Monato 2023/06
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2023-05-07T22:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

El diplomatia vidpunkto

RUSIA INVADO

Kontraŭmensoga faktokontrolado

La rusia milito kontraŭ Ukrainio okazas ne nur sur batalkampoj, sed ankaŭ en diplomatio, ekonomio kaj amaskomunikiloj. Entute, la lasta kampo estas la plej danĝera, ĉar ĝi celas kaj trafas homojn eĉ en la plej malproksimaj lokoj. En propagando ekzistas multaj vojoj por esprimi propran opinion, por komenti aŭ klarigi ion. Rusio elektis rektajn, klarajn kaj evidentajn mensogojn, kiujn prezidanto Putin, ministro Lavrov, proparolantoj Peskov kaj Zaĥarova senĉese ripetas.

1. La rusia speciala milita operaco ne estas milito. Ĝia sola celo estas senarmigo kaj malnaziigo de Ukrainio. Putin deklaris ankaŭ, ke Rusio devas protekti la rusparolantojn de Ukrainio, ĉar okazas genocido kontraŭ ili.

Ukrainio ne estas militisma lando. La ukrainaj militfortoj estis civilregataj, ĉiuj ŝtataŭtoritatoj estas demokratie elektitaj, la loka civila socio estas vigla kaj vasta. Nekredebla estas la supozo, ke la demokrate elektita, rusparolanta juda prezidanto de Ukrainio estas nazio. Zelenskij mem estas denaska rusparolanto, kiu mastris la ukrainan lingvon nur, post kiam li estis elektita ukraina prezidanto en 2019.

Rusio komencis plenskalan militon, uzante mar-, ter- kaj aerarmeojn. Kontraŭe al siaj antaŭaj deklaroj, prezidanto Putin deklaris aligon de kvar ukrainaj regionoj al Rusio – Krimeo estas okupata jam ekde 2014. Amasaj misilatakoj okazas konstante en ĉiuj ukrainaj urboj. La tiel nomata „speciala armea operaco” estas plenskala milito kontraŭ alia lando.

2. Post kiam Luhansko kaj Donecko deklaris sendependecon, pli ol 18 000 homoj estas tie mortigitaj fare de la ukraina armeo.

Unuiĝintaj Nacioj taksas, ke dum la ukrainaj militaj agadoj kontraŭ lokaj separatistoj (aprilo 2014 – februaro 2022) pereis ĉirkaŭ 14 500 homoj. En bataloj mortis 6500 militantoj el russubtenataj taĉmentoj, 4500 ukrainaj soldatoj kaj 3400 civiluloj. Multajn civilulojn mortigis minoj kaj aliaj eksplodiloj.

La rusia propagando elpensis multajn rakontojn pri ukrainaj militkrimoj en Donbaso. Plej fama fariĝis en 2014 la supozata krucumado de trijara knabo en Slovjansko. Post kelkaj monatoj la rusia oficiala televidkanalo „Unua kanalo” agnoskis, ke la rakonto ne estas pruvita, sed la bildo de la krucumita knabo jam enradikiĝis en la rusia socikonscio.

3. Samtempe, la „speciala armea operaco” estas memdefendo, kaj Rusio ne kontraŭas internacian juron.

Ukrainio ne preparis iun ajn atakon aŭ agreson kontraŭ Rusio, la sendependeco kaj sekureco de la rusia ŝtato ne estis endanĝerigita. En la hodiaŭa mondo ne eblas al iu ajn lando kaŝi armeajn movadojn.

Rusio jam kontraŭis internacian juron en 2014, kiam ĝi okupis Krimeon. Tio kontraŭis la Ĉarton de Unuiĝintaj Nacioj, la Helsinkan Interkonsenton, la Ĉarton de Parizo ktp. La milito komencita en februaro 2022 kontraŭis bazajn principojn de la internacia juro: sendependecon de la lando, teritorian integrecon, netuŝeblecon de landlimoj, minacon de forto ktp.

4. Ukrainio organizas multajn provokojn por kulpigi Rusion: bombado de la malliberejo por ukrainaj militkaptitoj en Olenivka apud Donecko, bombadoj de la nuklea centralo ĉe Enerhodar, Zaporiĵo, amasaj masakroj de civiluloj en Buĉa, Irpin, Mariupol ktp.

Deklaroj pri supozataj ukrainaj provokoj aperas de tempo al tempo. Kelkfoje, kiel ĉe la masakro en Buĉa, haveblaj pruvoj montras malveraĵon de la rusia propagando. En aliaj okazaĵoj la rusiaj aŭtoritatoj ne donas rajton al sendependaj faktotrovaj misioj esplori la situacion.

5. Rusio bombas nur armeajn objektojn aŭ infrastrukturon, kiu povas fortigi la ukrainan militan povon. Ĝenerale, la rusia armeo agas kadre de militjuro.

Multfoje la rusia armeo pafis ter-terajn misilojn al civilaj objektoj, ĝi uzis krome kamikazajn droneojn por bombi civilan infrastrukturon. La listo estas ege longa: loĝeja zono en Ĉernihivo (marto 2022 – en la atako pereis 14 homoj, kiuj staris en vico ĉe bakejo), aŭtobusa stacidomo, lernejoj kaj infanĝardeno en Dnipro (oktobro 2022), la urbocentro de Mariupol (marto 2022, atakoj daŭris 15 horojn), videble markitaj ŝirmejoj lokitaj en artlernejo kaj en teatro en Mariupol (marto 2022), hospitalo por novnaskitoj kaj patrinoj en Mariupol (marto 2022), ĉefmalsanulejo en Izjum (marto 2022), vico de civilaj aŭtoj ĉe kontrolejo en Zaporiĵo (septembro 2022) ktp, ktp.

En junio 2022 komercan centron en Kremenĉuko detruis rusia misilo H-22. En marto 2022 rusiaj misiloj detruis civilan internacian flughavenon en Vinico. Atako dek tagojn poste celis la televidan maston. En julio la rusia kanonaro pafis misilojn al la Oficirklubo de Vinico, kiu ne plu servis la ukrainan armeon, sed enhavis butikojn, ludlokojn por infanoj, kafejojn kaj oficejojn. 25 civiluloj, inter ili 7 infanoj, mortis dum ĉi tiu bombado. Dum multaj atakoj rusiaj misiloj detruis elektrostaciojn en ĉiuj regionoj de Ukrainio.

La Alta Komisiito de Unuiĝintaj Nacioj pri Homaj Rajtoj informis pri 86 profunde dokumentitaj sekskrimoj, kiujn plejparte faris rusiaj soldatoj 1 kaj policistoj en okupataj regionoj. Viktimoj estis viroj, virinoj kaj infanoj, kiuj aĝis inter 4 kaj pli ol 80 jarojn. Bedaŭrinde, tio estas nur la glaciinsula pinto de ĉiuj okazintaj sekskrimoj. Internacia Puna Kortumo akuzis la prezidanton Putin kaj la rusian ombudsmanon pri infanrajtoj pri devigitaj reloĝigoj de ukrainaj infanoj kaj neplenaĝuloj al Rusio. Laŭ multaj sendependaj raportoj, ukrainaj militkaptitoj suferas malsaton, torturojn kaj humiligojn. Lastempe aperis videaĵo de ukraina militkaptito, kiu estis mortpafita pro la vortoj „Gloro al Ukrainio”.

La rusia armeo metas minojn en forlasotaj regionoj, detruas kulturajn kaj historiajn monumentojn, malsanktigas preĝejojn, rabas kaj forprenas al Rusio milojn da muzeaj objektoj.

6. La rusia „speciala armea operaco” ne tuŝas la manĝaĵan krizon.

La rusia milito havas gravegajn konsekvencojn por la monda agrikulturo kaj manĝaĵmerkatoj. Sekve de la rusia invado, la monda manĝaĵa merkato malstabiliĝis, la prezoj rapide kreskis, transportvojoj interrompiĝis.

7. Internaciaj sankcioj, precipe fare de Eŭropa Unio, kaŭzis mankon de sterkaĵoj kaj manĝaĵoj. Eŭropa Unio ŝtelas la tutan grenon, sekve Afriko malsatas.

La manĝaĵa krizo ekzistis en la mondo antaŭ la rusia agreso. Ĝi havis multajn kialojn: klimatŝanĝiĝoj, diversaj lokaj konfliktoj kaj militoj, la pandemio ktp. La milito kontraŭ Ukrainio signife pligravigis krizajn konsekvencojn. La sankcioj fare de EU celas la rusian registaron, financan kaj bankan sektorojn, oligarkojn, por malhelpi la financadon de la milita agado. La sankcioj nepre ne malhelpas eksportadon el Rusio al aliaj landoj de agrikulturaj produktoj, manĝaĵoj, sterkaĵoj ktp. EU ne enkondukis iujn ajn teknikajn aŭ leĝajn obstaklojn por transito de la rusiaj sterkaĵoj aŭ bestaj nutraĵoj tra teritorio de membroŝtatoj. Statistikaj datumoj de la Organizaĵo pri Nutrado kaj Agrokulturo montras, ke la kvantoj de rusiaj sterkaĵoj eksportitaj al ne-eŭropaj landoj ne malkreskis en 2022.

Tio, kio pligravigis malabundecon de greno en mondmerkatoj, estis la decido de Putin komenci la militon, ne la eŭropaj sankcioj. Ukrainio estas, aŭ estis antaŭ la milito, la kvina gren-eksportisto laŭ volumeno en la mondo. Ĉiujare la lando eksportis manĝaĵojn, kiuj sufiĉis por nutri 400 milionojn da homoj, ĉefe tra la nigramaraj havenoj. Sekve de rusiaj bombadoj, la ukraina registaro ne kapablis eksporti disponeblan grenon, printempe ne eblis al farmistoj semi la teron por la aŭtuna rikolto.

En 2022 EU malpliigis la importon de greno el Ukrainio kaj pliigis la gren-eksporton. Malgraŭ la seka somero, eŭropaj landoj eksportos en la sezono 2022/2023 ĉirkaŭ 19,52 milionojn da aldonitaj tunoj da greno (preskaŭ +8 %).

8. Ukrainio bruligas propran grenon kaj blokas havenojn en la Nigra Maro por kaŭzi mondan malsaton.

Ne ekzistas iuj ajn pruvoj por ĉi tiu deklaro. Greno estas unu el la plej gravaj ukrainaj eksportaĵoj kaj financaj fontoj. Kontraŭe, estas dokumentitaj multaj pruvoj, ke rusiaj soldatoj bruligis kaj alimaniere detruis grenkampojn, ŝtelis aŭ malkonstruis agrikulturan ekipaĵon, prirabis vilaĝojn, blokis komercvojojn kaj metis minojn en la Nigra Maro, kio malebligas al Ukrainio uzi siajn havenojn por eksporti ne nur grenon, sed ankaŭ metalajn ercojn kaj karbon.

Rusiaj, ne ukrainaj, batalŝipoj blokas enirojn de ukrainaj havenoj. La rusia armeo bombas produktmagazenojn kaj transportajn vojojn. Laŭ kondiĉoj de la grena interkonsento, rusiaj aŭtoritatoj rajtas kontroli eksportatajn ŝarĝojn, sed oni mem formis nur tri inspektantajn teamojn – sekve, kontrolado daŭras senfine. Tio multekostigas la grenon, ĉar ĉiu atendotago aldonas 20 dolarojn al la kosto de unu tuno. La meza atendotempo, laŭ UN-datumoj, estas nun ĉirkaŭ 21 tagoj.

