtoro mem atentigas, oni eluzus (fakte jam eluzas) tion por postuli rekompencojn. Sed estus absurde, se oni pagus rekompencojn por foraj krimoj al homoj, kiuj per ili neniel plu estas tuŝataj. Unu el la plej grandaj profitantoj de la sklavokomerco la aŭtoro nur parenteze mencietas, nome la iaman afrikan reĝlandon Benino. De ties reĝoj eŭropanoj sklavojn ja aĉetadis! Sed atentigi pri la fakto, ke ankaŭ afrikanoj profitegis el la sklavokomerco, estus por kulpaj eŭropanoj verŝajne politike neĝuste.

Kiam britoj konkeris Beninon kaj liberigis sklavojn, ili ankaŭ sekurigis por la homaro arte valoregajn skulptaĵojn, faritajn el per la sklavokomerco akirita bronzo. Ili estas deklaritaj monda kultura heredaĵo. Parton de ili oni povis ĝis antaŭ nelonge admiri ankaŭ en germanaj muzeoj. Bonintencaj – sed naivaj – germanaj politikistoj decidis, ke ili apartenas al la „niĝeria popolo” kaj donacis la skulptaĵojn al Niĝerio. La plano estis, ke ili estos montrataj en kun germana financhelpo novkonstruita muzeo. Sed la niĝeria prezidento transdonis la artaĵojn al niĝeria reĝo deklarante, ke li estas la sola rajta posedanto. Tiel la monda heredaĵo verŝajne por ĉiam malaperis en privatan posedon kaj posteulo de beninaj sklavokomercistoj nun reakiris la per sklavokomerco gajnitan riĉecon.

Jiří PROŠKOVEC

Germanio

La rubriko „Leteroj” estas destinita al koncizaj (maksimume 150-vortaj) reagoj de abonantoj pri aktualaĵoj kaj pri artikoloj aperintaj en MONATO. La redakcio faras propran elekton, post lingva kaj stila polurado. Letero, ankaŭ reta, estu subskribita per la nomo, kompleta stratadreso kaj telefonnumero. Per la sendo de la letero la aŭtoro donas sian permeson publikigi ĝin en la papera kaj en la ciferecaj versioj de MONATO. Leteroj por publikigo estu senditaj al leteroj@monato.be.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

El diplomatia vidpunkto

INTERNACIAJ RILATOJ

Sukcesa nova konvencio

Ne-multaj legantoj de MONATO scias, ke la 15an de novembro 2023 Eŭropa Unio (EU) kaj ĝiaj membroŝtatoj solene subskribis en Apio, la ĉefurbo de Samoo, novan partnerecan konvencion kun la membroj de la Organizaĵo de Afrikaj, Karibaj kaj Pacifikaj Ŝtatoj (AKP-ŝtatoj) 1, kiu anstataŭas la antaŭan Konvencion de Kotonuo kaj estos konata en diplomatio kiel la Konvencio de Samoo 2. Kvankam ĉi tiu mallonga informo ne vekis grandan intereson ĉe mondaj amaskomunikiloj, ĝi meritas pli proksiman klarigon en pli vasta diplomatia kaj historia kunteksto. Jen kelkaj mallongaj pripensoj.

Historia kunteksto

La organizaĵo de AKP-ŝtatoj estas fondita en 1975 per la Konvencio de Georgetown 3 kun la celo redukti malriĉecon en la koncernataj landoj kaj vastigi kunlaboron kun ekonomie evoluintaj landoj. En la sama jaro estis subskribita ankaŭ la Konvencio de Lomeo, kiu malfermis, se diri simple kaj ĝenerale ekonomian kunlaboron inter la Nordo kaj la Sudo. Pluraj postaj konvencioj (Konvencioj de Lomeo I ĝis IV) nur aktualigis la reciprokan kunlaboron.

Tamen, post la fondiĝo de Monda Organizaĵo pri Komerco komenciĝis nova epoko de liberala politiko, kiu estis la impulso por subskribo de nova t.n. Konvencio de Kotonuo en 2000 por periodo de dudek jaroj. Ĉi tiu konvencio enhavis, krom ekonomia kunlaboro, ankaŭ aliajn kampojn, kiel ekzemple homaj rajtoj kaj politika dialogo.

Konvencio de Samoo

La subskribita Konvencio de Samoo anstataŭas la antaŭan Konvencion de Kotonuo kaj samtempe ĝisdatigas kaj modernigas la reciprokajn rilatojn inter EU kaj AKP-ŝtatoj. Ĝi servos dum la venontaj dudek jaroj kiel ĉefa politika kaj jura kadro por la evoluiga kunlaboro de EU kun la 79 ŝtatoj de la tiel nomata Tutmonda Sudo, t.e. kun 47 afrikaj, 16 karibaj kaj 15 pacifikaj landoj, kaj ankaŭ kun la Respubliko de Maldivoj, insulara ŝtato en suda Azio.

Prioritatoj

La nova 402-paĝa konvencio pri partnereco kovras prioritatajn kampojn de reciproka kunlaboro, precipe homajn rajtojn, demokration, pacon kaj sekurecon, homan kaj socian evoluon, inkluzivan kaj daŭrigeblan ekonomian kreskon kaj evoluon, median daŭripovon kaj klimatan ŝanĝiĝon, migradon kaj moviĝadon.

La konvencio enhavas unu komunan bazon, kiu validas por ĉiuj kontraktantaj partioj, kaj tri specifajn regionajn protokolojn por Afriko, Karibio kaj Pacifiko, kun fokuso al la specifaj bezonoj de ĉiu el ĉi tiuj regionoj.

Subskribo kaj valideco

En la nomo de EU la novan konvencion subskribis Jutta Urpilainen, eŭropa komisionanino pri internaciaj partnerecoj, kaj Pilar Cancela Rodríguez, ŝtata sekretariino pri internacia kunlaboro de Hispanio (kadre de la hispana prezidado en EU en la dua jarduono de 2023).

La konvencio estas provizore aplikata ekde la 1a de januaro 2024. Ĝi ekvalidos post la aprobo de la Eŭropa Parlamento kaj ratifiko de la kontraktopartioj, t.e. de ĉiuj EU-membroŝtatoj kaj almenaŭ du trionoj de la AKP-ŝtatoj.

Geopolitika mejloŝtono

La subskribo kaj akiro de valideco de la konvencio signifas por la EU gravan geopolitikan mejloŝtonon, kiu konfirmas la konservadon de specialaj rilatoj kun la 79 AKP-ŝtatoj, bazitaj sur privilegia jura kadro.

Laŭ diplomatoj kaj politikologoj, la nova konvencio donas al ambaŭ partioj la ŝancon esence plifortigi sian komunan tutmondan kunlaboron plurflankan, ekzemple por kreado de novaj aliancoj en diversaj internaciaj forumoj, ĉar la sumo de ĝiaj kontraktantaj ŝtatoj (106 = 27 EU-statoj + 79 AKP-ŝtatoj) reprezentas pli ol duonon de la membroŝtatoj de Unuiĝintaj Nacioj (UN) 4.

Fina noto

La samoa diplomatio atingis la celon kaj sukcese reprezentis sin sur la internacia scenejo. Oni povas nur esperi, ke la nova Konvencio de Samoo realiĝos en la praktiko en la konkretaj geografiaj regionoj de la mondo. Oni memoru, ke neniu konvencio estas ideala, sed ĝi reprezentas nur la necesan bazan juran kadron por progresigo de reciprokaj rilatoj por venonta periodo. Ĝi postulas ankaŭ ŝanĝon en la pensado de gvidantoj de la kontraktantaj ŝtatoj.

1. La termino AKP-ŝtatoj estas mallongigo de la internacia organizaĵo de (ĉi-momente) 79 ŝtatoj el tri regionoj (angle: Organisation of African, Caribbean and Pacific States, ACP states; france: Organisation des États d'Afrique, des Caraïbes et du Pacifique, OEACP).

2. La plena nomo estas: Partnereca Konvencio inter Eŭropa Unio kaj ĝiaj membroŝtatoj unuflanke, kaj la membroj de la Organizaĵo de Afrikaj, Karibaj kaj Pacifikaj Ŝtatoj aliflanke. Pli detale vidu la dokumenton de la Konsilio de EU 2021/0145(NLE), 8372/1/23 REV 1.

3. Vidu ekz. https://www.files.ethz.ch/isn/125455/1399 Georgetown Agreement.pdf

4. UN havas 193 membroŝtatojn.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius HAUSER estas emerita ambasadoro de Slovakio.

Politiko

ISRAELO

Perforto hantas la araban komunumon

En 2023 pli ol 211 arabajn civitanojn de Israelo murdis aliaj arabaj civitanoj. Tio okazas en lando, kie loĝas 2,03 milionoj da araboj (t.e. 21,1 % de la israela socio) laŭ la israela centra oficejo pri statistiko.

La nombro de murdoj kreskas jam de kelkaj jaroj kun la escepto de 2022: en la antaŭa jaro estis 116 murditoj en la araba socio, 128 en 2021, 114 en 2020, 93 en 2019, 79 en 2018, kaj 72 en 2017. Preskaŭ ĉiutage la israela gazetaro ricevas mesaĝojn pri vunditoj en arabaj vilaĝoj aŭ urboj; kelkfoje okazas multhoma batado aŭ pafado kontraŭ domoj kaj kontraŭ homoj surstrate.

Krimorganizaĵoj plifortiĝis

La ĉefa kialo de tiu ĉi plimultiĝo de perforto inter la israela-araba komunumo estas plifortiĝo de la krimorganizaĵoj tie. Tio okazis pro la agado de la israela polico kaj la jursistemo kontraŭ kelkaj el la pli grandaj judaj krimfamilioj en la lasta jardeko. En la vakuigitan spacon eniris arabaj krimfamilioj, inter kiuj hodiaŭ la plej grandaj kaj fortaj estas Al Ĥariri, Abu Latif, Arar, Karaĝah, Ĝaruŝi, Abu Al Kijan kaj Al Arajeŝ. Ili pruntedonas monon en la nigra merkato, vendas malpermesitajn pafilojn kaj drogojn, postulas protektmonon, rabadas ktp.

