Monato 2024/01
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2023-12-06T23:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Politiko

OPINIO

Senrezulta referendumo

La 14an de oktobro 2023 okazis referendumo en Aŭstralio por modifi la konstitucion, por agnoski la „unuajn popolojn” de la lando per starigo de konstanta Indiĝena Voĉo ĉe la aŭstraliaj parlamento kaj registaro. Ĉar la plimulto de la civitanaro en la plimulto de la ŝtatoj voĉdonis „Ne”, la referendumo malsukcesis.

La fono

Ekde 1973 estis starigitaj ses apartaj organizaĵoj de indiĝenoj, kiujn la registaro konsultis pri aferoj, kiuj rilatas al indiĝenoj. La ĉefa celo de ĉiu organizaĵo estis helpi egaligi la vivkondiĉojn de indiĝenoj kaj ne-indiĝenoj, aparte pri sano kaj bonfarto. Krom unu, ĉiu organizaĵo estas malfondita.

En 2016 kaj 2017, serio de regionaj dialogoj okazis en multaj diversaj partoj de Aŭstralio, kulminante en la Nacia Konstitucia Konvencio ĉe Uluru' (antaŭe konata kiel Rokego Ayers) en 2017. La delegitoj tie subskribis dokumenton: la „Ulurua Deklaro el la Koro”.

Parto de tiu dokumento estas:

„Ni serĉas konstituciajn reformojn por potencigi nian popolon kaj preni justan lokon en nia propra lando... Ni alvokas la starigon de Voĉo de la Unuaj Nacioj, protektata de la konstitucio.”

Tiuj lastaj kvar vortoj resumas la esencon de la deklaro: se tia organizaĵo estus protektata de la Konstitucio, estonta parlamento aŭ registaro ne povus decidi simple malfondi ĝin.

La defio

Okazis 45 naciaj referendumoj por modifi la konstitucion post la fondo de la regno Aŭstralio en 1901. Nur ok sukcesis – kaj neniu sen subteno de kaj la registaro kaj la opozicio.

Tuj post kiam la Laborista Partio venkis en la elekto en majo 2022, la nova ĉefministro Anthony Albanese [entni elbnizi] anoncis, ke la registaro laboros por entute realigi la proponon de la Ulurua Deklaro el la Koro. La antaŭa registaro (koalicio de la tiel nomataj Liberala kaj Nacia Partioj) principe subtenis la proponon. Tamen, iom post la elekto, ambaŭ partioj – nun la opozicio – anoncis, ke ili laboros kontraŭ la propono, tiel forprenante la gravan multpartian subtenon. Kial? Estas klare, ke la opozicio decidis uzi la referendumon kiel politikan batalilon: Ĉar la ĉefministro subtenas „Jes”, se la referendumo malsukcesos, tio politike damaĝos lin, kaj do la registaron.

La nea kampanjo

La ĉefa argumento de la nea flanko estis, ke konstitucie protektata Indiĝena Voĉo havus tro multe da povo, ke ĝi kaŭzus leĝan ĥaoson. Ilia frapfrazo estis: Don't know? Vote no. (Ĉu vi ne scias? Voĉdonu nee.) La evidenta respondo al tiu diraĵo estas: „Nu, eksciu!”, sed la fono de la frapfrazo estis la misgvida plendo, ke la registaro ne donas sufiĉajn detalojn pri tio, kiel tia Indiĝena Voĉo funkcios. Tamen, la manko de detaloj estis esenca parto de la propono: la konstitucio donas nur ĝeneralajn principojn de regado – la detalojn ellaboros la parlamento. Do, iu ajn aktuala priskribo eble ne estos la realo. La opoziciaj politikistoj certe scias tion, sed ili elektis trompi la publikon.

Kelkaj mensogoj, kiujn oni aŭdis, estis eĉ pli evidentaj, ekzemple, „Blankuloj devos pagi por iri al la plaĝo” aŭ „Ni perdos niajn hejmkortojn”.

Alia interesa taktiko de la nea kampanjo estis trovi iujn indiĝenojn, kiuj kontraŭas la Voĉon. La kampanjo aparte dependis de du indiĝenaj reprezentantoj: Jacinta Nampijinpa Price [ĝasinta nampiĝinpa prajs], opozicia politikisto, kaj Warren Mundine [ŭorn mandín], komercisto, por doni la impreson, ke la indiĝenaj aŭstralianoj ne estas unuigitaj. Tamen regionoj kun altaj indiĝenaj nombroj voĉdonis jese. Kaj enketoj antaŭ la referendumo montris, ke proksimume 80 elcentoj de indiĝenaj aŭstralianoj intencas voĉdoni jese.

Frapfrazo dum la finaj semajnoj antaŭ la referendumo estis, Vote no to the voice of division (Voĉdonu nee al la voĉo de dividado), kvankam fakte estis la nea flanko, kiu kreis la dividadon.

La celo de la referendumo, kaj de la Voĉo, estis doni al indiĝenaj aŭstralianoj okazon paroli al la registaro pri aferoj, kiuj rilatas al ili. Proksimume 3 elcentoj de la loĝantaro de Aŭstralio estas indiĝenaj. Do, efektive, la 97 elcentoj voĉdonis, ke la 3 elcentoj ne havu voĉon. La ironio de tio estas evidenta.

Jonathan COOPER
korespondanto de MONATO en Aŭstralio

ISRAELO

Plej terura masakro post Holokaŭsto

La matenon de la 7a de oktobro Israelo spertis la plej grandan kaj severan teroratakon en sia historio. Pli ol 1400 homoj estis murditaj, inkluzive de infanoj, maljunuloj, virinoj kaj laboristoj enmigrintaj el aliaj landoj. Tio estas la plej granda masakro de judoj post Holokaŭsto.

Misilatako kontraŭ civiluloj

La atako komenciĝis per fortega misilatako el Gazao al israelaj urboj kaj vilaĝoj, de Dimona en la sudo ĝis Jerusalemo en la oriento. Kelkaj civitanoj mortis pro misilbombardo – ĉefe en la arabaj beduenaj vilaĝoj en la sudo de Israelo, kie ili ne havas ŝirmejojn kontraŭ bombado.

Teroratako

Samtempe kun la misilatako Ĥamaso 1 atakis defendsistemojn ĉe la barilo inter Gazao kaj Israelo kaj malfunkciigis ilin. La barilo estis trarompita per traktoroj en kelkaj lokoj. La soldatoj de Ĥamaso sukcesis okupi ok armeajn staciojn de IDF 2, tiel damaĝante la povon de la armeo rapide reagi. Tiam miloj da teroristoj piede, per kamionoj, motorcikloj kaj glisparaŝutoj penetris en Israelon, celante la urbojn kaj vilaĝojn, murdante, perfortante, torturante kaj kaptante centojn da ostaĝoj.

Masakrado

Plej severa estis la masakrado en la kibucoj apud la landlimo. Temas pri kooperativaj agrikulturaj vilaĝoj, maldekstremaj, kies loĝantoj ĉiam parolis pri la graveco de paco inter Israelo kaj la palestinanoj kaj kiuj dum jaroj dungis multajn gazaanojn por labori en kampoj kaj fruktoĝardenoj. Ankaŭ en la urboj Sderot kaj Ofakim la teroristoj murdis multajn. La teroristoj ankaŭ masakris partoprenantojn de granda subĉiela festivalo, kie centoj da junuloj dancis kaj aŭskultis muzikon ĝis komenciĝis la pafado.

Malhoma krueleco

La fotodokumentoj el tiuj lokoj, la rakontoj de la travivintoj kaj de tiuj, kiuj poste traktis la korpojn de la murditoj, estas teruraj: gepatroj murditaj antaŭ siaj infanoj, kaj infanoj antaŭ siaj gepatroj; masakrado de tutaj familioj; homoj bruligitaj vivantaj; infanoj senkapigitaj; bebo bruligita en forno; junaj virinoj seksperfortitaj kaj poste buĉitaj; maljunuloj, kiuj estis ekzekutitaj. Laŭ la atestoj, multaj viktimoj estis torturitaj kaj murditaj per fortranĉo de korpopartoj kaj kapoj. La murdintoj kaŝis grenadojn ene de viktimaj korpoj, por ke tiuj, kiuj prizorgos iliajn korpojn mortu en eksplodo. Krome, domoj kaj aŭtoj estis bruligitaj, hejmbestoj mortigitaj kaj multaj valoraĵoj ŝtelitaj.

Centoj da murditoj, centoj da ostaĝoj

En la subĉiela festivalo, pli ol 260 homoj estis murditaj, inkluzive de kelkaj arabaj israelaj civitanoj, kiuj provis savi festantojn. En la kibuco Beeri, komunumo de 1050 homoj, 85 homoj estis murditaj kaj 30 forkondukitaj kiel ostaĝoj. Ĉirkaŭ 240 homoj, ĉefe el la kibucoj kaj la festivalo, estis kaptitaj kiel ostaĝoj kaj forkondukitaj en Gazaon.

Ne nur israelanoj

Inter la murditoj estas pli ol 35 alilandaj laboristoj kaj studentoj – tajlandaj agrikulturaj laboristoj, nepalaj kaj tanzaniaj studentoj pri agrikulturo kaj flegistoj de maljunuloj el Filipinoj. Kelkaj alilandanoj estis forprenitaj en Gazaon kiel ostaĝoj.

La armita helpo venis malfrue

Israelo estis tute surprizita, kaj multaj komparas la atakon al la milito de 1973, kiam la registaro malatentis avertojn de la israelaj skoltantoj. La armeo eniris la atakitajn vilaĝojn nur horojn post kiam la buĉado komenciĝis, kaj la loĝantaro devis batali per malmultaj pafiloj kaj ĉefe kaŝi sin en kontraŭbombaj ŝirmejoj, luktante pri la pordoteniloj kontraŭ la teroristoj. La batalo kontraŭ la teroristoj ene de Israelo daŭris ĝis la 8a de oktobro. Fine, ĉirkaŭ 1500 teroristoj estis mortigitaj ene de Israelo.

Israelo komencas respondi

Ekde la unua tago de la milito la israela aerforto komencis ataki ĥamasajn militajn celojn en Gazao. Pli ol 350 000 rezervosoldatoj estis mobilizitaj, kaj Israelo deklaris la militan operacon „Feraj glavoj”. Intertempe Ĥamaso daŭre bombardis Israelon, celante civilulojn, urbojn kaj vilaĝojn. Ekde la vespero de la 7a de oktobro Israelo ĉesis provizi Gazaon per elektro.