1. La vortumo ne inkluzivas la soldulojn de la Grupo Wagner (red).

Michał ŁABENDA

Egiptio

Michał ŁABENDA estas pola oficisto kun sperto en mez-aziaj kaj mez-orientaj landoj, esploristo pri la kulturo, historio kaj lingvoj de la mez-aziaj nacioj.

Politiko

KOLOMBIO

Ĉu Hispanio peros pacprocezon?

Fine de 2023 (aŭ komence de 2024) okazos la venonta balotado en Hispanio. La nuna registaro konsistas el maldekstra koalicio, subtenata de diversaj naciismaj partioj el Katalunio kaj Eŭskio. Eblas, ke iel ĉi tiu koalicio sukcesos ripeti la rezultojn de la lasta balotado en 2019. Tamen, ĉe la horizonto estas ankaŭ la eblo, ke la nova registaro konsistos el Popola Partio (PP, konservativa dekstro), kune kun Vox (novliberala ekstremdekstro), kaj aliaj malpli gravaj partioj. Se tio realiĝus, ĉi tiu ŝanĝo en la venonta hispana registaro signifus gravan turniĝon multflanke, kiu eĉ influus landojn ekster la hispanaj landlimoj.

Strebo al paco

Nur la teoria eblo, ke la dekstro povas gajni, jam havis konkretajn efikojn, ekzemple en Kolombio, kie la registaro de la maldekstrema prezidento Gustavo Petro celas atingi definitivan pacon en la lando, tiel ĉesigante jardekojn da perforto. Antaŭe la tiama prezidento Juan Manuel Santos sukcesis atingi partan pacon kun la gerilanoj de la Fortoj Armitaj Revoluciaj de Kolombio (en la hispana: Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia – FARC). Pro tio li ricevis la Nobel-premion pri paco. Petro deklaris, ke li volas daŭrigi laŭ tiu ĉi linio kaj fari novajn pactraktatojn kun aliaj armitaj grupoj, inkluzive de Nacia Liberiga Armeo (en la hispana: Ejército de Liberación Nacional – ELN), kun kiu nuntempe okazas armita konflikto, kaj kun kiu jam komenciĝis konversacioj pri paca intertraktado. Kun 2400 batalantoj, ELN estas la lasta grava gerila grupo aktiva en la kolombia konflikto.

Ligoj inter la landoj

Fakte, la rilato inter Hispanio kaj la kolombia pacprocezo estas intensa kaj daŭras multajn jarojn. Interalie, ĉar pli ol duonmiliono da kolombianoj loĝas en Hispanio, inkluzive de miloj da ekzilitoj rezulte de la perforto kadre de la konflikto. Ekzistas ankaŭ multaj ligoj inter neregistaraj kaj sociaj organizaĵoj en la du landoj kaj ankaŭ inter la respektivaj registaroj. Specife, meze de 2022, la nuna ĉefministro de Hispanio, Pedro Sánchez, proponis servi kiel garantianto de la procezo, kaj ke, interalie, Hispanio gastigu unu el la intertraktadoj en la pacprocezo. Sánchez estis tiam rigardata kiel neŭtrala figuro (ideologie proksima al kolombia prezidento Petro kaj samtempe akceptebla de ELN), kiu povus helpi garantii la plenumon de la pacprocezo, precipe dum la dua duono de 2023, ĉar en tiu semestro la ibera lando prezidos la Konsilion de Eŭropa Unio.

Kolombiaj duboj

Tamen, konsiderante la perspektivon de estonta hispana registaro formata (almenaŭ parte) de la ekstrema dekstrularo, kelkaj el la roluloj en la kolombia konflikto malfavoras nuntempe tian diplomatian rolon de la hispanoj. Se havi NATO-membrolandon kiel garantianton jam estis defio por konvinki la maldekstrajn gerilanojn de ELN, aldone kolombiaj intertraktantoj nun timas devi rilati kun hispana registaro gvidata de Vox. Tial, Kolombio vetois ajnan partoprenon ĉe la plej alta nivelo de la hispana registaro en sia pacprocezo. Fine, Hispanio ne plu estos prestiĝa diplomata rolulo en Kolombio, ĉar la timo pri eventuala ekstremdekstra registaro malhelpas ĝin ludi tian gravan rolon en internaciaj rilatoj. Tamen, Hispanio (kaj ankaŭ Ĉilio) verŝajne ludos ian duarangan rolon por subteni la pacprocezon, precipe en ekonomiaj aferoj kiel sendado de evoluhelpo.

Vox

Vox estas politika partio, kiu aperis kiel disiĝo de PP, kun proksimaj ligoj al la diktaturo de Franco. Ĝi multe kreskis en la lastaj jaroj, kritikante la influon de la inisma movado (kaj aliajn progresemajn ŝanĝojn, kiel la ampleksigo de la rajtoj de GLATI-uloj 1) en la hispana socio, krome elmontrante aliepokan hispanan naciismon, ĝuste kiam la kataluna naciismo klopodis okazigi sendependecan referendumon.

Aliaj armitaj grupoj

Ĉiuokaze, eĉ se paco estos atingita kun ELN, tio ne signifos la finon de perforto en Kolombio. Estontece la kolombia registaro ankoraŭ devos alfronti la diversajn armitajn grupojn ligitajn al drogŝakrado, kiuj de jardekoj funkcias preskaŭ senpune en la lando.

Javier ALCALDE
korespondanto de MONATO en Hispanio

1. GLATI: akronimo por gejoj, lesboj, ambaŭseksemuloj, transgenruloj kaj interseksuloj (red.)

Al Chukwuma Okoli estas aŭtoro de Cows, Cash and Terror: How Cattle Rustling Proceeds Fuel Boko Haram Insurgency in Nigeria (Bovinoj, kontantmono kaj teruro: kiel brutar-ŝtelado nutras la ribelon Boko Haram en Niĝerio).

NIĜERIO

Boko Haram kaj ĝia financado

Al Chukwuma Okoli doktoriĝis pri defendaj kaj strategiaj studoj ĉe la Niĝeria Defenda Akademio. Kiel lektoro pri politika scienco ĉe la federacia universitato de Lafia (Niĝerio) li interesiĝas ĉefe pri liberala politika ekologio, sekurecaj studoj, kaj genro kaj evoluo.

MONATO: Kiuj estas la difinaj trajtoj de la terorisma organizaĵo Boko Haram, kaj kiuj faktoroj kontribuis al ĝiaj apero kaj evoluo?

Al Chukwuma Okoli: Boko Haram (BH) estas indiĝena terora grupo, kiu adoptas kontraŭ-okcidentajn ideologiojn kaj strebas establi islaman regadon bazitan sur strikta observado de ŝario en Niĝerio. Ĝi praktikas nesimetrian perforton, inkluzive de la uzo de knabinoj kaj neplenaĝuloj kiel suicidbombantoj ktp.

Inter la faktoroj, kiuj kaŭzis la aperon de BH estas la malfortaj trud-kapabloj de la niĝeria ŝtato, la ekzisto de vastaj ne plene regataj internaj, landlimaj kaj arbaraj regionoj en nord-okcidenta Niĝerio, la ofteco de malriĉeco kaj analfabeteco en la nord-orienta parto de la lando, religia ekstremismo ligita al radikala islamo, la politikigo de religio kaj la eksteraj ligoj precipe kun aliaj terorismaj organizaĵoj kiel Al Ŝabab, Alkaido, Islama Ŝtato ktp.

MONATO: Kiel brutar-ŝtelado financas Boko Haram, kaj kiel ĝia rolo ŝanĝiĝis dum la tempo?

Al Chukwuma Okoli: Komence, BH komisiis al banditoj la ŝteladon de brutaro por ili. Poste, ĝi komencis okupiĝi mem pri tio kiel unu el siaj krimaj agadoj. BH ludis ankaŭ gravan rolon en la kontrabandado kaj enmerkatigo de ŝtelita brutaro. Mono generita de tiaj entreprenoj estas uzata por havigi loĝistikon kaj bazajn provizojn, kiuj nutras la agadon de la sekto.

Nuntempe, brutar-ŝtelado ne plu estas ŝatata rimedo por financi BH. Kidnapado, kontraŭleĝaj minado kaj arbohakado, armilkontrabandado ktp iĝis pli gravaj tiurilate. Tamen, kelkaj aktivuloj, kiuj ĝis nun estis implikitaj en brutar-ŝtelado, nun estas parto de la bandoj populare konataj kiel „banditoj de Niĝerio”. Tiuj bandoj nuntempe konservas pragmatajn ligojn kun BH en partoj de nord-okcidenta kaj nord-centra Niĝerio.

MONATO: Kiuj estas la defioj alfrontataj de sekurecaj instancoj, ĉu la niĝeria registaro sukcese traktis la aferon, kaj kiel tio influis la ribelon?

Al Chukwuma Okoli: La fortoj engaĝitaj en kontraŭ-banditaj operacoj en Niĝerio plendas pri malbona loĝistiko kaj bonfartigo. Alia problemo estas manko de personaro. Sed plej grave, korupto en la sekurecaj instancoj en Niĝerio estas grava obstaklo. Rimedoj destinitaj por bazaj provizoj kaj loĝistiko ofte estas misadministrataj. Provizoj estas ankaŭ fojfoje deturnitaj. Krimaj elementoj ankaŭ enpenetris la sekurecajn fortojn, sabotante iliajn agadojn. La malkapablo de la registaro apliki modernajn taktikojn kaj teknologiojn estas alia defio. Ĉi tiuj faktoroj daŭre subfosis la efikecon de la kontraŭribela agado en la lando.

MONATO: Ĉu brutar-ŝtelado kaj financado de BH estas nur „lokaj” fenomenoj? Kiel oni povas interrompi la financan fluon?

Al Chukwuma Okoli: Brutar-ŝtelado estas transnacia fenomeno. Parto de la brutaro ŝtelita en Niĝerio estas vendita en Kameruno aŭ Niĝero. Terorfinancado por BH venas de multoblaj fontoj, inkluzive de agadoj de la organizitaj krimaj retoj, kiuj funkcias en la pli vasta Sahelo. La krimaj organizaĵoj okupiĝas pri ŝakrado de armiloj, kontrabando, ŝtelado de brutaroj kaj simile.

La financa fluo povas esti bridita per efika reguligado de translima bestomigrado en Sahelo. Ankaŭ monsistemoj, kiuj emfazas „senkontantajn” politikojn, estas gravaj. La protokolo de Ekonomia Komunumo de Okcident-Afrikaj Ŝtatoj pri bestomigrado devas esti reformita por certigi pli reguligitan moviĝon de brutaro trans la landlimojn de okcidenta Afriko. Brutar-ŝtelistoj estas la plej elstaraj inter la ekzistantaj klanoj de banditoj en okcidenta Afriko. Iliaj agadoj estas implikitaj en la orgioj de perforto ligitaj kun la kultivista-paŝtista krizo en la regiono. En centra Niĝerio, migrantaj paŝtistaj komunumoj ofte akuzis fiksloĝantajn terkulturajn komunumojn pri ŝtelado de bovinoj, kaj tio estas unu el la kaŭzoj de la perfortaj konfliktoj kun la kultivistoj.