Malriĉeco en la araba komunumo

53 elcentoj el la arabaj familioj en Israelo estas malriĉaj, 39 elcentoj de la arabaj junuloj (18–25 jaraĝa) nek laboras nek studas, kontraŭ 13 elcentoj en la juda komunumo, kies junuloj plejparte servas en la armeo (18–21-jaraĝaj). Tia situacio igas la arabajn junulojn facilaj celoj de rekrutigado al la krimorganizaĵoj. Malriĉeco en la araba komunumo ne permesas al multaj araboj ricevi bankkrediton; pro tio, mankas monfluo al arabaj familioj kaj firmaoj. Tio igas, ke oni serĉas la necesan monon kaj en la nigra merkato kaj ĉe la krimorganizaĵoj.

Malfido al polico

La rilato inter la araba komunumo kaj la israela polico ĉiam estis kompleksa. La plej brula punkto estis manifestacioj de la arabaj civitanoj de Israelo en oktobro de la jaro 2000, dum la dua Intifado (Palestinaj tumultoj). Tiam, la manifestaciantoj ĵetis ŝtonojn kontraŭ la israela polico, kiu reagis per pafado, tiel mortigante 12 arab-israelajn civitanojn kaj unu palestinanon (tiam mortis ankaŭ unu judo pro iu ĵetita ŝtono). Aliaj konfliktoj kun la polico okazis, kiam oni detruis ne-permesitajn konstruaĵojn en la arabaj vilaĝoj, ĉar kutime la israela registaro ne donas tiajn permesilojn al arabaj civitanoj. La malfido inter la araboj kaj la polico malhelpas trakti kun la krimorganizaĵoj, kaj ĉefe kolekti malpermesitajn pafilojn, kiuj tre oftas en la vilaĝoj arabaj.

Investoj por la araboj

En decembro 2015 la tiama registaro, kies ĉefministro estis Netanjahu, decidis pri kvinjara plano por ekonomie plifortigi la araban komunumon, per investoj de 15 miliardoj da ŝekeloj. Tial, en la lastan kaj tre diversan registaron de Bennet kaj Lapid eniris unuafoje en la historio de Israelo la araba (islama) partio Raam. Raam volis trakti la problemojn de la araba komunumo, kaj ĉefe la problemon pri perforto. Tiu registaro daŭrigis la investojn en la arab-israela ekonomio kaj faris dekjaran planon pri batalado kontraŭ la krimorganizaĵoj. La plano enhavis, inter aliaj aferoj, la konstruadon de novaj policaj centroj en la arabaj vilaĝoj, la rekrutigadon de araboj en la policon kaj plibonigon de la kunlaboro inter la polico kaj la arabaj urbestraroj.

Forigo de investoj

Tamen, la nova dekstrema registaro de Netanjahu substituis kaj haltigis multajn el tiuj planoj, ĉesigante la investojn en la araba komunumo kaj la planojn kontraŭ la krimorganizaĵoj. Netanjahu nomumis ministro pri interna sekureco la dekstreman politikiston Itamar Ben Gvir, kiu estas konata pro sia rasismo kaj iam estis kondamnita pro subteno de la juda teror-organizaĵo Kaĥ. Ŝajnas, ke tiu Ben Gvir ne vere zorgas pri la senbrida perforto en la araba komunumo: post sia enoficiĝo li ŝanĝis la nomon de la gvidata organo al „ministerio pri nacia sekureco”.

Nican CVI KOHEN

Israelo

Nican CVI KOHEN estas israela ĵurnalisto de la novaĵretejo Davar, de la israela ĝenerala laborista sindikato, edukisto kaj sociala aktivulo.

IRLANDO

Amaso da oro serĉas mastron

En julio 2023 la Nacia Partio de Irlando oficiale anoncis, ke du gravaj membroj de la partio ŝtelis oron el la trezorejo. La prezidanto, Justin Barrett, forte kondamnis la agon ne nur kiel perfidon al la partio sed ankaŭ kiel perfidon kontraŭ Irlando.

La polico rapide trovis la oron kaj transmetis ĝin en sekuran lokon. Sed la rakonto iĝis eĉ pli bizara, ĉar temis ne pri eta sumo, sed pri 400 000 eŭroj da oro. Tia kvanto da riĉaĵo estus impona eĉ por la plej grandaj partioj de Irlando, sed la Nacia Partio estas eta kaj iom obskura. Dum la pasinta voĉdonado la dek kandidatoj ricevis nur 4773 voĉojn – 0,2 % de la tuto. Kiel tia eta partio povis gajni tiom da mono?

Laŭ irlanda leĝo ĉiu partio devas prezenti ĉiujare financan raporton pri siaj enspezoj kaj elspezoj: tamen ekde sia fondiĝo en 2016 la Nacia Partio neniam faris tion. Tio eblis, ĉar oni ne antaŭvidas punon por tiuj, kiuj ne plenumas la postulon.

La Nacia Partio estas ekstremdekstra partio, kies ĉefa ideologio estas politiko kontraŭ enmigrado, konsiderata kiel komploto de la tutmonda elito por detrui kaj anstataŭi la indiĝenajn irlandanojn. Ĝiaj ĉefaj agadoj estas protesti ekster loĝejoj por rifuĝintoj, diskonigi mensogojn pri la rifuĝintoj, kaj postuli, ke la loĝejoj estu rezervitaj al irlandanoj. Ĝi ankaŭ kontraŭas abortigon, kovimleĝojn kaj Eŭropan Union.

Sed estis alia strangaĵo en la „ora” afero: unu el la akuzitoj, la vicprezidanto James Reynolds, deklaris, ke fakte li estas la vera prezidanto de la partio, kaj ke oni eksigis Justin Barrett antaŭ la movo de la oro. Reynolds do asertis sian rajton disponi pri la oro laŭ sia plaĉo. Barrett siavice malagnoskis tion, asertante sian prezidantecon.

Post pluraj monatoj la oro ankoraŭ daŭre kuŝas ĉe la polico, ĉar neniu venis kaj pruvis, kiu estas la laŭleĝa mastro.

Robert NIELSEN
korespondanto de MONATO en Irlando

MEZA AFRIKO

Kongo: senelirejaj vivkondiĉoj

La oriento de Kongo Kinŝasa (Demokratia Respubliko Kongo), precipe la provincoj Norda Kivuo, Suda Kivuo kaj Ituri, troviĝas en senelirejaj vivkondiĉoj jam dum jardekoj. La vivo de la senkulpa loĝantaro estas mizera pro diversaj krimulaj grupoj, interalie CADECO 1, ADF NALU 2 kaj M23 3. Ĉi-lasta estas ruanddevena ribelmovado, kiu laŭepoke alinomiĝis: AFDL (1996), RCD (1998), CNDP (2008), M23 (2012–2013 kaj 2022 ĝis nun) kun la pura intenco uzurpi la orientan parton de D. R. Kongo, io, kion lokaj loĝantoj malakceptas.

La tuta situacio pri tiu ĉi preskaŭ eterna milito ŝajnas ne sufiĉe atentoveka por multaj, kvankam ĝi jam forprenis la vivon de pli ol 10 milionoj da homoj kaj igis pliajn milojn forfuĝi diversdirekte. Tiuj, kiuj ne sukcesis fuĝi, vivaĉas sub la brutala jugo de la invadintoj.

La orient-konganoj suferas severan malsekurecon kaj intermitajn fatalajn militojn kun priŝtelado de domoj, rabado, murdado kaj perfortado ekde la eniro en la tiaman Zairon de ruandaj rifuĝintoj, kiam en 1996 AFDL de Laurent D. Kabila helpe de ruandaj soldatoj minacis renversi la ŝtatpovon de Mobutu.

M23, Movado de la 23a de marto

La 23an de marto 2009 okazis politikaj interparoloj inter la tiama registaro kun CNDP 4 sekve de ĝia invado. Poste okazis miksiĝo de la ribeluloj de CNDP kun tiuj de FARDC 5. Tamen en 2012 ili ekribelis kaj kreis grupon M23 kun la preteksto, ke la registaro malobservis la interkonsentojn de la 23a de marto. Reviviĝinte jarkomence de 2022, ĉar fakte M23 estis venkobatita fine de 2013 de kolonelo Mamadu Ndala, ĝi profitis el la koruptiĝemo de kelkaj perfidemaj armeestroj kaj fratoj enŝteliĝintaj en la kongan armeon kaj aliajn ŝtatajn instancojn. Tiel ĝi sukcesis konkeri la teritoriojn Rutshuru, Nyiragongo kaj parton de Masisi en Norda Kivuo.

Dum mandato de Tshisekedi

Kiam Joseph Kabila forlasis la potencon en januaro 2019, la eksiĝinta potenco sagace testamentis al sia posteulo delikatan dosieron pri la interkonsentoj konkluditaj kaj subskribitaj (sed ankoraŭ ne aplikitaj) de li kun M23. Tiuj interkonsentoj celis la remiksadon de soldatoj de FARDC kun eksterlandaj elementoj, en la kongan armeon kaj en aliaj instituciojn de D.R. Kongo.

Prezidento Tshisekedi, kiu ĵus ekhavis la potencon, tuj komprenis la gravecon de la danĝero, kiun trairas la lando. Li do decidis, ke sub lia mandato absolute ne okazos nova miksiĝo, kiu rezultigus enfiltriĝon de eksterlandaj elementoj en la armeon, en la sekurecajn servojn kaj en la politikajn kaj civilajn instituciojn de D. R. Kongo. Tiuj eksterlandaj elementoj venantaj ĉefe el Ruando ja havis la mision malkaŝe subfosi la sekurecon, suverenecon kaj teritorian integrecon de D. R. Kongo. Ĉi tio estis la deirpunkto de ĉi tiu nova konflikto kun Ruando leviĝinta ekde la jarkomenco de 2022 helpe de Ugando, sub la kovro de M23.

Tshisekedi decidis sekvi kiel tujan komencan solvon diplomation anstataŭ militon. Najrobio (Kenjo) kaj Luando (Angolo) ludis gravan rolon ĉi-rilate, sed tamen la ruanda prezidento neas sian subtenon al M23, malgraŭ la evidentaj pruvoj. Se tamen la konga prezidento simple konsentus apliki, kiel postulis M23, la interkonsenton subskribitan sub Kabila, teorie ne estus nova milito kun Ruando pro tiu sama preteksto. Sed fari tion signifus simple permesi al Ruando daŭre kolonii kaj trudi siajn diktaĵojn kaj siajn kvar volojn al D. R. Kongo: prirabi ĝiajn naturajn riĉaĵojn, amasbuĉi homojn, seksperforti kaj mistrakti la konganojn.