Alvoko pri evakuado de civiluloj

La 13an de oktobro Israelo sciigis al Unuiĝintaj Nacioj, ke ĝi petas evakuon de la pacaj civiluloj el la nordo de la gazaa strio al ĝia sudo, por ke ili ne estu en danĝero kaj ne servu kiel homa ŝildo por la teroristoj. Israelaj aviadiloj dissemis arablingvajn flugfoliojn super Gazao, petante la evakuon de civiluloj el la nordo de la strio.

Batalo por liberigi ostaĝojn

Israelo komencis ataki specife la estrojn de Ĥamaso laŭ la informoj de skoltantoj. Ekde la 26a de oktobro, IDF komencis agadi en Gazao ankaŭ surtere. Ĝis la 6a de novembro, laŭ la gazaa ministrejo pri sano, en Gazao mortis pli ol 11 400 palestinanoj, tamen laŭ oficialaj informoj el Israelo, pli ol 20 000 ĥamasaj soldatoj estis likviditaj. La ĉefministro Netanjahu 3 anoncis, ke armistico ne okazos antaŭ ol la ostaĝoj estos liberigitaj.

Ĥamasa misinformado

La 17an de oktobro, laŭ informoj venantaj de Ĥamaso, en la hospitalo Al Ahali en Gazao okazis eksplodo kaj ĉirkaŭ 500 homoj estis mortigitaj. Ĥamaso tuj kulpigis Israelon, sed Israelo responde informis, ke ĝia armeo ne atakis tiun areon kaj kulpigis la Islaman Ĝihadon, parencan terororganizaĵon de Ĥamaso, dirante, ke tiu lanĉis misilon, celante Israelon, sed mise trafis la hospitalon. La 18an de oktobro IDF publikigis aerfotojn montrantajn, ke tiuloke ne estas bombkratero, kia estus pro aerbombado, kaj registritan konversacion inter du soldatoj de Ĥamaso, kiuj konfesis, ke temas pri palestina misilo. Ankaŭ la usona, franca kaj kanada milita informokolektado indikas, ke tio ne estis israela bombado. La samon konfirmis ankaŭ informagentejoj AP kaj CNN. IDF publikigis informojn, kiuj atestas, ke Ĥamaso uzas hospitalojn kiel bazojn por teroragadoj. Ekzemple, ke la ĉefa komandejo de Ĥamaso troviĝas sub la hospitalo

Al-Ŝifa.

Alilandaj teroristoj subtenas la palestinajn

La ŝijaisma terororganizaĵo Hizbulaho komencis misilataki Israelon denorde, trans la libanan landlimon. Israelo reagis elaere kaj evakuis pli ol 126 000 loĝantojn el la urboj kaj vilaĝoj proksimaj al Gazao kaj apud la landlimo kun Libano.

Ankaŭ la hutiaj teroristaj ribelgrupoj el Jemeno sendis misilojn al Israelo. Tiujn misilojn eksplodigis en aero kontraŭmisilaj sistemoj de Israelo kaj Usono.

Usono staras kun Israelo

Usono stariĝis apud Israelo dum la milito, helpante per armiloj kaj milita subteno. La usona prezidento Biden vizitis Israelon unuafoje post la reelekto de Netanjahu 4 kaj sendis multajn militŝipojn al la regiono, inkluzive submarŝipon kun atombomboj – ĉefe por malinstigi la Islaman Respublikon Irano 5 plidanĝerigi la situacion.

Milito ne nur loka

La fono de tiu milito estas ne nur loka sed ankaŭ internacia. Ŝajnas, ke temas pri etendiĝo de konflikto al la landoj de Persa Golfo kaj nun al Saudio. Paco estas necesa, interalie, por la plano konstrui petroldukton de tiuj arabaj landoj al Eŭropo tra Israelo, kiu konkurencos kun la rusiaj petrolduktoj. Kaj Ĥamaso kaj Hizbulaho estas terororganizaĵoj subtenataj de Islama Respubliko Irano, kiu vendas armilojn ankaŭ al Rusio subtene al ĝia invado en Ukrainion. La nuna konflikto inter tiuj terororganizaĵoj kaj Israelo ludas favore al Rusio, ĉar la usona helpo al Israelo malpliigas ĝian kapablon subteni Ukrainion. Rezulte, laŭ ukrainaj oficialuloj, la antaŭenigo por liberigi pliajn areojn de Ukrainio malplirapidiĝas.

Israelanoj plene subtenas sian armeon

Estas ankoraŭ malfacile diri, kiel la politika situacio de Israelo ŝanĝiĝos pro la masakro kaj la milito. Dum la jaro antaŭ tiu ĉi teroratako Israelo estis tre forte dividita pro la jura reformo proponita de la registaro. Centmiloj da israelanoj protestis surstrate ĉiusemajne kaj la diskuto eĉ atingis la armeon, kiam troviĝis rezervuloj, kiuj diris, ke – proteste pri la registara agado – ili rifuzos militservi. Tamen kiam la milito komenciĝis, pli da rezervosoldatoj volonte venis por mobiliziĝi, ol estis necese.

Okazis la plej granda sekureca malsukceso en la historio de Israelo, kaj oni ankoraŭ ne scias, kiaj estos la politikaj rezultoj de ĉi tiu milito.

Nican CVI KOHEN
korespondanto de MONATO en Israelo

1. Ĥamaso: islamisma palestina terororganizaĵo establinta diktatoran reĝimon en Gazao (red.)

2. IDF: Israelaj Defendaj Fortoj, armeo de Israelo (red.)

3. Benjamin Netanjahu, la ĉefministro de Israelo (red.)

4. Fine de la jaro 2022 Benjamin Netanjahu jam la sesan fojon estis elektita ĉefministro de Israelo (red.)

5. Gvidantoj de la irana reĝimo ripete deklaris kompletan neniigon de Israelo kiel sian celon (red.)

LATIN-AMERIKO

Malfacila vojo al unueco

Ekde kiam Latin-Ameriko estas Latin-Ameriko, ĝiaj loĝantoj komprenas, ke ĝiaj landoj naskiĝis el la sama sinsekvo de koloniado kaj sendependiĝo, kaj ili scias, ke ili kunhavas aspektojn de la sama amerika kulturo. La aparteno al Latin-Ameriko (al tiuj landoj de Ameriko, en kiuj oni parolas latindevenajn lingvojn) estas identeco, kiu unuigas ilin, eĉ se en la historio okazis inter ili bataloj kaj konfliktoj.

En la historio de la makroregiono multaj organizaĵoj celis rekonstrui politikan projekton de unuigita konfederacio ekde 1830, kiam la originala tut-amerika ideo mortis kun Simón Bolívar, kiu luktis por konfederaciigo de amerikaj ŝtatoj. Kaj tiuj organizaĵoj kreis diversajn projektojn por la estonteco de la amerika kontinento.

Du projektoj de unueco

La plej granda kontrasto estas inter la projektoj, kiuj celas unuigi la tutan Amerikon, kaj la projektoj, kiuj celas unuigi Latin-Amerikon.

Ekde la fino de la 18a jarcento, kiam komenciĝis la falo de la povo de la eŭropaj imperioj super iliaj kolonioj, la amerikaj popoloj unuiĝis por batali – kiel amerikanoj. Poste intelektuloj kiel la ĉiliano Francisco Bilbao proponis novan ideon en la mezo de la 19a jarcento: Latin-Ameriko, kiu aperis kiel koncepto kontraŭstaranta tiun de Angl-Ameriko.

Ĉi tiu kontrasto kreis grandan problemon, kiun oni daŭre strebas solvi: projektoj estas malstabilaj pro politikaj diskutadoj.

Ekde la fino de la 19a jarcento, la du projektoj por unuigi Amerikon malkonverĝis abrupte: unuflanke, projektoj puŝataj de Usono, kiu celis unuigi la tutan amerikan kontinenton, aperis principe por plibonigi ekonomiajn rilatojn inter Usono kaj aliaj amerikaj landoj. Aliflanke aperis kongresoj kaj projektoj inter latin-amerikaj landoj, kiuj celis krei kunlaboron kaj fratecon inter la landoj, kaj ankaŭ konstrui novan latin-amerikan identecon malsimilan de la usona kaj de la eŭropaj kulturoj de Hispanio, Francio aŭ Portugalio. Historie, la unuaj projektoj estis pli sukcesaj ol la duaj.

La projektoj rilataj al Usono kreskis: unue estis la Internacia Amerika Konferenco, kaj poste aperis la Internacia Unuiĝo de Amerikaj Respublikoj, la Tut-Amerika Unuiĝo kaj fine la nun ekzistanta Organizaĵo de Amerikaj Ŝtatoj. La projektoj, kiuj celis krei novan politikan projekton por la latin-amerika identeco ne havis saman sukceson.

Unueco kontraŭ politikaj disputoj

Nun estas multaj organizaĵoj, kiuj reprezentas tiun ideon de sendependeco, sed ili ofte havas multajn problemojn. Unu ekzemplo pri tio estas la Unio de Sud-Amerikaj Nacioj, kutime menciata per la hispanlingva mallongigo UNASUR, kiu aperis kiel politika unuiĝo inter ŝtatoj de Sud-Ameriko. Post sia fondiĝo, la organizaĵo havis grandajn problemojn kaŭze de politikaj disputoj: kelkaj landoj celis maldekstrajn ekonomiajn poziciojn, dum aliaj volis atingi pli bonan integriĝon en la tutmondaj merkatoj ol en la sud-amerikaj.

Fine, disputoj igis, ke multaj landoj eliris el la Unio en 2018 kiel protesto kontraŭ la registaro de Nicolás Maduro en Venezuelo. Kelkaj el ili decidis poste starigi novan organizaĵon, PROSUR, kiel alternativon al UNASUR.

La historio de la Unio enhavas problemojn de regionaj organizaĵoj en Latin-Ameriko. Ĝi estis establita kiel latin-amerika versio de Eŭropa Unio, sed la politikaj disputoj detruis ĝin, kaj nun sama procezo ŝajnas okazi pri PROSUR, ĉar la ĉilia prezidanto Gabriel Boric anoncis en 2022 la eliron de Ĉilio el PROSUR, sammaniere kiel la tiutempa prezidanto Sebastián Piñera faris pri UNASUR en 2018.

La estonteco de la makroregiono

Nun, la estonteco de unuiĝo en Latin-Ameriko aspektas malfacila. Organizaĵoj rilataj al Usono fortiĝas, kaj neniu scias, ĉu organizaĵoj kiel UNASUR povos ree funkcii bone. Aktuale, ĉar multaj landoj de Sud-Ameriko kiel Ĉilio, Argentino, Kolombio kaj Brazilo elektis maldekstrajn registarojn, la ideo plifortigi la Union kreskas refoje. Aktuale, la registaroj de Kolombio, Argentino kaj Brazilo anoncis, ke ili celos reintegriĝon en UNASUR, kun aliaj nekonfirmitaj registaroj kiel tiu de Ĉilio.

Politika malstabileco povas helpi kompreni, kial projektoj de unuigo inter nacioj funkcias dum iom da tempo, kaj poste malsukcesas. Nun en Ĉilio, post grandaj protestoj kontraŭ la dekstra registaro de Piñera en 2019, oni elektis maldekstran prezidanton Boric en 2021, sed iom poste, oni malakceptis la proponitan 1 progreseman konstitucion. Ĉi-jare estas elektita nova konstitucia konsilio (en kiu la dekstraj politikistoj havos la plimulton) por pretigo de nova konstitucio. Regionaj projektoj – ne gravas, ĉu ili estas „dekstraj” aŭ „maldekstraj” – ne povas travivi la politikan malstabilecon de Latin-Ameriko, krom se alia granda registaro, kiel Usono, subtenas ilin.

Malĝojige por la amerikanoj, aktuale la unueco inter la landoj ne ŝajnas la plej grava afero, kaj multas aliaj solvendaj krizoj, kiujn la regiono travivas – sekureca krizo en Centr-Ameriko, la amasaj migradaj fluoj en Meksiko kaj en la nordo de Ĉilio, kaj la politika malstabileco, en kiun falis Peruo post la faligo de la prezidanto Castillo. Latin-amerikanoj tamen esperas, ke la ideo de frateco kaj kunlaboro inter iliaj landoj povos venki la politikajn malsamecojn.

Leonardo ARAYA
korespondanto de MONATO en Ĉilio

Leonardo ARAYA estas diplomito pri sociologio.

1. Vidu Ne al la nova konstitucio, MONATO 2022/11, p. 13.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Moderna vivo

SPORTO

Kenjo gajnas duoble en la plej malnova maratono de Eŭropo

La internacia pacmaratono en la kultur-historia slovaka urbo Košice estas la plej malnova en Eŭropo. Ĝi okazas ĉiam la unuan dimanĉon de oktobro. La unuan oni planis antaŭ precize 100 jaroj. La maratonon de 2023 partoprenis 16 831 kurantoj el 59 landoj.

La kenjano Cherop Philemon Rono venkis kun rekorda tempo de 2 horoj, 6 minutoj kaj 55 sekundoj. Li ricevis premion de 20 000 eŭroj. En la grupo de virinoj venkis lia samlandanino, Jackline Cherono, kun tempo de 2 horoj, 24 minutoj kaj 43 sekundoj.

Aliaj eroj

Dum la maratono okazas ankaŭ duonmaratono, konkursoj por handikapuloj ktp. Unu el la eroj de la nuna pacmaratono estis la stafetkuradoj, kaj kvaropo de olimpiaj ĉampionoj troviĝis inter tiuj, kiuj plej multe vekis la intereson kaj atenton de la slovaka publiko. Robert Korzeniowski (pola marŝanto, plurfoja ĉampiono en olimpiaj ludoj kaj eŭropaj konkursoj), Gabriella Szabó (rumania hungardevena kuristino, olimpia ĉampiono en Sidnejo), Martin Koukal (ĉeĥo, mondĉampiono en 50-kilometra skikurado) kaj Anastasija Vladimirovna Kuzmina (rusdevena slovaka biatlonistino, monda ĉampiono kaj olimpia ĉampiono tri fojojn) atingis la duan lokon.

La plej granda rekordulo en la historio de la internacia pacmaratono estas la hungaro József Galambos, kiu venkis en Košice kvar fojojn: en 1927, 1928, 1932 kaj 1933. Sekvas la kenjano Reuben Kerio kun tri venkoj (2017, 2021, 2022). Oni devas rimarki, ke afrikaj kuristoj daŭre venkas en la pacmaratonoj ekde 2005, escepte de la pandemia jaro 2020.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio.

KUBO

Paca uzo de droneoj en Cienfuegos

La nuna postkovima epoko estas konvulsia kaŭze de tutmondaj okazaĵoj mediaj (akriĝinta tutmonda klimatŝanĝiĝo, pluvegoj, uraganoj, trosekeco), militaj (Orienta Eŭropo, Meza Oriento, subsahara Afriko), politikaj (renaskiĝo de demokratio kun Andrés Manuel López Obrador en Meksiko kaj Luiz Inácio Lula da Silva en Brazilo, krizo en Niĝero, potenciĝo de BRICS 1) kaj ekonomiaj (maldolarigo).

Tamen ankaŭ atingoj kaj progresoj tutmonde evidentas, kaj kiel ekzemplo elstaras droneoj. Unuafoje ili aperis dum la unua mondmilito, kiam ili utilis kiel pafceloj por trejnado de artileriistoj, sed droneoj havas ankaŭ civilajn uzojn:

– Operacoj por serĉado kaj savado de homoj, bestoj kaj diversaj aĵoj

– Kontrolo kaj prizorgado de kultivaĵoj kaj nombrado de bestoj

– Observado kaj sekureco

– Estingado de fajroj en malfacile alireblaj lokoj

– Bontenado de elektrolineoj, gasoduktoj kaj ventgeneratoroj

– Ĵurnalismo

– Aliro al izolitaj areoj kaj liverado de kuraciloj en malfacile alireblaj regionoj

– Aera fotado

– Sendado de mesaĝoj

– Aera termezurado

Teknika inspektado per droneoj ebligas pli efike kontroli la elementojn de la mastoj cele al estontaj bontenaj laboroj.

Mastoinspektado pli efika

La inspektado de mastoj de alttensiaj elektrolineoj uzante droneojn malkovras difektojn, kiuj fojfoje ne videblas per tradicia inspekto. Teknika inspektado per tiuj flugaparatoj permesas pli efike kontroli la elementojn de la mastoj cele al estontaj bontenaj laboroj, kaj la inspektado realiĝas en malpli longa tempo kompare kun superrigardo fare de elektristo. La kontrolo per droneoj estas aplikata de fakuloj de la entrepreno Geocuba Cienfuegos (EGC), en la mez-suda kuba provinco Cienfuegos.

Avantaĝoj

Inĝeniero Brisey Espin Fundora, direktoro de EGC, deklaris, ke la programo povas trovi difektojn en la egaj latisaj mastoj de alttensiaj elektrolineoj, de la bazo ĝis la pinto kaj en amplekso de 360 gradoj, kaj krome inspekti la tutan aeran infrastrukturon. Ŝi emfazis, ke la gvidantoj de droneoj (spertaj kablomastaj elektristoj trejnitaj pri stirado de droneoj) nun trairas pli da kilometroj da subĉielaj alttensiaj elektrolineoj kontraŭ malpli grandaj elspezoj kompare kun la tradiciaj operacoj, kaj krome eblas aliri al retpaĝo, kie aperas la datumoj prenitaj dum la mastoinspektado, kaj ankaŭ konsulti tiujn datumojn per poŝtelefono.

Per droneoj eblas kontroli la ĉirkaŭaĵon de la latisaj mastoj.

Droneoj estas utilaj ankaŭ en la civila vivo.

La Entrepreno pri Elektraj Konstruaĵoj kaj Instalaĵoj (EEKI) de Cienfuegos kiel la unua profitis de tiu projekto. Inĝeniero Ricardo Torres Cruz, direktoro de EEKI, aldonis, ke nur en la provinca ĉefurbo la entrepreno havas 306 strukturojn, la elektrolineon Matanzas-Cienfuegos kun 65 kilometroj kaj la elektrolineon Santa Clara-Cienfuegos kun 34 kilometroj. Li emfazis pri la notindaj ŝparoj koncerne transportadon, brulaĵojn, nutradon kaj tempon por inspekti la tutan mastosistemon. Alia grava afero estas la eblo distance kontroli la ĉirkaŭaĵon de la latisaj mastoj kaj konstati la ĉeeston de makisoj kaj veproj, iliajn altecon kaj densecon, kun la celo eviti brulegojn pro troa sekeco.

Juan Carlos MONTERO MEDINA
korespondanto de MONATO en Kubo

Juan Carlos Montero Medina estas kuba emerita kontisto. Li naskiĝis en 1957 kaj loĝas en Havano.

1. Pri BRICS vidu i.a. la artikolon BRICS kaj G20: Kompleksa mozaiko de internaciaj rilatoj en MONATO 2023/11, p. 3. (red.)

UNUIĜINTAJ NACIOJ

Alvoko al decida agado

En Vieno oni publikigis deklaron de la Organizaĵo de UN pri Industria Disvolvado (UNIDO), en kiu ties ĝenerala direktoro Gerd Müller alvokas la industrilandojn plenumi siajn promesojn rilate la celojn por daŭripova evoluigo (angle Sustainable Development Goals – SDG). En 2015 la Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj (UN) aprobis la celojn. Ili devas esti atingitaj antaŭ la jaro 2030. La Rezolucio de UN, en kiu oni aprobis la celojn, estas nomata Agendo 2030. La listo de 17 evoluigaj celoj daŭrigas la jarmilajn evoluigajn celojn de UN en la periodo 2000–2015.

Tre malrapida progreso

Laŭ Müller la tutmondaj defioj de la venontaj jaroj estos enormaj: protekto de klimato, nutrado, protekto de pluvarbaroj, justa tutmondiĝo kaj prevento de novaj pandemioj. Jam pasis duono de la tempo de la programo por la periodo 2015–2030 de Agendo 2030. Tamen la progreso tre malrapidas. En la batalo kontraŭ malsato oni perdis la atingitan progreson. Li indikas, ke en la mondo unu el dek homoj malsatas.

„La promesoj – antaŭ jaroj faritaj de la industrilandoj – atingi la mondajn daŭripovajn celojn apenaŭ konserviĝis”, emfazas Müller. „La celo koncerne 0,7 % por disvolva kunlaboro estas grava samkiel la celo pri 2 % por defendo. La promesoj de la landoj de G7 kaj G20 eligi 500 milionojn da homoj el malsato kaj malriĉeco ankoraŭ ne estas plenumitaj.”

Gerd Müller – ĝenerala direktoro de UNIDO – asertas, ke la promesoj pri mildigo de malsato kaj malriĉeco ankoraŭ ne estas plenumitaj. Foto: UNIDO, VIENO

Mondo sen malsato eblas

La mondaj gvidantoj devas nun decide agadi por tion atingi. Alie la tutmondaj celoj fariĝos malpli gravaj. Rezigni pri ili estus katastrofo por miliardoj da homoj en la malriĉaj landoj. Atingo de la celoj SDG1 (neniu malriĉeco) kaj SDG2 (nula malsato) devas esti prioritata strebo de ĉiuj UN-ŝtatoj. Laŭ UNIDO-kalkuloj atingi mondon sen malsato postulus tutmondajn investojn de 50 miliardoj da usonaj dolaroj en daŭripova agrikulturo dum la venontaj dek jaroj.

Pli da investoj necesas

Tutmonde la eligoj de karbona dioksido pliiĝas. La manko de energio kreskos ĉiam pli rapide – ĝis 2050 je 50 procentoj. Ĝuste 450 karbelektrejoj nun estas planitaj aŭ konstruataj tutmonde. Se oni koncentriĝus ĉefe al naciaj solvoj, la SDG kaj la parizaj klimatceloj ne estus atingitaj. Tutmonda Verda Interkonsento estas bezonata. Necesas pli da investoj kaj novecigado de la tutmondaj energia transigo kaj daŭripova evoluo. Nur 5 % de la tutmondaj investoj en renovigeblaj energioj fluas en malriĉajn landojn.

Unu el la aktualaj celoj de UNIDO estas iĝi centra multfaceta platformo por tutmondaj scioj kaj transigo de teknologioj por atingi daŭripovan industrian disvolvadon. Tiucele UNIDO lanĉas kunlaboron kun la firmao Deloitte, prezentas je la unua fojo sian Novecan Premion kaj aranĝas rondan tablon pri malkarbonigo de peza industrio.

Komerco pri pura hidrogeno

UNIDO kunordigas Internacian hidrogenan komercan forumon kunlabore kun gvidaj publikaj kaj privataj partneroj.

Fine Müller aldonas: „La celo estas subteni tutmondan kaj justan komercon pri pura hidrogeno. La produktantaj landoj devas profiti la ekonomian potencon, ekzemple per lokaj laborlokoj kaj valorkreado. UNIDO agadas tutmonde en produktado kaj komerco pri verda hidrogeno – kun samspecaj normoj. Ni helpas estigi ankaŭ hidrogenajn grupiĝojn^1. Tiucele ni konsilas la registarojn de Egiptio, Maroko, Sud-Afriko kaj Tunizio. Ni kunligas ĉiujn ĉi agadojn en nian tutmondan programon pri hidrogeno en la industrio.”

Evgeni GEORGIEV
korespondanto de MONATO en Vieno

1. UNIDO difinas verdajn hidrogenajn industriajn grupiĝojn (angle GHIC) kiel industriajn regionojn, kiuj kune produktas, transportas kaj uzas verdan hidrogenon kaj elektron el renovigeblaj fontoj, kaj ankaŭ aliajn resursojn por malsamaj celoj, inkluzive de materialproduktado, hejtado kaj fridigo, loka moviĝado kaj industriaj krudmaterialoj.

KOREIO

Malaperintaj beboj

La tuta lando estis ŝokita en junio de 2023, kiam la polico anoncis, ke ĝi trovis du bebajn kadavrojn en la frostujo de urba apartamento. Laŭ la raporto la beboj estis mortigitaj de sia propra patrino tuj post la naskiĝoj antaŭ kvar kaj kvin jaroj respektive, kaj la kadavroj envolvitaj en plasta sako estis kaŝitaj en la frostigilo. La patrino en siaj 30aj jaroj estas arestita kaj akuzita pro infanmurdo.

La polico klarigis, ke la patrino kaj ŝia edzo jam havis tri infanojn, kiam ŝi denove gravediĝis, kaj ke ŝi murdis la novnaskitojn pro timo pri la financaj malfacilaĵoj. La geedzoj ne perlaboras sufiĉe da mono kiel pertelefonaj konsilistoj, pro kio pliaj infanoj iĝus superŝarĝo en la vivtenado de la familio.

Esplorado

La incidento publikiĝis rezulte de esplorado fare de la ministrejo pri sano kaj bonfarto, kiu malkovris preskaŭ 12 000 aferojn okazintajn inter 2010 kaj 2023, en kiuj registriĝis la koncerna provizora numero por novnaskito, sed ne konstateblis la registronumero de loĝanto. Kiam bebo naskiĝas en hospitalo, la provizora numero estas donita al ĝi cele al vakcinado, sed post la registriĝo en loka registara instanco la provizoran numeron anstataŭas la registronumero. Se la gepatroj ne registras la naskiĝon de sia infano, ne aperas registronumero, kaj la provizora plu restas en la sistemo.

Post la incidento sinsekvis raportoj pri mortintaj beboj, kies kadavroj troviĝis en lokoj, kie ili ne devus troviĝi, kiel en rubujoj, ĉe riverbordoj aŭ sur montetoj. Ĝis oktobro estis ĉirkaŭ 2000 okazoj priesploritaj de lokaj registaroj kaj de la polico – laŭ la peto de la ministrejo pri sano kaj bonfarto – kie 283 infanoj troviĝis mortintaj lige kun krimo aŭ malsano. Specife, en la 27 aferoj priesploritaj de la polico krimo estis implicita en la morto de sep beboj. Ĉar la esplorado de la plejmulto de la okazoj ankoraŭ ne komenciĝis, antaŭvideble la nombro de mortigitaj infanoj draste pligrandiĝos.

Naskiĝoj ekster kuracista atento

Sed ankaŭ estas beboj, kiuj ne estas naskitaj en hospitalo kaj tial ne havas la provizoran numeron por novnaskito. Iuj virinoj, precipe adoleskaj aŭ eksteredzecaj, mem naskas bebon sen obstetrika asistado pro timo, ke ilia gravedeco estos malkaŝita al aliaj. Se ili elektas ne varti sian bebon, malfeliĉaj konsekvencoj povas rezulti. La nombro de tiaj okazoj eĉ ne estas inkluzivita en la supre menciita statistiko.

En la pasinta oktobro la polico arestis virinon en siaj 40aj jaroj, kiu naskis bebon en hotelĉambro kaj forĵetis ĝin eksteren. Ŝi volvis la bebon per littuko kaj metis ĝin en paperan sakon. Laŭdire ŝi esperis, ke iu trovos la bebon kaj vartos ĝin. Pasanto tamen malkovris post kvin tagoj la bebon jam mortintan.

Plibonigo de sistemoj

La ministrejo pri sano kaj bonfarto deklaris, ke la registaro enkondukos du novajn sistemojn por preventi tristajn incidentojn kiel fordono aŭ murdo de beboj.

Unu estas naskinforma sistemo, laŭ kiu medicinaj institucioj kiel hospitaloj deve raportu la informojn pri novnaskitoj al la nacia sanasekura servo, kaj lokaj registaroj siavice registru la naskiĝon, tiel ke neniu bebo estu for de la registro.

La alia estas naskprotekta sistemo, kiu helpas gravedajn virinojn en krizo por anonime naski bebon sekure en hospitalo. Oni antaŭanoncis, ke la leĝoj koncerne ambaŭ sistemojn ekvalidos en la venonta julio.

CHO Sung Ho
korespondanto de MONATO en Koreio

CHO Sung Ho estas emerita profesoro pri biologio kaj aktivis en la movado interalie kiel ĉefredaktoro de la gazeto La Espero el Koreio kaj kiel vicprezidanto de Korea Esperanto-Asocio.

OPINIO

Ne mortigu instruistojn!

Jam duan fojon, laŭ preskaŭ sama scenaro, juna teroristo mortigis instruiston en lernejo.

Granda ŝoko okazis antaŭ tri jaroj, kiam juna ĉeĉeno mortigis la instruiston pri historio Samuel Paty. Plia ŝoko okazis la 13an de oktobro 2023, kiam juna inguŝo mortigis en liceo de Arras (norda Francio) la instruiston pri beletro, Dominique Bernard. La cirkonstancoj malsimilas, sed la personecoj de la murdintoj kaj la kialoj samas.

Cirkonstancoj

Pri Samuel Paty ŝajnas, ke estis antaŭa dusemajna interreta kampanjo kun amaso da onidiroj, ke li estas rasisto, malamiko de islamo k.s. Nun lernejanoj bedaŭras, ke ili partoprenis tiun kalumnion en la reto per silento: ili ne konsentis, sed simple ankaŭ ne pretis kontraŭi la bandaĉon.

Iu knabino, kiu eĉ ne ĉeestis la kurson, diris al sia patro, ke montrante karikaturojn de la profeto la instruisto insultis islamon. (Mi memorigas, ke la aperigo de tiuj karikaturoj rezultigis murdon de ĵurnalistoj kaj desegnistoj de la revuo Charlie Hebdo kaj ondon de atencoj en Francio). La patro petis de juna teroristo, ke li murdu la instruiston. Tiu ĉeĉeno, kiu edukiĝis en Francio, ne konis la koncernan instruiston do petis de lernejano, ke tiu montru la murdoton al li, kaj li ... senkapigis Samuel Paty surstrate.

Rilate la aferon de Dominique Bernard temas pri ties ekslernanto, same edukita en Francio, kiu eniris la lernejon kaj provis mortigi plurajn homojn. Dominique Bernard intervenis kaj klopodis haltigi la murdanton, sed estis mortigita.

Personeco de la murdintoj

Temas pri junuloj, origine el Kaŭkazio, kiuj rifuĝis kun la gepatroj al Francio. Sed ĉar ili alvenis antaŭ ol 13-jariĝi, ne eblas ilin forpeli el Francio. Ili lernis en francaj lernejoj, kie instruado estas deva por ĉiuj infanoj ĝis 16 jaroj, sendepende de la nacieco. Instruado estas senpaga, okazas franclingve kaj estas eksterreligia: la fama franca laikeco, tio estas, la eblo havi (aŭ ne havi) religion, ĝin praktiki (aŭ ne) en la privata vivo.

Ekde septembro de 2023 estas malpermesata la longa robo de islamaninoj, same kiel estas malpermesata la hebrea ĉapo kipao, ekstera montro de religio. Tiuj leĝoj ĝenas la ekstremistojn, por kiuj la respubliko devas esti detruita.

Inter la (laŭtakse) 10 milionoj da islamanoj loĝantaj en Francio, 5 milionoj trankvile vivas kaj trankvile praktikas sian religion, 2,5 milionoj estas iom maltrankvilaj, kaj 2,5 volas detrui la respublikon. Kio plej bone reprezentas respublikon? Ĉu la libereco pensi kaj analizi faktojn? La lernejo! Sekve, en la kapo de kelkaj ekstremistoj-teroristoj forĝitaj de senlumaj ideologoj, lernejo estas malamiko, kaj necesas ataki ĝiajn reprezentantojn.

Kial ataki la eduksistemon tra la instruistoj?

Edukado estas „lumo”. En lernejoj oni transdonas sciojn, ne kredojn; oni lernas analizi kaj kritiki faktojn; oni pripensas ideologion surbaze de scioj. Lernejo estas loko, kie eblas emancipiĝi. Lernejo estas la komuna kadro, kie infano konstruanta sian personecon lernas distingi veron disde nevero.

Nun instruistoj devas instrui, kiel analizi la informojn aperantajn en sociaj retejoj: ne ĉiuj estas veraj, nek ĉiuj estas falsaj. Kiel analizi? Kiel kompreni? Sciofontoj estas malfidindaj: en mia epoko, la frazo „instruisto diris” estis kvazaŭ evangelia; nun ĝi karambolas kun la informoj haveblaj el la reto (junaj francoj enprofundiĝas en Tik-Tok 20 horojn semajne ...), kaj instruisto instruas kiel elekti, surbaze de kio kontroli ktp.

Fronte al obskurismo la tasko estas granda! Mi memoras intervenon de universitatano ĉe Unesko en la Tago de la araba lingvo: lia simpla argumento por aserti, ke tiu lingvo estas perfekta lingvo, estis, ke ĝi estas la lingvo de la profeto! Se universitatano tiel agas, imagu pri analfabetoj! Nun estas en klasoj lernejanoj, kiuj ne volas desegni aŭ ne volas aŭskulti muzikon (ili ŝtopas al si la orelojn) ĉar tio kontraŭstaras ilian bazan scion pri Korano! Kaj estas junaj islamanoj, kiuj blinde kredas, ke instruado estas malamiko kaj obeas durkapajn ideologojn-teroristojn.

Post tiuj du atencoj evidentiĝas, ke francoj reagas kun la emo bari, pretaj defendi la instrusistemon kaj kapablaj distingi inter islamanoj, fidelaj praktikantoj de la propra religio kaj teroristoj. Ankoraŭ longa estas la vojo, por ke adoleskantoj plene profitu la instruojn kaj kapablu analizi faktojn.

Renée TRIOLLE
korespondanto de MONATO en Francio

Renée Triolle estas emerita instruistino de la rusa lingvo kaj uzas Esperanton de 1960. Ŝi estas la unua virino iĝinta vicprezidanto de UEA, kiun ŝi reprezentis en Unesko dum 20 jaroj.

Turismo

KULTURA HEREDAĴO

Feliks-arkivejo

En eŭropaj havenoj ofte troviĝas staploj, kiuj nun, en la tempo de konteneroj, perdas sian funkcion. Ofte temas pri arkitekturaj perloj, kiuj indas konservadon. Sed doni novan destinon ĉiufoje estas defio. En Antverpeno „Feliks-arkivejo” estas bela ekzemplo de sukcesa projekto.

En 1858 arkitekto Felix Pauwels ricevis la taskon projekti novan staplon apud la Vilhelmo-doko, la duan en la antverpena haveno, por stoki tie nepakitajn varojn. Ĝi ne servis longe pro kompleta detruo sekve de incendio.

Oni adaptis la strukturon kaj aldonis tegitan straton en la staplomezo por savi almenaŭ la duonon de ĝia enhavo okaze de incendio.

En 1863 oni komencis la rekonstruon. Sed pro la incendio oni adaptis la strukturon kaj ĉi-foje aldonis tegitan straton en la mezo por savi almenaŭ duonon de ĝia enhavo okaze de brulego. Tiel estiĝis sesetaĝa novklasikisma domo. La strato en la mezo havigis la eblon enveturi per ĉaroj kaj malŝarĝi ilin. En tiu strato estis necesaj ekipaĵoj por levi la kargojn ĝis la etaĝoj.

Evidente necesis fortika strukturo: oni uzis 1500 gisitajn kolonojn, kiuj subtenis dikegajn trabojn. Ĉirkaŭ la kolonoj oni aldonis kroman tavolon ne tute kompletan. La fendo, kiu tiel estiĝis, permesis vertikale fiksi tabulojn por krei fakojn kaj adapti laŭbezone la spacon por nepakitaj varoj.

La staplo servis ĝis 1975 sub la nomo Felixpakhuis (Felikso-pakaĵdomo).

Nova destino, grandaj adaptoj

Por eviti malkonstruon de tiu belega arkitekturaĵo, en 1976 oni deklaris ĝin protektata monumento. Tio signifas, ke ne eblas fari adaptojn de la origina ekstera aspekto. Tamen en 2006 oni decidis, ke ĝi iĝu arkivejo de la urbo Antverpeno. Arkivejo postulas maksimuman garantion kontraŭ incendio, fortikan strukturon por konservi tunojn da dokumentoj, konstantajn temperaturon, humidecon kaj konsulteblon por la publiko.

Unue oni instalis ferajn hirundvostajn profilojn sub la planko por garantii, ke eventuala fajro ne povu disvastiĝi al alia etaĝo. Tiel la plankoj iom altiĝis rilate al la feraj kolonoj, kaj tie ankaŭ necesis adaptoj. Oni pritraktis la trabojn kaj plankojn kontraŭ incendio. Por enigi varojn, la domo havis senfenestrajn aperturojn, kiujn oni nepre ne devas ŝanĝi pro la protektaj leĝoj. Por solvi tion oni tie gluis izolajn vitrojn interne de la fasado. Sed por vere ŝirmi la paperajn dokumentojn oni interne instalis 18 betonajn kontenerojn kun bretaroj, kie la temperaturo kaj humideco restos konstantaj eĉ longtempe, se iam okazos longdaŭra elektro-paneo. Tiel oni kreis 38 kilometrojn da arkiveblo. La dokumentojn oni konservas en acidrezistaj dokumentujoj. Plurajn ujojn oni metas en normformatajn acidrezistajn skatolojn.

Rimarkinde estas, ke la plej malnovaj dokumentoj, kiel pergameno kaj ledo, plej bone rezistas. Precipe la grizaj paperspecoj kaj la recikligita papero malplej kontraŭstaras al la tempo. Post 10 jaroj la skatoloj perdas sian acidrezistan kapablon kaj bezonas anstataŭigon. Por maksimume uzi la spacon oni aldone disponas pri granda serio de nenorm-skatoloj por plenigi spacon, kie la normskatoloj ne konvenas. Diference de biblioteko oni ordigas dokumentojn ne laŭ temo, sed kronologie: laŭ la dato de ilia alveno en la arkivejo. Tio postulas tre precizan sistemon de registrado. Inter la bretoj sur la planko tie kaj tie ĉi troviĝas insektokaptiloj. Tiujn oni regule kontrolas precipe pri la specio lepismo. En la nacia lingvo oni nomas ĝin „paperfiŝeto”. Ĝia ekzisto estas alarma, kaj tiaokaze necesas uzi insekto-ekstermilon.

La publiko povas libere konsulti la registraĵojn kaj ekzameni iujn dokumentojn. Serĉi la petitajn dokumentojn rajtas nur oficistoj, kiuj alportas ilin al konsultejo en la sesa etaĝo. Tie oni povas fari kopiojn.

Nuntempe la nombro de paperaj arkivaĵoj malpli rapide kreskas, ĉar ekde 2007 oni akceptas ciferecajn dokumentojn. La arkiva administrejo eĉ instalis skanejon kaj iom post iom bitigas siajn konservaĵojn.

La tera, unua kaj sesa etaĝoj estas alireblaj por la publiko. La teretaĝo estas oficejo kaj akceptejo. La unua servas por ekspozicioj kaj aliaj informaj iniciatoj. La sesa precipe por konsultado de arkivaĵoj. Sed ĉiujn ciferecajn dokumentojn oni rete povas konsulti ĉie ajn per komputilo.

Esperanto-arkivo

Danke al iniciato de Cyreen Knockaert la respondeca instanco akceptis ankaŭ konservi arkivojn de la loka Esperanto-grupo kaj de Flandra Esperanto-Ligo, ĉar ili havas sidejon en Antverpeno. Tiel ili konserviĝas en optimumaj cirkonstancoj kaj facile konsulteblas. Aldone Cyreen ankaŭ sukcesis realigi kontrakton kun la Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience en Antverpeno, kie oni registras kaj konservas i.a. ĉiujn revuojn kaj publikaĵojn de Flandra Esperanto-Ligo, kaj ankaŭ grandan librokolekton de la iama fondaĵo Vanbiervliet.

Ni povas konkludi, ke la Feliks-arkivejo estas modele sukcesinta projekto pri kombino de du specoj de kulturaj heredaĵoj en unu domo.

Ivo DURWAEL
korespondanto de MONATO en Belgio

Lingvo

PERDITAJ PLANLINGVOJ

La latina sen fleksio

Kvankam oni povus pensi, ke la latina estas delonge mortinta (minimume kiel iuloke efektive parolata lingvo), ekzistas iom pli moderna kaj preskaŭ nekonata formo de tiu antikva lingvo, ege pli simpla kaj taŭga ne nur por lingvistikaj celoj, sed ankaŭ por baza ĉiutaga komunikado. Ĉefe inter parolantoj de latinidaj lingvoj eble indus remalkovri iomete latino sine flexione (la latinan sen fleksio), nomo nuntempe konata nur al homoj, kiuj interesiĝas pri interlingvistiko.

Ĉi tiun „artefaritan” lingvon bazitan sur la klasika latina konceptis Giuseppe Peano [ĝuzepe peano], ne klasika filologo (kiel oni povus supozi) sed ... itala matematikisto el la 19a jarcento, fariĝinta konata dum sia vivo pro diversaj kontribuoj al la matematika logiko kaj al la tiel nomata ar-teorio (ankaŭ konata kiel aro-teorio). Sed kial matematikisto elektis krei lingvon bazitan sur la antikva latina?

La respondo al tiu demando troviĝas en la vizio de Peano, konvinkita pri la neceso de internacia helpa lingvo, kiu simpligu la komunikadon inter sciencistoj el diversaj partoj de la mondo. La antikva latina, kun siaj kompleksaj deklinacioj kaj verbfleksioj, ja estis liaopinie barilo al universala interkompreno, kaj la italo celis solvi tiun problemon.

Substantivoj neŝanĝaj

Unu el la plej karakterizaj trajtoj de latino sine flexione estas la manko de kompleksaj deklinacioj kaj verbfleksioj. En ĉi tiu plisimpligita formo de la latina substantivoj restas senŝanĝaj, kaj verboj reduktiĝas al simplaj formoj en estinteco, estanteco kaj estonteco, sendepende de la persono aŭ de la nombro de la subjekto. La sintakso de la latina tiel fariĝas pli facila kaj intuicia, kio igas la lingvon de Peano taŭga por pli da homoj kun baza kono de la klasika latina, kaj ne nepre kleruloj.

Latino sine flexione povas esti konsiderata kiel artefarita lingvo baziĝanta tamen sur la klasika latina. Veras, ke ĝi ne estas natura lingvo parolata de denaskuloj en komunumo, sed ĝi estas kreita por specifaj celoj. Giuseppe Peano, la kreinto de latino sine flexione, ne estis klasikisto, sed evoluigis la latinan sen fleksio por solvi tion, kio estis liaopinie grava praktika defio en la kampo de scienc-komunikado. Li ofte rimarkis, fakte, malmulte da klareco kaj precizeco en la komunikado okazanta inter sciencistoj el diversaj nacioj, kiuj ne havas komunan lingvan ilon. Pro la fakto, ke multa scienca terminologio estis en la latina, li provis simpligi la klasikan formon de la lingvo, tiel ke ĝi estu pli alirebla por internaciaj uzantoj. Li do forigis multajn gramatikajn komplikaĵojn kaj verbajn fleksiojn, kreante lingvon pli taŭgan por la sciencista celo.

Ekzemploj kaj literaturo

Jen, por scivolaj gelegantoj, kelkaj ekzemploj pri senfleksia latino: Hic es domo (Tie ĉi estas domo), Puellas in horto joca (Knabinoj ludas en ĝardeno), Libro es sur mensa (La libro estas sur la tablo), Homines habe amicos (Homoj havas amikojn), Luna luce nocte (La luno brilas nokte), Puera bibe aqua (La knabino trinkas akvon), Nautas navega sur mar (La maristoj navigas sur la maro), Ventus flue foras (La vento blovas ekstere), Pueros in schola discute (La knaboj en lernejo lernas), Terra orbita circum sole face (La tero orbitas ĉirkaŭ la suno). Ĝenerale temas pri lingvo ne nur akademia aŭ taŭga por scienco, sed utiligebla eĉ en pli simplaj kaj ĉiutagaj komunikaj situacioj. Kelkfoje oni povas demandi sin, ĉu vere bezonatas traduko. Kaŭze de la latina deveno de multaj vortoj en Esperanto, ne maloftas renkonti frazojn, kiuj ŝajnas skribitaj en speco de esperanta dialekto, ĉu ne vere? Sufiĉe simila estas ankaŭ la riĉeco kaj fleksebleco de la du planlingvoj.

Malsame ol Esperanto, tamen, la latina sen fleksio tute ne havas ampleksan literaturon aŭ akademiajn verkojn, sed ekzistas iom da rimarkindaj laboroj verkitaj en tiu simpligita latinlingvo. Menciendas, ke la kvanto de haveblaj tekstoj en nia posedo estas tre limigita, kaj ili ĉefe fokusiĝas al sciencaj kaj matematikaj temoj. La ĉefa referenc-verko estas sendube De Latino Sine Flexione (aperinta en 1903) fare de Giuseppe Peano (originala bazverko de Giuseppe Peano, kiu enkondukis kaj klarigis la ideon pri iu simpligita latina sen fleksio). Krome li verkis aliajn sciencajn artikolojn en la latina sen fleksio, uzante tiun lingvon por prezentado de matematikaj kaj sciencaj ideoj. La samon faris kelkaj posteaj matematikistoj kaj logikistoj, kiuj ankaŭ skribis verkojn en tiu lingvo, precipe por diskuto de temoj rilataj al matematiko kaj logiko. Sed ĉio ĉi preskaŭ tute perdiĝis.

Malaperinta planlingvo

Naturaj kaj nenaturaj lingvoj simile malaperas, kaj tio estis la destino ankaŭ de planlingvo kiel latino sine flexione: ĝi estas apenaŭ konata ekster fakaj interlingvistikaj rondoj. Pri ĝi ĉefe okupas sin homoj interesataj de la historio de planlingvoj. La praktika uzo de tiu lingvo estas kvazaŭ neekzistanta, ĉu en la ĉiutaga komunikado, ĉu en profesiaj medioj. Latino sine flexione cetere ekis kadre de provo plifaciligi la laboron kaj kunlaboron de sciencistoj el diversaj landoj, kaj ĝi pruvis kelkan praktikan utilon preskaŭ nur en tiu kunteksto, antaŭ ol oni trovis aliajn solvojn (kiel la uzon de la franca aŭ de la angla, kio en la lastaj jardekoj estis plej kutima por tiaj celoj). Ĝi neniam atingis eĉ etete la statuson de internacia lingvo kaj pro tio hodiaŭ estas konsiderenda malmulto pli ol nura lingva kaj historia kuriozaĵo. Sen moderna kaj serioza klopodo igi ĝin renaskiĝi, almenaŭ en latinidlingvanaj rondoj, kio ja estas malverŝajna, la latina sen fleksio restos malaperinta planlingvo kun ĉefe akademia kaj historia intereso.

Cristina CASELLA
korespondanto de MONATO en Italio

LINGVOSCIENCO SIMPLIGITA

Noam Chomsky: imagita babilado kun granda lingvisto

MONATO: Profesoro Chomsky, ni aprezas vin multe, kaj hodiaŭ ni ŝatas imagi finfine havi la altvaloran ŝancon diskuti kun vi rilate al la teorio pri la genera gramatiko, kiu igis vin tutmonde konata kaj priparolata en la lastaj jardekoj. Nu, ĉu vi povas helpi niajn (ofte nefakajn) gelegantojn kompreni ĝin per kiel eble plej simplaj vortoj kaj klaraj ekzemploj?

CHOMSKY: Kompreneble kaj plezure! La genera gramatiko estas lingvoscienca teorio, kiun mi klopodos rakonti al vi, junuloj kaj maljunuloj. Imagu lingvon kiel specon de konstruludo. Jen: la genera gramatiko estas la maniero, kiel oni aranĝas ties diversajn malgrandajn partojn por krei senc-havajn frazojn.

MONATO: Bonege! Kaj kiel la konstruludo funkcias precize?

CHOMSKY: Nu, la genera gramatiko naskiĝas de la ideo, ke frazoj en lingvoj povas esti kreitaj per la alpreno kaj apliko de precizaj reguloj. Imagu, ke vi havas multajn erojn de

Lego-konstruludo, kie ĉiu el ili havas apartan, specifan formon. La reguloj de la genera gramatiko montras al ni, kiel ni povas kunmeti tiujn konstruludojn laŭ precizaj manieroj, tiel ke ekaperos gramatike ĝustaj frazoj. Ni prenu kiel ekzemplon la anglan. Ni havas pecojn kun la vortoj „play”, „I”, „soccer”, „with”, „like”, „to”, „friends”, „my”. La reguloj de la genera gramatiko diras al ni, kiel ni rajtas kunigi tiujn vortojn laŭ specifaj manieroj. Ekzemple, „I like to play soccer with my friends” estas ĝusta frazo, dum „Friends to soccer with play I like my” ne havas sencon kaj eraras, ĉar ĝi ne sekvas la regulojn.

MONATO: Do la genera gramatiko helpas nin kompreni, kiel konstrui ĝustajn frazojn en iu lingvo?

CHOMSKY: Jes ja! Temas pri nevidebla gvidilo, kiu konstruigas al ni frazojn sen gramatikaj eraroj. Tio estas tre utila por kompreni, kiamaniere funkcias lingvo kaj kiamaniere ni povas komuniki efike.

MONATO: Kiel tiu ĉi teorio aplikeblas al komprenado de lingvoj kaj de la homa menso?

CHOMSKY: La genera gramatiko igas kompreni, kiel la homa menso produktas kaj perceptas la aferon, kiun ni nomas lingvo. La menso havas ian „naturan gramatikon”, kiu ebligas lerni novajn lingvojn kaj krei frazojn, kiujn ni povas taksi centelcente ĝustaj, kvankam plejofte ni neniam antaŭe aŭdis ilin. Tio ĉi signifas, ke iel ni havas specon de interna aparato, kiu helpas nin paroli kaj kompreni lingvaĵon.

MONATO: Dankon pro tiu ĉi klara kaj alirebla klarigo pri la genera gramatiko. Nun ni havas bazon por bona kompreno pri tio, kio estas la genera gramatiko. Ĉu vi povas klarigi al nia legantaro, kial tiu ĉi via teorio estas konsiderata tiel grava en lingvistiko kaj por la kompreno de la homa menso?

