Monato 2022/11
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2022-10-02T22:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Politiko

GORBAĈOV

Li igis la mondon pli bona

Estas politikistoj ŝajne gravaj dum sia epoko, kiuj poste montriĝas en historia perspektivo malgrandaj, sensignifaj. Ekzistas aliaj politikaj figuroj, kies agado kaŭzas ambiguan reagon kaj eĉ akran malakcepton de ilia politiko, dum ili estas ĉe la potenco, sed kies grandega historia signifo post jaroj evidentiĝas kaj pligrandiĝas. Gorbaĉov apartenas al ĉi-lastaj figuroj.

Atingoj de bona homo

Dum la vivdaŭro de Gorbaĉov kaj post lia morto, multaj notis tiujn atingojn de lia politiko, kiaj estis la fino de la Malvarma Milito kaj la falo de la „fera kurteno”, la ĉesigo de vetarmado, la nekontraŭstaro per militforto al la libereco de la landoj de Orienta Eŭropo, la reveno el ekzilo de akademiano Saĥarov kaj la liberigo de la politikaj malliberuloj, la retiro de trupoj el Afganio, la forigo de cenzuro, la politiko de glasnost („publikeco” en la rusa), la libervola rezigno pri la potenco ktp.

Gravas ankaŭ rimarki, ke por la unua fojo inter la gvidantoj de Sovetunio Gorbaĉov aperis kiel bona homo, kiu, interalie, tre amis sian edzinon Raisa, kaj ne kaŝis tion.

Eraroj

Kompreneble li ankaŭ faris erarojn. Li provis savi Sovetunion, kaj tiam bedaŭrinde estis viktimoj dum la tragikaj eventoj en Tbiliso, Bakuo, Vilno, Rigo kaj kelkaj aliaj lokoj. Ekzistis ankaŭ forta opozicio al lia politiko, kaj eĉ okazis puĉo kontraŭ li. Mi persone ne ŝatis la nedecidemon de Gorbaĉov pri reformoj, kaj fine de la 80aj kaj fruaj 90aj jaroj mi subtenis Boris Jelcin. Sed tiam kaj nun mi komprenas kaj aprezas la historian signifon de la politiko de Gorbaĉov. Li faris la unuan, plej malfacilan paŝon al demokratiigo de la socio. Kaj sen tiu ĉi unua paŝo, la postaj paŝoj, kiuj kondukis al la detruo de la totalisma sovetia sistemo, ne estus okazintaj.

Respekto kaj dankemo

Mi volas ankaŭ rakonti mian personan historion por klarigi, kial mi iris al la funebra ceremonio de Gorbaĉov en Moskvo por honori lian memoron kaj esprimi al li mian respekton kaj dankemon.

Libere paroli

Danke al la libereco de parolado enkondukita de Gorbaĉov, antaŭe malpermesitaj libroj komencis esti eldonitaj, kaj libera diskuto disvolviĝis en la socio. Tiutempe mi provis legi preskaŭ ĉion ĵus eldonitan, lernis la veran tragikan historion de mia lando kaj korektis mian cerbon, fuŝitan de sovetia propagando. Danke al perestrojko mi stariĝis kiel persono kaj kiel civitano.

Libere vojaĝi

Dum la regado de Gorbaĉov estis permesita libera vojaĝo eksterlanden, kaj mi, ĵus fininte mallongan kurson de Esperanto, veturis en 1990 al Zagrebo (en la tiama Jugoslavio, nuna Kroatio) kaj vizitis Esperanto-klubon tie. Tiu estis mia unua paroladpraktiko kaj ĝi inspiris min.

Libere entrepreni

Gorbaĉov permesis liberan entreprenadon, kaj mi fondis privatan vojaĝagentejon, kiu komence okupiĝis pri Esperanto-turismo, kaj poste specialiĝis pri la nordiaj landoj. Dum 29 jaroj mi laboris en la kampo de internacia turismo, vizitis multajn landojn kaj vidis la mondon. Antaŭ Gorbaĉov tio estus neebla.