Massimo RIPANI
redaktoro de la rubriko Politiko

(Re)legu ankaŭ la artikolon de Julius Hauser Ĉu ŝanĝo de landlimoj? Apenaŭ. en MONATO 2023/02, p. 3.

RUSIA INVADO

Sep kaŭzoj, pro kiuj ŝanĝiĝas la nuntempa mondo

Komence de ĉi tiu kalendara jaro, grupo de 24 fakuloj el la prestiĝa Chatham House^1 en Londono, ankaŭ konata kiel la Reĝa Instituto de Internaciaj Aferoj, resumis en diskuto la ĉefajn ŝanĝojn en la mondo kaŭzitajn de la rusia milito en Ukrainio en la kampoj de geopolitiko, sekureco, energio kaj liverĉenoj. Jen kelkaj el iliaj analizaj pensoj kaj diplomatiaj konsideroj.

Ŝanĝoj en aliancoj

La rusia agreso en Ukrainio kreis politikan konstelacion de tri diversaj grupoj de ŝtatoj. Tiuj, kiuj aliĝis al Rusio de Putin, tiuj, kiuj promesis subtenon por Ukrainio, kaj grupo de nealiancaj landoj, kiuj rezistas engaĝiĝon kaj/aŭ faras singardajn diplomatiajn kalkulojn sur la fono de la necerta rezulto de la milito.

La ŝtatoj de Eŭropa Unio (EU) rapide reagis per ampleksaj sankcioj kaj elpaŝoj kontraŭ Rusio. En Azio, nur Singapuro, Sud-Koreio kaj Japanio forte defendis Ukrainion. La plej grandaj potencoj en la regiono, Ĉinio, Hindio kaj Indonezio, rifuzis esprimi sian opinion pri iu el la batalantaj flankoj en la konflikto. La plimulto de la aziaj landoj pragmate decidis konservi siajn rilatojn kun Rusio pro diversaj ekonomiaj, armeaj kaj diplomatiaj kialoj.

Turkio fariĝis grava nova diplomatia ludanto en la konflikto. Ĝi helpis peri interkonsenton por rompi la grenblokadon 2, ĝi funkciis kiel humanitara bazo por interŝanĝo de ostaĝoj kaj aranĝis (ĝis nun malsukcesajn) pactraktadojn.

Eŭropa sekureco

La rusia invado de Ukrainio konfirmis por multaj el la najbaroj de Rusio, ke ili ne eraris en siaj internaj analizoj de la armea minaco de Moskvo. Fakte, la milito akcelis paŝojn, kiuj estis antaŭe nepenseblaj, kiel ekz. akiro de kandidatstatuso de Ukrainio por EU-membreco. La rusia invado pliigis la ĉeeston de Nord-Atlantika Traktat-Organizaĵo (NATO) en orienta Eŭropo. Putin faris genian paŝon kaj aŭdacaĵon, kiam li altiris militajn fortojn de NATO pli proksimen al siaj landlimoj.

La rusia invado alportis novan specon de informmilito, nome la ampleksan uzon de spioninformoj de nefermitaj fontoj (uzata angla mallongigo OSINT, open source intelligence). Uzante la eblojn de satelitaj bildoj, plurfunkciaj telefonoj kaj sociaj amaskomunikiloj, ukrainaj fortoj ŝanĝis la tradician ĉenon de armea maŝinaro. Ĉi tio validas ankaŭ por la konekto de kibernetikaj kaj droneaj operacoj. Do, ĉi tiu milito povas esti konsiderata la unua longdaŭra kaj konstanta konflikto, en kiu ĉiuj nuntempe disponeblaj manieroj de uzado de droneoj (telestirataj aviadiletoj) estas integritaj en komunajn operacojn ambaŭflanke.

Reveno de la minaco de nukleaj armiloj

Dum la pasinta jaro, Rusio regule minacis per nukleaj armiloj. La opinioj de spertuloj de Chatham House estas malsamaj. Iuj fakuloj diras, ke la rusiaj deklaroj pri pliigo de la preteco de rusiaj nukleaj fortoj estas sensencaj. Aliaj analizistoj opinias, ke la inkludo de la nivelo de alta batalpreteco reprezentas internan signalon, por ke militaj strukturoj povu uzi nukleajn armilojn, se necese en Ukrainio. Tamen, aliflanke, se Putin volus geografie pligrandigi Rusion, tiam la kreado de neloĝebla teritorio (post uzado de nukleaj armiloj) ne havus strategian sencon.

Energio kaj nutraĵoj

La konflikto de Rusio kun Ukrainio, du ĉefaj liverantoj de energio, nutraĵoj kaj sterkoj, kaŭzis interrompojn en provizoj por evoluantaj kaj evoluintaj landoj. La plej fundamenta ŝanĝo estis la eliro de Eŭropo el dependeco je rusia gaso, kio neniam revenos al grava dependeco je rusiaj fosiliaj brulaĵoj. Eŭropo respondis al la interrompo de provizado laŭ du manieroj: ĝi serĉis gason aliloke, inkluzive en Azio, Mez-Oriento kaj Afriko, kaj ĝi akcelis la transiron al renovigeblaj energifontoj.

Ĉar kaj Rusio kaj Ukrainio estas gravaj eksportantoj de agrikulturaj sterkoj, interrompoj de liveradoj por tutmondaj nutraĵĉenoj kaŭzis altiĝon de ties prezoj tra la tuta mondo, ekigante vivkostokrizon en evoluintaj kaj evoluantaj landoj. Krome, la grenblokado de Rusio povus fariĝi humanitara katastrofo en evolulandoj, ĉar multaj el ili dependas de tritikimportado.

Rusio: internacia forpelito

La decido de Putin lanĉi grandskalan kaj kontraŭleĝan invadon de Ukrainio estis grandega risko, per kiu li endanĝerigis sian propran reĝimon. La milito temas nun pri la supervivo de la rusia reĝimo, kiel ankaŭ pri la supervivo de Ukrainio. Okcidentaj sankcioj, pli grandaj ol atendis Moskvo, sukcese trafis la rusian financan sistemon.

La libervolan eliron de multnaciaj kompanioj el Rusio akompanis ankaŭ eskapo de rusiaj cerboj en formo de foriro de centoj da miloj da rusiaj civitanoj. Laŭ analizistoj, unu el la plej grandaj surprizoj de la milito estis la malkaŝo de armea malforteco de Rusio. La rakonto pri rapida „speciala milita operaco” kolapsis. Tamen, la rapida elimino de la plej modernaj kaj kapablaj elementoj de la rusiaj terarmeoj ne samas, kiel la tuta detruo de la rusia armeo. Eĉ post la fino de la hodiaŭa batalado en Ukrainio, la najbaroj de Rusio devos timi pri la aera kaj mara potenco de Moskvo.

Nova Ukrainio kiel nova espero

Malgraŭ la konstantaj armeaj atakoj de Rusio kontraŭ infrastrukturo, energio kaj vojaroj, Ukrainio restas rimarkinde funkcianta ŝtato. Ukrainoj rompis sian malsuperecan komplekson pri la lando, kiu estas nur la frateto de granda Rusio.

La vivvojo de Zelenskij de televida komedia aktoro al militestro de la tipo Churchill estas eksterordinara. La rifuzo de Zelenskij fuĝi el Ukrainio post la rusia invado reprezentis momenton de renaskiĝo por li kaj por la ukraina politiko, malgraŭ la fakto, ke li venas de la ruslingva parto de Ukrainio.

Danke al lerta lobiado en sociaj retoj, li senlace gvidas la kampanjon por la kreado de tutmonda koalicio por subteno de Ukrainio, kiu laŭvorte atingis la ekranojn de parlamentoj tra la tuta mondo.

Kvankam la temo de estonta membreco de Ukrainio en NATO estas ofte flankenmetita diplomatie, Eŭropo, kiel gesto de solidareco, donis al Kijivo la statuson de kandidato al EU-membreco. De ĉiu estonta ŝtatprezidanto de Ukrainio estos atendate, ke li konstruos novan, sekuran kaj sukcesan Ukrainion, kiu estos plenvalora membro de NATO kaj EU.

Internacia juro

Invadante Ukrainion, Rusio malobservis la Ĉarton de UN kaj la fundamentojn de internacia juro.

Same, la eligo de Rusio el Konsilio de Eŭropo fariĝis eksterordinara evento. Tamen, ĉi tiu paŝo de la plej granda kaj plej malnova interregistara organizo en Eŭropo, kiu estas fondita por protekti homajn rajtojn, demokration kaj regadon de la leĝoj, povus havi aliajn gravajn sekvojn. Rusio ne plu estos ligita per la normoj de la Eŭropa Konvencio pri homaj rajtoj, kaj rusiaj civitanoj ne plu povos alvoki siajn rajtojn laŭ ĉi tiu konvencio.

La okcidenta liberala ordo estis proponita por kolektiva ago kun celo malhelpi la uzon de forto por malobservi teritorian integrecon kaj nacian suverenecon. Ĉar la milito de Rusio en Ukrainio daŭras, nur la tempo montros, ĉu tio sufiĉos.

1. Chatham House estas sendependa politika instituto kun sidejo en Londono. Ĝi estis fondita en 1920. Pli da informoj haveblas anglalingve ĉe https://www.chathamhouse.org/2023/02/seven-ways-russias-war-ukraine-has-changed-world sub la nomo Seven ways Russia's war on Ukraine has changed the world (Sep manieroj kiel la rusia milito ŝanĝis la mondon).

2. Tiel nomata gren-iniciato inter Rusio kaj Ukrainio, kiun peris UN kaj Turkio lastan julion, enhavas du interkonsentojn. La unua ebligas eksporti grenon, kiu estis blokita en la ukrainaj havenoj sekve de la milito. La dua interkonsento faciligis la eksportadon de rusiaj greno kaj sterkoj dum la sankcioj truditaj al Moskvo pro lanĉo de la milito en Ukrainio.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius HAUSER estas emerita ambasadoro de Slovakio.

Moderna vivo

DUA MONDMILITO

Pollando postulas kompenson de Germanio

La 8an de majo 1945 senkondiĉe kapitulacis Germana Regno, kaj finiĝis la dua mondmilito en Eŭropo. De tiu tempo pasis jam pli ol 77 jaroj, sed la 3an de oktobro 2022 la pola ministro pri eksterlandaj aferoj, Zbigniew Rau [zbignjev raŭ] subskribis kaj sendis oficialan diplomatian noton al la registaro de Federacia Respubliko Germanio postulantan 6221 milionojn da zlotoj (ĉirkaŭ 1325 milionojn da eŭroj) kiel kompenson pro materiaj kaj ne-materiaj damaĝoj faritaj de Germanio al Pollando dum la dua mondmilito.

Demarŝoj

Jam kelkajn jarojn post la milito estis faritaj juraj paŝoj. En 1953 la pola registaro, tiam dependanta de Sovetio, unuflanke deklaris (ĉu ĝi fakte laŭleĝe kaj efike tion decidis estas polemika afero), ke Pollando rezignas la kompenson donotan de Orienta Germanio. Tio estas la ĉefa argumento, sur kiu bazas sian pozicion la nuntempa registaro de Germanio. Pollando jam faris la decidon, kaj laŭ internacia juro ĝi ne povas simple ŝanĝi ĝin.