Orient-Afrika Komunumo

En marto 2022 D. R. Kongo oficiale aliĝis al la Orient-Afrika Komunumo (EAC laŭ la anglalingva mallongigo), en kies konsisto estas la agresantaj fratoj. Pro la sekureca krizo, D. R. Kongo kaj EAC subskribis pakton pri deplojo de komunaj regionaj EAC-trupoj en la pasintjara septembro por forneniigi la malbonajn fortojn. Sekve de la du komunaj kunvenoj de la 12a kaj la 22a de decembro 2022 inter M23, oficialuloj de la regiona forto de EAC kaj kelkaj membroj de la Komuna Kontrol-Mekanismo de la Regiono de Grandaj Lagoj, M23 tiam montris „geston de bonvolo” per retiriĝo el la konkeritaj teritorioj, sed tio estis pura ruzo por elturniĝi en atakoj de novaj vilaĝoj. Nuntempe la sinteno de la regiona EAC-forto ne estas komprenebla. Ili devojiĝis de sia misio pri senarmigo kaj forneniigo de M23 kaj aliĝis al ĝi. „Ĉu dua MONUSCO?” demandas sin orient-konganoj^6.

Wazalendo

Laŭ artikolo 63 de la konga konstitucio, kreiĝis en 2023 grupoj de patriotoj nomataj Wazalendo, kiuj decidis kontraŭstari M23-n kaj defendi la landon, dum FARDC daŭre respektas batalhalton konkluditan en Angolo. Dum tiuj kolizioj, Wazalendo sukcesis deloki M23-n el kelkaj el ĝiaj strategiaj lokoj, sed pro manko de subteno la klopodo ŝajnas fiaski.

MONUSCO

La taĉmentoj de UN, MONUSCO, estas en D. R. Kongo de pli ol 20 jaroj kiel observantoj, kvankam oni atendis de ili defendon. Lastatempe ili kune kun FARDC lanĉis Operacon

Springbok, iniciaton kiu celas bremsi la antaŭeniron de M23 direkte al la urbo Goma kaj la urbeto Sake. Nord-kivuanoj kritikas tiun iniciaton faritan kelkajn tagojn antaŭ la fino de la mandato de MONUSCO en D. R. Kongo.

La situacio restas streĉa, kaj kolizioj daŭre devigas centojn da loĝantoj fuĝi de siaj hejmoj.

SADC

Ŝtatestroj de la sud-afrika regiono, SADC 7, kunsidis la 4an de novembro 2023 en Luando, Angolo. Temis pri eksterordinara pintkunveno por diskuti la situacion en la oriento de D. R. Kongo. Dum ĉi tiu kunveno temis precipe pri sendo de regiona forto de SADC por anstataŭi tiun de la Orient-Afrika Komunumo, kiun Kinŝaso nun volas foririgi. „Ĉu vere tiuj taĉmentoj fidinde helpos restarigi pacon en orienta Kongo?” demandas sin nord-kivuanoj. Laŭ ili, la registaro devus fidi la patriotojn (Wazalendo) anstataŭ venigi en Kongon diverslandajn soldatojn, kiuj prezentas fatalan danĝeron por la ŝtata suvereneco. Usono siaflanke devigas la registaron de Kinŝaso retrovi pacon per dialogo kun la estroj de M23, kion ĝi rifuzas delonge.

Joe MO

D. R. Kongo

1. CADECO: Coopérative pour le Développement du Congo (Kooperativo por la evoluigo de Kongo).

2. ADF NALU: Forces Démocratiques Alliées – l'Armée Nationale pour la liberation de l'Ouganda – Aliancaj Demokrataj Trupoj – Uganda Nacia Liberiga Armeo).

3. M23: Mouvement du 23 Mars – Movado de la 23a de marto.

4. CNDP: Congrès National pour la Défense du Peuple – Nacia Kongreso por la defendo de la popolo.

5. FARDC: Forces Armées de la République Démocratique du Congo – Armitaj Trupoj de D. R. Kongo.

6. MONUSCO: Mission de l'Organisation des Nations Unies pour la Stabilité en RD Congo – Misio de Unuiĝintaj Nacioj en la Demokratia Respubliko Kongo.

7. SADC: Southern African Development Community – Sud-Afrika Evolu-Komunumo.

GREKIO

The Economist nomumis la landon de la jaro 2023

Fine de decembro 2023 la internacie disvastiĝinta gazeto The Economist nomumis Grekion kiel „landon de la jaro”. Temas pri neformala agnosko establita unuafoje en 2013 de la ŝatata brita publikaĵo. Laŭ la klarigoj kaj pravigoj donitaj de la redakcio, post multjara iompostioma restrukturado, kiu estis aparte malfacila kaj postulis grandajn fortojn kaj rezignojn, Grekio finfine sukcesis akiri la supron en la jara rangotabelo, kiun kompilas la gazeto koncerne al plej bonfartaj ekonomioj.

Oni konsideras tiusence aparte grava kaj signifoplena la reelekton en junio 2023 de la centro-dekstra registaro de la lando, gvidata de Kyriakos Mitsotakis [kirjakos micotakis], kun ties ekstera politiko amika al Usono kaj Eŭropa Unio, kaj samtempe singarda antaŭ (kiel Grekio ortodoksa) Rusio.

Ĉu instrua modelo?

The Economist montras, ke, spite al iama proksimiĝo al falego kaj kolapso, eblis en Grekio plenumi tutan serion da rimarkindaj, logikaj kaj raciaj soci-ekonomiaj reformoj, rekonstruante la socian kontrakton kaj montrante moderan patriotismon. Laŭ la gazeto Grekio povas esti instrua modelo por ĉiuj demokratoj en la mondo, kiuj volas celi venkon kaj ne cedi al la plej ekstremismaj movadoj.

La nuna situacio en Grekio estas komparata en la sama artikolo kun tiu de la sud-balkana lando en la antaŭa jardeko, kiam ĝi estis „paralizita” de la ŝuldokrizo kaj fariĝis eĉ objekto de mokado en Wall Street, kaŭze de malfortigitaj enspezoj, disrompita socia kontrakto kaj la senbrida antaŭeniro de ekstremismaj partioj same dekstre kiel maldekstre. La registaro estis tiel bezonoplena, ke ĝi turniĝis al Ĉinio, vendante la havenon de Pireo (apud Ateno) al ĉina firmao.

Estas substrekate, ke Grekio neniel estas perfekta. Oni aludas fakte al la mortiga trajnkolizio okazinta ĉe Tempi komence de 2023, kiu malkovrigis „korupton kaj malbonajn infrastrukturojn”, same kiel al la „subaŭskulta skandalo” 1 kaj al la „malbona traktado de enmigrintoj”, kie evidentiĝas kroma spaco por plibonigoj rilate al individuaj liberecoj.

Konkurantoj

Inter la ceteraj landoj, kiujn The Economist konsideris kiel eblajn gajnontojn ĉi-jare pro diversaj kialoj, estas menciitaj Brazilo, Pollando, Orienta Timoro, Liberio, Filipinoj, Finnlando, Moldavio kaj Ukrainio, la venkinto de la antaŭa jaro.

Pasintaj gajnintoj

The Economist elektas la „landon de la jaro”, bazante sin sur la nivelo de pliboniĝo en iuj ŝlosilaj sektoroj. En la pasinteco, tiu ĉi neformala agnosko estis donita al Italio (pro la reformoj, kiuj okazis sub Mario Draghi), Tunizio (pro ĝia demokratiĝo), Uzbekio (pro la abolo de trudata laboro en la kotonkampoj) kaj Kolombio (pro la pac-akordo kun la ribeluloj).

Roberto PIGRO
korespondanto de MONATO por Italio, Kipro kaj Grekio

Roberto PIGRO estas instruisto kaj lingvisto.

1. La registaro de Kyriakos Mitsotakis estas akuzita pri spionado kontraŭ opoziciaj politikistoj kaj ĵurnalistoj. Parto de la greka gazetaro nomas la skandalon Predatorgate, ĉar la sekretaj servoj uzis por la subaŭskultado la israelan programaron Predator.

Moderna vivo

MONUMENTOJ

Omaĝo al donacantoj de homaj organoj

En oktobro de 2023 la unua monumento por donacantoj de homaj organoj estis inaŭgurita en Slovakio.

La monumento situas en la nacia tombejo 1 en la historia urbo Martin (ĉirkaŭ 230 km for de la ĉefurbo Bratislavo), kie ripozas multaj slovakaj eminentuloj, kaj kie homoj povas simbole dankadi pro savo de sia vivo. La plej proksima simila monumento por donacantoj troviĝas en Prago, Ĉeĥio.

La bronza monumento estis kreita de la slovaka arta skulptisto Milan Orság. Ĝi montras la homan koron – duone anatomian duone lirikan – apogatan de triopo de manoj, kiuj simbolas la manojn de donacantoj, ricevantoj kaj kuracistoj.

Sur la piedestalo de la monumento estas skribita la sekva lirika teksto:
Koro ankaŭ dufoje reviviĝi povas;
tiu, kiu ĝin donas, foriras.
Kaj miraklon faros la skalpeloj de la kuracisto,
kiam li la malsanan koron anstataŭigas per sana koro.
La koro jam povas bati.
Kvankam per dancado,
mi silente kliniĝas antaŭ lia donacanto.

Donaco kaj transplantado de homaj organoj estas efika metodo de kuracado okaze de akriĝanta misfunkcio de unu el la esencaj organoj. En 2022, donacantoj en Slovakio savis pli ol 180 homajn vivojn. Entute pli ol 4 000 slovakaj homoj vivas kun donacita organo.

Kampanjo „La Sep Vivoj”

Kompare kun aliaj eŭropaj landoj, Slovakio signife malantaŭas pri donacado de homaj organoj. Ĉi tiun situacion oni volas ŝanĝi per la kampanjo „La Sep Vivoj”, kiun realigas Slovaka Societo de Transplantologio de post 2015. La kampanjo baziĝas sur realaj rakontoj de pacientoj, kiuj en la pasinteco ricevis fremdan homan organon kaj hodiaŭ, danke al ĝi, vivas plenvaloran kaj aktivan vivon.

La ĉefa mesaĝo de la kampanjo por vasta publiko estas la sekva: unu donacanto, donacante siajn organojn (ekz. koron, pulmojn, renojn, hepaton, pankreaton ktp.) povas savi ĝis sep homajn vivojn. Nuntempe ekzistas ses operaciejoj en Slovakio, kie estas farataj organtransplantadoj. Donacado de homaj organoj estas anonima en Slovakio.

Projektoj de Eŭropa Unio

Donacado kaj transplantado de homaj organoj estas tikla, delikata kaj kompleksa temo. Ne mirinde do, ke ĝi postulas la plenan atenton kaj aktivan partoprenon de la socio. Ne multaj legantoj scias, ke Eŭropa Komisiono kaj Konsilio de Eŭropo kunlaboras kun membroŝtatoj kun la celo pliigi la nombron de organdonacantoj, plibonigi transplantajn sistemojn kaj certigi la bonkvalitecon kaj sekurecon de transplantaj proceduroj. Krom tio, Eŭropa Unio kunfinancas plurajn projektojn 2 en ĉi tiu areo.

1. La slovaka nacia tombejo estas fondita fine de la 18a jarcento. En la jaro 1967 ĝi estis proklamita kiel nacia tombejo kaj nacia kultura memoraĵo.

2. Kelkaj el la projektoj estas: Atingo de ampleksa kunordigo pri organdonaco tra Eŭropa Unio (Achieving Comprehensive Coordination in Organ Donation throughout the European Union, ACCORD ), Faciligi interŝanĝon de donacorganoj en EU-membroŝtatoj (Facilitating Exchange of Organs Donated in EU Member States, FOEDUS) kaj Internacia Datumbazo pri organdonacado kaj transplantado (International Registry of Organ Donation and Transplantation, IRODAT).

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio.

La monumento, kiu omaĝas la donacantojn de organoj, situas en la nacia tombejo en la urbo Martin. Foto: SONYA HAUSEROVA

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Komputado

LINUKSO

Pingveno: alia elekto

Kiom aĝas via komputilo? Mia plej juna komputilo aĝas pli ol 3 jarojn, kaj la plej maljuna 12 jarojn. La lastan mi plifortigis antaŭ jaro per aldonitaj pecoj: mi duobligis la memoron de 4 GB (gigabajtoj) al 8 GB kaj aldonis SSD-diskon de 128 GB, kio pli potencigis ĝin.

Danke al moderna produkta tekniko komputilo povas uziĝi dum multaj jaroj senprobleme. Sed, malkiel aliaj iloj, komputilo devas funkcii kun mastruma sistemo, sen kiu ĝi estas nur amaso da senvivaj metalo kaj plasto.

La plej multe uzata mastruma sistemo de personaj komputiloj estas Vindozo (Microsoft Windows), kiu estas la sola sistemo de plej multaj personaj komputiloj. La firmao Microsoft nun lanĉas novan generacian version de Vindozo ĉiam denove post kelkaj jaroj. Post la apero de nova generacio la antaŭa perdas teknikan subtenon post kelkaj jaroj. Por eviti sekurecan riskon estas pli bone, se uzantoj ĝisdatigas la mastruman sistemon al la plej nova. Kvankam por okupi pli grandan merkatan porcion

Microsoft nun permesas, ke uzantoj senpage ĝisdatigu al la nova sistemo, malnovaj komputiloj ofte tamen ne kapablas uzi la novan sistemon, kiu postulas pli novan kaj fortan aparataron.

Ekzemple, antaŭ kvin jaroj mi aĉetis tekokomputilon kun Vindozo 10. Kvankam mi rajtas ĝisdatiĝi senpage al Vindozo 11, tamen mia tekokomputilo ne povas uzi tiun novan sistemon, ĉar mankas en ĝi la ico

Fidata Platform-Modulo (Trusted Platform Module – TPM). Ankaŭ komputiloj kun Vindozo 7 alfrontas la saman problemon.

Jen dilemo: la komputilo ankoraŭ vivas sane, kaj oni ne volas forĵeti ĝin, sed daŭre uzi ĝin kun malnova kaj ne plu subtenata mastruma sistemo signifas riskon. Oni devas elekti, ĉu aĉeti novan komputilon aŭ daŭre uzi la malnovan kun sekureca risko. Ĉu oni volas multekostan sekurecon aŭ senpagan riskon?

Feliĉe estas alia elekto.

Ĉu vi ŝatas pingvenojn?

Pingveno, la simbolo de Linukso.

Pingveno plaĉas al multaj homoj, kaj samtempe ĝi estas simbolo de Linukso (Linux), mastruma sistemo libere uzebla, kopiebla kaj ŝanĝebla. Malkiel Vindozo, por kiu oni devas pagi, Linukso estas senpaga, kaj ĉiu rajtas modifi ĝiajn fontkodojn.

Linukso havas multajn versiojn, tiel nomatajn „distribuaĵojn”, inter kiuj estas Ubuntu, Debian, Fedora, Linux Mint, Kali Linux, Tails, Red Hat kaj aliaj. Por novulo estas malfacile elekti la taŭgan distribuaĵon.

Kiel uzanto de Linukso de longa tempo mi rekomendas du distribuaĵojn: Linux Mint kaj Puppy Linux.

Por ne tre malnova komputilo Linux Mint estas konsiderinda elekto. La plej nova versio estas 21.2, kiu postulas 2 GB da memoro kaj 20 GB da diskospaco, sed 4 GB da memoro kaj 50 GB da diskospaco estas rekomendataj. Ĝia grafika uzantointerfaco (GUI) estas simila al tiu de Vindozo 7, pro kio uzantoj de Vindozo tre facile kaj rapide kutimiĝas al ĝi. En la sama aparatara kondiĉo Linux Mint funkcias pli rapide ol Vindozo 11.

Oni povas uzi Linux Mint en multaj lingvoj, inter kiuj certe ne mankas la angla, ĉina, hispana, germana, rusa, araba kaj aliaj grandaj lingvoj, sed ankaŭ Esperanto, la maoria, la latva kaj aliaj malpli grandaj. La retejo de Linux Mint estas linuxmint.com.

La komenca menuo de Linux Mint 21.2, kiu estas facile uzebla por uzantoj de Vindozo 7 kaj Vindozo 10.

Ĝenerale mi uzas komputilon por verki artikolojn, fari kalkulojn kaj grafikaĵojn, redakti bildojn, aŭskulti muzikon kaj esperantajn elsendojn, spekti filmojn, retumi, administri retejon kaj komunikiĝi kun alilandaj esperantistoj. En Linukso mi povas fari ĉion, kion mi faras en Vindozo.

Multaj distribuaĵoj de Linukso kaj linuksaj programoj havas esperantan version, do amatoroj de Esperanto povas sperti esperantan etoson kun Linukso.

Por komputiloj tre malnovaj, ekzemple tiuj, kiuj havas nur 2 aŭ eĉ 1 GB da ĉefmemoro, oni povas provi Puppy Linux, distribuaĵon malgrandan kaj rapidan. Ĝia retejo estas puppylinux-woof-ce.github.io.

Puppy Linux estas malgranda distribuaĵo: la grando de la instal-dosiero estas nur 538 MB, dum tiu de Linux Mint estas 2,9 GB, kaj Vindozo 11 ampleksas ĉirkaŭ 5 GB. Mi instalis ĝin en VirtualBox (programo de la firmao Oracle por virtuala komputilo).

Por testi ĝian funkciadon en malpotenca komputilo mi asignis al ĝi nur 1 GB da ĉefmemoro, sed tio jam sufiĉis por samtempe retumi, verki kaj trakti bildon. Puppy Linux vere estas savilo de malnovaj komputiloj.

En komputiloj la disko estas pli granda ol la ĉefmemoro, sed malpli rapida. Ĝenerale oni instalas la mastruman sistemon en la diskon. Kiam komputilo funkcias, ĝi sendas la necesajn programojn kaj datumojn en la ĉefmemoron, kio kostas certan tempon. Sed

Puppy Linux povas instali kaj funkciigi la tutan mastruman sistemon en la ĉefmemoro, kio rapidigas la funkciadon.

Krome, oni povas instali Puppy Linux en kunporteblan USB-poŝmemorilon, en kiu oni povas ankaŭ konservi personajn datumojn. Do vi povas kunporti ĝin kiel vian personan komputilon. Laborante per komputilo de alia persono, vi ne bezonas uzi ĝian sistemon kaj ne influas ties personajn datumojn. Fininte la laboron, oni povas foriri kun sia USB-poŝmemorilo, lasante neniun spuron en la alia komputilo.

Viaj mastruma sistemo kaj personaj datumoj en malgranda USB-poŝmemorilo.

Puppy Linux ne estas la plej malgranda distribuaĵo de Linukso. Tamen, se konsideri samtempe la grandon kaj funkciojn, ĝi estas la plej taŭga sistemo por malnova komputilo.

LIU Xiaozhe (Solis)

korespondanto de MONATO en Ĉinio, fondinto kaj administranto de reto.cn

Scienco

ALBANIO

Malkovriĝis la plej malnova loĝloko en Eŭropo

En la lastaj kvar jaroj, arkeologoj albanaj (Akademio pri Albanologiaj Studoj/ASA) kaj svisaj (universitato de Berno) entreprenis esplorojn en la ĉirkaŭaĵoj de la turisma vilaĝo Lin en Albanio, ĉe la bordo de la lago Ohrid. Analizante la elfositaĵojn, oni konkludis, ke en la apuda vilaĝeto Buqezё, en areo de 35 000 kvadrataj metroj, ne malproksime de Lin, iam loĝadis homoj, kiuj unuafoje antaŭ 8000–9000 jaroj, praktikis agrikulturon. Tiu ago nur poste disvastiĝis de tie al la itala duoninsulo (Apeninoj) kaj al cetera Eŭropo.