Pli bona vivo

Tiel, mi dankas al Gorbaĉov, ke li donis al ni ĉiuj liberecon kaj vere igis la mondon pli bona, same kiel mian vivon.

P.S. Bedaŭrinde, nun en Rusio okazis preskaŭ kompleta revizio de ĉiuj atingoj de Gorbaĉov kaj regas „mal-Gorbaĉov”.

Aleksej SALOMATOV
korespondanto de MONATO en Rusio

Multaj homoj venis por adiaŭi M. Gorbaĉov. Foto: ALEKSEJ SALOMATOV

Adiaŭo al M. Gorbaĉov okazis en la Halo de Kolonoj de la Domo de la Sindikatoj la centro de Moskvo – tradicia loko por adiaŭo al forpasintaj ŝtatistoj. Foto: ALEKSEJ SALOMATOV

Li ĝenis la marŝon al libereco

Miĥail Gorbaĉov estis diskutebla figuro, sed malgraŭ ĉiuj diskutoj, tragikaj eventoj kaj emocioj, la lasta gvidanto de Sovetunio turnis la kurson de la monda historio en novan direkton. Estas multe pli malfacile taksi lian personecon el la perspektivo de la litova historio.

En Litovio oni memoras lin kiel homon, kies decidoj estis tre gravaj sur la vojo de Litovio al sendependeco. Kun la nomo Gorbaĉov asociiĝas perestrojko, kiu ekis en 1985, kiam komenciĝis la reformoj de la Komunista Partio. En 1988 en Litovio libere ekis la Reforma Movado de Litovio Sąjūdis („Movado”), kiu promociis la ideon pri sendependeco. Tamen la gvidanto de Sovetio provis subpremi la ambiciojn pri libereco kaj tiucele en januaro de 1990 eĉ vizitis Vilnius.

Balta vojo

Kelkajn monatojn antaŭe la novaĵo pri la „Balta vojo”, kiam proksimume du milionoj da homoj la 23an de aŭgusto 1989 interprenis siajn manojn kaj kreis homan ĉenon de pli ol 600 kilometroj tra la tri baltaj ŝtatoj – Estonio, Latvio kaj Litovio – disvastiĝis tra la tuta Sovetio. La ago ne pasis nerimarkite de la gvidantoj de la Komunista Partio. Algirdas Brazauskas, la tiama gvidanto de la Litova Komunista Partio, devis ĉion ekspliki al Gorbaĉov pri la evento.

Kelkajn tagojn post la „Balta vojo”, la Centra Komitato de la Komunista Partio de Sovetio publikigis oficialan deklaron, parolante pri „naciisma histerio” kaj asertante, ke ceteraj organizaĵoj aludas pri la tempo de la „burĝa periodo” kaj „faŝisma okupado”.

Ne plu amiko

Laŭ A. Brazauskas, la gvidanto de Sovetunio apogis la gvidantojn de la baltaj respublikoj ĝis ili adoptis kontraŭkonstituciajn rezoluciojn. Rezulte Gorbaĉov deklaris, ke „li ne plu estos amiko kaj li transiros al la alia flanko”. „La koncepto de ekonomia sendependeco estis preparita, sed la gvidantoj de la respublikoj, laŭ li, ne povis certigi normalan vojon de transformo. La movado transiris ĉiujn limojn, deviis de la komencaj pozicioj. Necesas vekiĝi. Ili ne povis imagi la baltajn ŝtatojn ekster la federacio”, tiel Brazauskas rerakontis la vortojn de Gorbaĉov.

Gorbaĉov kontraŭis eĉ la kreadon de sendependa Litova Komunista Partio. Malgraŭ siaj aktivaj klopodoj, li ne sukcesis malfortigi la strebon al sendependeco de la litova popolo.