CHOMSKY: Absolute, tio estas tre interesa temo. La genera gramatiko estis fundamenta paŝo antaŭen en la lingvoscienco kaj psikolingvistiko. Ĝi estas rimarkinda pro pluraj kialoj. Unue, la genera gramatiko montris kaj pruvis, ke lingvoj ne estas simpla hazarda aro da vortoj, sed sekvas male precizajn kaj kompleksajn regulojn. Tiuj ĉi reguloj estas universalaj. Alivorte homoj kunhavas komunan gramatikan bazon en ĉiuj teraj lingvoj, malgraŭ la grandaj unuavidaj diferencoj inter ili. Tiu malkovro ebligis la sciencan esploron de lingvoj kaj helpis la esploristojn identigi komunajn trajtojn inter ili. Krome, mia teorio klarigis, ke la homa menso posedas „kunnaskitan gramatikon”. Tio signifas, ke ni havas iun biologian, naturan emon lerni lingvojn kaj krei kompleksajn frazojn, rekonante ilin kiel tute ĝustajn, eĉ se ni neniam antaŭe legis aŭ aŭdis ilin ie. Tiu ideo revoluciis la komprenon pri la homa menso, malfermante novajn pordojn en la psikologio kaj kogna neŭroscienco. La genera gramatiko kontribuis ankaŭ al la evoluigo de komputilaj lingvoj kaj artefarita intelekto, kie gramatikaj reguloj estas tre gravaj por la prilaboro de naturaj lingvoj kaj aŭtomata traduko. Resume, tiu ĉi teorio ebligis al ni pli bone kompreni ne nur la strukturon de lingvoj, sed eĉ la naturon mem de la homa menso, kaj ĝi havis notindan influon en multaj sciencaj fakoj, ekde lingvistiko ĝis psikologio kaj informadiko.

MONATO: Dankon, profesoro Chomsky, pro tiu ĉi faka kaj samtempe alirebla klarigo [parto de serio, nun komenciĝanta, de imagitaj intervjuoj pri interesaj simpligitaj temoj de lingvoscienco], esperante, ke baldaŭ ni vere sukcesos renkonti vin vidalvide.

Roberto PIGRO
korespondanto de MONATO pri Italio, Grekio kaj Kipro

Roberto PIGRO estas instruisto, lingvisto kaj redaktoro de la lingva rubriko.

Libroj

Naciaj lingvoj kiel planlingvoj

Kutime fakuloj pri lingvoj (lingvistoj, filologoj) malestime rilatas al Esperanto kaj ĝenerale al planlingvoj; malgranda kvanto da profesiaj interlingvistoj ne multon ŝanĝas tiurilate. Tio, cetere, influas la socion: kiam oni aŭdas de eminentuloj esprimojn kiel „Esperanto ne estas lingvo”, aŭ „sensignifa laboratoria eksperimento”, formiĝas fona malfavora rilato al la problemo ĝenerale. Tial, apero el la „plumo” de fama lingvisto de libro, kiu ne faras distingon inter lingvoj „naturaj” kaj „artefaritaj”, sed konsideras la formiĝon de evoluigitaj lingvoj kiel rezulton de lingva planado, estas senkonteste grava afero. Tia estas la libro de la fama germana japanologo kaj sociolingvisto Florian Coulmas, Gardantoj de lingvo: dudek voĉoj tra la historio. La traduko de la angla originalo al Esperanto farita de Jan Sandel estas, sendube, grava kontribuo al nia internacilingva kulturo, donante grandan materialon por esplorado, citado, meditado kaj evoluigo de planlingvistikaj ideoj.

La libro rakontas en kronologia ordo pri la kreintoj kaj normigintoj de diversaj literaturaj lingvoj, ilia adaptado al certaj bezonoj de la uzantoj ktp. La 20 protagonistoj elektitaj de la aŭtoro estas teologoj, poetoj, filologoj, reĝoj, ĉefministroj, ŝtatprezidantoj – sed ili ĉiuj interesiĝis pro diversaj kialoj pri la plibonigo de lingvoj (ne nepre siaj denaskaj!) kaj multon sukcesis tiukampe. Ni saltas de epoko al epoko, de kulturo al kulturo, de kontinento al kontinento, kaj vidas, kiel tiuj tute diversaj homoj okupiĝis pri lingvoplanado, kaj kiel ili (fojfoje ne tuj) atingis siajn celojn. Inter ili troviĝas ankaŭ nia Majstro Zamenhof, kiu estas konsiderata kiel unu el la egalrajtaj fakuloj sur tiu tereno!

Lingvokreado kiel politiko

Kio tre gravas, kiam ni esploras la biografiojn kaj agadojn de tiuj lingvoreformuloj, ni ĉiam vidas certan politikan celon kaj koncernan ideologion, kiu puŝas ĉiun konkretan personon al la celo. Do, lingva planado estas nepra rimedo de politiko: ne hazarde inter la protagonistoj de la libro tiom abundas profesiaj politikistoj.

La aŭtoro mem, klasante la agaddirektojn de la lingvoreformistoj, trovas kvin kontrastajn parojn de streboj en ilia kreado: konservado – modernigo, unikeco – universaleco, plureco – unueco, liberigo – dominado, egalrajteco – elitismo. Certe tiuj dek elementoj en ilia laboro en diversaj kombinoj ludas certan rolon, sed mi vidas kiel plej gravajn la malsamajn politikajn ideologiojn, kiuj stimulis iliajn laborojn. Mi donos ekzemplojn el la libro.

Ideologioj

Imperiismajn ideologiojn reprezentas Alkvino el Jorko (ĉirkaŭ 735–804), kiu strebis normigi la latinan lingvon por la bezonoj de la imperio de Karolo la Granda; Sibavejhi (ĉirkaŭ 760–796), kiu normigis la araban lingvon por plifaciligi ĝian uzadon kiel oficiala lingvo en la Abasida Kaliflando; Antonio de Nebrija (1444–1522), kiu priskribis kaj normigis la hispanan lingvon cele al ĝia instruado en la nove konkeritaj landoj; ...

Plej multe renkonteblas, kompreneble, la stimuloj de naciismaj ideologioj: nove kreata, aŭ sur nova bazo establiĝanta nacio ja bezonas unuecan stabilan lingvon. Inter ties adeptoj ni vidas tiajn homojn kiel Dante Alighieri (1265–1321), kiu faris sintezon de italaj dialektoj por krei unuecan literaturan dialekton por iam unuecigi Italion; Adamantios Korais (1748–1833), kiu okupiĝis pri purigo de la novgreka de diversaj almiksaĵoj (ĉefe turkismoj) pruntitaj dum la politika mallibero de Grekio; Ueda Kazutoshi (1867–1937), kiu transformis la japanan lingvon en plenvaloran nacian lingvon; Eliezer Ben-Jehuda (1858–1922), kiu sukcesis transformi la antikvan kultlingvon en florantan nacian lingvon plene funkcian por ĉiu aspekto de la moderna vivo; Mustafa Kemal Atatürk (1881–1938), kiu stimulis skribsisteman, ortografian kaj leksikan reformon, kiu draste ŝanĝis la karakteron de la turka lingvo; kaj multajn aliajn, kiel la kardinalo Richelieu, iniciatinto de la Franca Akademio, kaj Katerina la Granda, kiu fondis la Rusian Akademion.

Apartan lokon okupas la reĝo de Koreio, Seĝong la Granda (1397–1450), kies skribsistema reformo, La ĝustaj sonoj instruendaj al la popolo, havis pure klerigan celon, la strebon forigi elitismon de edukado.

Ankaŭ internaciismaj ideologioj ĉeestas inter la prezentitaj „lingvogardantoj”, sed ili estas duspecaj. Ekzemple, Lenino (1870–1924) kaj papo Paŭlo la 6a (1897–1978) strebis egalrajtigi ĉiujn lingvojn – la unua ĝenerale, la dua en eklezia praktiko – sed Zamenhof kaj la prezidanto de Senegalo Léopold Sédar Senghor (1906–2001) proponis la uzadon de komuna lingvo por plurlingva mondo aŭ regiono (Senghor sukcesis konservi la statuson de la franca lingvo en la eksaj franciaj kolonioj en Afriko).

Ĉion estas treege interese legi; mi supozas, ke eĉ la plej kleraj lingvistoj ne scias ĉion, kio troviĝas en la libro. Kompreneble ĝi ne estas elĉerpa: ja mi volonte vidus en ĝi eseojn pri Geoffrey Chaucer, Martin Luther, Vuk Karadžić kun Ljudevit Gaj, Ivar Aasen kaj multaj aliaj, kiuj havas ne malpli da „lingvogardaj” meritoj ol la personoj pritraktitaj en la libro. Nu, la grandeco de la libro estas limigita (466 paĝoj estas jam multo), kaj eble iu daŭrigos la laboron. Sed ni ja devas danki al la aŭtoro kaj la tradukinto pro la eblo legi ĉi tiun valoregan libron.

Nikolao GUDSKOV

Florian Coulmas: Gardantoj de lingvo. Dudek voĉoj tra la historio. El la angla tradukis Jan P. Sandel. Eld. Mondial, 2021. 464 paĝoj. ISBN 978-1-59569-423-2.

Literaturo

ESEO

Pri kio temas la poemo Dek du de Blok?

La poemo Dek du de Aleksandr Blok estas la plej neordinara verko el liaj kreaĵoj, post kies finverkado li diris: „Hodiaŭ mi estas geniulo”. Kaj responde al la petoj de la aŭskultantaro reciti la poemon, li nur kunpremis siajn pugnojn kaj ŝajnigis sin nerimarkanta kaj neaŭdanta ĉi tiujn petojn. Fine de sia vivo Blok provis nuligi ĉi poemon, kiu kronis la grandan epokon de la rusa literaturo. Eble ĝi estas la plej bona poeziaĵo iam verkita en la rusa. En mia eseo mi provu klarigi, kial ĉi tiu verko estas la ĉefa en la kreado de A. Blok.

La poemon Dek du verkis la aŭtoro en 1918 dum tri tagoj. Kiel la poeto mem diris, li subiĝis al la inspiro. Oni povas dividi poetojn kaj verkistojn inter tiuj, kiuj kreas izolite de la socia realo, kaj tiuj, kiuj rimarkas kaj registras gravajn okazaĵojn de la epoko. A. Blok ĝuste apartenas al la dua speco de poetoj: li sorbis ĉion, kio okazadis ĉirkaŭe kaj ekscitis lin, kaj igis tion arta eldiraĵo.

Multaj konsentas, ke la eventoj de la poemo okazas en Sankt-Peterburgo dum la revoluciaj jaroj. Kompreneble la poemo priskribas ĉi jarojn, sed Sankt-Peterburgo neniam estas menciita en la verko, kaj efektive neniu ajn alia rusia urbo. Ĉiu legas ĉi tiun verkon siamaniere kaj imagas diversajn pejzaĝojn. Kiam mi legis la poemon, mi imagis la jenon: certe estas urba pejzaĝo, sed ĝi estas prezentita per ununura strato: krom ĝi nenio estas videbla. Nu, kiel en klasikismaj verkoj, en kiuj la loko de agado estas limigita al unu ĉambro. Unu afero estas certa: la agado okazas ie en Rusio.

Dek du ruĝgvardianoj marŝas laŭ ĉi tiu sennoma strato: dek du estis la nombro de kristanaj apostoloj. Ili simbolas la novan mondon, kiu anstataŭas la malnovan. Ĉi tiuj ruĝgvardianoj estas priskribitaj kiel krimuloj kaj senkompataj murdistoj, kiuj blinde faros ion ajn en la nomo de la ideo:

Kaj sen sankta nomo iras ili,
Ĉiuj dek du – bande,
Akceptante ĉion facile,
Nenion dubante ...

Ili portas pafilojn sur siaj dorsoj. A. Blok diras, ke estus bone pendigi karoan ason surdorse. Kaj la karoa aso estas simbolo de punlaboruloj. La malnovan mondon simbolas la personoj, kiujn renkontas survoje la ruĝgvardianoj. Ekzemple maljunulino, scivolanta por kio estas bezonata tia granda slogantuko kun la surskribo „Tutan potencon al Konstituanta Kongreso!” kaj kial tiom da materialo, el kiu eblus fari piedĉifonojn por bezonantoj, estas disipata por tiu senutila slogantuko? Estas ankaŭ burĝo, krianta pri la fino de la malnova mondo kaj sekvata de maljuna hundo, kiu kuntiris la voston. Estas Joĉjo, kiu komence estis ruĝgvardiano, sed poste transiris al la alia flanko, kaj kun li – Kanjo, stratulino. Tiu paro trafas patrolon: la ruĝgvardianoj provas mortigi Joĉjon, sed li forkuras de ili. Kaj Kanjo mortas: ŝi estas mortigita de la ruĝgvardiano Peĉjo, kiu iam enamiĝis al ŝi.

Jen ĉi tiu patrolo marŝas sen iaj ideo kaj intenco, preta je ĉiuj oferoj, dum Jesuo Kristo gvidos ĝian marŝon. Kaj malantaŭ ĉi tiu procesio staras malsata hundaĉo – simbolo de la malnova mondo:

La burĝo, kiel hund', malsata
Kaj muta staras sen respond',
Kaj kun vostaĉo subpremata
Post lia dors' malnova mond'.

La dek du „apostoloj” sekvas Kriston, kiu kondukas ilin al brila estonteco, por kiu oni povas eĉ fari ekscesojn:

En blankroza diadem' –
Antaŭ ili – Kristo mem.

La enhavo estas ekstreme simpla kaj senpretenda. Sed Aleksandr Blok estas simbolisto, do ĉiu okazaĵo kaj ĉiu persono estas plena de simboloj. Finfine la simboloj alkondukas al tio, ke la pozicio de la aŭtoro estas neklara: ĉu li estas flanke de la ruĝuloj aŭ flanke de la blankuloj?

Adeptoj de la revolucio kredis, ke ĉi tiu poemo laŭdas la revolucion, kvankam ili ne ŝatis, ke fine la ruĝgvardianoj estas gvidataj de Jesuo Kristo. Kontraŭuloj de la revolucio diris, ke la poemo rakontas pri la teruroj de la revolucio. Sed ni preterlasu provojn kompreni, je kies flanko estas la aŭtoro: nek la ruĝgvardianoj, nek la personoj de la malnova mondo vekas simpation. Kaj tiuj kaj aliaj elvokas nur negativajn impresojn.

Antaŭnelonge mi legis la memoraĵon de Irina Odojevceva Sur la bordoj de Neva. En ĝi la poetino skribas, ke post kiam Aleksandr Blok verkis la poemon Dek du, preskaŭ ĉiuj poetoj-samtempuloj deturnis sin de li: adeptoj kaj kontraŭuloj de la revolucio. Ĉiuj komprenis la verkon siamaniere. Sed unu afero estas certa: ĉi tiu poeziaĵo temas pri la fino de la malnova mondo. Ne estas mirinde, ke ĉi poemo estas la lasta grava verko en la kreado de A. Blok, kvankam Blok estas konata pro sia krea fekundeco ne nur kvalita, sed ankaŭ kvanta. Ĉi-rilate mi donu la faman citaĵon de V. Majakovskij: „El dek versaĵoj mi havas kvin bonajn, tri neŭtrajn kaj du malbonajn. Blok el dek versaĵoj havas ok malbonajn kaj du bonajn, sed tiajn bonajn ŝajne mi ne kapablas verki”. Estante dumviva pesimisto, Aleksandr Blok komprenis, ke la malnova mondo finiĝis. Sed li ne bedaŭris la finon de tiu malnova mondo, kiel oni povas vidi, legante lian artikolon Intelektularo kaj Revolucio. Sed samtempe li ne havis esperon pri la nova mondo.

Hodiaŭ mia impreso pri la poemo estas jena: ĝi estas verko, kiu ne donas kaj ne devas doni respondojn. Ĝi apenaŭ estas analizebla. Ĉi tiu verko estas plena de sonoj, bruoj, simboloj kaj signoj de la epoko, en kiu ĝi estas skribita. Ĝi estas la sola verko el tiuj, kiujn mi konas, en kiu sonregistraĵo ludas preskaŭ decidan rolon: la sonoj de la stratoj entenas eĉ pli da senco ol la enhavo de la poemo mem.

Nikita PIMENOV

RAKONTETO

Trezorĉasistoj

Kiam mi estis infano, mi kaj mia kuzino pasigis ĉiun someran paŭzon kun mia avino. Ni legis multajn librojn pri trezorĉasado, mi ĉiam revis, ke mi la unua trovos trezoron.

Tiam iun someron okazis interesa afero: ni trovis skatolon. La skatolo estis plena je malnova mono. Ni estis tre feliĉaj, ke ni trovis ĝin kaj ni iris por montri al nia avino. Nia avino diris al ni, ke la monon havis ŝia patrino. Estis tute senvalora hungara mono, kiu ne plu ekzistas.

Sed la skatolo estis tre kara memoraĵo por mia avino: ŝi ricevis ĝin de sia patro. Nia avino rakontis al ni la historion de la skatolo kaj ŝi diris, ke trezoro povas esti io ajn grava por ni, eĉ memoraĵo aŭ objekto. Poste ni ne plu serĉis trezoron. Ni ludis per la skatolo kaj ni eksciis multajn interesajn aferojn pri miaj geavoj kaj pri la skatolo.

Erika GODÓ

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 45a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 159 korespondantojn en 47 landoj kaj abonantojn en 64 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de la eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Legu pri ni en Facebook www.facebook.com/revuo.Monato
• Spektu la filmetojn pri Monato en www.monato.be/jutubo
• Sekvu nin en Mastodon sub @monato@esperanto.masto.host
• Sekvu nin en X sub @RevuoMonato
• Sekvu nin en Instagram sub RevuoMonato
• Babilu kun ni en Telegramo monato.telegramo.org
• Babilu kun ni en www.miavivo.net/grupoj/monato

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.

redaktoroj:
• Arto: Aleksej Salomatov, Moskvo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.
• Libroj: libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Andrej Peĉënkin, Rusio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Massimo Ripani, Italio, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Frank Merla, Juan Carlos Montero Medina, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, Remuŝ, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto mare aere bite

Argentino EUR 40 43 23
Aŭstralio AUD 109 112 61
Aŭstrio EUR 66 68 37
Belgio EUR 66 - 37
Bosnio-Herc. EUR 40 43 23
Brazilo EUR 40 43 23
Britio GBP 57 59 33
Bulgario EUR 40 43 23
Ĉeĥio EUR 56 58 34
Ĉinio EUR 40 43 23
Danio DKK 490 508 276
Estonio EUR 47 49 27
Finnlando EUR 66 68 37
Francio EUR 66 68 37
Germanio EUR 66 68 37
Grekio EUR 66 68 37
Hispanio EUR 66 68 37
Hungario EUR 47 49 27
Irlando EUR 66 68 37
Islando EUR 66 68 37
Israelo EUR 59 62 33
Italio EUR 66 68 37
Japanio JPY 10400 10800 5900
Kanado CAD 95 98 55
Kipro EUR 56 58 34
Koreio EUR 59 62 33
Kostariko EUR 40 43 23
Kroatio EUR 47 49 27
Latvio EUR 47 49 27
Litovio EUR 47 49 27
Luksemburgo EUR 66 68 37
Malto EUR 56 58 34
Meksiko EUR 40 43 23
Nederlando EUR 66 68 37
Norvegio NOK 745 770 420
Nov-Zelando NZD 115 120 65
Pollando PLN 220 226 125
Portugalio EUR 59 62 33
Rusio EUR (40) (43) 23
Serbio EUR 40 43 23
Slovakio EUR 47 49 27
Slovenio EUR 56 58 34
Sud-Afriko EUR 59 62 33
Svedio SEK 760 790 430
Svislando CHF 82 88 49
Usono USD 78 82 47

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• El aliaj landoj per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto paul_peeraerts@esperanto.be (Nur se vi havas bonhavon en via Paypal-konto. Se Paypal devas preni la monon el via kreditkarta aŭ alia konto, la pagokostoj estos altaj).
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Banko: Bank Austria IBAN AT14 1200 0007 3926 2723. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Raiffeisen bank - 101 953 9617/5500. Rete: polnickypavel@seznam.cz.
• Ĉina: Zhang Yan（张艳), Linyi shi, lanshan qu, taihe huayuan, CN-276000, Shandong sheng （中国山东省临沂市兰山区泰和花园）Poŝtel: 086-15376913078. Retadreso: 122309267@qq.com.
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Tiina Kosunen. Rete: cefdelegito@esperanto.fi.
• Franca: Esperanto France, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9100 0008 0123 8025 668 BIC CCOPFRPPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.
• Hispana: Jose M. Rodriguez Hernandez, Apartado de Correos 3142, E-14080 Cordoba. Rete: ueaperanto@esperanto.ac.
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, L. Giros 74-51, LT-06322 Vilnius-26, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, 011 Riverside Place, Alnwick Road, DIEP RIVER, 7800 Sud-Afriko. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Anoncetoj
- Kolofono de la magazino MONATO
- Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...