Mondmilitaj damaĝoj

La parlamenta grupo okupiĝanta pri la kalkulado preparis raporton, kie konstateblas, ke Germanio kulpas pri la morto de 5 219 000 polaj civitanoj (ĉirkaŭ 15 % de la civitanaro antaŭmilita) kaj la detruo de materialoj kun valoro de 797,4 miliardoj da zlotoj (ĉ. 170 miliardoj da eŭroj). Pollando fakte estas inter la landoj, kiuj plej multe perdis dum la milito, precipe pro tio, ke ĝin – kiel la slavan landon kun la plej granda kvanto de judoj en Eŭropo – volis ekstermi la okupacia registaro.

Sintenoj ambaŭflankaj

Kial la diplomatia noto estis sendita post tiom da jaroj? Ne estas certeco pri tio, sed anoj de la reganta partio Prawo i Sprawiedliwość (Juro kaj justeco) estas konvinkitaj, ke maljusteco neniam malaktualiĝas, kaj neniu antaŭa registaro decidis fari ion ajn seriozan por respekti la rajtojn, kiuj (eble) decas por Pollando. La temo ne estas nova en la publika debato, ĉar la nunaj registaranoj menciis ĝin unue en 2017, kaj ĝi fojfoje revenadis kiel bumerango. La novaĵo estas tio, ke kelkajn semajnojn antaŭ la sendo de la noto la opoziciantoj ŝanĝis sian sintenon pri la afero. Pli frue ili taksis ĝin malalte kaj eĉ primokis la temon kiel malseriozan, ĉar estis klare, ke registaranoj kaj opoziciantoj ne havas dubojn pri tio, ke Germanio ja rifuzos pagi. La ŝanĝon oni eble povas atribui al la perspektivo pri oficiala diplomatia agado de la registaro kaj al la socia emo pri kompenso.

Germanio respondis al la noto per deklaro de la ministrino pri eksterlandaj aferoj, Annalena Baerbock, ke la federacia registaro opinias la aferon fermita. La ministro Rau diris, ke tia respondo ne estas la fino sed la komenco de la – eble longa – vojo al havigo de kompenso.

Dawid KOZUB

Pollando

Dawid KOZUB estas studento de juro kaj komisiito pri internacia kunlaborado de la Skoltisma Asocio Pola en distrikto Krzeszowice.

ĈINIO

Maljuniĝas la loĝantaro

Dum la ferioj de la Printempa Festo 1, kiu ĉi-jare okazis la 22an de januaro, multaj junul(in)oj estis urĝataj de siaj gepatroj aŭ parencoj al geedziĝo. Ĉu ili akceptis la bonintencan sugeston? La reagoj estis diversaj: iuj akceptis aranĝojn de familianoj aŭ amikoj por rendevuoj; iuj rifuzis la sugeston kaj eĉ kverelis pri tio; iuj eĉ luis amant(in)ojn kaj venis hejmen kun ili por ĝojigi siajn gepatrojn. Tiuj reagoj montris, ke ĉinaj junuloj ja havas malfacilojn pri geedziĝo.

Laŭ donitaĵoj de la ministrejo pri civilaj aferoj de Ĉinio la proporcio de geedziĝoj en Ĉinio en 2022 estis 5,22 el mil (malpli ol ok milionoj da paroj geedziĝis tiujare). La nombro estis la plej malgranda en la pasintaj 42 jaroj. Tio reflektas la sintenon de ĉinaj junuloj pri geedziĝo.

La malgranda proporcio de geedziĝoj certe influis la naskokvanton, kiu estis 6,77 el mil en 2022, 10 % malpli ol en la tri antaŭaj jaroj. Temas pri la plej malgranda naskokvanto ekde 1950.

La donitaĵoj de la Nacia Oficejo pri Statistiko de Ĉinio montras, ke je la fino de 2022 la ĉina loĝantaro konsistis el 1410 milionoj – 850 000 malpli ol en 2021; la kvanto de novnaskitoj tutlande en 2022 estis 9,56 milionoj – 1,06 milionoj malpli; kaj la kvanto de forpasintoj estis 10,41 milionoj – 270 000 pli.

Historiaj (mal)kreskoj

La ĉina loĝantaro malkreskis en 1960 kaj 1961, tamen ĝi rapide kreskis je 14,36 milionoj en 1962. De 1963 ĝis 1975 la jara kresko superis 15 milionojn. Post 1976 ĝi malpliiĝis kaj restis ĉ. pli ol 11 milionoj. De 1986 ĝis 1990 la averaĝa kresko superis 15 milionojn. Post 1990 ĝi atingis pli ol 10 milionojn.

Limigo pri naskoj

En la komenco de la 1970aj jaroj Ĉinio proponis naskolimigon, kaj en la 12a Tutlanda Kongreso de la Komunista Partio de Ĉinio en 1982 tio fariĝis unu el la bazaj politikoj de Ĉinio. Ĝi permesis al ĉiu geedza paro havi unu infanon. Danke al tiu politiko, kiu daŭris preskaŭ 30 jarojn, la ĉina loĝantaro estis bone regata.

Pro la loĝantara maljuniĝo, en 2013 Ĉinio reĝustigis la politikon tiel, ke unu paro rajtas havi duan infanon.

Nova naskopolitiko – nova generacio

La tempo pasis, kaj nun estas aplikata naskopolitiko pri tria infano. Krom tio, por stimuli naskon de pli da infanoj, kelkaj lokaj registaroj alprenis diversajn rimedojn, inkluzive de subvencio al la paroj, kiuj naskas duan aŭ trian infanon.

La naskopolitiko fariĝas pli malstrikta, tamen la plimulto de junuloj ne deziras havi duan infanon, se ne paroli pri tria infano. Kial?

Neniu rifuzas feliĉan vivon, tamen multaj junuloj havas premojn fronte al geedziĝo. Unue, la nombro de gejunuloj malgrandiĝas; due, viroj en aĝo taŭga por geedziĝo estas pli multaj ol virinoj; trie, estas granda kosto por geedziĝo; kvare, estas granda kosto por kreskigo kaj edukado de infanoj; kvine, la socia konkurenco estas forta, kaj la premo de vivtenado estas granda; sese, la ideo pri geedziĝo ŝanĝiĝas en la juna generacio.

La naskopolitiko en literaturo

Tiuj, kiuj interesiĝas pri la ŝanĝiĝoj de la ĉina naskopolitiko, povas legi la esperantan version de la ĉina libro Rano verkita de Mo Yan, gajninto de la Nobel-premio pri Literaturo en 2012. La libro spegulas la naskolimigan politikon „unu infano” kaj pentras la vivon de vilaĝa ginekologino, kiu transformiĝis de akuŝistino en abortigistinon.

Alice LIU
korespondanto de MONATO en Ĉinio

Alice LIU estas tradukisto de El Popola Ĉinio.

1. Ĉina novjaro (red.)

Laŭ la Nacia Oficejo pri Statistiko de Ĉinio la kvanto de novnaskitoj tutlande en 2022 estis 9,56 milionoj. Foto: ALICE LIU

La ĉina loĝantaro maljuniĝas, kaj krome viroj en aĝo taŭga por geedziĝo estas pli multaj ol virinoj tiaj. Foto: ALICE LIU

„Rano” pentras la vivon de vilaĝa ginekologino, kiu transformiĝis de akuŝistino en abortigistinon. Foto: ALICE LIU

Medio

UNESKO

La triangulo de Kolĥido

Dum la 44a sesio de la Unesko-komitato la triangulo de Kolĥido (kartvele კოლხეთი [kolĥeti]) estis agnoskita kiel monumento de natura heredaĵo^1. Tri gravaj lokoj en okcidenta Kartvelio estis jam inkluzivitaj en la listo de Unesko de tutmondaj kulturheredaĵoj: la montara regiono Supra Svaneti en 1996, la malnova urbo Mcĥeta kun la monaĥejo Jvari el la 4a jarcento (apud la ĉefurbo Tbiliso) en 1994 kaj la monaĥejo Gelati el la 12a jarcento, proksime de la urbo Kutaiso. Hodiaŭ entute 215 lokoj ricevis la statuson de Monda Natura Heredaĵo, kiel ekzemple la amazona arbaro, la monto Etno, Granda Kanjono en Usono kaj la svisaj Alpoj.

Biodiverseco

La triangulo de Kolĥido, laŭ studadoj de sciencistoj, estas unika pro sia aktuala biodiverseco. Pro la klimatŝanĝiĝo jam antaŭ 20 jaroj komenciĝis debatoj cele rekonigi tiun teritorion kiel specifan parton de la monda biodiverseco. Parto de la marbordo de Nigra Maro, pli ĝuste la malsekaj regionoj de la protektataj teritorioj de Kobuleti, Kolĥido, la rivero Kintriŝi kaj de la Nacia parko Mtirala (kies nomo en Esperanto signifas „ploreman parkon pro multaj pluvoj kaj nuboj”), estas triangule enfermitaj per krestoj: Granda Kaŭkazio, la kresto Liĥi kaj Malgranda Kaŭkazio (la regiono de Mesĥetio).

Dum jarcentoj tiu enfermita triangulo estis protektata kontraŭ ekologiaj katastrofoj. La lasta glaciepoko ne atingis ĝin, kaj la klimato ĉiam restis milda kaj malseka. Pro la proksimeco de la maro kaj de la montoj, sur la ebenaĵo de Kolĥido pluvivis plantoj, kiuj ekzistis antaŭ la glaciepoko. Tiu fenomeno estas unika en la okcidenta Azio.

Torfejoj

La nacia parko Kolĥido, kun entute 44 980 hektaroj, precipe gravas pro la torfejoj. La arbaro, kiu estas tre malnova, kaj la torfejo, kiu estas pli nova – nur 1700 jarojn aĝa, kunekzistas. La torfejoj formiĝadis tiel, ke la arbaro ne malaperis. Tiuj ĉi malsekaj regionoj estas ankaŭ specifaj, ĉar ili sin nutras per pluvakvo. Krome, la kreskado de la torfo estas tre rapida: kvar milimetrojn jare. La blankaj sfagnoj, genro de muskoj ĉeestantaj en la marĉoj, havas la plej rapidan kreskorapidecon en la mondo, atingante 33 cm laŭlonge jare. Danke al ili, en marĉoj la akvo restas trinkebla kaj antisepsa. Ili estas kiel nuboj kaj povas sorbi akvon 25-oble pli ol sia propra pezo. Ili protektas la marbordan urbon Kobuleti kontraŭ inundoj.

La triangulo de Kolĥido estas ununura altmontara regiono, kie postvivis tropikaj plantoj, kiujn hodiaŭ oni trovas normale nur en Afriko, Amazonio kaj en kelkaj insuloj. Ĉi tie postvivis ankaŭ plantoj, kiuj hodiaŭ troviĝas en tundraj kaj tajgaj marĉekosistemoj. En marĉaj kaj humidaj arbaroj estas reprezentataj fremdaj borealaj specioj: torfmuskoj (Sphagnum imbricatum, Sp. palustre, Sp. acutiflium), rondfolia drozero (Drosera rotundiflora), norda saliko (Carex lasiocarpa). Ĉeestas ankaŭ alpaj plantoj, saliko kaj rododendro (Rhododendron ponticum) kaj cetere alno kaj kartvelaj kverkoj kun sia bonevoluinta ĉiamverda subarbaraĵo (Kolkhuri-hedero ktp.), krom diversaj algoj.

Sur hektaro oni povas kalkuli po 30–35 speciojn de lignoplantoj, dum se ni prenas Sankt-Peterburgon kaj ĝian leningradan regionon aŭ la moskvan regionon, nur po 12 lignecaj specioj kreskas sur hektaro.