La 11an de marto 1990 Litovio proklamis restarigon de sia ŝtatsendependeco, sed la sovetia gvidanto rifuzis rekoni ĝin kaj per diversaj rimedoj postulis la nuligon de tiu ĉi decido. Interalie ekde mezo de aprilo 1990 ĝis la fino de junio Sovetio aplikis ekonomiajn blokadrimedojn al Litovio.

Ultimato

En la unuaj tagoj de 1991 la prezidanto de Sovetunio donis ultimaton al Litovio: „Tuj restarigi la konstitucion de Sovetunio.” La Supera Konsilio de Litovio malakceptis ĝin. La 11an de januaro, kiam la sovetia armeo kaptis la gazetaran domon, ne plu restis dubo pri la intenco uzi forton kontraŭ Litovio. Tuj estis publikigita la alvoko de Gorbaĉov: la situacio en Litovio estis determinita de „krudaj rompoj kaj devioj de la Konstitucio de Sovetunio kaj la Konstitucio de la Litova SSR, la malobservo de la politikaj kaj sociaj rajtoj de civitanoj, sub la masko de demokrataj sloganoj restarigi la burĝan reĝimon kaj ordon, kiu estas kontraŭa al la interesoj de la popolo”. Tuj sekvis brutalaj eventoj, kiuj rezultigis homajn viktimojn. En la nokto de la 13a de januaro dek kvar civiluloj mortis en Vilnius pro kugloj, sub la tankaj raŭperoj kaj pro aliaj kialoj proksime de la televidturo, post kiam la sovetiaj soldatoj agresis.

Sekreto en la tombo

La tiama sovetia gvidanto neniam konfesis sian kulpon pri la agreso en la litovia ĉefurbo. Tamen en marto ĉi-jare la distrikta juĝejo de la urbo Vilnius faris historian paŝon – ĝi akceptis la proceson prezentitan kontraŭ Gorbaĉov de la parencoj de la pereintaj defendantoj de libereco de Litovio. En ĝi oni deklaris, ke la prezidanto de Sovetio, kiel komandanto de la armeaj trupoj, en januaro 1991 ne prenis rimedojn por malhelpi la krimojn de la armeo. La juĝejo jam sukcesis tra la ministerio pri eksteraj aferoj de Rusio sendi la dokumentojn de la afero de la 13a de januaro al Gorbaĉov. Tamen la respondon al la jardeka demando – kia vere estis lia rolo dum la eventoj de la 13a de januaro 1991 en Vilnius – la lasta sovetia gvidanto portis al sia tombo.

LAST
korespondanto de MONATO en Litovio

BRITIO

La avinjo forpasis

La reĝino de la Unuiĝinta Reĝlando mortis, tamen ŝi vivos ĉiutage sur malnovaj moneroj kaj bankbiletoj, en televidaj programoj ktp. Ŝi surtroniĝis en 1952: Elizabeto estis do LA monarkio, ĉar la plimulto de la loĝantaro ne spertis (aŭ jam ne memoras) la regadon de ŝiaj antaŭuloj.

Avino de la nacio

La monarkio estas atmosfera, etosa – ni vidis la reĝinon en filmetoj, ŝian vizaĝon sur la mono kaj kristnaske ŝiajn elsendojn per televido. Kiam ŝi proksimiĝis al la morto, en Tvitero oni skribis, ke Elizabeto estis kiel la avinjo de britoj (tio estas eĥo de la vortoj de Laura Clancy, sociologo kaj verkisto, kiu asertis, ke la reĝino estis por la britoj „maljuna virino kun la mansaketo, la avino de la nacio”). Por multaj homoj, tio estis Elizabeto. Ne grandega, fortega virino, kiu regis landojn kaj koloniojn, sed afabla, familia ulino. „Monarko estas familiano”: tiu ĉi esprimo bone spegulas la sintenon al ŝi.

Monarkio denove centra

Britoj malofte pensas pri la monarkio, tamen kiam la reĝino mortis, la konsento plisolidiĝis. Princo Karlo iĝis Reĝo Karlo la 3a, kaj la „malgranda” monarkio iĝis denove granda, videbla, kaj evidenta. Post jaroj da foresto en la brita menso ĝi iĝis – nur en du semajnoj – centra kun grandaj aranĝoj, granda entombigo kaj granda kronado.

Kia estonteco?

Post la elizabeta epoko, kia estas la nova monarkio? Ĉu ĝi povos ekzisti daŭre, post kiam la nova reĝo aperos sur la brita mono, en televidaj kristnaskaj elsendoj, sed ne profitos de la favoro de la loĝantaro kiel tiu de Elizabeto?

Kontraŭdiroj

Nun evidentiĝis kelkaj kontraŭdiroj en la koro de la brita demokratio. Du tagojn antaŭ ol Elizabeto mortis, ŝi enoficigis novan ĉefministron, Liz Truss. Tamen, nur la membroj de la Konservativa Partio elektis ŝin, do la neelektita monarko enoficigis nepublike elektitan ĉefministron. La reĝo estas ĉefo de la Eklezio de Anglio, kiu havas neelektitajn membrojn en la Ĉambro de Lordoj.

Dum mi skribas, la parlamento ne kunvenas: la energio-krizo, la plialtiĝo de la kostoj kaj la terurega invado en Ukrainion ne estas temoj priparolataj. Policistoj dume arestis la protestantojn, kiuj havis tabulon kun la diraĵo „Li ne estas mia reĝo”.

Tom SULLIVAN

Anglio

Thomas Sullivan estas verkisto kaj doktoriĝa studento pri socia antropologio.

„Monarko estas familiano”. Foto: TOM SULLIVAN

KORSIKO

Ĉu la insulo vojas al aŭtonomeco?

„Ni pretas iri ĝis aŭtonomeco. Poste, la demando estas scii, kia estas tiu aŭtonomeco”. Tiel diris Gérald Darmanin, la franca ministro pri internaj aferoj en la ĵurnalo Corse Matin, kelkajn tagojn post la perfortaj manifestacioj, kiuj skuis Korsikon en marto 2022.

La kialo de tiu eksplodo estis la morto de la korsika naciisma aktivulo Yvan Colonna, kelkajn semajnojn post kiam la 2an de marto 2022 kunmalliberulo violente batadis lin en la karcero de Arles. Juĝite pro sia partopreno en la murdo de la prefekto Claude Érignac en 1998, Colonna estis plenumanta sian punon, dumvivan restadon en karcero, sur la kontinento, atendante sian translokadon en korsikan malliberejon. La peto estis tamen oficiale rifuzita de la franca ŝtato pro lia statuso de „malliberulo aparte menciinda”.

La insulo ekbrulis

Tuj kiam disvastiĝis la novaĵo pri la agreso fare de konata ĝihadisma kunmalliberulo, la insulo ekbrulis. Je la alvoko de studentoj kaj naciismaj organizaĵoj, inkluzive de sindikatoj, miloj da manifestaciantoj kolektiĝis en ĉiuj ĉefaj korsikaj urboj por denunci la respondecon de la franca ŝtato. Oni ĥore kriis: „statu francese assassinu!”, „murda franca ŝtato!”. Por la korsikaj naciistoj, Yvan Colonna estis politika malliberulo, viktimo de la maljusteco de la franca ŝtato. Dum la sekvintaj tagoj bankoj, juĝejoj kaj publikaj konstruaĵoj, simboloj de la ŝtato, estis atakitaj per molotov-kokteloj, hejmfaritaj bomboj, kun multaj vundoj inter la policanoj. Oni diras, ke la polico ricevis ordonon moderigi la subpremon de la tumultuloj, por eviti tragedion meze de la prezidenta kaj parlamenta elektokampanjo.

Preter la emocio vekita de la morto de Colonna, la naciistoj vidis ŝancon devigi la francan registaron konsenti iliajn longdaŭrajn postulojn: „rekonon de la korsika popolo, statuson de plena aŭtonomia rajto kaj de plena ekzekutiva kapablo”. Krome, post la deklaro de Darmanin kaj la decido de la registaro transloki la kunakuzitojn de Colonna al Korsiko, la naciistoj tre rapide proklamis, ke iliaj perfortaj agoj de kelkaj tagoj antaŭenigis la korsikan aferon pli ol jaroj da intertraktadoj faritaj de iliaj elektitaj oficistoj.

Korsika specifeco

Por Gilles Simeoni, la prezidanto de la Ekzekutiva Konsilio de Korsiko (la loka registaro), la statuso de plena kaj plenrajta aŭtonomeco signifas interalie: rekonon fare de la franca konstitucio de korsika specifeco, la kunoficialecon de la korsika kun la franca lingvo, la povon kolekti impostojn, leĝdoni, dum oni daŭre profitas de la aparteno al la franca ŝtato. La loĝantoj de la insulo ricevus krome statusajn privilegiojn, ekzemple pri prioritata domposedo, malprofite al la francaj ĉeflandanoj. Ĉe radio

France Inter la 17an de marto, Gilles Simeoni eĉ daŭrigis: „... ĉiuokaze, la interkonsento pri la formo kaj enhavo de ĉi tiu aŭtonoma statuso devas esti difinita antaŭ la fino de 2022”.

Dum maldekstre la kandidatoj por la prezidenta elekto estis favoraj al korsika aŭtonomeco, dekstre ili forte kontraŭis ĝin, kiel Marine Le Pen, kiu pepis „De la murdo de prefekto ĝis la promeso de aŭtonomeco, ĉu povas esti pli katastrofa mesaĝo?”. La publika opinio estas multfaceta. Je unu flanko oni rimarkigas, ke la registaro ne tiel firme kontraŭis perforton en Korsiko kiel ĝi kontraŭis la movadon de flavaj veŝtoj. Aliflanke, oni kritikas la maldecon de la naciistoj, kiuj pensis nek pri la murdita prefekto Claude Erignac nek pri lia familio.

Ĉu interkonsento eblas?

Post serio da nuligoj ligitaj al la voĉdona kalendaro kaj la daŭrigo de perforto sur la insulo, intertraktadoj finfine komenciĝis en julio 2022 inter la ministro pri internaj aferoj kaj la korsikaj elektitaj delegitoj. Tio estis unua renkontiĝo por difini labormetodon kaj planadon por intertraktadoj pri la estonta statuso de la insulo. Por Michel Castellani, deputito, membro de la aŭtonomiisma partio Femu a Corsica („Ni faru Korsikon”), la intertraktadoj devus esti finitaj post jaro kaj duono. Macron tamen deziras, ke la insulo restu en la respubliko kiel parto de la „ĉeflanda Francio” kaj ne volas, ke kreiĝu du grupoj da civitanoj (korsikanoj kaj „kontinentaj francoj”) kun diversaj rajtoj. La du flankoj estas do malproksimaj de interkonsento. Ĉu oni ne diras en politiko, ke la diablo kuŝas en la detaloj?

Christian FABOSSOU

Francio

GERMANIO

Minoritatoj: nur supraĵe la situacio bonas

„Witajśo k nam!”: jen frazo, kiun turistoj en la orient-germana Spree-arbaro fojfoje aŭdas kaj eĉ pli ofte legas. Tiu sorablingva teksto signifas: „Bonvenon ĉe ni!” Kaj jam oni plulernis eble nekonatan fakton pri Germanio: ne ĉio estas germanlingva; ankaŭ en la plej popolriĉa ŝtato de okcidenta Eŭropo ekzistas minoritatoj.