Antaŭ jarcento, en la pac-konferenco en Parizo, la ĉefo de la albana delegacio, pastro Gjergj Fishta (poeto kaj publicisto), deklaris al la reprezentantoj de la grandpotencoj „Diru al mi, kiu kondukis la unuajn bovojn por plugi en Eŭropo”, tiel subkomprenante, ke tion faris trako-iliroj, nome la antaŭuloj de la nunaj albanoj. La verecon de tiu deklaro konfirmas ankaŭ la lasta malkovro fare de la alban-svisa teamo de arkeologoj.

Analizoj

Laŭ la direktoro de la projekto, Adrian Anastasi, estas malkovritaj lignaj elementoj, atestantaj pri la maniero de konstruado kaj pri arkitekturo. Aperis laboriloj el fortika ŝtono, ceramikaĵoj, fragmentoj el bestaj ostoj kaj sedimentaj specimenoj, kiujn oni sendis por analizoj al laboratorioj de Oxford. La svisa profesoro Albert Hafner asertis, ke tiu palafita loĝloko estas du mil jarojn pli malnova ol la lokoj jam trovitaj en Svisio. Laŭ la svisa ambasadoro, la novaj malkovraĵoj povos altiri pli da turistoj al Albanio.

Bardhyl SELIMI
korespondanto de MONATO en Albanio

Bardhyl Selimi (1945) finstudis pri matematiko en la universitato de Tirano. Li estas kunlaborinto de PIV. Pro sia rolo en la plifortigo de la albana Esperanto-movado li ricevis la Diplomon pri Elstara Agado de Universala Esperanto-Asocio.

KUBO/ĈINIO

Kuracilo antaŭenigas fruktodonan kunlaboron

„Bioteknika kunlaboro inter Ĉinio kaj Kubo bonorde marŝas,” certigis Bai Xianhong, direktoro de la ĉina/kuba kunentrepreno Biotech Pharma (BPL), per ekskluziva intervjuo al kuba novaĵ-agentejo Prensa Latina. Li ankaŭ dankis al fakuloj el la plej granda insulo inter Antiloj pro ilia rimarkinda kontribuo al la aprobo de Nimotuzumab. Temas pri unuklona antikorpo homecigita, kiu celas kuraci pankreatan kanceron. Tiu kuracilo simbolas kaj pruvas la fruktodonan kunlaboron inter la du landoj, aldonis Bai.

Pri Nimotuzumab

La rezultoj de klinika studo, plenumita en 23 esplorcentroj tra la tuta lando, ebligis validigi la efikecon de tiu injektebla medikamento. Sekve Ĉinio aprobis ĝian uzadon por trakti pankreatan kanceron sur la propra ega teritorio. Notindas, ke Nimotuzumab estis ne nur la unua produkto enkomercigita de BPL, sed ankaŭ la unua unuklona antikorpo homecigita en Ĉinio ekde 2008, kun rezultoj tre pozitivaj kontraŭ nazofaringa kancero. Por tiu lasta tipo de kancero la celpopulacio konsistis jare el 50 000 pacientoj, sed por pankreata kancero la kvanto atingas 120 000 personojn jare. En la kariba insulo, Nimotuzumab estas aprobita ekde la jaro 2002 de la Centro pri Ŝtata Kontrolo de Medikamentoj, Ekipaĵoj kaj Medicinaj Aparatoj de Kubo (hispana akronimo: CECMED). Ĝin oni vaste uzis ankaŭ kontraŭ kovimo, informis doktorino Tania Crombet Ramos, direktoro pri klinika esplorado en la Centro pri Molekula Imunologio (hispane: CIM). Ŝi ankaŭ aldonis, ke oni testos tiun unuklonan antikorpon eĉ kontraŭ uterkola kancero, kiu estas inter la neoplazioj, kiuj plej okazigis forpasojn en Kubo dum la lastaj jaroj.

Pankreata kancero

Bai emfazis la klinikan urĝecon de efikaj traktadoj kontraŭ tio, kio estas konata kiel „la reĝo de ĉiuj kanceroj”. „Pankreata kancero estas unu el la plej mortigaj tumoroj tutmonde. Frue diagnozi ĝin estas malfacile. Kiam oni trovas la plimulton da okazoj, ili jam troviĝas en progresinta etapo. Metodoj por ĝin elradikigi estas nemultaj, kaj ĝia mortokvanto altas.” Je la lumo de tiuj argumentoj, Nimotuzumab estas utila medikamento por multaj homoj, kies vivespero povos altiĝi pli kaj pli.

Juan Carlos MONTERO MEDINA
korespondanto de MONATO en Kubo

Juan Carlos Montero Medina estas kuba emerita kontisto. Li naskiĝis en 1957 kaj loĝas en la ĉefurbo Havano.

SCIENCO SIMPLIGITA 1

Margherita Hack: imaga babilado kun elstara itala sciencistino

Ĝuste dek jarojn post ŝia forpaso indas per ĉi tiu intervjuo (imaga, sed bazita sur precizaj citaĵoj kaj konvinkoj esprimitaj de ŝi dum ŝia vivo) memorigi – aŭ eble unuafoje konigi – al la legantaro, kiu estis Margherita Hack kaj kian kontribuon ŝi donis al la scienca komunumo en Italio kaj ne nur. Margherita Hack, forpasinta en 2013, estis eminenta STEM-figuro 1 el Italio, kiu iĝis fama pro siaj astronomiaj esploroj kaj kiu ofte paroligis pri si ankaŭ pro siaj opinioj rilate al etiko kaj religio. „La scienca metodo – ŝi foje diris – baziĝas sur racia pripensado kaj evidenteco, dum religia kredo postulas senkonsideran fidemon.”

Tio, kio igas ŝin grava figuro, estas ŝia kapablo enkalkuli sciencon kaj etikan agon en siajn kredojn, publikaĵojn kaj agojn. Ŝi ankaŭ fervore subtenis egalrajtojn en esplorado, batalante por malfermi la pordojn de sciencaj esploroj al ĉiuj, senkonsidere de genro, socia klaso aŭ deveno. Ŝia forta kredo, ke scienco ne havas genron, iĝis devizo por tiuj, kiuj celas rompi barojn en la scienca esplorado.

La itala urbo Triesto, kun sia riĉa scienca historio, havis la privilegion gastigi Margherita Hack dum granda parto de ŝia kariero. La astronomia observejo de Triesto iĝis ŝlosila punkto en ŝia scienca vivo: tie ŝi plenumis esplorojn pri stelaj inerciaj resonancoj kaj malkovris novajn asteroidojn. Ŝia scienca kontribuo igis Trieston centro elstara rilate al astronomia esplorado kaj inspiris generaciojn de junaj sciencistoj en la regiono. Margherita Hack estis produktema verkistino, publikiganta multajn sciencajn artikolojn kaj popularigajn librojn pri scienco. Ŝi verkis pli ol cent artikolojn, kiuj kontribuis al la disvastigo de scioj pri la kosmo, kaj ŝiaj libroj igis astronomion kaj sciencon alireblaj al vasta publiko. Ŝia engaĝiĝo en la popularigado de sciencaj temoj estis unu el la kialoj de ŝiaj populareco, sukceso kaj daŭra influo.

MONATO: Bonan tagon, profesorino. Antaŭ pli detala esploro de la temoj, pri kiuj vi longe okupis vin, ĉu vi bonvolus prezenti vin al nia publiko?

HACK: Kompreneble. Mia nomo estas Margherita Hack: mi naskiĝis en la itala urbo Florenco la 12an de junio 1922 kaj forpasis en Triesto (nordorienta Italio) la 29an de junio 2013. Mi povas nomi min laika persono, kaj mia pensado bazas sin sur agnostikismo. Mi ne kredas je Dio, je animo aŭ postmorta stato, sed mi kredas, ke spiriteco kuŝas en la kapablo ami kaj kompreni aliajn homojn kaj bestojn, sekvanta la stimulan etikan principon „ne fari al aliaj tion, kion vi ne volus, ke ili al vi faru”.

MONATO: Dankon pro tiu klara enkonduko, profesorino Hack. Ni parolu iom pri astronomio, t.e. la fako, en kiu vi estis elstara figuro. Ĉu vi povus kunhavigi kun ni vian pasion pri astronomio kaj klarigi la gravecon kompreni la universon?

HACK: Kun ĝojo. Astronomio estis vere mia plej granda pasio. Estas tiel bele rigardi la ĉielon kaj konstati, ke ĝi estas grandega fizika laboratorio, kiu malvolviĝas super niaj kapoj. Astronomio instruas al ni homoj, ke ni ne estas la centro de la universo, kiel longe oni kredis, kaj kiel kelkaj personoj ankoraŭ volas, ke ni kredu. Ni vivas sur eta planedo ĉirkaŭ mezuma stelo. En nia galaksio ekzistas kvarcent miliardoj da steloj, kaj en la universo ekzistas pli ol cent miliardoj da galaksioj. Ke ni estas unikaj, estas do tre malverŝajne. Scienco diras al ni, kiel io okazis, sed ne diras al ni la kialon. Ni scias, kiel okazis la praeksplodo, kiu estis la komenco aŭ unua stadio de la universo, sed ni ne povas scii, kial estas materiaĵo, kial el kaoso de atomoj kaj partikloj evoluas elementoj, steloj kaj vivaj estaĵoj. Vi eĉ ne povas imagi, kiom amuze estas kompreni, kiel funkcias stelo. Kaj la bela afero estas, ke ĉiuj ĉi aferoj povas esti esplorataj sen lasi sin engluti de la samaj eternaj demandoj plenaj de aroganteco: Kiuj ni estas? De kie ni venas? Kio estas la signifo de nia vivo? Kio atendas nin post la morto?

MONATO: Ankaŭ viaj opinioj pri etiko kaj moralo igis vian agadon konata en Italio. Ĉu vi povus klarigi la ligitecon inter via laikeco kaj viaj ideoj pri etiko kaj moralo?

HACK: Nu, moralaj leĝoj ne estas donitaj al ni de Dio, sed ili ja valoras. Tio ne signifas, ke ili estas malpli gravaj. Fakte, la etiko de nekredanto estas pli pura kaj senegoisma ol tiu de kredanto, kiu agas bone pro la espero pri rekompenco kaj pro la timo de puno en postmorta vivo. Kiel mi ŝatas aserti: en la vivo ne estas io timinda, nur io kompreninda.

MONATO: Vi esprimis ankaŭ fortajn opiniojn pri la traktado de bestoj. Ĉu vi povus klarigi vian opinion tiurilate?

HACK: Mi abomenas viandon, ne pro ĝia odoro, sed pro la penso de kie ĝi venas, pri la suferoj, kiujn travivis vivanta estaĵo, kiu estas mamulo simila al mi. Mi kredas, ke mortigi iun vivantan estaĵon, estas iom kiel mortigi nin mem, kaj mi ne vidas diferencon inter la sufero de besto kaj tiu de homo. La bestoj estas kreitaĵoj de ĉi tiu Tero, ili estas niaj fratoj, kaj tial oni ne devas konsideri ilin kiel objektojn je nia dispono. Ili estas vivantaj estaĵoj kun kapablo ami kaj suferi, kaj tial ni devas trakti ilin kiel niajn fratojn, kiel malgrandajn fratojn. Se homoj emus pripensi la multajn suferojn kaj la nenaturan vivon, al kiuj bestoj estas submetataj, eble multaj abomenus viandon. Sen ajna persona merito, mi estis vegetaranino ekde mia naskiĝo. Mi neniam povus manĝi beston, ĉar tiel mi forprenus la vivon de vivanta estaĵo, kiu antaŭe naĝis, flugis aŭ kuris, por meti ĝin sur pladon. Sen paroli pri la teruraj suferoj, kiujn ni kaŭzas al bestoj en kaĝoj, staloj, kreskejoj. La elekto de vegetarismo ne nur baziĝas sur la rifuzo de mortigo, sed ĝi ankaŭ estas la plej sana kaj ekonomie profita elekto, ĉar per la produktoj de la tero oni povas nutri multe pli da homoj ol per la bestoj nutritaj per ĉi tiuj produktoj.

MONATO: Se paroli pri diversiĝo kaj toleremo, kio estas via opinio pri diverseco kaj inkluziveco?

HACK: Diversiĝo estas riĉeco, ne minaco. Ni lernu toleri kaj aprezi diversiĝon. Ĉu temas pri scienco, religio aŭ politiko, la libereco de opinio devas esti defendata, eĉ se necesas rompi leĝon. Ni forte kontraŭstaru ĉian formon de perforto kaj subpremo, kaj, plej grave, ni kontraŭstaru militon. Ni provu vivi en paco, senkonsidere niajn originon, fidon, haŭton, lingvon kaj tradiciojn. Ĉiuj ni havas komunan originon, ni ĉiuj estas filoj de la evoluo de la universo, de la evoluo de steloj, kaj tial ni ĉiuj vere estas gefratoj. En Italio kaj multaj aliaj landoj oni debatas pri la rajto edziĝi por samseksemuloj. Mi demandu vin: ĉu vere familio de fervoraj, disigitaj katolikoj estas pli sana kaj trankvila ol feliĉa geja paro?

MONATO: En via vivo vi emfazis la gravecon de kulturo kaj scienco. Kio estas via vidpunkto pri la temo? Ĉu la registaro en Italio instigas kaj rekonas la valoron de esplorado?

HACK: Mi diros nur, ke en mia lando, kiam registaro devas ŝpari monon, ĝi regule „tondas” kontribuojn al kulturo kaj scienca esplorado, kiuj estas verŝajne rigardataj kiel senutilaj luksaĵoj.

MONATO: Profesorino Hack, estis privilegio aŭdi viajn vortojn de saĝeco. Dankon pro tiu ĉi lumiga intervjuo.

HACK: Mi vin dankas. La vivo estas vojaĝo de malkovro kaj eterna lernado, kaj estas grave dividi sciojn kaj spertojn por konstrui pli bonan mondon por ĉiuj.

Roberto PIGRO
korespondanto de MONATO por Italio, Kipro kaj Grekio

Roberto PIGRO estas instruisto, lingvisto kaj redaktoro de la scienca rubriko.

1. STEM estas akronimo de la anglaj vortoj Science, Technology, Engineering, Mathematics (scienco, teĥnologio, inĝenierio, matematiko).

Lingvo

NE-PAROLA LINGVO

Atentu certajn gestojn en diversaj landoj!

La ne-parola lingvo estas kompleksa sistemo de komunikado, kiu superas vortojn kaj kelkfoje malfermas tute neimageblan universon. Ĉiu loka kulturo, sur la tuta Tero, posedas proprajn gestojn, siajn vizaĝajn esprimojn kaj korpopraktikojn, kiuj estas naturaj, tuj kompreneblaj por ĉiuj membroj de la loka komunumo, aldonante pli profundan komprenon al la ĉiutaga komunikado. Tamen tio, kio povas ŝajni senkulpa gesto en unu lando, facile povas transformiĝi en insulton aliloke, kio pruvas, kiom kompleksa kaj varia estas la ne-parola lingvo. Kio estas spontana kaj ŝajnas nepre signifi certan aferon en unu kulturo, tio ja povas indiki ion tute alian en malsama (eĉ geografie apuda) kulturo.

Unu el la plej konataj okazoj rilatas al la universalaj kapmovoj por „jes” kaj „ne”. En plej multaj okcidentaj kulturoj, simpla kapmovo supren kaj malsupren estas sufiĉa por esprimi aprobon aŭ konsenton, dum gesto de la kapo de dekstro maldekstren signifas malaprobon aŭ malkonsenton. Tamen, en kelkaj partoj de Hindio, Nepalo kaj eĉ Bulgario la sama movo supren kaj malsupren povas esti interpretata kiel neo, dum horizontala kapmovo estas jeso. Tiu miskompreno povas konduki al strangaj situacioj kaj eĉ veraj nekomprenoj; tio ja montras la gravecon de kultura kunteksto.

Kornoj

Aliaj gestoj, kiuj povas ŝajni enigmaj por fremduloj, inkluzivas la geston de „kornoj”, en kiu oni levas la montrofingron kaj la malgrandan fingron, dum la aliaj fingroj estas falditaj. En multaj kulturoj tiu gesto povas esti interpretata kiel provoko aŭ insulto. Tamen, en Italio la gesto de „kornoj” (kutime uzata por indiki homon supozeble trompitan de sia partnero) ofte estas uzata ankaŭ por forigi malfeliĉon (simile al tuŝado de fero, kiu mem estas malsama ol la tuŝado de ligno, tipa en plej multaj mondopartoj!) aŭ protekti kontraŭ eventualaj malbenoj de personoj ŝajne amikemaj kaj gratulemaj. Do, fari la geston de „kornoj” en Italio povas esti interpretata kiel bonŝancdezira ago, dum en multaj landoj ĝi povas esti rigardata nur kiel insulto.

Malfermita mano

Alia interesega gesto estas la tiel nomata „mundza” en Grekio, kiu implicas kompletan malfermon de la mano kun etenditaj fingroj kaj la manplato direktita al alia persono. En Ateno kaj ĉirkaŭaĵoj tiu gesto estas viveca maniero por insulti iun, kaj estas grave eviti ĝin en formala aŭ maljunaĝa medio. Oni povas riproĉi ankaŭ sin mem pro iu erara ago, tiuokaze fojfoje kun memironia celo. Tamen, en aliaj landoj la gesto povas havi malsamajn signifojn. Ekzemple, en kelkaj kulturoj ĝi povas esti interpretata kiel signo por diri „atendu!”, „haltu!”, „lasu min pasi!” aŭ eĉ „mi donos al vi kvin kromajn minutojn da tempo”, tute sen malamikaj intencoj.

Italaj fingromovoj

En Italio ekzistas ankaŭ serio da unikaj gestoj, kiuj povas esti miskomprenataj de tiuj, kiuj ne konas la italan kulturon. Ekzemple, la gesto froti la manon sub la mentono signifas apatiecon aŭ malintereson. Krome, la gesto meti la montrofingron sur la vango kaj movi ĝin iomete dum manĝado montras aprezon kaj signifas, ke la manĝaĵo estas bongusta. Tiuj gestoj povas ŝajni misgvidaj aŭ eĉ konfuzaj al tiuj, kiuj ne konas ilian ĝustan interpreton. Tio denove substrekas la gravecon de kultura konscio ene de fremda medio.

Atentu tion alilande

Aliaj gestoj, kiuj povas konduki al miskomprenoj, inkluzivas la signon „o kej” per la fingroj, kiu en multaj partoj de la mondo reprezentas aprobon aŭ signifas, ke ĉio estas en ordo. Tamen, en kelkaj kulturoj, kiel en Francio kaj partoj de Belgio, tiu signo povas esti rigardata kiel insulto, pro tio, ke ĝi povas simboli ringon aŭ orelringon.

Kelkaj gestoj estas tute specifaj de certaj kulturoj kaj povus esti tute nekomprenataj aliloke. Ekzemple, en Japanio la gesto krei kvadraton per la manoj kaj interfroti ilin reprezentas monon. Tamen, tiu gesto tute ne havas la saman signifon en aliaj partoj de la mondo.

Rideto

Notindas, ke ankaŭ vizaĝaj esprimoj varias de kulturo al kulturo. Ekzemple, rideto estas universale agnoskata signo de ĝojo, sed la maniero, kiel ni ridetas, kaj la kunteksto, en kiu ni tion faras, povas forte diferenci. En kelkaj kulturoj rideto povas esti signo de maltrankvilo aŭ nervozeco, dum en aliaj ĝi estas signo de afableco aŭ amikeco.

Konklude, la neparola lingvo estas kerna aspekto de homa komunikado, pri kiu oni ne multe parolas aŭ konscias. Kvankam pluraj gestoj kaj vizaĝaj esprimoj povas esti universale rekonataj, gravas memori, ke ekzistas gravaj kulturaj variaĵoj, kiuj povas kelkfoje konduki al nedezirataj miskomprenoj. Kiam oni vojaĝas al alia lando aŭ interagas kun homoj el malsamaj kulturoj, gravas konsideri ĉi tiujn diferencojn por eviti embarasajn situaciojn aŭ nevolajn ofendojn. La neparola lingvo estas tikla parto de homa lingvaĵo, kies kompreno povas helpi konstrui pli profundajn kaj signifajn rilatojn kun homoj el ĉiuj partoj de la mondo.

Cristina CASELLA
korespondanto de MONATO en Italio

En pluraj landoj tiu ĉi gesto signifas „o kej”, sed en Francio ĝi povas havi alian signifon.

AKTUALE

Kia estonteco por tradukistoj kaj interpretistoj?

En la lastaj jardekoj, artefarita intelekto (AI) revoluciis multajn industriojn, kaj la mondo de tradukado kaj interpretado ne estis escepto. Maŝinoj iĝas ĉiam pli kapablaj en la traktado de homa lingvo, kio ampleksas la diskuton pri kiel tio povas influi la estontecon de profesioj rilataj al tradukado. Kion oni povas atendi en la venontaj jaroj? Ĉu tiuj profesioj estas iam tute malaperontaj?

La evoluado de AI en la lastaj jaroj ĉefe estis puŝata de programoj pri maŝinlernado, precipe pere de t.n. artefaritaj neŭraj retoj. Unu el la kernaj punktoj de ĉi tiu revolucio estis la apero kaj enkonduko de programoj kiel Google Translate kaj DeepL, kiuj efektive uzas neŭrajn retojn por fari tradukojn inter multaj malsamaj lingvoj. Ĉi tiuj iloj igis tradukadon pli alirebla kaj rapida, sed ankaŭ levis zorgojn pri la kvalito de la plenumataj tradukoj.

Empatio

La efikeco de neŭraj retoj en la fako de tradukado devenas de ilia lernado el grandaj kvantoj da teksto havebla en multaj malsamaj lingvoj. Ĉi tiuj AI-modeloj kapablas kapti la nuancojn de homa lingvo, kio igas iliajn tradukojn ĉiam pli precizaj kaj naturaj. Dum la ekuzado de neŭraj retoj estis ŝlosila momento, la vera revolucio ekis tamen tiam, kiam la penoj fokusiĝis al jam preparitaj lingvaj modeloj kiel BERT kaj GPT-3. Ĉi tiuj modeloj kapablas kompreni la kuntekston kaj tiel produkti tradukojn de alta kvalito.

Tamen, la estonteco de interpretado kaj tradukado ne simple rilatas al la anstataŭado de homoj per maŝinoj. AI estas ja potenca ilo, sed ĝi ne povas tute anstataŭi la sperton kaj precipe la empation necesajn por bona homa interpreto. Profesiaj interpretistoj povas funde kompreni la kulturan kuntekston, certajn nuancojn de lingvo kaj precipe la emojn kaj intencojn de parolanto, kiujn maŝino ankoraŭ ne bone kaptas.

Kunlaboro kun AI

Krome estas multaj situacioj, kie interpretado fare de homo estas fundamenta, kiel diplomatiaj intertraktadoj, komercaj kunvenoj kaj komunikado en urĝaj situacioj. Homaj interpretistoj povas rapide adaptiĝi al ŝanĝoj kaj solvi problemojn en reala tempo, kio estas malfacile atingebla per AI. Do, kvankam AI jam faris impresajn progresojn, la profesio de interpretisto restas reĝa kaj petata en multaj situacioj. Tamen, estas grave, ke interpretistoj adaptiĝu al la novaj teknologioj kaj lernu kunlabori kun AI por plibonigi la kvaliton de la liverataj servoj.

Pioniraj provoj

Kiel la patro de aŭtomata tradukado estas konsiderata la brita matematikisto Alan Turing. Dum la dua mondmilito li laboris super la projekto de malĉifrado de la kodo

Enigma kaj ekmontris intereson pri aŭtomata traduko. En 1950 li publikigis artikolon titolitan

Computing Machinery and Intelligence (Komputmaŝinaro kaj intelekto), kiu la unuan fojon pritraktis la ideon de aŭtomata traduko inter maŝinoj kaj homa lingvo.

La unuaj pioniraj provoj pri aŭtomata tradukado datumas de la 1950aj kaj 1960aj jaroj, kun projektoj kiel Georgetown-IBM Experiment kaj ALPAC (Automatic Language Processing Advisory Committee, Konsila komitato pri aŭtomata lingva prilaborado) en Usono. Tamen, la komencaj rezultoj estis malkontentigaj, ĉar la maŝinoj havis grandajn malfacilaĵojn kompreni la kuntekston kaj nuancojn de la homa lingvo.

Limoj

La limoj de aŭtomata tradukado koncernas: lingvan plursencecon (lingvoj ofte enhavas ambiguajn vortojn aŭ frazojn, kiuj postulas komprenon de la kunteksto por esti ĝuste tradukataj); kulturon kaj kuntekston (efika traduko ofte postulas scion pri kultura kunteksto kaj idiomaĵoj, kiujn maŝinoj eble ne plene komprenas); maloftajn lingvojn (ĉi-lastaj aŭ lokaj dialektoj povas prezenti defiojn por maŝinoj, ĉar ili povas havi limigitajn lingvajn rimedojn por la trejnado de modeloj); krean tradukon (en kelkaj tekstaj formoj, kiel literaturo aŭ poezio, krea traduko postulas reflekti arton kaj homan sentemon, kion malfacile eblas atingi per aŭtomata traduko); gramatikajn kaj semantikajn erarojn (maŝinoj povas fari gramatikajn aŭ semantikajn erarojn, kiuj povas influi la komprenon de la mesaĝo fare de la ricevanto).

Malgraŭ tiuj limoj, artefarita intelekto jam faris grandajn progresojn en aŭtomata tradukado kaj daŭre pliboniĝas. Tamen, homa traduko plu estas esenca en ĉiuj tiuj situacioj, kie ekstrema precizeco, kultura kompreno kaj sentemo estas necesaj.

Resume, estontece interpretado kaj traduko estos signife influataj de AI, sed ne tute anstataŭataj. La kombino de homaj kompetentoj kaj teknologiaj iloj povas konduki al pli rapidaj, efikaj kaj altkvalitaj tradukaj servoj. Dum AI jam multe evoluis, plu ekzistas spaco por pliaj kresko kaj disvolviĝo en ĉi tiu daŭre evoluanta sektoro. Do certe penvaloras eĉ nuntempe studi por fariĝi lerta tradukisto aŭ interpretisto, kapabla ekspluati la nunan defion por konduki tradukadon kaj interpretadon al ĉiam pli altaj niveloj.

Cristina CASELLA
korespondanto de MONATO en Italio

Legu ankaŭ la opinion de Filip Ivančić pri la sama temo en MONATO 2023/01, p. 23-24

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 45a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 159 korespondantojn en 47 landoj kaj abonantojn en 64 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de la eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Legu pri ni en Facebook www.facebook.com/revuo.Monato
• Spektu la filmetojn pri Monato en www.monato.be/jutubo
• Sekvu nin en Mastodon sub @monato@esperanto.masto.host
• Sekvu nin en X sub @RevuoMonato
• Sekvu nin en Instagram sub RevuoMonato
• Babilu kun ni en Telegramo monato.telegramo.org
• Babilu kun ni en www.miavivo.net/grupoj/monato

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.

redaktoroj:
• Arto: Aleksej Salomatov, Moskvo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.
• Libroj: libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Andrej Peĉënkin, Rusio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Massimo Ripani, Italio, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Frank Merla, Juan Carlos Montero Medina, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, Remuŝ, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Arto

IKONPENTRADO

La ĉarmo de la nevjanska ikono

En la urbo Jekaterinburgo troviĝas la unua privata muzeo de ikonoj en Rusio, malfermita en 1999. Ĝia fondinto estas Jevgenij Rojzman. La ekspozicio de la muzeo prezentas ikonojn de la 18a ĝis la 20a jarcentoj de la malnov-ortodoksa ikonpentrada skolo, kiu ekzistis en Uralo en la urbo Nevjansko.

La signo de la kruco

Malnov-ortodoksuloj estas homoj de la ortodoksa kredo, kiuj ne akceptis la eklezian reformon iniciatitan en 1653 de la patriarko Nikon kaj subtenatan de la caro Aleksej Miĥajloviĉ Romanov. La ĉeftrajtoj de tiu reformo estis la enkonduko de amendoj al la Sanktaj Skriboj kaj diservaj libroj, ŝanĝoj en kelkaj diservaj ritoj kaj la anstataŭigo de la dufingra signo de la kruco per la trifingra. La du-fingro estis la praformo de la signo de la kruco, kiu venis al Rusio de Bizancio. La grekoj poste anstataŭigis dufingran signon de la kruco per trifingra, kaj en Rusio la du-fingro restis ĝis la reformo. La malnov-ortodoksuloj konservas la du-fingron ĝis hodiaŭ.

La skismo

La reformo kaŭzis skismon en la rusa eklezio; ĝiaj kontraŭuloj estis anatemataj kiel herezuloj, oficiale nomataj „skismuloj” ĝis 1905 kaj persekutataj de la eklezio kaj de laikaj aŭtoritatoj. Ili estis submetataj al diversaj punoj: elpelo, malliberigo, torturoj, forbruligo en ŝtipdomoj. Tamen, subpremoj kontraŭ la malnov-ortodoksuloj ne detruis tiun branĉon en la rusa kristanismo. En la 19a jarcento, laŭ kelkaj taksoj, ĝis triono de la rusa loĝantaro estis malnov-kredantoj, kaj iliaj komercistoj eĉ iĝis la ĉefa motoro de evoluigo de entreprenado.

Ikonpentrada skolo

Unu el la centroj de la malnov-ortodoksuloj estis la urbo Nevjansko ĉe la rivero Nejva. La urbon fondis per dekreto la caro Petro la 1a en 1701 lige kun konstruado de gisejo kaj ferfandejo. Tiuj fabrikoj estis, per dekreto de la caro, transdonitaj en la posedon de la fabrikanto Nikita Demidov, la fondinto de la dinastio de la plej riĉaj rusaj entreprenistoj. En Nevjansko formiĝis la malnov-ortodoksa ikonpentrada skolo. Ĉar la malnov-kredantoj opinias, ke ne ili disiĝis de ortodoksismo, sed, male, la ŝtata eklezio defalis de la origina kredo, la malnov-ortodoksuloj agis kiel defendantoj de la bizanca kaj malnovrusa kanono en ikonpentrado. La ĉarmo de la nevjanska ikono estas en la miksaĵo de antikva tradicio kun eŭropaj influoj kaj moderna koloraro.

La koloraro

La tabuloj por ikonoj estis farataj ĉefe el tilio. Tuta orumado de la tabuloj estis uzata, pro tio la ikonoj havas riĉan, varman tonon de pentraĵo. Oni pentris per tempero – akvobazita farbo, farita el miksaĵo de ovoflavo aŭ tuta ovo kun mineralaj pigmentoj. Post sekiĝo ĝi fariĝas nesolvebla en akvo. La koloraron de ikonoj regis ĉiuj nuancoj de ruĝo – de fraga ĝis roz-lila kaj purpura – same kiel bluo kaj verdo. La sanktfiguroj sur la ikonoj estas blankvizaĝaj, iomete longformaj. Karakteriza trajto de la malnov-ortodoksaj ikonoj estas la abundo de surskriboj en la marĝenoj.

Ikonoj estis pentrataj laŭ mendoj, ne por vasta vendado. Ili estis plejparte malgrandaj ĉar metotaj en loĝejoj. Pli grandaj ikonoj estis pentritaj por privataj preĝejoj. Ĉiuj ikonpentristoj estis servutuloj, tamen ili estis kleraj. Ili havis malfacilan vivon: okazadis regulaj razioj, traserĉoj, kaj foje ili devis kaŝi sin en ermitejoj.

La muzeo por vizitantoj

Nun estas pli ol 1000 ikonoj en la kolekto de la muzeo. Ĉirkaŭ 600 ikonoj estas montrataj, same kiel preĝejaj vestaĵoj, faldikonoj, krucoj kaj kamparanaj mastrumaĵoj. Tiu ĉi muzeo estis senpaga por vizitantoj dum 18 jaroj, sed poste estis enkondukita enirpago de 400 rubloj (ĉirkaŭ 4 eŭroj) por kovri la funkciajn kostojn de la muzeo kaj la laboron de kvin restaŭristoj. Muzea oficisto faras komentaron por ĉiu vizitanto, ofte tion faras mem Jevgenij Rojzman, la fondinto kaj posedanto de la muzeo.

Multfaceta persono

Jevgenij Rojzman estas interesa kaj multfaceta persono. Li estas entreprenisto kaj kolektanto. Rojzman estas fondinto kaj kunposedanto de la firmao Juveldomo, kiu produktas juvelojn el ŝtonoj de Uralo. Li havas kelkajn artkolektojn: krom la muzeo de nevjanskaj ikonoj, li kreis muzeon de naiva arto (la kolekto estas donacita al la jekaterinburga Muzeo de Belartoj), muzeon de artistoj de Jekaterinburgo (la kolekto situas ĉe Rojzman kaj partoprenas en okazaj ekspozicioj), same kiel muzeon de la pentristo Miŝa Brusilovskij (ĝi ankoraŭ ne havas propran ejon).

Jevgenij Rojzman estas poeto, membro de la Rusia Verkista Unio, kiu publikigis du poemlibrojn kaj novelaron. Li estas ankaŭ la verkinto kaj eldoninto de kelkaj artalbumoj. En 1999, kune kun samideanoj, li kreis la fondaĵon La urbo sen narkotaĵoj, kiu kontraŭbatalas drogkomercon en Jekaterinburgo kaj la regiono. Danke al la agado de ĉi tiu fondaĵo Rojzman iĝis konata en la tuta lando.

Jevgenij Rojzman estas filantropo. Jam en la 90aj jaroj li subtenis kelkajn malbonfartajn orfejojn en la sverdlovska regiono. En 2015 li kreis la Fondaĵon Rojzman, kiu partoprenis en la kreado de la unua jekaterinburga hospico, laboras kun gepatroj de fin-malsanaj infanoj kaj aktive helpas infanojn kun spina muskola atrofio.

Populara urbestro

Jevgenij Rojzman estas politika kaj publika figuro. Li estis deputito de la Ŝtata Dumao (rusia parlamento) de 2003 ĝis 2007, kaj en 2013 li gajnis la elekton por urbestro de Jekaterinburgo kaj restis en tiu ĉi posteno ĝis 2018. Rojzman estis unu el la malmultaj opoziciaj urbestroj: li venadis al la mitingoj de Aleksej Navalnij kaj aliaj protestaj agoj, kritikis la politikon de Rusio pri Ukrainio. En la urbestra oficejo, anstataŭ la tradicia foto de Putin, estis portreto de la poeto Iosif Brodskij. Kiel la estro de la urbo, li okazigadis la tiel nomatan „personan akcepton de Jevgenij Rojzman” ĉiusemajne, kiam iu ajn loĝanto povis veni al li kun siaj problemoj. Post la aprobo de la leĝo abolicianta rektan elekton por la urbestro de Jekaterinburgo en 2018, li eksiĝis, sed daŭre bonvenigis loĝantojn en la „publika akcepto de Rojzman” kaj helpis ilin kiel eble plej multe.

Premo de aŭtoritatoj

Rojzman kontraŭstaris la invadon de Rusio al Ukrainio en 2022 kaj estis monpunita tri fojojn pro kontraŭmilitaj deklaroj. En aŭgusto 2022 li estis arestita en krimproceso pro „misfamigado” de la armeo de la Rusia Federacio. La kialo de la aresto estis la frazo „invado al Ukrainio” uzita fare de Rojzman. Traserĉoj estis faritaj en lia hejmo, en la Fondaĵo de Rojzman kaj en la ikonmuzeo. Rojzman ne konfesis kulpon. La tribunalo ne malliberigis lin, sed malpermesis certajn agojn – partopreni publikajn eventojn kaj uzi Interreton. Dum ĉi tiuj restriktoj Rojzman preparis novan libron pri la nevjanska ikono kaj komencis labori pri sia disertaĵo pri historio.

Jevgenij Rojzman en novembro 2022 estis rekonita de rusiaj aŭtoritatoj kiel „eksterlanda agento”. En majo 2023 okazis proceso en la afero Rojzman. Je lia subteno elpaŝis multaj verkistoj, muzikistoj kaj sciencistoj, inkluzive de Alla Pugaĉova, populara rusa kantistino. La tribunalo kondamnis Rojzman al monpuno de 260 000 rubloj (ĉirkaŭ 3000 eŭroj), dum la maksimuma puno laŭ la artikolo, sub kiu li estis akuzita, estis malliberigo ĝis kvin jaroj. Ĉi tiu verdikto surprizis. „Mi kredas, ke ĝi estas malkondamno en la nunaj kondiĉoj”, Rojzman diris al raportistoj, post kiam la kortuma decido estis anoncita.

Rojzman nomas sin ne politikisto kaj ne filantropo, sed historiisto-esploristo. Lia ĉefa, longdaŭra, konstanta okupo estas la studado de ikonpentrado, pri kiu li ekinteresiĝis, kiam li estis 14-jaraĝa.

Aleksej SALOMATOV

Aleksej SALOMATOV estas fotisto kaj dokumentfilmisto.

Jevgenij Rojzman Foto: A. SALOMATOV

La muzeo Nevjanska ikono. Foto: A. SALOMATOV

La urbo Nevjansko estas fama pro la klinita turo konstruita en 1725. Foto: A. SALOMATOV

Jevgenij Rojzman trafoliumas la revuon MONATO, prezentitan de Aleksej Salomatov, la aŭtoro de la artikolo. Foto: M. SOLOVJOVA

Nia Sinjorino de Egiptio, 1734. La plej frua datita ikono en la kolekto de la muzeo. Foto: A. SALOMATOV

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto mare aere bite

Argentino EUR 40 43 23
Aŭstralio AUD 109 112 61
Aŭstrio EUR 66 68 37
Belgio EUR 66 - 37
Bosnio-Herc. EUR 40 43 23
Brazilo EUR 40 43 23
Britio GBP 57 59 33
Bulgario EUR 40 43 23
Ĉeĥio EUR 56 58 34
Ĉinio EUR 40 43 23
Danio DKK 490 508 276
Estonio EUR 47 49 27
Finnlando EUR 66 68 37
Francio EUR 66 68 37
Germanio EUR 66 68 37
Grekio EUR 66 68 37
Hispanio EUR 66 68 37
Hungario EUR 47 49 27
Irlando EUR 66 68 37
Islando EUR 66 68 37
Israelo EUR 59 62 33
Italio EUR 66 68 37
Japanio JPY 10400 10800 5900
Kanado CAD 95 98 55
Kipro EUR 56 58 34
Koreio EUR 59 62 33
Kostariko EUR 40 43 23
Kroatio EUR 47 49 27
Latvio EUR 47 49 27
Litovio EUR 47 49 27
Luksemburgo EUR 66 68 37
Malto EUR 56 58 34
Meksiko EUR 40 43 23
Nederlando EUR 66 68 37
Norvegio NOK 745 770 420
Nov-Zelando NZD 115 120 65
Pollando PLN 220 226 125
Portugalio EUR 59 62 33
Rusio EUR (40) (43) 23
Serbio EUR 40 43 23
Slovakio EUR 47 49 27
Slovenio EUR 56 58 34
Sud-Afriko EUR 59 62 33
Svedio SEK 760 790 430
Svislando CHF 82 88 49
Usono USD 78 82 47

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• El aliaj landoj per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto paul_peeraerts@esperanto.be (Nur se vi havas bonhavon en via Paypal-konto. Se Paypal devas preni la monon el via kreditkarta aŭ alia konto, la pagokostoj estos altaj).
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Banko: Bank Austria IBAN AT14 1200 0007 3926 2723. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Raiffeisen bank - 101 953 9617/5500. Rete: polnickypavel@seznam.cz.
• Ĉina: Zhang Yan（张艳), Linyi shi, lanshan qu, taihe huayuan, CN-276000, Shandong sheng （中国山东省临沂市兰山区泰和花园）Poŝtel: 086-15376913078. Retadreso: 122309267@qq.com.
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Tiina Kosunen. Rete: cefdelegito@esperanto.fi.
• Franca: Esperanto France, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9100 0008 0123 8025 668 BIC CCOPFRPPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.
• Hispana: Jose M. Rodriguez Hernandez, Apartado de Correos 3142, E-14080 Cordoba. Rete: ueaperanto@esperanto.ac.
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, L. Giros 74-51, LT-06322 Vilnius-26, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, 011 Riverside Place, Alnwick Road, DIEP RIVER, 7800 Sud-Afriko. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Anoncetoj
- Kolofono de la magazino MONATO
- Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...