La ebenaĵo Kolĥido estas ununura restaĵo de la kenozoika erao: tropika kaj subtropika pejzaĝoj, kiuj malaperis tra la tuta eŭrazia kontinento kaj, senŝanĝe, restis en Kolĥido.

Ekosistemoj

En la nacia parko vivas pli ol 194 specioj de birdoj. La jara migra vojo de multaj birdoj tra Kaŭkazio pasas ĉi tie – aŭtune de nordo al sudo kaj printempe de varmaj landoj al iliaj nestaj lokoj. Por kelkaj specioj, Kolĥido estas vintroloko: ili ne plu bezonas iri pli suden.

Ankaŭ nutraĵo por ili estas riĉa en sovaĝa naturo. En la akvaj ekosistemoj de la parko troviĝas: lupolo (Huso huso); eŭropa, aŭ atlantika, sturgo (Acipenser sturio); sevrugo (Acipenser stelatus); nigramara salmo (Salmo fario (truta) morpha); novgobiuso (Neogobius fluvatilis) kaj kirla urtiko (Rutilus frisii). Rimarkindas, ke la ses specioj de mamuloj en la de Kartvelio troviĝas ofte en Kolĥido. Maraj mamuloj estas reprezentataj per tri specioj de delfenoj: botelnaza delfeno (Tursiops runcatus), blankflanka delfeno (Delphinus delphinus) kaj foceno (Phocoena phocoena).

La statuso ricevita de Unesko signifas, ke ĉi tiu unika ekosistemo de Kartvelio estas nun sub internacia protekto kaj ke la lando ricevos konsilojn kaj teknikan helpon por protekti ĝin. Gravas ankaŭ havi rimedojn por trovi harmonian vojon inter naturprotekto kaj turismo.

1. Dosiero 1616, https://whc.unesco.org/en/list/1616.

Tea TURMANIDZE

Kartvelio

Tea TURMANIDZE estas profesia instruistino de nacia lingvo kaj literaturo.

Promenado sur la torfmuskoj en Kobuleti. Foto: NETGAZETI.GE

Kresko de blanka musko. Foto: NETGAZETI.GE

Sfagna torfejo en la defendita teritorio de Kobuleti. Foto: NETGAZETI.GE

Lingvo

INTERVJUO

Nia prioritato? La protektado de la nederlanda lingvo.

Hodiaŭ MONATO intervjuas sinjoron Simon Smits, aktivulo en asocio por lingvoprotektado. Simon Smits loĝas en 's-Heerenhoek, Zelando, en la sud-okcidenta parto de Nederlando.

MONATO: Sinjoro Smits, mia unua demando prias la organizaĵon, kiun vi prezidas. Kiel ĝi nomiĝas, kiam ĝi fondiĝis kaj kian statuson ĝi havas?

Smits: La nomo de la organizaĵo estas Stichting Taalverdediging, kio signifas „Fondaĵo (por) Lingvodefendo”. Oni ĝin fondis en la jaro 2001. Temas pri „publika korporacio” laŭ la nederlanda leĝo, nun fakgrupo de Esperanto Nederland.

MONATO: Kiel naskiĝis la ideo fondi tian asocion? Ĉu la nederlanda lingvo estas endanĝerigata?

Smits: La organizaĵon fondis anoj de Stichting Nederlands (Fondaĵo Nederlanda Lingvo) pro la malkontentiga konstato, ke oni nenion faras kontraŭ la angligo de la vivo en la tuta lando. La nederlanda lingvo estas fakte minacata pro la eniro kaj daŭra uzado de multaj anglaj vortoj. La lingvo riskas esti tute malpurigita pro la ĉeesto de tiom da angladevenaj vortoj. Rimarkinde estas, ke eĉ en televido eblas jam aŭskulti kaj spekti nur anglalingvajn elsendojn.

MONATO: Kiamaniere agas la organizaĵo? Ĉu multaj membroj aktive partoprenas la laborojn de la asocio?

Smits: La organizaĵo agas laŭ diversaj manieroj, interalie per la aperigo de kvar novaĵleteroj ĉiujare. Kiel fondaĵo, nia grupo havas ne „membrojn” sed „favorantojn”. Ĉiu favoranto havas la eblon „defendi” la nederlandan lingvon, reagante pri la okazoj, kiujn li/ŝi ekkonas. Oni povas tiam, per letero aŭ en alia maniero, esprimi sian malkontenton pro la nenecesa kaj nepravigebla utiligo de anglismoj. Ni regule publikigas informojn pri tiaj agadoj en nia novaĵletero.

MONATO: En kio konsistas la graveco de via organizaĵo, kaj kiajn rezultojn ĝi jam atingis?

Smits: Oni fojfoje akiras, pere de leteroj kaj personaj kontaktoj kun parlamentanoj aŭ ĵurnalistoj, favorajn starpunktojn por la nederlanda lingvo, kontraŭ la nebezonata uzado de angladevenaj vortoj.

MONATO: Ĉu nederlandanoj interesiĝas pri la protektado de la propra lingvo?

Smits: Mi ne povas diri, kioma parto de la loĝantaro efektive okupas sin pri la defendado de la nederlanda. Mi taksas, ke malpli ol duono interesiĝas pri tio.

MONATO: Dum multaj jaroj vi aktivas por Esperanto. Nun vi laboras ankaŭ en neesperantista organizaĵo, kies celoj tamen kongruas kun tiuj de Esperanto en difinita tereno. Ĉu jam antaŭe okazis, ke vi dediĉis vian tempon al socia agado ekster Esperantujo?

Smits: En miaj pasintaj jardekoj mi okupis min pri tekniko. Mi studis elektroteknikon kaj aviadon. Mi ankaŭ volontule laboris en biblioteko pri aviado.

MONATO: Ĉu en la agado de la organizaĵo estas loko por informado pri la rolo de Esperanto cele al la protektado de naciaj lingvoj?

Smits: Certe, aparte dum renkontiĝoj kun eksterlandaj personoj aŭ en aliaj taŭgaj situacioj.

Filip IVANČIĆ

Kroatio

Filip IVANČIĆ studis germanan kaj slavan filologion en la universitato de Zagrebo kaj laboras kiel teknika tradukisto.

Simon P. Smits estas prezidanto de asocio por lingvoprotektado.

OPINIO

La sorĉa, aktuala lingvaĵo de Poezio progresigu la mondon

La mondo bezonas Poezion pli ol iam ajn, ne nur kiel konsolan ilon, sed kiel kontraŭvenenon kontraŭ mensa streĉeco, kontraŭ mallonga rigardado kaj pensado. Tiu ĉi skizofrenia mondo, kiu pli kaj pli ŝajnas interligi homojn kaj tutmondiĝi, urĝe tamen bezonas remalkovri Poezion, por ke ĝi nek kreu malamikojn, disrompojn, kontraŭstarojn, perfortajn situaciojn, nek konstruu ajnajn murojn. Kiel nei la „dian” saĝecon (tiel kontrastantan kun tiom da ĉirkaŭa sensenceco) de Poezio, kun ĝia aparta sorĉa lingvaĵo, kun ĝia brakuma rigardo al ĉio, kio ekzistas – de la kosma spaco ĝis simpla herbejo, de la koro de homo ĝis la tremado de ondo, de la plej turmenta doloro ĝis ekstazo?

Poezio estas speciala, unika lingvaĵo, kiu bonvenigas ĉion, absolute ĉion; kiel Dio, ĝi vidas kaj trairas ĉion kun kuraĝo, klareco kaj konscio. Ĝi timas nenion, preterpasante per bildoj kaj sonoj limojn kaj barojn. Ĝi haltas nek antaŭ la abismo de la psiko, nek antaŭ mistero. Ĝi vivas kaj vivigas ĉiun senton ĝis la n-a grado. En ĝi, ĉio okazas samtempe, ĉio ĉeestas, ĉio havas la saman gravecon (ŝtoneto kaj reĝo ja samvaloras!). La 360-grada rigardo al io ajn videbla kaj nevidebla donas al ĝi specon de „profeta” intuicio. La mondo ja lernu de ĝi komunikadon, adaptante sian lingvaĵon al tiu de mirinda Poezio, ĉar ĝi estas la sola maniero por konsideri ĉiujn elementojn, ĉiujn implicojn kaj ĉiujn konsekvencojn de la vivo.

Iluzio

Poezio tamen estas ne nur skribstilo, ĝi ne estas lingvo – natura aŭ artefarita – kiel la ceteraj: antaŭ ĉio, ĝi estas maniero vivi, esti en la mondo; maniero pensi ion, diri ion, scipovi diri tion. Poezio estas totala kaj ĉio-ampleksa maniero bonvenigi ĉiun aferon por igi ĝin harmonia kaj mirinda, same kiel la mondo estas harmonia kaj mirinda; la vivo mem estas mirinda, kiam homo ne intervenas por ruinigi ĉion per sia lingvo de forto kaj perforto, per sia iluzio esti ĉiopova.

Interplektado

La verkanto ne celas per tiu skribaĵo ŝmacan aŭ retorikan solenadon de la aktualeco de Poezio (eĉ kaj precipe nuntempe), sed oni permesu al ŝi ĉi tiun vere sentatan kaj fundan omaĝon al mirindaĵo, kiu en sia brakumo kaj interplektado de sonoj kaj vortoj tenas kune koron kaj racion, individuon kaj komunumon, proksimecon kaj malproksimecon, internecon kaj eksterecon, materiecon kaj spiritecon, scion kaj misteron. Ĝuste ĉi tion faras Poezio, kiu ĉiam memorigas al homo – per tiu eteta fajrero, kiu ĉiam ekestas ene de ĝi – kio precize estas „homa”. Scipovi vivi Poezion kaj esti kapabla esprimi ĝian belecon, elektante unu post alia ĉiun vorton havantan la povon veki emociojn kaj instigi ŝanĝiĝon, elsendante la ĝustajn stimulojn, kiuj povu konduki al progreso de l' homaro: ĝuste en ĉi tio kuŝas la unikeco de la lingvaĵo „Poezio”.

Bruna MILANI

Poetino kaj ĵurnalistino el Italio

Spirita vivo

REAGO

Pri la Unuiga Eklezio

Mi legis la artikolon Teruraĵo kontraŭ Abe Shinzo malfermis la skatolon de Pandoro de Hatachi Toshiko (MONATO 2023/03, p. 8). Kompreneble ĉiu rajtas je siaj opinioj, sed mi tamen deziras verki pri miaj propraj multjaraj – tute malsamaj – spertoj kun la Unuiga Eklezio, nederlande Verenigingskerk.

Antaŭ multaj jaroj, kiam pastore mi laboris en Brabanto (Nederlando), mi ekkonis tiun movadon. Oni min regule invitis al diskutadoj pri seriozaj temoj ĉefe etikaj, kaj por tio mi neniel estis petata aŭ eĉ invitata fariĝi membro de tiu eklezio; kvankam dekomence mi tre klare indikis, ke plurrilate mi en mia eklezio (la Remonstrantoj) etike ne konsentas kun ilia starpunkto. Ekzemple, mia eklezio jam antaŭ ol eĉ unu ŝtato tion agnoskis, teologie faris la decidon, ke ĉe nuptoj oni principe ne diferencigu inter gea kaj geja nupto. Laŭ nia vidpunkto, Dio tion superas, estante transcenda. Nur jarojn poste la nederlanda ŝtato, kiel supozeble la unua monde, tiun starpunkton transprenis. Nu, la membroj de l' Unuiga Eklezio, kiuj min de tempo al tempo invitis al kunvenoj, tion sciis kaj respektis.