Se oni kiel ne-germano tion ne scias: tio kompreneblas! La problemo estas, ke multaj germanoj, eĉ la plimulto, mem ne scias pri naciaj minoritatoj en sia lando. Germanoj, kiuj vojaĝas al la turisme populara Spree-arbaro, vidante la dulingvajn vojmontrilojn eble simple pensas, ke temas pri pollingvaj informoj por turistoj el proksima Pollando. Simile estas en la populara Frisio ĉe la germana marbordo aŭ en la plej norda germana urbo Flensburg, kiu en la stacidomo bonvenigas siajn gastojn ankaŭ per sia dana nomo Flensborg.

Minoritatoj en Germanio

Oficiale agnoskataj minoritatoj en Germanio estas la slavaj soraboj en Saksio kaj Brandenburgo, la frisoj en Ŝlesvigo-Holstinio kaj Malsupra Saksio, la danoj en Ŝlesvigo-Holstinio, kaj la sintoj kaj romaoj kun tradicie germana civitaneco, kiuj vivas dise tra tuta Germanio.

Krome la jeniŝoj, soci-kultura kaj etna grupo vivanta precipe en sud-okcidenta Germanio, postulas de la ŝtato agnoskon kiel nacia minoritato. Kaj ankaŭ la situacio de la poloj en Germanio restas solvenda: la pollingva komunumo havas longan tradicion en Germanio, sed dum germanoj en Pollando estas agnoskataj kiel nacia minoritato, la samo ne okazas al la poloj en Germanio.

Germanio devas agi

La situacio rilate al naciaj minoritatoj en Germanio ĝenerale estas bona, sed tamen nepre plibonigenda – jen kiel oni povus resumi la komenton de Konsilio de Eŭropo, kiu ekzamenis la situaciojn de naciaj malplimultoj en la membroŝtatoj kaj publikigis siajn rezultojn en junio 2022.

La Konsilio kritikas Germanion grandskale. La unua granda kritiko estas, ke la „kadra konvencio por protekto de naciaj minoritatoj” ne estas realigata unuece en Germanio – nome ekzistas parte grandaj diferencoj inter la unuopaj federaciaj landoj. Krome la germanaj institucioj devas plifortigi la kontraŭbataladon de diskriminacio surbaze de aparteno al nacia minoritato. Ĝi interalie kritikas, ke en la koncernaj kontraŭdiskriminaciaj leĝoj mankas la kriterio „lingvo”, kio el jura vidpunkto estas baraĵo por efektiva protektado de minoritataj rajtoj.

La Konsilio ja laŭdas la financajn subvenciojn fare de la germana ŝtato, tamen ĝin alvokas al certigo de pli granda memstareco de la minoritatoj, se temas pri uzado de la subvenciaĵoj.

Rilate al amaskomunikiloj la Konsilio forte kritikas la mankon de apartaj publikaj radio- kaj televid-programoj en la frisa, dana kaj romaa lingvoj. Nur la soraboj estas „sufiĉe, tamen ne kontentige” reprezentataj en la publikaj amaskomunikiloj de la landoj Saksio kaj Brandenburgo. La Konsilio do alvokas Germanion krei la kondiĉojn por evoluigo de profesiaj frisaj, danaj kaj romaaj programoj en la publika radiofonio. Same nesolvita restas la problemo, ke anoj de ĉiuj minoritatoj (krom la soraboj) entute ne estas reprezentataj en la regionaj radiofoniaj institucioj.

Ĉu la vojindikiloj iritas?

Se temas pri publika videbleco de la minoritataj lingvoj, la Konsilio konstatas pliboniĝon de la situacio. Kritiko estas, ke vojindikiloj ĉe aŭtoŝoseoj ne estas dulingvaj. La iama registaro de Merkel opiniis, ke dulingvaj vojindikiloj „tro iritus” la stirantojn. La nova registaro de kanceliero Scholz promesis revizii tiun strangan vidpunkton. Restas ĝisatendi, kiam (kaj ĉu entute) tiu situacio ŝanĝiĝos.

La minoritatoj estas nekonataj

La minoritatoj mem kritikas, ke la ĝenerala publiko en Germanio fakte ne scias pri ilia ekzisto kaj iliaj lingvoj en Germanio. Solaj esceptoj restas la landoj Saksio, Brandenburgo kaj Ŝlesvigo-Holstinio, kie la lernantoj lernas en lernejoj pri la koncernaj minoritatoj. Fojfoje en tiuj landoj eblas lerni la koncernajn lingvojn eĉ ekster la oficiale dulingvaj regionoj. En la cetero de Germanio tamen regas absoluta nekonscio pri la ekzisto de naciaj minoritatoj. La Konsilio do alvokas Germanion certigi „la instruadon pri siaj naciaj minoritatoj kaj ilia kontribuo al la germana socio en la tuta federacia respubliko”.

La Konsilio krome postulas dialogon inter la germanaj aŭtoritatoj kaj reprezentantoj de la jeniŝoj, cele la agnoskon de tiu etna grupo kiel nacia minoritato.

Martin PTASIŃSKI

Germanio

ITALIO

Batalo por la rajto morti

La 2an de aŭgusto en Bazelo (Svislando) plenumiĝis ago kun profunda civila valoro. Sinjorino Elena (69-jaraĝa finstadia malsanulo, kies familinomo ne estis diskonigita) decidis defii la italajn leĝojn kaj instituciojn, turnante sin al eksterlanda kliniko por asistata sinmortigo. Ŝi tiel metis finon al siaj suferadoj kaŭzitaj de nekuracebla pulma karcinomo.

„Mi preferus morti en mia lito, en mia domo, tenante la manon de mia filino kaj tiun de mia edzo”, ŝi deklaris en la lasta videomesaĝo. Tio en Italio ne estis ebla, ĉar la itala leĝo ne nur malfaciligas la aliron al eŭtanazio, sed ankaŭ severe punas tiujn, kiuj iamaniere plifaciligas aliulan sinmortigon, eĉ propravolan. Tial Elena devis atingi klinikon en Svislando malproksime de siaj karuloj kaj de la frosta silento de la italaj institucioj.

Civila malobeado

Elena ricevis la helpon de la aktivulo Marco Cappato, ano de Associazione Luca Coscioni. La asocio ekde la jaro 2002 agadas por la libereco de scienca esplorado, homaj rajtoj kaj laŭleĝigo de eŭtanazio. Cappato, post kiam li akompanis Elenan ĝis Bazelo, iris al la ĉefpolicejo de Milano por denunci sin. Li nun riskas punon ĝis dek du jaroj da mallibero pro „helpo al sinmortigo” laŭ artikolo 580 de la itala kriminala kodekso.

Diskriminacio

Cappato estas „preta alfronti la eventualajn sekvojn” kaj krome denuncas la „diskriminacion inter malsanuloj”. En 2019 la Konstitucia Kortumo sankciis, ke la helpo al sinmortigo ne plu konstituas delikton, nur se la petanto bezonas traktadon per vivtena sistemo, suferas pro neinversigebla patologio kaj estas en plena posedo de siaj mensaj kapabloj por alpreni decidojn (verdikto 242/2019). Kvankam laŭdinda, tia dispozicio ankoraŭ estas ege nesufiĉa kaj limiga por garantii, ke ĉiu homo havu regon pri la propra vivofino. Estas ankoraŭfoje evidenta la bezono de vera politika interveno per specifa leĝo. Tial Elena, kies patologio ne postulis (ankoraŭ) vivtenan sistemon, estis devigita moviĝi ĝis lando, kiu kontraŭe al Italio permesas asistatan sinmortigon laