Monato 2023/01
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2022-12-07T23:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

El diplomatia vidpunkto

LIBIO

Defio por la senegala kunordiganto

La 28an de oktobro 2022 la Sekureca Konsilio de Unuiĝintaj Nacioj (UN) unuanime aprobis rezolucion 2656 (2022), kiu plilongigis la mandaton de la Subtena Misio de UN en Libio je dek du monatoj – ĝis la 31a de oktobro 2023. Samtempe ĝi bonvenigis la nomumon kiel la speciala kunordiganto de la Ĝenerala Sekretario de UN en Libio de Abdoulaye Bathily, kiu enoficiĝis la 25an de septembro 2022.

La posteno de kunordiganto estis vaka ekde la fino de novembro 2021, kiam la diplomato kaj eksministro Kubiš 1 post dek monatoj neatendite forlasis tiun postenon. Kubiš ne donis oficialan kialon de sia demisio, kaj ankaŭ UN ne publikigis ĝin. Laŭ opinio de kelkaj diplomatoj li verŝajne havis personan senton de nesufiĉa subteno por sia diplomatia kaj politika laboro.

Ministeriaj postenoj

La nova speciala kunordiganto Bathily estas senegala politikisto kaj diplomato. Li okupis diversajn ministeriajn postenojn en la senegala registaro, ekzemple kiel ministro pri energio kaj hidraŭliko (2000-2001) kaj pri medio kaj naturprotektado (1993-1998). Li servis ankaŭ kiel vicprezidanto de la senegala Nacia Asembleo (2001-2006).

Multflanka diplomato

En 2013 kaj 2014 Bathily funkciis ankaŭ kiel asista speciala reprezentanto de la Ĝenerala Sekretario en la Plurdimensia Integra Misio de Unuiĝintaj Nacioj por Stabiligo en Malio 2. Poste li estis speciala reprezentanto por Centra Afriko kaj estro de la regiona oficejo de Unuiĝintaj Nacioj por Centra Afriko 3 en Gabono (2014-2016). En 2018 li estis nomumita kiel speciala konsilanto de la Ĝenerala Sekretario pri Madagaskaro kaj en 2019 kiel sendependa fakulo por la strategia revizio de la Oficejo de Unuiĝintaj Nacioj por Okcidenta Afriko.

Bathily estas doktoro pri historio de la Universitato de Birmingham en Britio, kaj ankaŭ doktoro de senegala universitato Cheikh Anta Diop. Li parolas kvar lingvojn: la anglan, la francan, la soninkan kaj la volofan.

Ĥaoso post Kadafi

Libio estas en konstanta ĥaoso ekde oktobro 2011, kiam ribelantoj, subtenataj per aviadilaj atakoj de Nord-Atlantika Traktat-Organizaĵo (NATO), mortigis la diktatoron Muamar Kadafi. Post armilaj enlandaj konfliktoj kaj disputoj inter la oriento kaj okcidento de la lando, aperis du rivalaj kaj konkurencaj registaroj, subtenataj de enlandaj milicoj kaj eksterlandaj registaroj. Krom tio, ambaŭ flankoj havas eksterlandajn batalantojn (rusoj, sirianoj, ĉadanoj ktp).

Du konkurencaj registaroj

La „registaro de nacia unueco” havas sian sidejon en Tripolo. Ĝi estas internacie agnoskita kaj subtenata de Unuiĝintaj Nacioj (UN), Eŭropa Unio (EU), Italio, Turkio kaj Kataro. Tiu ĉi registaro, gvidata de Abdul Hamid al-Dbeibeh, preparis prezidantajn kaj parlamentajn elektojn en decembro 2021, kiuj finfine ne okazis kaj estas prokrastitaj.

La dua registaro havas sian sidejon en la historia urbo Tobruk en la oriento de la lando. Ĝi estas subtenata de la t.n. „Libia Nacia Armeo” de Khalifa Belqasim Haftar kaj internacie de Rusio, Francio, Egiptio kaj de Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj.

Blokiĝo

Responde al la neokazintaj decembraj elektoj, parlamentanoj nomumis en la orienta urbo Bengazi eksministron pri internaj aferoj Fathi Ali Abdul Salam Bashagha kiel ĉefministron de la „okcidenta” libia registaro. Dum la „Libia Nacia Armeo” kaj Khalifa Belqasim Haftar bonvenigis la decidon, Abdul Hamid al-Dbeibeh rifuzis ĝin.

La nuna sakstrato en Libio estas do sekvo de la neokazintaj decembraj elektoj kaj la rifuzo de ĉefministro Abdul Hamid al-Dbeibeh forlasi sian oficon. Li opinias, ke la mandato de lia registaro daŭras ĝis la nomumo de nova registaro. Aliflanke, Fathi Bashagha opinias, ke la mandato de la nuna ekzekutivo de ĉefministro Dbeibeh jam malvalidiĝis, ĉar elektoj estas prokrastitaj kaj ne estas determinita la dato de nova voĉdonado.

Necerta estonteco

Ĝis nun, ĉiuj diplomatiaj klopodoj solvi la libian krizon malsukcesis, kaj la situacio kaŭzas internacian maltrankviliĝon. La posteno de ŝtatestro estas tre interesa por ĉiuj, ĉar Libio estas lando riĉa je petrolo kaj tergaso, kiel ankaŭ je aliaj valoraj naturriĉaĵoj.

Ŝajnas, ke la reguloj de la politika ludo estas diktitaj fare de eksterlandaj potencoj, kiuj havas longan ĉeeston sur la libia politika scenejo. Se paroli metafore, la enlanda politika scenejo en Libio estas nuntempe plena de fortaj ludantoj, kaj ne klaras, kiu registaro venkos kaj povos puŝi iun en la postenon de ŝtatestro.

Malfacila posteno

La plua politika kaj ekonomia evoluo de Libio estas do nuntempe malfacile antaŭvidebla, kaj la posteno de kunordiganto de Unuiĝintaj Nacioj por Libio estas tre postulema, profesie kaj psikologie. Ekde la kreado de Subtena Misio de UN en Libio (United Nations Support Mission in Libya, UNSMIL) en 2011 la ĝenerala sekretario de UN nomumis jam sep altrangajn diplomatojn de diversaj ŝtatoj, kiuj servis kiel estroj de la misio.

Subteno de komunumo

La internacia komunumo esperas, ke Bathily, kiel eksterordinara fakulo pri afrikaj problemoj kaj multflanka diplomato kun riĉa sperto, signife kontribuos al solvo de la politika krizo en Libio. Ankaŭ Usono esprimis plenan diplomatian subtenon por lia nomumo.

1. Vidu: Defia rolo por slovaka diplomato, MONATO 2021/04, p. 4.

2. MINUSMA (angle: United Nations Multidimensional Integrated Stabilization Mission in Mali) estis fondita en aprilo 2013 per rezolucio de la Sekureca Konsilio de Unuiĝintaj Nacioj por stabiligi la landon post la tuarega ribelo de 2012.

3. UNOCA (United Nations Regional Office for Central Africa) estas speciala politika misio kun regiona mandato kaj kun celo subteni pacon en Centra Afriko. Ĝi estis fondita en aŭgusto 2010.

Julius HAUSER

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Lia tuta profesia vivo estas ligita kun diplomatio. Li laboris en diversaj altrangaj postenoj en la ministrejo pri eksterlandaj aferoj kaj eksterlande.

POLITIKO

USONO

Komplotteorioj, dietsuplementoj kaj ekstrema dekstro

En Usono, grupo de familioj vivis en teruro dum jardeko. Iliaj familianoj estis murditaj en pafado ĉe la bazlernejo Sandy Hook en la urbo Newtown, Connecticut. Tuj poste, la radio-gastiganto Alex Jones asertis, ke la amasmurdo estas ŝajnigita, la mortintaj familianoj neniam ekzistis, kaj la familianoj estas aktoroj pagitaj por krei iluzian masakron, kiu pravigu leĝofaradon kontraŭ pafilposedo.

Komplot-teoriisto

Jen unu el la multaj fantaziaĵoj dissenditaj de Alex Jones, la plej konata komplot-teoriisto de Usono, por allogi aŭdantojn kaj vendi al ili siajn varojn – ĉefe dietajn suplementojn (kies vendo estas preskaŭ ne reguligita en Usono), kaj rimedojn por postvivi la apokalipson, kiun li anoncas.

Sekreta, ĉiopova intrigantaro, kiun li nomas „la Tutmondistoj”, „la Nova Monda Ordo” kaj lastatempe „la Profunda Ŝtato”, estas malantaŭ ĉiu fikomploto, kiun pasintece iuj atribuis al judoj. Jones ne rekte mem esprimas tian rilaton, sed li gastigas iujn antisemitojn en sia programo.

La asertoj de Jones estis ĉiam strangegaj: li asertis, ke la terorisma atako en Novjorko en 2001 estis organizita de Eŭropa Unio por subpremi la dolaron kaj subteni la eŭron (tiu rakonto poste ŝanĝiĝis, al „la usona registaro regis la aviadilojn perradie, celis timigi la popolojn kaj enkonduki konstantan militjuran staton”). Liaj asertoj ĉiam ŝanĝiĝas, kaj similas pli kaj pli al religiaj apokalipsoj: liaj politikaj malamikoj (inkluzive de ĉiuj GLAT-anoj) laŭ li estas en murdema, pedofilia intrigo senpere regata de la kristana diablo (kiu estas, parenteze, estaĵo de alia dimensio).

Entuziasma kaj danĝera sekvantaro

Dum la pliparto de lia radiokariero la malmultaj usonanoj, kiuj konis lin, ĉefe taksis lin frenezulo. Li havis tamen entuziasman sekvantaron.

Tiu sekvantaro estis sufiĉe granda por gvati, terori kaj turmentadi la travivintojn de iu ajn tragedio, kiun li difinis kiel trompon. Ekde la pafado en Newtown, la familioj ĉiam konfrontiĝis kun sekvantoj de Jones, kiuj sendis al ili bildojn de mortintaj infanoj, minacojn de murdo kaj seksperfortoj. Oni spamis en Interreto ĉie, kie la tragedio estas memorigata. Multaj trafitaj familioj uzas nun kromnomojn kaj transloĝiĝis multfoje post kiam iliaj adresoj estis publikigitaj.

Subteno al Trump

Dume Jones plifamiĝis kaj plipopulariĝis kaj pliriĉiĝis. Li gastigis Donald Trump en sia programo kaj iĝis granda subtenanto de li. Kiel prezidanto de Usono, Trump subtenis komplotteoriistojn kaj estis reciproke subtenata, kaj tio, kio estis iam „tro freneza kaj ekstremdekstra”, iĝis akceptita kaj normaligita en la usona politiko. Iam mokita, Jones ricevis laŭdon de usonaj politikistoj. Lia influo kreskis, same kiel la povo de lia sekvantaro ataki la „malamikojn”. Eĉ eksigite el la sociaj retoj pro misinformado, Alex Jones kreis propran filmet-retejon, kaj estis daŭre aŭdigata de multaj radiostacioj.

Finfina puno

En 2022 proceso kontraŭ li de la antaŭmenciitaj kalumniitaj familioj finfine efektiviĝis. Pro lia rifuzo de partopreno en la proceso, Alex Jones malgajnis kaj ricevis monpunegon – plurdek milionojn da dolaroj al ĉiu kalumniita familiano, ĉirkaŭ unu miliardon da dolaroj entute. Estontece okazos aliaj procesoj.

Kio estos poste? Jones restas spita kaj malobeema, mensoganta kaj pliriĉigata per senĉesa reklamado de varoj. Li estas ankoraŭ amata kaj dorlotata de la ekstremdekstro. La estonteco ne estas klare videbla. Sed ŝajnas, ke je la nuna momento lia grandioza projekto de sinriĉigado per demonigado de senkulpaj homoj eble ne daŭros senfine.

Ed HEIL

Usono

Ed Heil estas programisto kaj desegnisto el la ŝtato Miĉigano.

#LULA2022

Najbara vidpunkto

Dum la lastaj 20 jaroj la rilatoj inter Venezuelo kaj Brazilo ĉiam estis afablaj. Prezidanto Hugo Chávez ĉiam multe parolis pri egaleco kaj pri la neceso doni al malriĉuloj la povon, kaj lia kolego Lula uzis similajn vortojn: ambaŭ estis kiel fratoj batalantaj kontraŭ la kapitalisma sistemo kaj strebantaj instali en siaj landoj sociajn programojn por helpi al milionoj da homoj.

Kiam la prezo de petrolo estis alta, estis subskribitaj multaj interkonsentoj pri ekonomia kunlaboro, kaj Chávez donis ankaŭ monhelpon al amikoj kiel Lula. Tiu sistemo daŭris dum jaroj, kaj ambaŭ prezidentoj apogis unu la alian ankaŭ kadre de rebalotado. Ĉio iris glate, ĝis Chávez mortis pro malsano, kaj Lula transdonis sian postenon al Dilma Rousseff.