Kunlabore kun pluraj religioj

Kelkajn jarojn poste, dum mi ankoraŭ estis pastore aktiva, foje oni invitis min al plurtaga kunveno, miamemore en kastelo en Compiègne en Francio, por kun reprezentantoj de diversaj religioj partopreni iaspecan simpozion pri internaciaj rilatoj kaj paco. Unu el la aliaj partoprenantoj estis sinjoro, kiu gvidis organizaĵon de islamanoj en Britio kaj ankaŭ lia edzino pro sia funkcio ĉeestis. Unu el la aliaj estis Jan Knappert, fakulo pri la svahila lingvo. Dum tiu kunveno fine ni, reprezentante diversajn religiojn kaj internacie laborantajn sciencojn, klare voĉigis alvokon al internacia paca kunlaboro.

Impona antologio

En decembro 1992 aperis tre ampleksa antologio de sanktaj tekstoj el plej diversaj religioj sub la titolo World Scripture, A Comparative Anthology of Sacred Texts, 914 p. 1 Tiun libregon la Unuiga Eklezio realigis pere de kunlaborado de dekoj da aŭtoroj el plej diversaj religioj.

Unu el la okulfrapaj aferoj de tiu Unuiga Eklezio estas, ke ĝi estas fondita de geedza paro, el kiu tamen la viro klare estis tre superrega, sed tio ne estas malofta ĉe ni homoj. Laŭ ilia filozofio, tutmonda paco ankoraŭ ne realiĝis, ĉar siatempe Jesuo, kiel reprezentanto de Dio surtere, estis nura solulo. Espereble ili kiel paro sukcesos pli bone.

Pliaj spertoj

En 2001 je iliaj kostoj mia edzino kaj mi partoprenis kunvenon en Vaŝingtono, kie ankaŭ la geedzan paron ni aŭskultis, same kiel foje okazis ankaŭ en Hago. Mia edzino parenteze ankaŭ unufoje partoprenis en kunveno sub iliaj aŭspicioj en Koreujo, kie ŝi mem ankaŭ prezentis iun paroladeton pri junularo. Ankaŭ en Ĝenevo kaj en Israelo ŝi fojfoje ĉeestis kunvenon sub iliaj aŭspicioj, pri kio al mi persone precipe postrestas la informo, ke kun sia juda amiko nederlanda tie ŝi precipe miradis pri la nekomprenebla konduto de homoj, kiuj unuafoje vizitas la t.n. Sanktan Landon, kvazaŭ perdinte kontakton kun la reala mondo.

En mia libroŝranko staras ankoraŭ du libroj pri lia vivo: Sun Myung Moon, the early years 1920-53, 191 p. 2 kaj lia aŭtobiografio: Mijn leven voor wereldvrede, 403 p. 3

Por fini: miaj spertoj kun tiu movado dum jardekoj estis tre favoraj, kvankam tio nenion pruvas kontraŭ aliulaj spertoj en aliaj okazoj.

Pasintjare denove estis kunveno en la centro de Hago, kie la ĉefministro eldiris salutojn, kaj poste denove ni renkontis iun sinjoron, kiun delonge ni konas kiel reprezentanton de la Unuiga Eklezio. Ĝi ankoraŭ ekzistas kaj bone laboras, miascie, sed malpli rekoneble ol antaŭe.

1. Sanktaj Skriboj de la Mondo, Antologio da Sanktaj Tekstoj.
2. 1997.
3. Mia vivo por mondpaco, 2012.

Gerrit BERVELING
korespondanto de MONATO en Nederlando

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Libroj

Detektivromanon vi ne ricevos

Kristoforo Beno, 15-jara, suferas aŭtismon. Li estas talenta matematikisto kaj tre inteligenta knabo, sed kaptema memoro kaj vigla spirito tute ne helpas lin en la vivo. Ĝis iufoje – se esti preciza: je sep minutoj post noktomezo – li estas trovita en la najbara ĝardeno. Mutilita hundo troviĝas apude, kaj nun Kristoforo estas suspektato. Ĉu la knabo povos esplori la incidenton kaj pruvi al aliaj homoj, ke li havas neniun rilaton al la morto de sendefenda besto? Aŭ ĉu li ja havas ...?

La amplekso de la verko estas relative malgranda. Ĉu la aŭtoro sukcesis enmeti en ĝin ĉion, pro kio la libro estus leginda? Legante la resumon, oni prepariĝas al aventuroj, detektiva romano kaj misteraĵoj. Kaj kiam oni eklegas, ĉio estas esence tiel, sed nur komence, ĉar la malfirma detektiva konsistaĵo venas al sia fino jam en la mezo de la libro.

Ĉio komenciĝas de tio, ke Kristoforo – nia protagonisto – trovas senvivan hundon en la ĝardeno de sia najbarino. Oni mortigis la hundon, enpikante forkegon en ĝin, kaj krome tiom forte, ke ĝi trairis la beston kaj eĉ eniris la teron. La knabo vidas la hundon kaj brakumas ĝin. Tiumomente elkuras la najbarino, kiu, vidinte la situacion, faras brilajn konkludojn. La polico alvenas kaj komencas pridemandi Kristoforon. Kaj kiam unu el la policanoj tuŝas la knabon, tiu ekbatas lin. La knabo estas ĵetita en la aŭton kaj forkondukita al la policejo. Oni pridemandas lin tie: „Kial vi batis la policanon?” Kaj Kristoforo klarigas, ke li ne ŝatas esti tuŝata, kaj ke tio estas lia kutima reago. Jen la afero: la protagonisto havas kondutajn problemojn, afekciojn – nome, li estas aŭtismulo, kvankam tio neniam estas rekte menciita en la teksto. Poste la patro venas por preni la knabon, kaj ili foriras. Reveninte hejmen, Kristoforo decidas fari enketon por ekscii: kiu mortigis la najbaran hundon?

Kion sentas aŭtismaj homoj

La libro estas verkita en tre simpla lingvaĵo, ĉar la historio supozeble estas priskribita de Kristoforo mem, kion lia kuracisto konsilis al li. Tial oni ne atendu de la libro verŝajnajn dialogojn, delikatan verkmanieron kaj fascinan atmosferon. La enhavo de la libro ĉagrenis min, ĉar la enhavo estas tre malmulta. La libro estas plena de bildoj, kaj enestas kelkaj sensignifaj faktoj. Kaj kiu estas la murdinto, tion oni ekscias jam meze de la rakonto. Post tio sekvas lacigaj cent paĝoj pri tio, kiel Kristoforo trajnis. Ĝuste la trajna epizodo kaj la translokiĝoj de Kristoforo afliktis min. Tamen ni ne forgesu, ke Kristoforo estas siaspeca knabo, do ni fermu la okulojn al tio.

Detektivromanon vi ne ricevos per la libro: tiel ĝi ne funkcias. La libro estas verkita por komprenigi, kion sentas aŭtismaj homoj, kiel ili kondutas kaj kiel funkcias iliaj cerboj. Mi konsentas, ke la temo estas interesa, sed ĉi tie, ŝajnis al mi, estas tro multe. Kiam oni ekscias, kiu estas la murdinto, komenciĝas la vera dramo: la dramo, kiun Kristoforo priskribas. Resume, mi ne plene komprenis, kio estas la ĝenro de ĉi tiu verko, kaj kion la aŭtoro intencis atingi. Kaj kiam aperas ekvacioj kaj matematiko en la teksto: ĉio ĉi pli similas al ia lernolibro, ne al beletro.

La sola afero, pro kiu mi povas laŭdi ĉi tiun romanon, estas la protagonisto, aŭ, pli ĝuste, kiel la aŭtoro lerte priskribis la vivon de la aŭtismulo. Leginte ĉi tiun libron, oni povos pli bone kompreni, kiel agas homoj kun la samaj problemoj kiel Kristoforo, kiel ili vivas, kio okazas en iliaj kapoj, kaj kiel ili pensas.

Kion mi atendis? Ŝajnis al mi, ke devus esti detektiva linio ĉi tie, kaj ja estis. Mallerta, sed estis. Mi atendis misteraĵojn, kaj ankaŭ ili estis. Mi atendis elnodiĝon, kaj la aŭtoro donis ĝin. Nur ĉio ĉi ne estas beletro.

Ĉar la libro estas tradukita el la angla, kompreneble mi turnis min ankaŭ al la originalo.

Eraroj, intencaj kaj aliaj

Sur paĝo 55 ni legas: „La virino respondis la pordon.” Evidente, ĉi tie estas implicita „malfermis”. Kaj jes, en la originalo estas tia verbo: „The lady answered the door.” Sed tio estas idiotismo en la angla kaj ne estu tradukita laŭvorte. La sama afero renkontiĝas ankaŭ en aliaj lokoj.

Sur paĝo 71 estas komposteraro: ĉirkauita anstataŭ ĉirkaŭita.

Unuavide estas granda nombro da tajperaroj en la tradukita teksto en la leteroj de la patrino: paciensa anstataŭ pacienca, komense anstataŭ komence, kozmonaŭto anstataŭ kosmonaŭto, anecezaĵo anstataŭ anestezaĵo kaj tiel plu.

Komence mi pensis, ke temas pri tajperaroj, sed legante la anglan originalon, ankaŭ en ĝi mi trovis grandan nombron da kvazaŭaj eraroj: differant anstataŭ different, maniger anstataŭ manager, pacient anstataŭ patient, sholder anstataŭ shoulder kaj tiel plu. Tiam mi konstatis, ke temas pri literatura artifiko. Eble la aŭtoro volis montri per ĉi tiuj kvazaŭaj tajperaroj, ke la patrino de la protagonisto zorgas pri la disiĝo de sia filo kaj rapidas rakonti al li ĉion? La tradukisto ĝuste faris, adaptante tiujn intencajn erarojn.

Sur paĝo 239 ni legas: „Kaj li diris: ‚Ĉu mi povas aĉeti ĝin?’” Ĉi tie estas misskribo: devus esti mi anstataŭ li.

Indas rimarki, ke la menciitaj tradukaj malĝustaĵoj ne malhelpas komprenadon de la enhavo de la libro. Plejparte la uzata vortprovizo estas simpla, kaj la rakonta stilo estas pli konversacia.

Koncerne la eksteraĵon de la libro, ne multo estas direnda: la papero estas dika kaj blanka, la kovrilo estas palpe agrabla kaj bela, la presa kvalito estas bona, la tiparo estas legebla.

Konklude, mi ne relegos la libron: la personoj ne tuŝis mian koron. Ne tiom pro tio, ke la fino de la verko estas nefermita, kiom ke post la mezo komenciĝas tute alia historio, kiu havas nek komencon nek finon. Jen kiel oni povas ĉikani tion, se Kristoforo mem verkis la libron, ĉu ne? Saĝa truko!

Rezulte, mi ne povas rekomendi ĉi tiun libron kiel beletron. Sed se vi scivolas, kiel homoj, similaj al Kristoforo, vidas la mondon, tiam indas legi.

Nikita PIMENOV

Mark Haddon: La kurioza incidento de la hundo en la nokto. El la angla tradukis Simon Davies. Eld. Esperanto-Asocio de Britio, 2022. 282 paĝoj. Glubindita. ISBN 978-0-902756-58-8.