Dume la venezuela popolo eksuferis pro alta inflacio, korupteco, malsekureco, manko de manĝaĵoj kaj medikamentoj. La nuna memnomata „filo” de Chávez, Nicolás Maduro, ekhavis la povon por daŭre regi Venezuelon, sed la prezo de petrolo ne plu estis favora kaj la diversaj krizoj pliakriĝis.

En la alia flanko de la landlimo, jam ne estis amiko, sed malamiko de Nicolás Maduro: la prezidanto Jair Bolsonaro, kiu multfoje dum sia polemika regado sendis fi-vortojn al la najbara diktatoro kaj apogis Usonon en la sankcioj kontraŭ la venezuelaj funkciuloj. Venezuelaj migrintoj dankas Bolsonaro pro tio, ke li helpis ilian fuĝon el diktatoreca lando kaj permesis la eniron en la teritorion de la giganto de Sud-Ameriko.

La malnova amiko de la reĝimo denove iĝas prezidanto de Brazilo – espereble niaj najbaroj havos pli bonan estontecon ol nia.

Daniel ACOSTA

Venezuelo

Daniel Acosta estas 27-jaraĝa venezuela kuracisto.

ISRAELO

Netanjahu, denove

La koalicio de Benjamin Netanjahu gajnis la balotadon en Israelo, kaj li povas formi dekstran registaron kun religiemaj partioj. Li estas tre populara en la israela dekstro, sed okazas procesoj kontraŭ li pro korupto: ĝuste pro tio la ĉefa diskutata temo estis, kiel dum la antaŭlastaj elektoj, ĉu li povas iĝi denove ĉefministro.

Bara sojlo

La marĝeno inter la du flankoj estis tre malgranda: nur ĉirkaŭ 69 500 voĉdonantoj. Simila situacio jam okazis en la antaŭaj jaroj (inter 2019 kaj 2022 oni balotis kvin fojojn). Kio ŝanĝiĝis?

En Israelo la politika sistemo havas multajn partiojn, kaj ĉirkaŭ 14 el ili verŝajne povas superi la baran sojlon – 3,25 % de la voĉdonoj. Tamen pro la alta partopreno de voĉdonantoj (70,6 %) du veteranaj partioj, kiuj subtenis neniun koalicion, fiaskis: la cionisma maldekstra Merec (3,16 %) kaj la palestina partio Balad (2,91 %). Ankaŭ tio helpis Netanjahu ricevi la necesan plimulton en la parlamento.

Pli popolisma

Netanjahu, estro de Likud (23,41 %) kaj plej grava nov-liberala gvidanto de Israelo ekonomie, parolis pli popolisme pri la neceso pligrandigi la ŝtatan helpon al malriĉuloj kaj argumentis, ke devas esti edukadaj servoj por infanoj aĝantaj 0-3 jarojn. Aliaj kernoj en lia kampanjo estis la palestinaj teroristaj atakoj kaj la sekureco, la fakto, ke islama partio estis inter la subtenantoj de la antaŭa registaro 1, la haltigo de la konstruado de setlejoj en Cisjordanio kaj la kritiko pri la novaj interkonsentoj pri la mara landlimo kun Libano 2.

Politika stafeto

La eksa registaro estis formita post kvar balotadoj sen venkintoj kaj havis koalicion de nur 60 el 120 seĝoj en Knesset (la israela parlamento). Rezulte ĝi estis tre diversa kaj malstabila. Ĝi havis kaj dekstrajn, kaj centrismajn, kaj maldekstrajn partiojn. Unuafoje eĉ la islama partio Raam estis en la koalicio. La sola interkonsentita afero estis la celo: bari la vojon al Netanjahu. Unue la dekstra Naftali Benet oficis kiel ĉefministro kun la promeso, ke li transdonos meze de la parlamenta periodo la povojn al la moderulo Jair Lapid. Tio okazis pli frue ĉiam kadre de la supremenciita promeso, kiam ambaŭ decidis malformi la registaron post ĉirkaŭ unu jaro – pro mallojaleco de kelkaj parlamentanoj (kaj dekstraj kaj maldekstraj), kiuj minacis iri al opozicio.

„Punitaj” reformoj

La partioj, kiuj pli signife plifortiĝis, estas la religiemaj – la religiema cionisma HaCijonut HaDatit (10,84 %), la ultraortodoksa-sefarda Ŝas (8,25 %) kaj la aŝkenaza Jahadut HaTora (5,88 %). Tio okazis, ĉar la lasta registaro agis kontraŭ la malnova stato de la rilatoj inter religio kaj sekulareco en socia kaj politika vivoj. Estis faritaj grandaj reformoj de la koŝereca kontrolado kaj de la sistemo de judiĝo, kiuj malfortigis la ultraortodoksajn rabenojn. La registaro krome intencis aktivigi la publikan transporton sabate, kaj oni ankaŭ esprimis la emon malpliigi la buĝeton de Jeŝivot, la ejoj, kie ultraortodoksaj viroj lernas toraon anstataŭ servi en la armeo aŭ labori.

Kia registaro?

Verŝajne la nova registaro estos pli religiema, konservativa kaj militema pri la palestina afero. Ĝi plue subtenos la konstruadon de setlejoj. Grava temo estos ŝanĝoj en la juĝa sistemo. Kvankam Netanjahu diris, ke li ne volas „personajn leĝojn”, la koalicio eble provos agi tiel, ke oni nuligos la krimprocesojn kontraŭ li.

Alia tikla temo estas priparolata reformo, laŭ kiu leĝo nuligita fare de la supera kortumo povus esti reaprobita per simpla plimulto en la parlamento. Jen unu ebla apliko: la supera kortumo jam diris, ke devas esti „egaleco pri la devigo servi en la armeo” inter la ĝenerala juda loĝantaro kaj la ultraortodoksuloj, kiuj ne militservas nun. Tio povas esti danĝera afero, se iu registaro aprobos leĝojn, kiuj trafas homrajtojn.

Nican CVI KOHEN

Israelo

Nican Cvi Kohen estas israela ĵurnalisto de la novaĵretejo Davar, de la israela ĝenerala laborista sindikato, edukisto kaj sociala aktivulo.

1. MONATO 2021/11, p. 11.

2. Temas pri interkonsento subskribita de Israelo kaj Libano en oktobro 2022 post malrekta intertraktado, laŭ usona propono. La interkonsento permesas al Libano la konstruadon de gasplatformo, kiu parte troviĝos en israela teritorio.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Moderna vivo

BESTOJ

Homoj kaj Canis lupus

Homoj kaj lupoj ĉiam vivis najbare, sed tiaj bestoj neniam emis amikiĝi tiel, kiel faras iliaj parencoj la hundoj. Sovaĝaj lupoj kutime timas homojn. Tamen, depende de la situacio kaj de la prihoma sperto de la lupo, atakoj povas okazi. Samkiel multaj aliaj rabobestoj, lupoj povas ataki por defendi idojn, gardi predon aŭ pro provoko. Malgraŭ tio homoj estas scivolaj pri la vivo de Canis lupus.

La 73-jaraĝa litovo Bronius Jurgelevičius dum kelkaj jardekoj zorgas pri lupoj apud sia vilaĝa domo. Ili vivas en ĉirkaŭbaritaj terenoj. Estis periodo, kiam en tia fermaĵo videblis pli ol deko da tiuj sovaĝaj bestoj. Hodiaŭ estas nur tri: unu en unu fermaĵo, kaj du en alia. Ĉiuj lupoj, kiuj iam ajn videblis ĉi tie, naskiĝis surloke aŭ estis alportitaj el natura spaco pro vundiĝo. La kialo de apero de la lupejo estas interesa.

Unuaj lupidoj

La historio de lupobredado komenciĝis antaŭ ĉirkaŭ kvar jardekoj, kiam Bronius Jurgelevičius, kiu tiutempe respondecis pri la prizorgado de ĉaskampoj kaj kaptado de ŝtelĉasistoj, ricevis la proponon de homoj kun dubinda reputacio aĉeti du etajn lupidojn.

Aĉetinte ilin, la ĉasisto alportis ilin hejmen. Tiutempe lia germana ŝafhundino zorgis pri siaj etaj idoj. Lavinte la lupidojn kaj frotinte ilin per hundina lakto, li provis altrudi ilin kiel proprajn al la hundino. Ŝi flaris kaj tuj akceptis la novulojn.

Kiam la lupidoj notinde kreskis, okazis terura afero: la lupa instinkto venkis kaj tiuj savitaj lupidoj disŝiris sian falsan sed zorgeman patrinon.

Ĉi tiu malĝojiga historio malfermis la vojon al novaj lupoj, novaj spertoj kaj novaj historioj en la bieneto de Jurgelevičius.

Domo por bestoj

Antaŭ jardekoj Bronius estis fervora ĉasisto. Hodiaŭ li povas rakonti, ke li sukcesis ĉasi 23 lupojn. Se konsideri, ke necesas speciala lerteco kaj eltrovemo por trompi kaj ĉasi tiun ruzan beston, la nombro vere imponas. Tamen, ju pli kreskis la kvanto da ĉasitaj bestoj, des pli forta doloro disŝiris lian koron pro detruo de la naturo. Tial, Bronius iutage faris al si firman promeson: li resanigos kaj redonos al la naturo la saman nombron da lupoj.

Tamen ne nur lupoj kaptis lian atenton. Estis tempo, kiam ĉi tie videblis cervoj, aproj, niktereŭtoj^1 kaj aliaj bestoj, kiuj apenaŭ restis vivaj post kunpuŝiĝo kun veturiloj aŭ gazontondiloj. Multaj homoj, kiuj sciis pri la noblaj intencoj de Bronius, transportis vunditajn bestojn al lia hejmo. Kaj li pacience traktis ĉiujn alportitajn bestojn; li operaciis kaj nutris ilin je sia propra kosto.

Hodiaŭ la eksa ĉasisto povas pli facile spiri, ĉar, ĉasinte 23 lupojn, li rekompencis la naturon per resanigado de 27 samspecaj bestoj. Kompreneble, prizorgado de vunditaj bestoj ne estas facila laboro. Tial al la nobla tasko sin donis ankaŭ lia edzino Marytė kaj lia filino Laura.

Reganta lupo

Bonikas, unu el la hodiaŭaj lupoj de Bronius, oni venigis ĉi tien antaŭ sep jaroj kun rompita piedo, kiam ĝi estis nur kelkmonata. La vundo estis rezulto de kunpuŝiĝo kun aŭtomobilo. Sekvis longa kaj pacienca kuracado kaj flegado, kaj poste ĝi povis denove stari sur siaj piedoj. Hodiaŭ ĝi regas en aparta spaco. Neniu el la familianoj kuraĝas eniri tien, ĉar rabobestoj, kiuj longe kontaktas homon, iĝas tre kuraĝaj. Estas malfacile antaŭvidi, kiam la besto ekstaros por pruvi, per la plej drastaj rimedoj, ke ĝi regas ĉi tie.

Aliaj du – Mauglis kaj Smilga – estas gefratoj, kiuj naskiĝis en la bestejo antaŭ kvin jaroj. Ĉi tie vivis iliaj gepatroj kaj ankaŭ la geavoj.

Ĉu lupo estas amiko?

Laura, filino de la posedantoj, de sia infanaĝo kreskis inter lupoj. Ŝi konfesas, ke ŝia plej ŝatata besto estas la lupino Smilga. „Mi sentas eĉ ne tiel fortan korinklinon por mia hundo kiel por la lupino. Kiam mi scias, ke ĉi tiu besto estas sovaĝa kaj mi ludas kun ŝi ekde frua aĝo, formiĝas vere stranga rilato”, ŝi diras.

Homoj kaj lupoj ĉiam vivis najbare, sed tiaj bestoj neniam emis amikiĝi. Foto: LAURA JURGELEVIČIUS

Laura aldonas, ke la lupo tamen estas sovaĝa besto, kaj tia amikeco, kiu ligas homon al dorlotbesto, probable ne eblas. „Ne gravas, kiom granda estas via amo por la lupo; la besto tutegale rigardas la arbaron. Vi ne trovas lupojn en cirko. Ili ne cedas al trejnado. Laŭ sia naturo, tia rabobesto jam estas estro kaj ne akceptas aliajn aŭtoritatojn”, ŝi asertas.

„Mi loĝas kun lupoj jam dum 45 jaroj kaj spertis diversajn okazojn. Unu el niaj lupoj provis eĉ mortigi min; la spuroj de la vundo ankoraŭ restas”, Laura rakontas.

Lupaj kutimoj

Lerta pri la subtilaĵoj de lupa vivo, la virino rimarkas, ke lupoj vivas en luparoj – po dekkelkaj en unu –, inkluzive de idoj ĝis kvara generacio. Unu estas la plej forta kaj bona – tiel nomata alfa virbesto – kaj rajtas ordoni, dum ĉiuj aliaj devas obei. En la kvara jaro la lupidoj estas jam forpelataj de la gepatroj, do ili memstare komencas prizorgi sian vivon. Tamen ne malofte ekas ribelo en la luparo mem, ĉar aliaj lupoj provas faligi la bandestron kaj okupi lian lokon.

„Kiam la lupidoj kreskis ĝis duonjaro, gvidaj kvereloj eksplodis en la bando. Ili povis vidi, kiel mia paĉjo interrilatas kun mi, rezulte ili ŝajne konsideris min kiel membron de ilia luparo. Kiam vi estas konstante kun lupoj, kontaktiĝas kun ili kaj provas reprodukti iliajn sonojn, ili akceptas vin kiel familian membron. Mi, tiam kelkjara infano, provis okupi pli striktan pozicion koncerne ilin. Rezulte lupoj decidis forigi min de sia kompanio kaj iniciatis gravan batalon kontraŭ mi. Kiam paĉjo foriris pro telefona voko, kaj mi restis sola inter la lupoj, lupo subite saltis sur min, kaptis mian sidvangon kaj komencis dronigi min en la lageto. Feliĉe, preterpasantaj najbaroj tion rimarkis kaj savis min”, rakontas Laura.

Ĉi tiu kruela okazo tamen ne puŝis la knabinon en timon. „Mi daŭre iradis al fermaĵoj kaj ludis kun lupidoj. Hodiaŭ Smilga estas mia amikino. Ni rilatiĝas mirinde. Mi iom timis, sed nur ĝis mi ekkonis ŝian karakteron. Alrigardante ŝiajn okulojn, mi tuj sentas, ke adrenalina fluo inundas mian korpon, kaj instinktoj pri memdefendo ekvigliĝas. Mi scias, ke oni devas montri ne la propran timon al la bestoj, sed nur kuraĝon kaj memfidon”, diras Laura.

Malfacilaĵoj

„Kiam mia lupo aĝis ĉirkaŭ sep monatojn, kaj en ĝia fermaĵo kuŝis peco da viando, lupino subite ekstaris, kaptis la viandopecon, alportis kaj metis ĝin sur miajn genuojn kaj tuj foriris. Mi ege timis, mi ne sciis kion fari: se mi ĵetus la viandon, ŝi eble pensus, ke mi volas forpreni ĝin de ŝi. Tamen mi provis liberiĝi de ĝi zorgeme. Tiam la lupino ekstaris kaj denove alportis ĝin al mi. Mi konstatis, ke tiamaniere ĝi esprimas la plej amikajn sentojn. Ĝis nun mia amikino estas mirinda, sed poste ia konkurenca instinkto probable eksplodos. Ja ni ambaŭ estas inoj, kiuj iam konkurencos. Mi ĉiam memoras tion kaj atentas ĝian konduton. Se mi ekaŭdas ĝin muĝi, mi tion akceptas kiel obstaklon en nia komunikado. Sed momente ĉio estas en ordo”, rakontas Laura.

La vivo de Bronius Jurgelevičius, lia edzino Marytė kaj lia filino Laura estas ligita kun sovaĝaj bestoj. Foto: LAURA JURGELEVIČIUS

Ankaŭ Bronius Jurgelevičius spertis dolorajn lecionojn de lupoj. Rezulte li jam dufoje estas operaciita. Li konfesas, ke li mem kulpis pri tio. Li ne antaŭsupozis, ke ne eblas eniri la fermaĵon, kiam lupoj havas idojn. Li ignoris tiun regulon kaj tro fidis la beston. Li diras, ke la lupo antaŭe eĉ ne kontraŭis, kiam la posedanto malfermis lian buŝon por montri al vizitantoj, kiajn dentojn havas lupoj. Kiam la viro nun aperis sur lia teritorio, la lupo probable eksentis, ke ĝiaj idoj estas en danĝero. Protekti la propran familion estas la plej grava tasko de lupo. Do li atakis sian mastron kaj forte mordis liajn piedojn. Lin savis vizitantoj, kiuj tiutempe estis en la bestejo kaj komencis frapi per metalaj objektoj. Lupoj tre malŝatas la sonon de metalo kaj do provas kuri kiel eble plej malproksimen.

Libereco ne bonvenas

Jam kuracitaj lupoj, kiuj pasigis almenaŭ duonjaron en homa zorgado, ne estas liberigataj. Dum tiu tempo lupoj alkutimiĝas al homoj, sentas nenian homan minacon kaj tiel adaptiĝas al nova vivmaniero. En la libera naturo ili ne plu povus bone konduti, kaj aperus risko ataki homojn. Lupo restas en la bestoĝardeno de Bronius ĝis la momento, kiam interesato venas por ĝi. Aliokaze ĝi pasigas sian vivon ĉi tie.

Laura asertas, ke homo povas lerni multon, kunvivante kun lupoj, precipe pri la sinteno al familio kaj reciprokaj familiaj rilatoj. „Okaze de oestro, la plejmulto de la bestoj kutime trovas ĉiufoje malsamajn partnerojn, sed lupo trovas lupinon por sia tuta vivo. Kiam lupidoj aperas, la virlupo alportas manĝon unue al la patrino kaj poste al la idoj, kaj se io restas, tion ĝi manĝos. Paĉjo lupo gvidas ĉiujn. Se la lupidoj intencas fari ion, la patro tuj turnas sin al ili kolere kaj disciplinas ilin tre rapide. La sindonemo, toleremo kaj sinteno de lupoj al sia kunulino kaj la prizorgado de idoj kaj de la tuta familio sendube estas fascina afero”, asertas Laura.

1. Vulpe granda mamulo kun pufa malhelgriza hararo kaj pli hela ventro.

LAST
korespondanto de MONATO en Litovio

Laimius Stražnickas, akronime „last”, estas litova ĵurnalisto jam dum 35 jaroj. Li esperantistiĝis en 1974 kaj estas kunlaboranto de MONATO ekde 1991.

NATURO

Polenado

Ne-multaj el ni scias, ke inter polenantoj troviĝas tre diversaj specoj de animaloj. Dominantan pozicion havas insektoj. Krom mielabeloj, florojn polenas ankaŭ muŝoj, papilioj, sirfedoj 1, vespoj, burdoj, formikoj, kelkaj specioj de vespertoj, birdoj, primatoj, ronĝuloj, reptilioj ktp. Kion signifas tio? Ĉu la rolo de aliaj libere vivantaj polenantoj en la naturo estas neglektinda aŭ escepta kompare kun mielabeloj?

La plej fama polenanto estas sendube mielabelo (Apis mellifera). Tamen, multaj homoj havas nur tre malklaran kaj nebulan ideon pri tio, kiom da aliaj polenantoj ekzistas tra la tuta mondo, kaj kia estas ilia graveco por la naturo kaj la homa socio. Ekzemple, krom mielabelo ekzistas ĉirkaŭ 20 000 diversaj specioj de abeloj en la mondo.

Polenado helpe de animaloj ludas gravan rolon en la ekosistemo. Laŭ sciencistoj kaj fakuloj, ĉirkaŭ 90 % de la sovaĝe kreskantaj plantoj en la mondo dependas de polentransdono fare de animaloj. Ĉi tiuj plantoj estas gravaj por plua funkciado de ekosistemoj, ĉar ili estas fonto de nutraĵo, aŭ servas kiel loĝejo, do ili alportas pliajn avantaĝojn.

Logoj de floroj

La ecoj de floroj (kiel grandeco, odoro, koloro, tempo de florado ktp) servas por logi polenantojn. Ekzistas floroj, kiuj estas polenataj ĉefe helpe de papilioj, muŝoj aŭ vespertoj. Por polenado ekzemple de tomatoj en forcejoj oni uzas burdojn kaj kelkajn speciojn de solecaj abeloj. Se tion diri simple, diversaj specioj de floroj en diversaj geografiaj regionoj bezonas diversajn speciojn de polenantoj. La sciencistoj detale analizis konojn inter floroj kaj iliaj polenantoj en diversaj ekosistemoj kaj konstatis, ke mielabeloj respondecas averaĝe pri nur 14 % de ĉiuj surfloriĝoj en konkreta ekosistemo. Tio signifas, ke la plej grandan parton de la polenado faradas aliaj specioj de sovaĝaj polenantoj. Aŭ se diri per aliaj vortoj, sovaĝaj insektoj polenas kultivaĵojn pli efike ol mielabeloj.

Graveco de abelo

Neniu pridubas la gravecon de mielabelo por la homaro, sed ĝi ne povas anstataŭe fari la laboron de aliaj polenantoj en la naturo. La granda populareco de mielabelo kiel polenanto devenas ĉefe de la fakto, ke estas relative facile certigi ĝian pli grandan koncentriĝon en malgranda areo per abelujoj kaj abeldomoj kompare kun aliaj polenantoj en certaj lokoj. Krome, laŭ sciencistoj mielabeloj fokusiĝas ĉefe al kolektado de nektaro kaj nur 3 % de abeloj kolektas polenon.

La graveco de ĉiuj polenantoj en la naturo ne estas pridubebla. Aliflanke, polenantoj en ekosistemoj malpliiĝas kaj malaperas pro ŝanĝiĝo de la teruzado, intensa agrikulturo, manko de nutraĵoj, klimat-ŝanĝiĝo ktp. Ankaŭ pesticidoj, diversaj kemiaj plantprotektaj preparaĵoj kaj malsanoj rekte minacas la sanon de polenantoj.

Iniciatoj de Eŭropa Unio

En la lastaj jaroj Eŭropa Unio (EU) enkondukis kelkajn rimedojn por savi polenantojn per EU-leĝaro (ekz. naturprotektado, limigoj pri uzado de pesticidoj en agrikulturo ktp). Tamen, ĉi tiuj rimedoj ne sufiĉas por protekti diversajn speciojn de polenantoj, kies nombro konstante malpliiĝas. Tial en 2018 Eŭropa Komisiono publikigis komunikon pri la unua iniciato de EU en la kampo de polenantoj.

La iniciato havas strategiajn celojn, kiujn la membroŝtatoj de EU devas atingi por mastrumi kaj protekti diversajn speciojn de polenantoj. Tamen, la tutmonda protektado de polenantoj, kiuj certigas „senpagan” rikolton por la homaro, estas „longdistanca vetkuro”.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

1. Insekto de la familio Syrphidae.

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Lia tuta profesia vivo estas ligita kun diplomatio. Li laboris en diversaj altrangaj postenoj en la ministrejo pri eksterlandaj aferoj kaj eksterlande.

PORNOGRAFIO

Nova plago inter junuloj

En la lastaj jaroj la „mondo de ruĝaj lumoj” profunde ŝanĝiĝis. Granda parto de la laboro estas farata per Interreto. La sentimaj enhavoj estas pli rapide alireblaj, en palpebrumo.

Pornografio tute ne estas nova afero, eĉ male. Ĝi estas same malnova kiel homo. El la pasinteco estas pli da ekzemploj: en la romia epoko bordeloj estis tipaj, kaj antaŭ 27 000 jaroj jam ekzistis la Venuso de Willendorf. 1

La progreso alportis ankaŭ sociajn retejojn al la merkato, notinde kontribuante al la disvastigo de fotoj kaj filmoj. La plej okulfrapa ekzemplo estas onlyfans.com, kie ne ekzistas cenzuro. Tie homoj povas vendi siajn erotikajn fotojn kaj filmetojn.

Tiel manifestiĝas la problemoj. Oni povas dependiĝi de pornaĵoj, kaj la plej vundeblaj viktimoj estas junuloj.

Klarigi per scienco ... aŭ enamiĝi!

Sciencistoj argumentas, ke ĉi tiu toksomanio okazas kiam estas difekto de la socia stato: altaj niveloj de angoro kaj/aŭ deprimiĝo kaj malpli da kontentiĝo pri sociaj rilatoj kun familio aŭ amikoj.

La misuzo de alkoholo kaj kanabo ne estas ekskludita, plimalbonigante la klinikan bildon. Krom la komputila ekrano, ekzistas realo. Realo farita el sentoj kaj amo, malproksime de la normoj, al kiuj la virtuala socio – ankaŭ konata kiel ŝajno – alkutimigis nin.

Eble estas tempo por enamiĝi pli kaj foriri de la ekrano: vivi realan vivon.

1. Paleolitika Venuso datita inter 27 500 kaj 25 000 jaroj a.K. Ĝi estis trovita en 1908.

Giovanni BIANCHINI

Italio

Giovanni Bianchiniŝatas ĵurnalismon kaj kunlaboras kun pluraj lokaj gazetoj.

SOCIO

Ĉu Koreio malaperos?

Laŭ raporto publikigita de Korea Nacia Oficejo pri Statistiko, la nombro de beboj naskitaj en 2021 estas 266 000, kio montras malkreskon de 4,3 % kompare kun la antaŭa jaro. La entuta fekundeco 1 estas 0,81 – la plej malalta post 1970 (kiam statistiko pri naskiĝoj komencis kalkuliĝi) – kiu metis Korean Respublikon en la lastan lokon inter la landoj de Organizaĵo por Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo (OEKE). El la studo rezultis ankaŭ, ke la meza patrina aĝo okaze de la unua nasko estas 32,6 jaroj, la plej alta inter tiuj landoj.

La indikaĵo pri entuta fekundeco en 2021 metis Koreion en la lastan lokon inter la landoj de OEKE.

Fakte, Koreio estas la ununura lando, kies entuta fekundeco en 2020 (0,84) ne atingis 1,0, dum ĝia mezumo inter la landoj de OEKE estis 1,59. Aliaj landoj kun malalta fekundeco estas Italio (1,24), Grekio (1,28), Japanio (1,33) kaj Hispanio (1,36), tamen ties indicoj superas 1,0.

Malluma estonteco

Dum la fekundeco kaj la nombro de naskiĝoj atingis rekorde malaltan nivelon, la nombro de mortoj en 2021 estis 317 800, ĝis nun la plej granda, kaj tio indikas, ke la loĝantaro de Koreio malkreskis en du sinsekvaj jaroj. Kio igas la situacion pli malesperiga estas, ke la tendenco pliintensiĝos en la estonteco. Estas prognozite, ke la entuta fekundeco malaltiĝos ĝis 0,70 en 2024, kaj ĝis 0,61 en la sekva jaro, laŭ la plej milda antaŭvido. Se tia malalta fekundeco daŭrus, la loĝantaro – kiu nun estas ĉirkaŭ 52 milionoj – malkreskus ĝis malpli ol 50 milionoj en 2038 kaj alfrontus „ŝtatan malaperon” en la 22a jarcento.

Malmultiĝantaj geedziĝoj

La malalta fekundeco estas bazita ĉefe sur la fenomeno, ke la nombro de geedziĝoj falas. Antaŭ dek jaroj ĝi estis 330 000, sed en 2021 nur 193 000 paroj geedziĝis. Ŝajne, grava kialo de la junulara hezito geedziĝi kaj la malemo naski infanojn estas – inter aliaj – la malfacileco dungiĝi, kio faras la estontecon ne-sekura por junuloj. Nur 75 % de la universitataj diplomitoj dungiĝas, kaj cetere preskaŭ 40 % de la postenoj por 20-jaraj homoj estas neregulaj. Ankaŭ la alta kosto de privata instruado kontribuas al la malmultiĝantaj geedziĝoj. Laŭ esplorado, 21 % de la partoprenintoj respondis, ke la plej grava politiko por stimuli la fekundecon estas redukti la koston de instruado.

Ekonomia krizo

La rapida malaltiĝo de la fekundeco kune kun la maljuniĝanta loĝantaro estas fatala por la ekonomia disvolviĝo. Oni konsideras, ke la enlanda laborista loĝantaro (homoj inter 15 kaj 64 jaroj, kiuj en 2020 nombris 37,38 milionojn) reduktiĝos je 1,77 milionoj dum la sekvaj kvin jaroj. Korea Financa Esplora Instituto anoncis, ke se tia tendenco daŭros, la potenciala ekonomia kreskado falos ĝis 1 % en 2030.

La registaro elspezis buĝeton de entute 380 miliardoj da ŭonoj (270 miliardoj da eŭroj) de 2006 ĝis 2020 por klopodi solvi la problemon, sed la rezulto ne estis kontentiga. Estas lanĉita speciala laborgrupo pri la loĝantara politiko, kiu fokusiĝos ĉefe al altigo de fekundeco per multigo de geedziĝoj, kaj ankaŭ al la dungado de alilandanoj kaj maljunuloj por teni vigla la ekonomion.

1. La entuta fekundeco estas la averaĝa nombro de naskoj, kiujn virino plenumas en sia vivo.

CHO Sung Ho
korespondanto de MONATO en Koreio

Cho Sung Ho estas emerita profesoro pri biologio kaj aktivis en la movado interalie kiel ĉefredaktoro de La Espero el Koreio kaj kiel vicprezidanto de Korea Esperanto-Asocio.

Ekonomio

ORIENT-EŬROPO

Ekonomia kresko draste malaltiĝos

La okcidentaj sankcioj ne multe damaĝis la ekonomion de Rusio, kiel oni atendis, kaj la 23 landoj de Mez-, Orient- kaj Sudorient-Eŭropo trasuferis la sekvojn de la rusia atako al Ukrainio pli bone ol oni antaŭtimis. Tio tamen ŝanĝiĝos en la sekvaj monatoj, avertas ekonomikistoj de la Viena Instituto pri Internaciaj Ekonomikaj Komparoj (WIIW, https://wiiw.ac.at/). La ekonomio de Ukrainio pro la milito malkreskis je unu triono.

Pro la fakto, ke la ekonomia resaniĝo post la kovima pandemio en multaj landoj de la regiono estis neatendite forta, la instituto reviziis supren siajn konjunkturajn prognozojn. Por 2022 en la landoj de Mez-, Orient- kaj Sudorient-Eŭropo oni atendas kreskon je 3,9 %, en Okcident-Balkanio 3,1 % kaj en Turkio 5,1 %. Tio ja estas multe malpli ol dum 2021, sed konsidere la militon en Ukrainio estas surprize bona. Laŭ prognozo por 2023 la menciitaj landoj havos ekonomian kreskon je respektive 1,4 %, 1,9 % kaj 2,5 %.

Recesio eblas en unuopaj EU-landoj

La perspektivoj pri la pli proksima estonteco tamen ne estas ĝojigaj: la inflacio en la regiono estas ducifera. En la EU-membroŝtatoj ĉi-jare ĝi estos averaĝe 13 %, kaj dum 2023 devus malpliiĝi ĝis 8 %, laŭ la prognozo. Ĉefe la multekostaj nutraĵoj kaj la eksplodantaj energiprezoj prezentas minacon. Se oni kelkloke dum la vintro porciumus gason, unuopaj landoj povus fali en recesion.

Rusia ekonomio ŝrumpis malpli ol atendate

La rusia ekonomio dum la ok monatoj de 2022, malgraŭ la okcidentaj sankcioj, malpliiĝis je nur 1,5 %, kaj la inflacio falis sub 14 %. Por la jaro 2022 la instituto prognozas malkreskon je 3,5 % – pro tio la recesio estos pli milda ol oni prognozis ĉi-somere (minus 7 %).

Pro la altaj energiprezoj, la reorientiĝo de la komerco al Azio kaj la pliigitaj milit-elspezoj la rusia ekonomio parte adaptiĝis al novaj realaĵoj. Tamen la antaŭ nelonge okazinta parta mobilizado en Rusio ŝanĝas la kondiĉojn, kaj tio povas ege plifortigi la krizon.

Evgeni GEORGIEV
korespondanto de MONATO en Aŭstrio

ĈILIO

Rilatoj kun la mondo kaj kun la najbaroj

Ĉilio havas rilatojn kun la tuta mondo. Ĝia situo ĉe la Pacifika Oceano kaj ĝia rolo en minado kaj eksportado de krudmaterialoj kiel kupro kaj fruktoj ebligas al ĝi intertrakti kun potencaj ŝtatoj. Pro tio, Ĉilio estas unu el la landoj, kiuj havas la plej multajn dupartiajn liberkomercajn traktatojn, 32 ĝis nun. Tamen, antaŭe la politikaj rilatoj de Ĉilio estis pli enfokusigitaj al la latin-amerika regiono kaj ĉefe al Argentino.

Ĉilianoj ofte forgesas, ke la sendependiĝo de Latin-Ameriko estis kolektiva laborado inter diversaj landoj. Ekzemple, kiam Ĉilio militis kontraŭ Hispanio, argentinanoj subtenis ĉiliajn ribelulojn per milita ekspedicio konata kiel „Liberiga Armeo de la Andoj”.

Poste, la rilatoj inter ambaŭ landoj fortiĝis, kaj Ĉilio kaj Argentino difinis siajn landlimojn per multaj traktatoj en 1856 kaj 1881. Ambaŭ landoj havis profundajn ligojn kaj en la 20a jarcento tiuj ligoj estis ankaŭ ideologiaj kaj politikaj.

Amuza okazo estis, kiam en 1953 Juan Perón, prezidanto de Argentino, anoncis antaŭ oficiala vizito al Ĉilio, ke li celas union inter Ĉilio kaj Argentino. Paroladoj pri unio estis oftaj en tiu epoko, ĉar la prezidanto de Ĉilio, Carlos Ibáñez, kiu estis popolisto kiel Perón, havis similajn politikajn ideojn, kiel naciismo, industriigo antaŭ importo, kaj neceso esti neŭtrala en la konflikto inter Usono kaj Sovetio.

Malgraŭ tio, multaj problemoj aperis kaj unuiĝo ne okazis. La ĉefa kialo estis zorgo en Ĉilio pro la ebla influo de Argentino. Multaj ĉilianoj pensis, ke ĝi similos aneksadon anstataŭ unuiĝon, ĉar Argentino havas tro da forto en la proponata ŝtato pro sia industria kapablo. Post tio la rilatoj kun Argentino malboniĝis, unue pro limaj konfliktoj en la kanalo Beagle en 1978, kaj due pro la ĉilia subteno al Unuiĝinta Reĝlando dum la malvina-falklanda milito en 1982.

Merkosudo

La fiasko ne haltigis klopodojn por kunlaboro inter la amerikaj landoj. La plej sukcesa inter ili estas Merkosudo (Mercosur), komerca traktato inter Argentino, Brazilo, Paragvajo kaj Urugvajo, al kiu aliĝis ankaŭ aliaj landoj, inter ili Ĉilio, kiuj havas specialajn rilatojn kun Merkosudo, sed ne la saman komercan politikon.

Ĉilio aktuale havas tre malsaman komercan politikon al Merkosudo. Ĉilio preferas fortigi siajn komercajn rilatojn kun landoj ekster Latin-Ameriko, eksportante kaj importante komercaĵojn. Tamen, merkosudaj landoj volas fortigi sian nacian industrian produktadon kaj komerci malpli ekster Latin-Ameriko.

Proksimiĝo kaj distanciĝo

Tamen, la elektado de la ŝtatprezidantoj Alberto Fernández en Argentino kaj Gabriel Boric en Ĉilio malfermis eblojn por pli da kunlaboro inter la du landoj. Ekzemple, Argentino estis la celo de la unua internacia oficiala vojaĝo de Boric, kaj la kunveno inter la du regantoj estis intima kaj korligita. Ĉi tiuj emocioj aperis denove kiam la 1an de septembro 2022 la vicprezidanto de Argentino, Cristina Fernández, travivis murdatencon, kiu kaŭzis grandajn internaciajn kondamnojn en la regiono. Inter ili, la kondamno de Boric estis aparte forta.

Malgraŭ tio la politika kaj ekonomia kunlaboro malfacilas nun, ĉar post la registara malvenko en la septembra konstitucia referendumo, la opozicio pledis por ratifo de la komerca traktato „Ampleksa kaj Progresa Trans-Pacifika Partnereco”, konata kiel TPP-11. Ĉi tiu interkonsento kaŭzas grandan polemikon en Ĉilio. Maldekstruloj kaj ekologiistoj pensas, ke la ratifo malfortigos la ĉilian suverenecon, kaj ebligos al transnaciaj korporacioj procesi kontraŭ la ŝtato, se iliaj investoj estas tuŝataj. Dekstruloj kaj aferistoj pensas aliflanke, ke TPP-11 estas necesa por integri la ĉilian ekonomion pli bone en la internacian merkaton. Komence la prezidanto Boric ne volis aprobi la traktaton, sed pro la malforta pozicio de la registaro kaj sub premo de la opozicio, TPP-11 estas ratifita.

En ĉi tiuj diskutoj, politikistoj ne zorgas pri regiona kunlaboro, kaj unuiĝo inter amerikaj landoj estas pli ol iam nepensebla. Eble en la estonteco latin-amerikaj landoj povos memori la ligojn, kiuj unuigis iliajn destinojn ekde ilia sendependiĝo, sed ŝajnas, ke tio ne okazos baldaŭ.

Leonardo ARAYA
korespondanto de MONATO en Ĉilio

Leonardo Araya estas studento pri sociologio.

Eseoj

GERMANIO

Ĉu facilas esti najbaro de potenca urbo?

Meksiko kaj Usono, Pollando kaj Germanio, Kartvelio kaj Rusio. Ofte eblas rakonti kiel malfacilis aŭ malfacilas esti najbaro de potenca lando. Aliflanke estas ankaŭ lokoj, kies potenca najbaro faciligas aferojn. Tio povas okazi inter landoj, kiel en Eŭropa Unio, sed ankaŭ ofte inter urboj. Samtempe ne ĉio estas enviinda.

Faras bruon, gajnas monon

Apud la germana urbo Königs Wusterhausen antaŭ nelonge finiĝis la konstruado de la nova berlina flughaveno. Havante pli da spaco, ĝi estas pli malproksima de l' urbocentro, do estas malpli da avia bruo en Berlino sed pli da bruo en Königs Wusterhausen, precipe nokte. La partio Unabhängige Bürgerliste (Aŭtonoma kandidatlisto) lastjare kritikis la agadplanon pri bruo (Lärmaktionsplan) de Königs Wusterhausen dirante, ke la bruo permesita, kaŭzata de la flughaveno kaj de la aŭtovojo A10, superas la rekomendatajn valorojn de Monda Organizaĵo pri Sano. Krome ankaŭ pluraj mezuradoj prezentitaj en la agadplano estas malprecizaj kaj neuzeblaj. „La esploroj, mezuradoj kaj supozoj estas eraraj, do la konkludo estas senvalora” ili argumentis.

Certe tio gravas, sed la fonto de tiaj problemoj ĉefe estas la ĉiutagaj postuloj de la pli potenca najbara urbo, Berlino. Tamen pro Berlino kaj ĝia flughaveno ankaŭ Königs Wusterhausen ekonomie gajnas. Pro berlina navedado, la ŝuldoj de la urboj en la berlina najbarejo ĝenerale estas konsiderinde sub la mezumo de ilia regiono. Pro la nova flughaveno, Königs Wusterhausen apartenas al la regiona kreskokerno (Regionaler Wachstumskern) ebligante projektojn kun granda kreskpotencialo.

Teknologiparko

En 1915 la unua publika radioprogramo, kiu estis kristnaska koncerto, estis elsendita apud Königs Wusterhausen de Funkerberg (Dissendmonto). La sendintaj elsendmastoj siatempe estis la plej grandaj kaj gravaj en Germanio, precipe la meza elsendmasto Mittelturm, konstruita en 1925, kiu tiam estis la plej alta konstruaĵo en la lando. Kompreneble oni ne konstruis ilin por Königs Wusterhausen, sed por la apuda ĉefurbo, tamen per propra laboro de Königs Wusterhausen tie estis konstruita la unika Sender 36 (Sendilo 36), kiu sendis ĝis 1992. Fakte pli kaj pli la konstruaĵoj sur Funkerberg ĉesis funkcii, kiel Mittelturm detruita de uragano en 1972. Oni ĉesis uzi Funkerberg en 1997 pro ekonomiaj kaj ekologiaj kaŭzoj. Eblas diri, ke Funkerberg estis elektita por ke oni ne ĝenu la berlinanojn, ekzemple per elektromagneta radiado. Malgraŭ tio, Königs Wusterhausen estas tre fiera pri tiu historio. La blazono de la urbo montras tri elsendmastojn kaj la urbo sukcese akiris la kromnomon Rundfunkstadt (Radio-urbo) en 2008. Hodiaŭ per la regiona kreskokerno oni komencis projekton krei teknologiparkon, kiu altiru alt-teknikajn kompaniojn. Kiel fokusajn industriojn oni determinis aviadon, komputadon, telematikon, energetikon kaj vivosciencojn.

Funkerberg ĉe Königs Wusterhausen verŝajne ne ekzistus sen sia proksimeco al Berlino. Tiu najbareco unuflanke donas multajn ekonomiajn eblojn, aliflanke ankaŭ signifas dependecon al io, kio estas neregebla.

De kie venas la reĝo?

Königs Wusterhausen estas „nenormala” urb-nomo. Kial ĝi entenas König (reĝo)? Fakte la nomo ne ĉiam estis tia. Ĝis 1718 ĝi estis Wendisch 1 Wusterhausen. Tiam finiĝis la konstruado de la kastelo de la prusa reĝo Frederiko Vilhelmo la 1a, kies patro donacis al li la urbon, kiam li iĝis dek-jara. Tiel ne nur ŝanĝiĝis la nomo, sed ankaŭ la ĝenerala graveco de la urbo. Ĝi ne estis granda, tamen ofte oni vidis gravajn ŝtatajn funkciulojn. Königs Wusterhausen estis priskribata kiel „stranga loko, kiu estas nek urbo, nek urbeto, nek vilaĝo”.

Ankoraŭ la reĝo Vilhelmo la 1a en 1861 uzis la kastelon, kie li fumis kun amikoj kaj ĉasis. Tra la historio Königs Wusterhausen gajnis per la turismo de berlinaj kaj aliaj reĝoj, konsekvence nun malfacilas, ke ne plu estas reĝoj. Tamen, kvankam dependeco ĉiam signifas ankaŭ riskon, bona kunlaboro ofte daŭripovas. La fervojo Berlino-Görlitz, konstruita en 1867 dum la regado de Vilhelmo la 1a, trairas Königs Wusterhausen kaj ekzistas ĝis nun. Ankaŭ ĝia haveno, antaŭe konstruita en 1854 dum la regado de Friedrich Vilhelmo la 4a por la transporto de konstrumaterialo, ekzistas ĝis nun. Krome la haveno estas la plej granda de la regiono kaj subtenata per la menciita regiona kreskokerno.

Vilhelmo la 1a uzis la kastelon de Königs Wusterhausen, kie li fumis kun amikoj kaj ĉasis. Foto: FRÉDÉRIC DÜE

Do facilas aŭ ne?

Kaj hodiaŭ, kaj historie, la proksimeco al Berlino influis Königs Wusterhausen. Iam estas enviinde havi ekskluzivajn eblojn, aliflanke la bruo aŭ elektromagneta radiado signifas sanriskon. Certe estas malsamaj opinioj pri Berlino ankaŭ inter la anoj de Königs Wusterhausen. Ĝi ankaŭ estas nur unu el multaj urboj en berlina proksimeco kaj certe ankaŭ iliaj spertoj kun Berlino estas malsamaj. Berlino ree ankaŭ estas nur unu el multaj ĉefurboj. Ĉu facilas aŭ ne, la malpli potencaj najbaroj ofte povas nur iom influi, do estas la respondeco de la pli granda najbaro ne ekspluati ilin helpante ilin kreski, por ke la kunlaboro daŭripovu!

1. Wendisch: vendoj, ne signifas nur sorabojn, sed ankaŭ aliajn slavajn popolojn, el kiuj la soraboj estas la plej konataj.

Frédéric DÜE

Germanio

Scienco

KUBO

Pliiĝas lokaj altteknologiaj entreprenoj

Tri kubaj sciencaj institucioj, apartenantaj al la Entreprena Grupo de Bioteknologia kaj Farmacia Industrioj (hispana nomo: Biocubafarma), ĵus eniris en la kategorion „alt-teknologia entrepreno” (ATE). La plenum-komitato de la landa ministra konsilio aprobis tiun decidon per tri apartaj interkonsentoj.

En aprilo 2021 Kubo jam havis kvar lokajn altteknologiajn entreprenojn, el kiuj tri estis bioteknologiaj kaj unu ligita al telekomunikado. La kategorio ATE, nun atribuita al tri pliaj firmaoj, validas dum tri jaroj, fine de kiuj eblos renovigi ĝin, se la entrepreno pruvos, ke ĝi konservas la kondiĉojn kaj respektas la indikilojn necesajn por gardi tiun atributon.

Aldonvaloro

La tiel nomataj ATE-oj estas organizaĵoj, kiuj montras intensan agadon rilate al esploro, kresko kaj novigo. Ili distingiĝas ne nur pro la apliko de altigitaj teknologiaj normoj, sed ankaŭ pro la produktado kaj enkomercigado de produktoj kaj servoj kun alta aldonvaloro. La centroj freŝe agnoskitaj kiel ATE-oj jenas: Entrepreno Laboratorioj Aica (ĝi produktas diversajn medikamentojn ordinarajn, ĉirkaŭ 170, kiel injekteblajn ampoletojn kaj koliriojn); Centro pri Neŭrosciencoj de Kubo (Cneuro; ĝi estas institucio pri esplorado kaj kresko en la fakoj interalie de neŭrosciencoj, neŭroteknologioj, neŭrokomputiko); Centro pri Imuntestado (ĝi celas pristudi, disvolvi kaj produkti strategiojn, teknologiojn kaj produktojn, kiuj ebligas enketojn pri metabolaj malsanoj transmisieblaj kaj netransmisieblaj; tiu ĉi centro havas sperton pli ol 30-jaran, kaj tie oni kreas produktojn laŭ la noveca teknologio SUMA 1).

Juan Carlos MONTERO MEDINA
korespondanto de MONATO en Kubo

Juan Carlos Montero Medina estas kuba emerita kontisto. Li naskiĝis en 1957 kaj loĝas en la ĉefurbo Havano.

1. SUMA: Sistemo de UltraMikroAnalizado.

AKTUALE

Nitrogen-krizo en Nederlando

Ŝajnas kvazaŭ la politiko en kelkaj landoj stumblas de unu krizo al alia. En Nederlando pluraj krizoj samtempe rivalas pri politika atento. Temas pri la krizoj pri nitrogeno, pri manko de pageblaj loĝejoj, pri manko de akcepteblecoj por azilpetantoj kaj pri la klimato. Aldoniĝis la energiokrizo post la invado de Ukrainio fare de Rusio. Ĉi tiu artikolo temas pri la nitrogenkrizo. Kial krizo kaj kial nitrogeno? Nitrogeno estas gaso, kiu preskaŭ je 80 % plenigas la aeron. Sed ne temas pri krizo rilata al tiu gaso: temas pri derivaĵoj de la gaso, t.e. nitrogenoksido kaj amoniako, kiuj estas tro produktataj pro agrikulturo, industrio kaj trafiko.

Kial damaĝaj?

Nitrogenoksido en si mem ne tiom damaĝas vivantajn organismojn, sed ĝi povas esti transformata rapide en ozonon, kiu damaĝas la haŭton de plantfolioj. Kaj ankaŭ ĉe bestoj troa ozono povas kaŭzi problemojn, ekzemple pri spirado. Nitrogenoksido povas esti transportata tra sufiĉe granda distanco, tiel ke ĝi povas deponiĝi alilande. Amoniako, kontraŭe, ne tiom transportiĝas, kiom nitrogenoksidoj, kaj ĝi deponiĝas pli proksime de la loko, kie ĝi eniras la aeron. Post la deponiĝo la nitrogenoksidoj estas transformataj de bakterioj. Amoniako transformiĝas en nitraton, kiu estas nutraĵo por plantoj. Sed, se plantoj ricevas tro da nitrogeno, ili tro rapide kreskas kaj fariĝas malfortaj. Cetere, kulturplantoj ensorbas meze nur 58 elcentojn de la nitrogeno, kiun ili ricevas per sterko besta aŭ artefarita.

Aliflanke granda parto de la nitrogeno el la sterko (amoniako kaj nitrato) eluviiĝas el la tero al fosaĵoj, lagoj, riveroj kaj finfine la maro. Tio stimulas la kreskadon de algoj, ofte nur kelkaj specioj de algoj. Plantoj, kiuj profitas de amoniako kaj nitrato, estas ekzemple rubusoj, urtikoj kaj sambukoarbustoj. Aliaj specioj de plantoj kaj bestoj malaperas pro la tro-sterkado, ĉu en akvo, ĉu en tero. Drozero ekzemple tute ne povas vivteni sin en ĉirkaŭaĵo, en kiu abundas nitrogeno. Ĝi prenas sian nitrogenon el insektoj, kiujn ĝi kaptas per siaj folioj. La rezulto de tro-sterkado estas: malpli da plantospecioj kaj ankaŭ da bestospecioj, kiuj dependas de iuj plantoj.

Monotonaj pejzaĝoj kaj gasoj

Tiuj problemoj ne estas specife nederlandaj, sed fakte okazas ĉie, kie bioindustrio estas. Se oni konsideras la staton de la naturo en Nederlando, oni povas konstati, ke la elcentaĵo de specioj, kiujn ekstermo minacas (40 %), post 2005 iom malpliiĝis, sed ekde 2015 denove kreskis. Tio estas cetere eŭropskala fenomeno, kaj Eŭropa Agentejo pri Medio signalis, ke la nuna agrikultursistemo estas unu el la ĉefaj kaŭzoj.

Kaj nitrogenoksidoj kaj amoniako estas gasoj. Amoniako estas gaso, kiu vaporiĝas el sterko kaj brutostaloj, kaj – depende de vento kaj pluvo – ĝi deponiĝas kelkajn kilometrojn de la fonto. Amoniako estas alkala substanco, sed de bakterioj en la tero ĝi estas transformata en acidon, kiu kaŭzas eluvion de ekzemple kalcio kaj magnezio el la tero. Tiel la tero acidiĝas, kaj, se estas aluminio en la tero, tio efikas tokse al ekzemple kverko aŭ alia vivaĵo. Nu, tiuj efikoj jam estas konataj ekde la fino de la 1980aj jaroj. Por fari ion kontraŭ tiuj efikoj, necesas scii, de kie venas nitrogenoksido kaj amoniako plejparte.

Fontoj

Se oni konsideras la proporcion de nitrogeno, kiun produktas la diversaj ekonomiaj sektoroj, oni povas konstati, ke agrikulturaj entreprenoj kontribuas proksimume 60-elcente, la vojtrafiko 15-elcente kaj la cetera trafiko (ŝipoj, aviadiloj) 6-elcente. La industrio respondecas pri 9 elcentoj de la nitrogenkombinaĵoj produktataj en Nederlando. Amoniako devenas precipe de besta sterko, dum nitrogenoksidoj devenas precipe de trafiko kaj industrio. En la 1980aj jaroj oni enkondukis katalizilon en aŭtojn por redukti la kvanton de nitrogenoksidoj produktataj de transportiloj. Tio havis efikon, sed ankaŭ la kvanto de veturiloj kreskis.

Pri amoniako oni jam sciis en la 1980aj jaroj, ke estas troa produktado de sterko pro la koncentriĝo de t.n. bioindustrio en kelkaj regionoj de Nederlando. La plano estis, ke oni per teknikaj rimedoj (grandskalaj fabrikoj por prilabori sterkon) solvu la problemon. Sed intertempe la bioindustriaj kompleksoj pliampleksiĝis. Oni enkondukis amoniaklavilojn en stalojn por purigi la aeron, oni disigis la urinon de la bovinoj de la sterko, kaj simile. Sterko de bovinoj jam de pluraj jaroj estas deve injektata en la teron por eviti troan amoniakemision.

Kompreneble estis ankaŭ aliaj agrikulturistoj, kiuj tute ŝanĝis sian metodon kaj transiris al biologia kulturado. Sed ili estas malplimulto. Ili tamen estas avangardo rilate al metodoj por redukti la amoniakemisiojn. Tro longe provincestraroj pro premo de la bioindustria sektoro permesis la konstruadon de ĉiam pli grandaj staloj.

Depono malfacile mezurebla

Ĉar temas pri gasoj, nome amoniako kaj nitrogenoksidoj, interesa demando estas, kiom da nitrogenkombinaĵoj deponiĝas sur la tero. Pro tio oni komencis mezuri. Precipe mezurado de amoniako estas malfacila afero kaj tial ankaŭ ofte kritikata de kontraŭuloj, kiuj ne volas, ke oni limigu nitrogenproduktadon. Ne mirigos vin tio, ke la plejparto (45 %) de la nitrogeno, kiu deponiĝas sur la tero, devenas de agrikultura fonto kaj 20 % de trafiko, industrio, urboj. Laŭ la esplorinstituto TNO, Nederlando eksportas duonon de la produktitaj nitrogenkombinaĵoj al ĉirkaŭaj landoj.

El mezurado montriĝis, ke ekde 1990 la jara emisio de nitrogenaĵoj en Nederlando reduktiĝis de 346 kilotunoj al 124 kilotunoj. Tamen tio ne sufiĉis por konformiĝi al eŭropaj naturprotektaj direktivoj. En 2015 la registaro enkondukis Programon pri Malpliigo de Nitrogeno (PAS). Laŭ tiu programo, malpurigaj aktivaĵoj estis permesataj pro estonta malpliigo de nitrogeno (!).

Kion fari?

En majo 2019 la Ŝtatkonsilio (Raad van State, la plej grava justica organo) verdiktis, ke la PAS-programo kontraŭas la eŭropajn naturprotektajn direktivojn. Subite nitrogeno fariĝis granda kaj tuja politika problemo. Tiu verdikto kondukis al haltigo de konstruprojektoj (proksimume 18 000 projektoj teorie trafitaj). La aŭtoritatoj ekde tiu verdikto laboras per specialaj permesoj por ebligi la daŭrigon de konstruprojektoj.

Esploristoj de la universitato de Wageningen en 2017 produktis superrigardon pri la manieroj, laŭ kiuj agrikulturistoj povas redukti la amoniak-emision. Laŭdire la disigo de urino kaj sterko estas bona procedo, sed en multaj nuntempaj staloj la du denove kuniĝas en la sterkokelo, tiel produktante amoniakon. En Danio oni aldonas sulfur-acidon por malpliigi la amoniak-emision. Sed bredistoj povas ankaŭ lasi siajn bestojn pli longe en la herbejoj. Aŭ oni povas uzi malpli proteinriĉan nutraĵon por la bovinoj (kio signifas malpli da lakto, sed ankaŭ malpli da importo de sojo). Cetere Eŭropa Komisiono antaŭ nelonge insistis pri tio, ke al Nederlando oni ne plu donos specialan permeson por distribui pli da bestosterko sur la kampojn, ol rajtas fari alilandaj eŭropaj terkulturistoj (t.n. derogacio).

Registara celo, agrikultura ribelo

La registaro opinias, ke „ĉiuj sektoroj” proporcie kontribuu al la solvo de la nitrogena krizo. Tial agrikulturistoj, kiuj 87-elcente respondecas pri la amoniak-emisio, plej suferu pro la limigo de la amoniakproduktado. Sed ankaŭ la nitrogen-emisio de la vojtrafiko (34 %) kaj ŝipveturado (14 %) estu reduktata. En la amaskomunikiloj oni tamen parolis preskaŭ nur pri aranĝoj, kiuj limigas la amoniakproduktadon en agrikulturo. La registaro pensas pri redukto de la kvanto de bovinoj en iuj regionoj, malintensigo de la produktadmaniero, transformo al „verda agrikulturo” aŭ plivastigo de la enspezfontoj („zorgobienoj”). Oni konsideras neevitebla la grandskalan elaĉetadon aŭ transloĝigadon de terkulturistoj. Miliardoj da eŭroj estas buĝetitaj.

En la provincoj Drenthe, Noord-Brabant, Overijssel kaj Gelderland relative pli da homoj ĉesu labori en la agrikulturo. Oni parolis pri la eventualo, ke „duono el ili devas ĉesigi sian profesion”, sed sen iu konfirmo. Mapoj aperis kaj malaperis pri regionoj, kie kamparanoj ĉesu. La reagoj al tiuj planoj inter ili estis kolero. „Kial nur nia sektoro?” estis la reago. Ili jam laboras tutan tagon, dependaj de la banko (kies rolo estis akre kritikata de iuj) kaj de la grandaj butikprovizaj firmaoj ktp. Evidente, la situacio de multaj agrikulturistoj nuntempe estas senespera.

Kelkaj grupoj komencis manifestacii, blokis vojojn, ĵetis sterkon antaŭ la pordon de la ministro, kiu respondecas pri la nitrogenpolitiko, kaj bruligis asbestrubaĵojn (!) sur aŭtovojoj, aŭ eĉ fizike atakis policanojn. Per siaj traktoroj ili protestis en diversaj lokoj, blokis la aliron de grandaj nutraĵfirmaoj ktp. Oni diris, ke „sen la agrikulturistoj vi ne havos nutraĵon”, kaj similaj unuliniaj sloganoj aperis ĉie. Kaj kompreneble, se el sciencaj rondoj venas malagrablaj ciferoj, „tiuj ciferoj kaj mezurmetodoj ne taŭgas!”.

Reago de la registaro

La etoso en Nederlando fariĝis pli kaj pli akra, tiel ke la registaro decidis peti de Johan Remkes, antaŭa provincestro kaj eks-prezidanto de speciala komisiono pri nitrogeno, ke li klopodu mediacii. Komence kelkaj agrikulturistaj grupoj tute ne volis paroli kun li kaj kun aliaj koncernatoj, sed poste Remkes sukcesis paroli kun ĉiuj kaj verki raporton pri tio. En la raporto oni konsilas malpli strikte apliki la limdatojn por redukto de la kvanto de amoniako. Oni konsilas esplori pli detale la eblojn por ŝanĝoj en la produktadsistemo, novajn metodojn en agrikulturo k.s.

En la diskutadoj ankaŭ aŭdiĝis la propono elaĉeti precipe entreprenojn de tiuj agraruloj, kiuj estas „pintaj” emisiantoj, nome tiujn, kiuj troviĝas tute apude al naturterenoj. Eĉ Remkes kredis, ke oni povas indiki tiujn „pintemisiantojn”, sed poste montriĝis, ke tio estas ne tiel facila afero. En la nuna momento (fine de 2022) oni devas ankoraŭ atendi la oficialan reagon de la novliberala/kristandemokrata registaro. Jam unu ministro pri agrikulturo demisiis, ĉar li opiniis sian taskon tro komplikita ...

Bert DE WIT

Nederlando

Bert de Wit estas biologo, kiu laboris en ŝtataj konsilantaroj pri la esplorado de problemoj pri spacordigo, medio- kaj natur-protektado en Nederlando.

ARKEOLOGIO

La granda malkovro de Grakliani en Kartvelio

Dum aŭtovoj-konstruado en 2007, ĉe la monteto Grakliani (40 kilometrojn okcidente de la kartvela ĉefurbo Tbiliso), estis malkovrita tre grava arkeologia loko. La studoj montris, ke tie vivis organizita socio, kiu konservis tradiciojn, kreis estetikaĵojn kaj alfrontis ĉiujn defiojn de antikva epoko. Oni malkovris tre evoluintan kulturon, antaŭe nekonatan, kun el ekonomia kaj kultura vidpunktoj tre progresinta socio. Ĝi havis intensajn komercajn rilatojn kun ĉiuj tiamaj centroj de civilizo en la periodo de 3000 a.K. ĝis la 5a jarcento p.K.

De la ŝtonepoko ĝis la romia periodo

La menciita monteto enhavas plurajn arkeologiajn tavolojn (temas pri 11 arkeologiaj tavoloj entute, kiuj montras la grandan antikvecon de la socio). Sciencaj esploroj konfirmas pli ol 3000-jaran daŭran evoluon de la vivo, ekde la ŝtonepoko ĝis la romia periodo. Loĝdomoj, agrikulturaj konstruaĵoj, temploj kaj tomboj abunde situantaj sur terasoj datumas minimume de la komenco de la 4a jarmilo a.K. Oni trovis arkitekturajn formojn kaj setlejojn, kiuj ne havas analogiojn ne nur en Kartvelio, sed eĉ en la tuta mondo. Tio certe ŝanĝos multajn historiajn teoriojn.

Inter la gravaj ekspoziciaĵoj de la granda kolekto el Grakliani estas ora disko, kiu datumas de la 4a jarmilo a.K. Simila objekto estas malkovrita en Mezopotamio, en la urbo Uruk. Interesa estas ankaŭ forno por baki panon, kies dimensioj ŝanĝiĝas laŭ la konstruaĵo kaj pro diversaj ornamaj elementoj. La malkovritaj stampoj estas ege similaj al la arkaikaj, kiuj devenas en granda kvanto de suda Mezopotamio. La maloftaj eroj de tiuj gastas nur en la plej altnivelaj muzeoj: la brita nacia muzeo kaj Luvro en Parizo. Pli ol 300 tomboj el malsamaj periodoj jam elfosiĝis.

Plej malnova surskribo de la homaro

En aŭgusto 2015 en la tria tertavolo de Grakliani estis malkovritaj unikaj arkitekturaj restaĵoj de templa komplekso kun ritaj fornoj kaj altaroj. La templo estas 25 metrojn larĝa kaj 6 metrojn longa. Sur piedestalo de tiu templo troviĝas unulinia surskribo. Studoj fare de usonaj sciencistoj unue datis ĝin en la 11a-10a jarcento a.K. La surskribo estis poste sendita al laboratorio en Miami (Usono) en 2016. Estas kalkulite per radiokarbona metodo, ke ĝi datiĝas de la jaroj 1005-950 a.K. Tio signifas, ke kartveloj kreis alfabeton ne antaŭ 2400 jaroj, kion asertis kronikoj, sed antaŭ 3000 jaroj. Alivorte, ĝi estas unu el la plej antikvaj en la mondo, kiu ekzistis en la sama periodo kiel tiu pli fama de fenicoj.

La kartvela kulturo havas fortan literaturan tradicion bazitan sur la kartvela lingvo kaj ĝia propra alfabeto. Antaŭ la malkovro okazinta en Grakliani, laŭ historia fonto („Kronikoj de Kartli”) la kartvela alfabeto estis inventita en la 3a jarcento a.K. de reĝo Parnavazi. La unuaj kartvelaj skribaĵoj estis tiuj trovitaj en kartvela monaĥejo de Palestino, kiu datiĝas proksimume de 433 p.K., kaj la tiel nomata surskribo de Bolnisi en Kartvelio el 493-94 p.K. Multaj sciencistoj nun laboras pri la deĉifrado de la grakliana surskribo. Jam estas klare, ke tiu skribaĵo estas aparta kaj loka. Do certe tiuj estis la unuaj paŝoj de la kartvela skribsistemo. Pluraj kartvelaj sciencistoj jam planas eldoni libron pri ĉi tiu malkovro, kaj informoj pri ĝi estis publikigitaj en la ĉefaj sciencaj revuoj de la mondo, en Francio, Nederlando, Britio, Italio, Germanio kaj Hispanio. Esploroj tiurilate plu antaŭeniras.

Kroma setlejo

La ĝenerala direktoro de la Centro pri Restaŭrado kaj Konservado ICCROM, la 72-jaraĝa Stefano De Caro, interesiĝas pri la disvolviĝo kaj la plivalorigo de la trovaĵoj de Grakliani. Antaŭ nelonge arkeologoj malkovris kroman setlejon ĉe la kontraŭa flanko de la monteto Grakliani. Nuntempe ili pristudas tiun teritorion, kio certe alportos notindajn kaj signifoplenajn informojn pri la antikva epoko en Kartvelio.

Tea TURMANIDZE

Kartvelio

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Lingvo

AKTUALE

Ĉu maŝintradukado anstataŭos tradukistojn?

Programoj por maŝintradukado evoluis dum la lastaj dudek jaroj kaj pliboniĝis tiom, ke la plenumo de iu ajn grava traduka projekto estas jam neimagebla sen ĝia uzado. Kvankam la historio de maŝintradukado sume „aĝas” preskaŭ naŭdek jarojn, ĝiaj programoj vere ekfloris apenaŭ en la komenco de la tria jarmilo.

Freŝa evoluo

Dum la 2000aj jaroj oni fakte uzis unuafoje statistikajn metodojn, bazitajn sur datumbazoj akiritaj per la analizo de multlingvaj tekstaroj. Rezulte de tiuj klopodoj, naskiĝis kaj evoluis Google Translate, unue aperinta en 2006. Oni konsideris, ke ties ĉefavantaĝo rilate al ĝiaj antaŭuloj estas la ŝparado de tempo kaj mono, ĉar la plibonigita sistemo de maŝintradukado ne postulis la kreadon de datumbazoj per mana metodo. La dua grava novaĵo pri ĝi estis, ke ĝi enhavis plibonigitajn funkciojn kaj proponis plurajn kombinojn de lingvoj.

La ŝajna perfekteco de DeepL

Sciencistoj el la Universitato de Kolonjo, en Germanio, konstruis en la jaro 2017 programon por maŝintradukado nomatan DeepL. Ĝi enmerkatiĝis en aŭgusto 2017. DeepL, almenaŭ laŭ la anoncoj kaj intencoj de siaj kreintoj, devis enhavi kromajn elementojn de neŭra reto kaj tiamaniere plibonigi la kvaliton de maŝintraduko. Ĉu DeepL vere plenumis la komencajn promesojn? Ŝajnas, ke kompare kun aliaj konkurantaj programoj por maŝintradukado kiel Google Translate aŭ Microsoft Translator ĝi efektive atingas pli bonajn rezultojn, sed la tradukoj farataj de ĝi ne estas tute precizaj. La kaŭzo de la sukceso de DeepL kompare al aliaj programoj verŝajne kuŝas en la fakto, ke ĝi estas bazita sur la principo de neŭraj retoj, kiuj ne tradukas laŭvorte sed alilingvigas kompletajn frazojn.

Kvankam diversaj esploroj montris, ke DeepL en siaj tradukoj ofte proponas pli bonajn solvojn ol aliaj programoj por maŝintradukado, evidentiĝis, ke ĝi ofte nesufiĉe komprenas eksterlingvan kuntekston kaj fakajn konceptojn. En diversaj lokoj ĝi eĉ montras gramatikajn erarojn kaj misliterumojn.

La estonteco

Kvankam povas ŝajni, ke la rapida evoluo de programoj por maŝintradukado endanĝerigas la tradukindustrion, tradukistoj ne devas timi pri sia estonteco. Ĝis nun faritaj esploroj, kiuj okupiĝis pri la efikeco de maŝintradukado, montris, ke ĝi, malgraŭ kelkaj avantaĝoj, enhavas multnombrajn malavantaĝojn. Antaŭ ĉio, la tradukanta programaro ankoraŭ ne atingis sufiĉe altan nivelon por povi kompreni humuron, ironion aŭ metaforojn. Ĝi estas kreita tiamaniere, ke ĝi kapablas traduki nur vortojn kaj frazojn enhavatajn en ĝia tradukmemoro. Ni devas ankaŭ substreki, ke komputilo ne tradukas idiotisme. Tial ĝiajn tradukojn ofte karakterizas nenatura sintakso, kaj ili sonas strange. Dum la analizo de la funkcioprincipo de maŝintradukado ni ja vidis, ke ĝi evoluis dum la tempo. Tamen oni devas agnoski, ke la homa faktoro ankoraŭ estas necesa por krei kompletan, altkvalitan kaj precizan tradukon. Tiu fakto pruvas, ke la tradukindustrio (ĝis nun) ankoraŭ ne perdis sian vetkuron kun teknologio. La scienco ankoraŭ ne respondis al la demando, ĉu – kaj eventuale kiam – pli kaj pli boniĝantaj maŝinoj sukcesos nuligi la bezonon pri tradukistoj en proksima aŭ fora estonteco.

Filip IVANČIĆ

Kroatio

Filip Ivančić studis germanan kaj slavan filologion en la universitato de Zagrebo kaj laboras kiel teknika tradukisto.

OPINIO

Bestoj kaj la origino de lingvaĵo

Lastatempe mi troviĝis iom malsana en hospitalo kaj, ĉar mi havis nenion por okupi min dum miaj horoj de mallaboro kaj enuo, mi decidis amuzi min spekulativante pri ĉi tiu grava temo. En nia familio, ni kutime parolas la skotgaelan lingvon, tio estas la antikva idiomo de niaj antaŭuloj, kiu hodiaŭ estas uzata de minoritato. La gaeloj asertas, ke ilia lingvo estis parolata de la birdoj samkiel de Adamo kaj Evo en la Ĝardeno de Edeno, sed tio estas almenaŭ malverŝajna, eĉ se oni estas „kreismano” kaj kredas laŭvorte je la biblia rakonto.

Nu, el kio devenas homaj lingvoj? Multaj bestoj faras bruojn. Sed ŝajnas, ke tiuj sonoj ne estigas racian lingvaĵon (aŭ apenaŭ). Certe ili uzas kantojn aŭ blekojn por averti, alarmi ktp, sed tiu maniero interkomuniki neniom similas homan konversacion nek ebligas al ili verki poezion. Tamen, laŭ marbiologoj, la cetacoj (balenoj, delfenoj ktp) estas esceptoj inter la bestaro: ili fakte sendas kompreneblajn mesaĝojn inter si kaj aliaj cetacoj, pere de sonoj similaj al kantoj.

Sciencistaj teorioj

Estas diversaj teorioj pri la origino de la homa parolkapablo, sed ŝajne neniu vere scias, kiam aŭ kiel oni ekparolis. La ideoj ĉi-rilate estas tre diversaj, kaj la taksoj varias inter 50 000 kaj 150 000 jaroj antaŭ nia epoko. Kelkaj sciencistoj siaflanke ja opinias, ke la afero okazis eĉ pli frue.

Konkerantoj

La hispanaj conquistadores (konkerantoj), kiuj invadis la amerikan kontinenton, supozis, ke la originala lingvo de la indiĝenaj loĝantoj (kiujn ili misnomis „indianoj”) estis la hebrea, tial ilin akompanis hebrea interpretisto. Tia eksplikado estis por ili tute logika, ĉar la plimulto de la Biblio estis skribita en la hebrea, kaj ili sciis, ke ĝin „verkis” Dio mem – aŭ almenaŭ tion instruis la eklezio al hispanaj infanoj. Bedaŭrinde la konkerantoj baldaŭ malkovris, ke la amerikaj indiĝenoj ne komprenas la hebrean. Plie la hispanoj ne sciis, ke la hebrea tute ne estas la originala lingvo de la homaro. Oni hodiaŭ scias, ke ĝi devenas de multe pli antikvaj mezopotamiaj idiomoj, kiel la babilona.

Kunnaskita gramatiko

La usona lingvisto Noam Chomsky formulis teoriojn, laŭ kiuj la kapablo paroli estas kunnaskita kaj laŭnatura, kvankam ajna aparta lingvo devas kompreneble esti iamaniere lernata, kutime danke al la patrino. Se mi iomete komprenas lian teorion pri genera gramatiko (kion mi forte dubas) nomata ankaŭ fojfoje genera lingvistiko, li kredis, ke eĉ la kapablo strukturi gramatikon estas kunnaskita. Tion mi tute ne komprenas. Se Chomsky volis diri, ke ekzemple la sintakso estas natura kaj kunnaskita, tion mi ne povas kredi. Malsamaj lingvoj uzas malsaman vortordon en la frazoj. En eŭropaj lingvoj la plej ofta vortordo estas S, V, O (subjekto, verbo, rekta objekto). Sed en la japana la ordo estas S, O, V. En la gaela lingvo (skota kaj irlanda) ĝi estas V, S, O, kio ŝajne estas tre malofta vortordo inter la lingvoj de la homaro. 1

Malsamaj gestolingvoj

Interesa fakto estas ankaŭ tio, ke surdaj orfaj stratloĝantaj infanoj en Nikaragvo sukcesis eltrovi sian propran gestolingvon. Kompreneble tio estas escepta okazo inter komunikiloj, ne rekte rilata al la origino de la homa parolado. Laŭinforme, surdulaj komunumoj oftege mem inventas sian specifan gestolingvon. Ekzemple la gestolingvo de surduloj en Irlanda Respubliko estas tute malsama ol tiu de anglaj surduloj. Plie, en Norda Irlando, surdaj katolikaj lernejanoj ne lernas la saman gestolingvon kiel la protestantoj, kaj kelkfoje knabinoj en katolikaj lernejoj ne ĉiam lernas ekzakte la saman gestolingvon kiel knaboj. Do alivorte, en la sama lando, estas surdaj homoj, kiuj ne interkomprenas unu la alian. Tiel la demando, ĉu lingvaĵo devenas de gestoj, ne estas solvita.

Fajfolingvo

Ofta supozo estas, ke la komunikado inter homo sapiens komenciĝis per bruoj: ili blekis, gruntis ktp, simile al bestoj. Aliaj homoj sugestis, ke ĝi estiĝis tiam, kiam la homoj imitis la kanton de birdoj. Oni scias, ke la „gvanĉoj” (hispane guanches), la praloĝantoj de Kanariaj Insuloj, kapablis komuniki trans la montojn per fajfolingvo, kaj kelkaj el la nunaj insulanoj asertas, ke ili povas fari la samon: do eble estas grajno da vero en la ideo, ke la parolado originas de la kanto de birdoj.

Primitivaj popoloj kaj lingvoj

Homoj, kiuj ne estas lingvistoj, ofte supozas, ke ju pli simpla („primitiva”) iu popolo estas, des pli „primitiva” estas ankaŭ ties lingvo. Tio tute ne estas vera. Laŭ onidiro la lingvoj de prapopoloj, ekzemple de la navahaj indiĝenoj de Usono, ofte estas ege kompleksaj kaj malfacilaj. Kontraste, la gramatiko de la ĉina – lingvo de tre antikva kaj altkultura popolo – estas baze tre simpla, kvankam al eŭropanoj ĝi aspektas ege malfacila, pro siaj tonsistemo kaj skribmaniero. Samtempe oni diras, ke origine la gramatiko de la ĉina estis pli kompleksa, ol ĝi estas hodiaŭ.

Kataj gestoj

Laŭ alia teorio pri la estiĝo de homa parolado oni supozas, ke ĝi disvolviĝis de gestoj. Sendube bestoj komunikas per sia konduto aŭ siaj gestoj. En nia familio estas du domaj katoj, kiuj „parolas” al ni ne pervorte, ekzemple gratante la pordon aŭ la tapiŝon, kaj saltante sur tablon, kiam ili deziras ion ajn: eliri, manĝi, feki ktp.

Resume: ni ne sukcesis malkovri kun certeco, kiam, kial, kiel la homaro komencis paroli. Ni male scias bone, kiam homoj unue komencis paroli Esperanton. Sed ... tio estas tute alia afero!

Garbhan MACAOIDH
korespondanto de MONATO en Irlando

1. La teorio de Chomsky tamen rilatas al la fakto, ke, sendepende de la vortordo kaj de la gepatra lingvo, ĉiu ulo povas „intuicii” sen fakula klarigo, kio estas subjekto, kio estas verbo, kio estas rekta objekto. (red.)

ITALIO/IRANO

La „plurmiljaraĝa” elama linia skribo fine malĉifriĝis

Kaprompaj antikvaj lingvaj enigmoj kelkfoje solviĝas. Ĉi-okaze temas pri la linia elama skribo, uzata en Irano antaŭ proksimume kvar jarmiloj kaj plejparte deĉifrita en septembro 2022. Internacia esplorgrupo gvidata de profesoro Gianni Marchesi [ĝani markezi], asiriologo el la universitato de Bolonjo (esplorgrupo, en kiu anis sume kvin fakuloj), longe provis kaj finfine sukcesis malkaŝi la signifon de la grafemoj, pere de kiuj oni transskribadis la elaman lingvon dum la antikva regno Elamo en areo, kiu etendiĝas sud-okcidente en la nuntempa Irano.

Komparo

La historio de ĉi tiu rimarkinda malkovro ekas en la unuaj jaroj de la pasinta jarcento. Fakte, en 1903 francaj arkeologoj montris unuafoje misterajn dokumentojn, kiuj enhavis dekojn da strangaj signoj tiam nekonataj kaj ĝis antaŭ nelonge nekompreneblaj. Danke al la koncernaj trovaĵoj la fakuloj povis solvi tiun, kiu estis konsiderata unu el la plej notindaj lingvosciencaj enigmoj. La deirpunkto? La pristudo de la surskriboj trovitaj en monumentoj de Suzo, datumantaj de la fora 22a jarcento a.K. Ilia unikeco kuŝas en tio, ke ili estis skribitaj laŭ du malsamaj sistemoj: la linia elama – nun sukcese priesplorita – kaj la tiel nomata kojnoforma skribo (de mezopotamia origino kaj jam konata al lingvosciencistoj ekde la jaro 1857). Havi la maloftan eblon kompari novan skribsistemon kun unu jam delonge malĉifrita kaj bone komprenata ege faciligis la esploradon.

Arĝentaj tasoj

Por malĉifri la linian elaman skribon, la esploristoj atente ekzamenis serion da arĝentaj tasoj kun surskriboj kaj tiamaniere kapablis malkovri, kiel ekzakte legi 72 el la grafemoj de la repertuaro en la linia elama, respondajn al pli ol 95 elcentoj de la signoj entute ĉeestantaj en la trovita korpuso. Espereble kromaj estontaj elfosadoj en Irano ebligos ekkoni aliajn tekstojn verkitajn en la elama, kio ebligus al la teamo fini kaj perfektigi la propran jam tre zorgan laboron, kiu estas granda paŝo antaŭen por lingvistikaj studoj.

Fonetika skribo

Noveca elemento en la linia elama skribo konsistas en la fakto, ke, same kiel ĉe nuntempaj skribmanieroj, ne temas pri logosilaba sistemo, nome sistemo (tre kutima en la pasinteco), en kiu la diversaj grafemoj simbolas jen silabon jen kompletan vorton. La linia elama ja estas la plej antikva ekzemplo de skribo fonetika, kiaj estas multaj modernaj alfabetoj. Ĝiaj signoj fakte ne substituas tutajn vortojn, kio igus la malĉifran laboron praktike neebla, sed respondas nur al unuopaj vokaloj, al unuopaj konsonantoj aŭ eventuale, kaj maksimume, al simplaj silaboj, kie kuniĝas konsonantoj kaj vokaloj.

Giovanni BIANCHINI

Italio

Giovanni Bianchini ŝatas ĵurnalismon kaj kunlaboras kun pluraj lokaj gazetoj.

Arto

MUZIKO

Elstara muzikensemblo honoriĝas

Irlando estas delonge konata pro sia muzika heredaĵo. Tio ampleksas ĉiun specon de muziko, ne nur la tradician, pri kiu ĝia popolo prave fieras, sed ankaŭ muzikon, kiu inkludas influojn el ekstero kaj konstante pliriĉigas ĝian jam riĉan heredaĵon.

Membroj de la ensemblo

Inter tiuj bonvenaj aldonaĵoj al ĝia muzika scenejo oni nepre devas inkludigi la kord-kvarteton ConTempo, kiu en 2003 estis elektita de la alloga okcident-irlanda universitata urbo Galivo (angle: Galway, irlande: Gaillimh), kie la ensemblo hejmiĝis, kiel la tiel nomata „Galiva Muzika Rezida Ensemblo”. La kvarteto konsistas el Bogdan Sofei (violono), lia edzino Ingrid Nicola (violono), Andreea Banciu (aldviolono) kaj ŝia edzo, Adrian Mantu (violonĉelo). Kvankam ili nun estas alte respektataj civitanoj de Galivo, ili devenas de Rumanio, kie ili studis muzikon. La ensemblo formiĝis en Bukareŝto en 1995.

Aktiva koncerta agado

Ekde sia fondiĝo ConTempo tutmonde plenumis pli ol 1000 koncertojn en 46 landoj en la plej prestiĝaj kunvenejoj kaj koncerthaloj. Ili havis la honoron ludi antaŭ plej grandaj eminentuloj kiel la papo Johano Paŭlo la 2a, la princo (nun reĝo) Karlo de Britio kaj la ŝtatprezidanto Higgins de Irlando. Ili gajnis 14 internaciajn premiojn kaj kunludis kun la plej elstaraj mondfamaj artistoj.

De sia bazo en la urbo Galivo kaj la ĉirkaŭa distrikto la membroj de la ensemblo konstante faras valoregan servon al la loka komunumo kaj inter lernejoj, per muzika edukado kaj muzikterapio.

Dum lastaj jaroj la kvarteto plenumis en Galivo trijaran koncertserion kun la titolo „De Eŭropo kun Amo”. En ĉiu koncerto ili ludis kord-kvarteton de almenaŭ unu komponisto de ĉiu ŝtato-membro de Eŭropa Unio. Tio estis vera „tour de force” 1, ĉar plej ofte ili devis lerni kaj praktiki komponaĵojn ĝis tiam nekonatajn.

Rekono

En 2016 la universitato de Galivo distingis la kvar membrojn de la ensemblo per honora doktoreco pri muziko pro ilia aktiveco antaŭenigi muzikon kaj edukadon en okcidenta Irlando. En 2022 ili estis investitaj de la ŝtatprezidanto de Rumanio per la Ordeno de Kultura Merito en la rango de Kavaliro.

Muzikamantoj multon ŝuldas al tiu brila ensemblo.

Garbhan MACAOIDH
korespondanto de MONATO en Irlando

1. tour de force: france, akrobataĵo.

Historio

ARMENIO

Diana Abgar: la unua ambasadorino de la mondo

Antaŭ multaj jaroj en la japana urbo Jokohamo ekloĝis Diana Hovhannes Abgar (1859-1937), armena verkistino, publicistino kaj diplomatino.

Ŝiaj antaŭuloj elmigris el Naĥiĝevan al Irano kaj poste al Hindio, kie ŝi naskiĝis. En riĉa familio Agabekjan Diana (bapta nomo Anahit) estis la sepa, la plej juna infano. En Kalkato ŝi frekventis eklezian seminarion, kie ŝi ricevis instruadon en la angla, studis sanskriton kaj la hindian. Hejme ŝi praktikis la armenan lingvon.

En 1889 ŝi edziniĝis kun la komercisto Mikael Abgar (Abgarjan) kaj translokiĝis al Japanio. En la familio naskiĝis kvin infanoj. En Japanio ili fondis kompanion, kiu komercis kun Eŭropo, Ĉinio kaj Usono, kaj hotelon Great Eastern.

Post la neatendita forpaso de la edzo en 1906 ŝi kun la infanoj translokiĝis al Jokohamo, transpreninte la tutan administradon de komercaj aferoj.

Verkista agado

Ne nur komercado okupis ŝin. Jam en 1882 aperis ŝia unua romano Sjuzn.

Diana Abgar prelegis, skribis artikolojn por anglalingvaj revuoj de Jokohamo, The Japan Gazette kaj Far East, pri organizitaj kaj efektivigitaj masakroj en Adana (Cilicio), pri la neimageblaj vivkondiĉoj de armenoj en la Otomana Imperio.

Dum la periodo 1910 ĝis 1915 ŝi eldonis ok librojn, inter ili La vero pri masakro de armenoj, Armenio perfidita, Paco en Eŭropo, Problemoj de paco, Paco kaj ne paco, Granda malico kaj aliajn. Tiuj libroj estis alte taksataj de la amaskomunikiloj de Usono. Danke al tio ŝi aktive korespondis kun mondaj politikaj kaj religiaj agantoj.

Diplomatia agado

Post kelkaj jaroj la japana ministrejo pri eksteraj rilatoj proponis laboron al Diana. Ŝi posedis ankaŭ la japanan kaj ĉinan lingvojn.

Estante patriotino, ŝi multe helpis al rifuĝantaj armenoj celantaj translokiĝi al Usono tra Siberio kaj Japanio.

Danke al penado de Diana Abgar en 1920 Japanio, kiel la unua lando de la mondo, agnoskis la sendependecon de la Armena Respubliko.

La 22an de julio 1922 ŝi komencis labori kiel diplomatia reprezentanto kaj ĝenerala konsulino en Malproksima Oriento.

Ŝia lasta kolekto estis El libroj pri mil kaj unu historioj: pri Armenio kaj ĝia popolo.

Diana Abgar forpasis la 8an de julio 1937 en Jokohamo. Ŝia dumviva revo ne efektiviĝis, ŝi ne sukcesis viziti sian historian patrujon, Armenion. Ŝi estis entombigita en tombejo por eksterlandanoj apud sia edzo. Ŝian tombon prizorgas la Japana-Armena Societo pri Amikeco, kies sidejo estas en Tokio.

Post la morto de Diana ŝiaj filoj translokiĝis al Usono.

Memore al Diana Abgar

En decembro 2008 en Bostono okazis literatura vespero, dum kiu estis prezentita, danke al ŝia nepino Lucille Abgar, anglalingva kolekto de verkoj de Diana Abgar El libroj pri mil kaj unu historioj: pri Armenio kaj ĝia popolo.

En 2010 okazis renkontiĝo organizita de la japana kaj armena ambasadejoj, kiun ĉeestis ŝiaj nepo Mikael Abgar kaj pranepino Deniz Abgar. Pri Diana rakontas ankaŭ la filmo Armenaj reĝinoj de la reĝisoro Tigran Ĥzmaljan.

En 2016 estis eldonita armenlingva libreto Diana Abgar fare de Artur Baĥĉinjan, kaj en la centra parto de la urbo Erevano troviĝas belega parko je la nomo de la Diana Abgar.

Lida ELBAKJAN

Armenio

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 44a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 159 korespondantojn en 47 landoj kaj abonantojn en 64 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato
• Instagram: RevuoMonato
• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo
• MiaVivo: www.miavivo.net/grupoj/monato
• Telegramo: https://monato.telegramo.org
• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.

redaktoroj:
• Arto: Aleksej Salomatov, Moskvo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.
• Libroj: libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Massimo Ripani, Italio, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto mare aere bite

Argentino EUR 39 42 22,80
Aŭstralio AUD 99 104 58,20
Aŭstrio EUR 65 68 36,40
Belgio EUR 65 - 36,40
Bosnio-Hercegovino EUR 39 42 22,80
Brazilo EUR 39 42 22,80
Britio GBP 56 59 32,40
Bulgario EUR 39 42 22,80
Ĉeĥio EUR 52 55 31,20
Ĉinio EUR 39 42 22,80
Danio DKK 480 505 270
Estonio EUR 45 48 25,80
Finnlando EUR 65 68 36,40
Francio EUR 65 68 36,40
Germanio EUR 65 68 36,40
Grekio EUR 65 68 36,40
Hispanio EUR 65 68 36,40
Hungario EUR 45 48 25,80
Irlando EUR 65 68 36,40
Islando EUR 65 68 36,40
Israelo EUR 57 60 32,40
Italio EUR 65 68 36,40
Japanio JPY 9300 9700 5200
Kanado CAD 92 96 55,20
Kipro EUR 53 56 31,80
Koreio EUR 57 60 32,40
Kostariko EUR 39 42 22,80
Kroatio EUR 45 48 25,80
Latvio EUR 45 48 25,80
Litovio EUR 45 48 25,80
Luksemburgo EUR 65 68 36,40
Malto EUR 52 55 31,20
Nederlando EUR 65 68 36,40
Norvegio NOK 660 690 384
Nov-Zelando NZD 108 113 63
Pollando PLN 210 225 120
Portugalio EUR 57 60 32,40
Rusio EUR - - 22,80
Serbio EUR 39 42 22,80
Slovakio EUR 45 48 25,80
Slovenio EUR 53 56 31,80
Sud-Afriko EUR 57 60 32,40
Svedio SEK 695 725 390
Svislando CHF 82 88 49,20
Usono USD 78 82 46,80

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• El aliaj landoj per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be (Nur se vi havas bonhavon en via Paypal-konto. Se Paypal devas preni la monon el via kreditkarta aŭ alia konto, la pagokostoj estos altegaj).
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Banko: Bank Austria IBAN AT14 1200 0007 3926 2723. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz
• Ĉina: Zhang Yan（张艳), Linyi shi, lanshan qu, taihe huayuan, CN-276000, Shandong sheng （中国山东省临沂市兰山区泰和花园）Poŝtel: 086-15376913078. Retadreso: 122309267@qq.com.
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Paula Niinikorpi. Rete: paula.niinikorpi@gmail.com.
• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de
• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, L. Giros 74-51, LT-06322 Vilnius-26, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, 011 Riverside Place, Alnwick Road, DIEP RIVER, 7800 Sud-Afriko. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- El diplomatia vidpunkto

- LIBIO

- Defio por la senegala kunordiganto

- POLITIKO

- USONO

- Komplotteorioj, dietsuplementoj kaj ekstrema dekstro

- #LULA2022

- Najbara vidpunkto

- ISRAELO

- Netanjahu, denove

- Moderna vivo

- BESTOJ

- Homoj kaj Canis lupus

- NATURO

- Polenado

- PORNOGRAFIO

- Nova plago inter junuloj

- SOCIO

- Ĉu Koreio malaperos?

- Ekonomio

- ORIENT-EŬROPO

- Ekonomia kresko draste malaltiĝos

- ĈILIO

- Rilatoj kun la mondo kaj kun la najbaroj

- Eseoj

- GERMANIO

- Ĉu facilas esti najbaro de potenca urbo?

- Scienco

- KUBO

- Pliiĝas lokaj altteknologiaj entreprenoj

- AKTUALE

- Nitrogen-krizo en Nederlando

- ARKEOLOGIO

- La granda malkovro de Grakliani en Kartvelio

- Oklingva Proverbaro

- Lingvo

- AKTUALE

- Ĉu maŝintradukado anstataŭos tradukistojn?

- OPINIO

- Bestoj kaj la origino de lingvaĵo

- ITALIO/IRANO

- La „plurmiljaraĝa” elama linia skribo fine malĉifriĝis

- Arto

- MUZIKO

- Elstara muzikensemblo honoriĝas

- Historio

- ARMENIO

- Diana Abgar: la unua ambasadorino de la mondo

- Anoncetoj

- Retbutiko renovigita

- Naturista vivo

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...