Arto

MUZIKO

Tra la sonĝoj

Verki belsonan muzikon kaj bone ĝin plenumi estas nefacile. Interalie tion mi ekpensis, kiam mi aŭskultis la bitan albumon Tra la sonĝoj, kiun antaŭ nelonge aperigis Vinilkosmo.

Pri la duopo ĴeLe mi ankoraŭ ne aŭdis. Temas pri Lena kaj Ĵenja, patrino kaj filino. Lena estas el Ukrainio kaj Ĵenja (*1990) naskiĝis en Germanio. Tra la sonĝoj (2010) estis ilia unua kompakta disko el entute kvin albumoj.

En la retejo de Vinilkosmo mi legis: La muziko de ĴeLe estas plejparte lirika, tre melodia, bonsona, taŭga por ĉiu generacio, akompanata de piano, gitaro, ukulelo, violono, metalofono, kaj akustikaj perkutinstrumentoj. Preskaŭ ĉiujn kantojn kreis Lena (muzikon kaj tekstojn).

Jes, la komponaĵoj estas belsonaj, la muzikistinoj bone ludas, sed min iom seniluziigis ilia kantado. Mi ricevis la impreson, ke en iuj kantoj ĝi sonas pli bone ol en aliaj. En la retejo de Vinilkosmo (https://www.vinilkosmo-mp3.com), kie vi povas aĉeti unuopajn kantojn aŭ la tutan albumon, oni aperigis filmeton. Temas pri Se mi imagas, unu el la kantoj de tiu ĉi albumo. Feliĉe oni aldonis subtekstojn. Se vi jam aŭdis tiun duopon, sed des pli, se vi ĝin ankoraŭ ne konas, mi rekomendas bone aŭskulti tiun filmeton kaj fragmentojn de la aliaj numeroj.

Laŭ informo en la retejo de Vinilkosmo, ĴeLe preparas nuntempe sesan albumon, kun aktualaj ukrainaj kantoj en Esperanto, pri la temo milito kontraŭ Ukrainio. Jam multajn jarojn mi amas muzikon el ilia lando. Kiam tiu disko estos preta, mi esperas, ke la rezulto memorigos pri la etoso de la ukraina nacia muziko.

Antônio CAVALCANTE

SKULPTADO

La milito de Vadim Sidur

La eventoj okazantaj en la mondo igas preni freŝan rigardon al jam konataj artaĵoj kaj taksi la personecojn de iuj artistoj alimaniere. Bona ekzemplo estas la skulptisto Vadim Sidur.

Malsatego

Vadim Sidur naskiĝis en 1924 en la ukraina urbo Jekaterinoslav, kiu de 1926 ĝis 2016 nomiĝis Dnepropetrovsk kaj nun nomiĝas Dnipro. Lia patro, Abram Sidur, estis oficisto, kaj lia patrino, Zinaida, instruis la anglan en la lernejo. En la infanaĝo Vadim havis tragedian sperton dum la malsatego en 1932–1933, organizita de la stalina reĝimo en Ukrainio (kaj ankaŭ en Rusio kaj Kazaĥio).

Vadim Sidur

Milito

Post la komenco de la dua mondmilito la familio estis evakuita al Kubanj (regiono en la norda Kaŭkazo) kaj poste al Taĝikio, kie Vadim Sidur finis la mezlernejon. En 1942 li estis dungita en la armeon, kaj post armea lernejo li batalis ĉe la fronto. En marto 1944 li estis grave vundita en la kapo kaj iĝis invalido de la milito, kaj la vundo por ĉiam kripligis lian vizaĝon.

Studado

Unu jaron Sidur studis en medicina instituto en Taĝikio, sed poste li decidis fariĝi skulptisto kaj aŭtune de 1945 komencis studi en la moskva Supera Lernejo de Artoj kaj Metioj, kie li diplomitiĝis en 1953. En 1956 li unuafoje partoprenis la ekspozicion de junaj moskvaj artistoj.

En 1961 Sidur suferis infarkton, post kiu li ne povis skulpti dum iom da tempo. Pro tio li okupiĝis pri grafikarto. Post tiam en skulptado li malproksimiĝis de realismo kaj venis al konvenciaj kaj lakonaj formoj. Pro tio li estis kritikata pro formalismo kaj pacismo, liaj kreaĵoj ne estis ekspoziciataj, li ne havis mendojn. Por travivi li ilustris librojn kaj faris tomboŝtonojn.

Malkovro de talento

Kiel membro de la Unio de Artistoj kaj la Arta Fonduso, Sidur havis disponigitan skulptejon en la kelo de moskva domo, kiu iĝis la „klubo de avangardaj intelektuloj”. Ĝuste tie la skulptiston „malkovris” en 1970 la slavisto el Okcidenta Germanio Karl Eimermacher, kiu vizitis Moskvon por literaturaj esploroj. Li rememoris: Tio, kion mi vidis, estis rusa arto, kies ekziston mi eĉ ne suspektis kaj ne atendis vidi.

Jam en 1971 K. Eimermacher organizis la unuan personan ekspozicion de V. Sidur en Okcidento, en la svisa urbo Frauenfeld, kaj la sekvan jaron en Kaselo (Okcidenta Germanio). Kvankam estis montrataj nur fotoj de skulptaĵoj kaj grafikaĵoj, ili vekis intereson kaj bonan reagon de la gazetaro.

Amiko de K. Eimermacher, kiu loĝis en Kaselo, doktoro pri medicino kaj filozofio, teatra kritikisto, antropozofo Gottfried Büttner iniciatis la instaladon de kreaĵo de Vadim Sidur en sia urbo. En 1974 estis organizita monkolekto de privatuloj, kaj la Monumento al viktimoj de perforto estis starigita. Sidur ne ĉeestis la malferman ceremonion – li estis „persono, al kiu ne estas permesite forveturi de la lando”, kaj li neniam estis eksterlande dum sia tuta vivo. Sed K. Eimermacher legis la salutleteron de la majstro kun la jenaj vortoj: Estas tre grave, ke ni memoru la milionojn, kiuj mortis pro perforto en la pasinteco. Sed ni ne forgesu, ke perforto en siaj plej malbonaj manifestiĝoj ankoraŭ ekzistas hodiaŭ.

Rekono en Okcidento

Dum la vivdaŭro de la skulptisto ok liaj grandaj kreaĵoj aperis en Okcidenta Germanio, kaj post lia morto du pliaj. Skulptaĵoj liaj troviĝas ankaŭ en Usono. En 1976 kaj 1980 du el liaj abstraktaj betonaj komponaĵoj estis instalitaj en Moskvo, kaj du pliaj aperis en la 90aj jaroj: en la urbo Puŝkin apud Sankt-Peterburgo (memore al la viktimoj de la holokaŭsto) kaj en Moskvo (memore al tiuj, kiuj restis sen tombo dum la milito en Afganio). Entute Sidur kreis pli ol 500 skulptaĵojn, ĉirkaŭ mil gravuraĵojn kaj desegnaĵojn, verkis poezion kaj prozon, kaj en 1974 laŭ lia scenaro estis farita dokumenta filmo pri li kaj liaj kreaĵoj.

En 1984 li havis la duan koratakon, kaj la tria estis lia lasta. Vadim Sidur mortis la 26an de junio 1986. En 1989 en Moskvo estis fondita Muzeo de Vadim Sidur.

Unu el la indikiloj de altkvalita arto estas la neadekvata reago al ĝi de homoj kun malekvilibra psiko. En aŭgusto 2015, dum ekspozicio en la moskva Maneĝo, religiaj fanatikuloj difektis kvar verkojn de Sidur kaj ankaŭ deŝiris lian kreaĵon de la muro kaj ĵetis ĝin sur la plankon – la bildon de Kristo, prezentitan, laŭ ilia opinio, en blasfema formo.

Arto kaj milito

Sidur skribis: La vojoj de milito, kiel vi scias, estas nediveneblaj. Kaj kiam, kiel dekokjara subleŭtenanto, komandanto de mitrala plotono, mi atingis mian naskiĝurbon kaj mian straton, mi ekvidis jam de la angulo, ke nenio restas de la domo, kie mi naskiĝis kaj kreskis. Nur la forntubo elstaris kiel noveca monumento al mia infanaĝo kaj juneco ... Poste mi estis mortigita en la milito. Oni povas nur imagi, kion li sentus, se li vivus nun, post legado de la novaĵo kaj vidinte bildon, kiel misilo de Putino trafis naŭetaĝan domon en lia hejmurbo Dnipro la 14an de januaro 2023, mortigante almenaŭ 46 kaj vundante almenaŭ 80 civilulojn ...

Mi havas proponon por la ukrainaj aŭtoritatoj. Kiam la milito finiĝos kaj la tuta teritorio de la lando estos liberigita, estus bone instali du skulptaĵojn de Vadim Sidur, naskiĝinta en Ukrainio. La unuan, Monumenton al mortigitaj de la bomboj, starigi apud la domo en la urbo Dnipro, kiun trafis rusia misilo. La duan, Monumenton al viktimoj de perforto, starigi en la urbo Buĉa apud Kijivo. Nur indus aldoni unu detalon: farbi la katenojn sur la manoj de homo blankaj. Kiel okazis ĉe la viktimoj, kies manoj estis ligitaj malantaŭ la dorso per blanka rubando ...

Mi esperas, ke ankaŭ en libera Rusio aperos kontraŭmilitaj monumentoj laŭ modeloj de Vadim Sidur, necesaj por pento. Same kiel ili aperis en Germanio antaŭe.

Mi estas dispremita
De ekscesa pezo de respondeco
Devigita al mi de neniu
Mi nenion povas proponi al la homaro
Por savo
Restas nur senmoviĝi
Transformiĝi en bronzan skulptaĵon
Kaj fariĝi por ĉiam
Senparola
Apelacianta

Vadim Sidur

Aleksej SALOMATOV

Aleksej SALOMATOV estas fotisto kaj dokumentfilmisto.

Monumento al tiuj, kiuj pereis pro bomboj. 1965, aluminio. Kolekto de la Ŝtata Tretjakov Galerio. Donaco de M. V. Sidur, la filo de la artisto, en 1998.

Monumento al viktimoj de perforto, 1965. Foto: K. EIMERMACHER

KANTOJ

Intervjuo kun Mikaelo Bronŝtejn

MONATO: Estimata Mikaelo, dankon, ke vi akceptis doni intervjuon al ni. Vi estas vaste konata en Esperantujo kiel aŭtoro de originala esperanta literaturo kaj tradukinto en Esperanton de libroj de ruslingvaj verkistoj. Inter ili troviĝas la fratoj Arkadij kaj Boris Strugackij, kaj Dina Rubina. Kaj ne malpli vaste vi estas konata kiel aŭtoro de kantoj, kiujn vi mem kantas, kun via gitarakompano. Tamen oni povas rimarki, ke dum la kelkaj lastaj jaroj ne aperis novaj kantoj de vi. Ĉu tio estas vera, aŭ mi preteratentis ion?

Mikaelo Bronŝtejn: La kantoj venas, la kantoj foriras.

Mi versas dum la tuta vivo, sed miaj versaĵoj iĝis kantoj nur pro ekstrema ekscitiĝo, kiam aperis la junulara Esperanto-movado. Mi sentis, ke mi povas pli efike tuŝi la korojn de miaj amikoj per miaj versaĵoj, se mi inventu simplajn melodiojn por tiuj. Kaj mi sentis, ke la amikoj bezonas miajn kantojn. La unuaj prezentindaj kantoj aperis en 1969.

En 2019, neatendite, forpasis mia filo. Tio estis fortega bato por mi. Post tio la kantoj foriris per si mem. Mi daŭre versas, sed neniu versaĵo fariĝis kanto.

La kantonaska periodo 50 jarojn longa estas finita.

MONATO: Ve, mi ne sciis pri via perdo, mian kondolencon al vi! Ĉu vi permesas demandi, kiom aĝa estis via filo, kaj kio kaŭzis lian forpason, malsano aŭ ia akcidento?

Bronŝtejn: Mia filo forpasis en oktobro 2019, en la aĝo de 42 jaroj, pro malsano.

MONATO: Vi diris, ke la kantoj foriris nun. Sed ĉu eble aliaj kantistoj kantas viajn novajn versaĵojn?

Bronŝtejn: Jes, Ĵomart kaj Mikaelo Povorin komponis melodiojn por kelkaj miaj tekstoj.

MONATO: Kia estas la proporcio de graveco inter melodio kaj teksto en viaj kantoj?

Bronŝtejn: La proporcion inter melodio kaj teksto en la barda kanto oni neniam mezuras. Pli gravas la teksto, sed la melodio devas esti konvena por ĝi. Pri kruelaĵoj mi ne kantas fokstrote, pri gaja festo mi ne kantas funebre.

MONATO: Mi memoras mian sperton pri melodio kaj kantoteksto. Por mia dokumenta filmo en Esperanto Somero de Sigrid mi uzis la kanton de Ĵomart kaj Nataŝa kun via versaĵo En nekutime krispa mond' (kompreneble, kun la konsento de la aŭtoroj). Komence, mi devas konfesi, la teksto ŝajnis al mi ne vere taŭga. Sed poste mi aprezis ĝin: ĝi estas iel sorĉa. Kaj la kanto, laŭ mi, perfekte konvenis al la epizodo de la filmo. Tamen ĝi estas la sola kanto, por kiu ni ne faris subtekstojn en la angla kaj en la rusa, propononte la filmon al kinofestivaloj. La versaĵo estas laŭ mi tiom kompleksa, ke mi kompatis tradukistojn kaj spektontojn de la filmo (ĉi tie devas esti emoĝio de rideto).

[Responde al miaj vortoj Mikaelo legas al mi sian propran liberan tradukon de tiu ĉi versaĵo en la rusan lingvon.]

Mi reagas: Brila libera traduko! Ĝi al mi eĉ pli plaĉas ol la esperanta originalo. La kaŭzo de tio verŝajne kuŝas en la fakto, ke mi regas la rusan pli bone ol Esperanton. Mi petas vian pardonon, Mikaelo, tamen mi ne uzos tiun ĉi tradukon por la subtekstoj en la filmo pro du kialoj.

Unue, tiu ĉi brila versaĵo povas tiri la atenton de spektantoj for de la filmbildoj, do povas okazi konkurenco inter du artoj – poezio kaj kino. Nur esperantistoj povas ĝui ilin samtempe.

Due, jam neaktuala estas uzado de subtekstoj por kinofestivaloj. La filmo partoprenis iaforme la festivalon en la svisa urbo Nyon en 2020, kaj nun ĝi estas jam „maljuna” por aliaj festivaloj. Kaj en Esperantujo la filmo Somero de Sigrid havas malfacilan sorton. La planita premiero dum UK-2020 en Montrealo ne okazis pro la pandemio, kaj la premiero dum BET-56 en Klajpedo (Litovio) ne okazis pro la komenciĝinta damna milito de Rusio kontraŭ Ukrainio.

Mi ĝojas, ke vi, Mikaelo, tamen, sukcesis tiam dum BET-56 prezenti vian novan romanon Simeono, almenaŭ virtuale.

MONATO: Vi estis iam la prezidanto de SEJM (Sovetia Esperantista Junulara Movado) kaj multfoje kantis dum la famaj tendaroj organizitaj de SEJM. Ĉe la fino de tendaro la partoprenantoj kutime faris „amikan rondon” kaj kune deklamis: Per Esperanto por mondpaco kaj amikeco – ĝis revido, ĝis revido, ĝis revido!

Kiel vi scias, la prezidanto de REU (Rusia Esperantista Unio) arde apogas la agresan militon de Rusio kontraŭ Ukrainio, kaj lin subtenas sufiĉe multaj rusiaj esperantistoj. Laŭ mi, tio estas perfido de idealoj ne nur de SEJM, sed ankaŭ de L. Zamenhof. Kia estas via opinio pri tio?

Bronŝtejn: Mi opinias, ke gvidanto de ĉiu ajn pacdefenda organizaĵo (kaj REU ja devas defendi pacon) ne rajtas aprobi militon. Koncerne aliajn esperantistojn – ĉiu rajtas havi propran opinion. La tempo montros, kiu pravas.

MONATO: Jes, la tempo montros ... Kun iom da bedaŭro mi devas konstati evidentan fakton, ke esperantistoj estas ordinaraj homoj, ne tro malsamaj de aliaj homoj. Ni ekmemoru pri la eksigo de ĉiuj judaj membroj el germanaj Esperanto-organizaĵoj en la tridekaj jaroj de la pasinta jarcento. Kaj ni ne scias, kiel kondutus sovetiaj esperantistoj en 1939–40, se preskaŭ ĉiuj ili ne estus pli frue detruitaj fare de la stalina reĝimo.

Vi skribis kelkajn historiajn romanojn. Eble vi skribos iam novan romanon pri la nuna tragika tempo, ĉu ne?

Bronŝtejn: En la 21a jarcento okazis multaj atentokaptaj eventoj en la mondo, en Rusio kaj en Esperantujo aparte. Mi ne estas juna, kaj la aĝo malfaciligas mian laboron. Sed se la sorto ne avaros vivotempon por mi, mi verkos pri la moderna epoko. Dume vi povas legi miajn opiniojn pri ĝi en miaj versaĵoj aktualaj.

MONATO: Ni esperu, ke la sorto ne estos avara. Mi deziras al vi longajn kaj fruktodonajn jarojn! Kaj mi esperas ankaŭ, ke viaj novaj kantoj naskiĝos malgraŭ ĉio.

Aleksej SALOMATOV

Aleksej Salomatov estas fotisto kaj dokumentfilmisto.

Mikaelo Bronŝtejn Foto:ELLAFOTOARĤIVODE M. BRONŜTEJN

Mikaelo Bronŝtejn Foto:ELLAFOTOARĤIVODE M. BRONŜTEJN

Mikaelo Bronŝtejn Foto:ELLAFOTOARĤIVODE M. BRONŜTEJN

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 44a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 159 korespondantojn en 47 landoj kaj abonantojn en 64 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Legu pri ni en Facebook www.facebook.com/revuo.Monato
• Spektu la filmetojn pri Monato en www.monato.be/jutubo
• Sekvu nin en Mastodon sub @monato@esperanto.masto.host
• Sekvu nin en Twitter sub @RevuoMonato
• Sekvu nin en Instagram sub RevuoMonato
• Babilu kun ni en Telegramo monato.telegramo.org
• Babilu kun ni en www.miavivo.net/grupoj/monato

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.

redaktoroj:
• Arto: Aleksej Salomatov, Moskvo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.
• Libroj: libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Andrej Peĉënkin, Rusio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Massimo Ripani, Italio, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, Remuŝ, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto mare aere bite

Argentino EUR 39 42 22,80
Aŭstralio AUD 99 104 58,20
Aŭstrio EUR 65 68 36,40
Belgio EUR 65 - 36,40
Bosnio-Hercegovino EUR 39 42 22,80
Brazilo EUR 39 42 22,80
Britio GBP 56 59 32,40
Bulgario EUR 39 42 22,80
Ĉeĥio EUR 52 55 31,20
Ĉinio EUR 39 42 22,80
Danio DKK 480 505 270
Estonio EUR 45 48 25,80
Finnlando EUR 65 68 36,40
Francio EUR 65 68 36,40
Germanio EUR 65 68 36,40
Grekio EUR 65 68 36,40
Hispanio EUR 65 68 36,40
Hungario EUR 45 48 25,80
Irlando EUR 65 68 36,40
Islando EUR 65 68 36,40
Israelo EUR 57 60 32,40
Italio EUR 65 68 36,40
Japanio JPY 9300 9700 5200
Kanado CAD 92 96 55,20
Kipro EUR 53 56 31,80
Koreio EUR 57 60 32,40
Kostariko EUR 39 42 22,80
Kroatio EUR 45 48 25,80
Latvio EUR 45 48 25,80
Litovio EUR 45 48 25,80
Luksemburgo EUR 65 68 36,40
Malto EUR 52 55 31,20
Nederlando EUR 65 68 36,40
Norvegio NOK 660 690 384
Nov-Zelando NZD 108 113 63
Pollando PLN 210 225 120
Portugalio EUR 57 60 32,40
Rusio EUR - - 22,80
Serbio EUR 39 42 22,80
Slovakio EUR 45 48 25,80
Slovenio EUR 53 56 31,80
Sud-Afriko EUR 57 60 32,40
Svedio SEK 695 725 390
Svislando CHF 82 88 49,20
Usono USD 78 82 46,80

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• El aliaj landoj per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be (Nur se vi havas bonhavon en via Paypal-konto. Se Paypal devas preni la monon el via kreditkarta aŭ alia konto, la pagokostoj estos altegaj).
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Banko: Bank Austria IBAN AT14 1200 0007 3926 2723. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz
• Ĉina: Zhang Yan（张艳), Linyi shi, lanshan qu, taihe huayuan, CN-276000, Shandong sheng （中国山东省临沂市兰山区泰和花园）Poŝtel: 086-15376913078. Retadreso: 122309267@qq.com.
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Paula Niinikorpi. Rete: paula.niinikorpi@gmail.com.
• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de
• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, L. Giros 74-51, LT-06322 Vilnius-26, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, 011 Riverside Place, Alnwick Road, DIEP RIVER, 7800 Sud-Afriko. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- El diplomatia vidpunkto

- RUSIA INVADO

- Kontraŭmensoga faktokontrolado

- Politiko

- KOLOMBIO

- Ĉu Hispanio peros pacprocezon?

- NIĜERIO

- Boko Haram kaj ĝia financado

- RUSIA INVADO

- Sep kaŭzoj, pro kiuj ŝanĝiĝas la nuntempa mondo

- Moderna vivo

- DUA MONDMILITO

- Pollando postulas kompenson de Germanio

- ĈINIO

- Maljuniĝas la loĝantaro

- Medio

- UNESKO

- La triangulo de Kolĥido

- Lingvo

- INTERVJUO

- Nia prioritato? La protektado de la nederlanda lingvo.

- OPINIO

- La sorĉa, aktuala lingvaĵo de Poezio progresigu la mondon

- Spirita vivo

- REAGO

- Pri la Unuiga Eklezio

- Oklingva Proverbaro

- Libroj

- Detektivromanon vi ne ricevos

- Arto

- MUZIKO

- Tra la sonĝoj

- SKULPTADO

- La milito de Vadim Sidur

- KANTOJ

- Intervjuo kun Mikaelo Bronŝtejn

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...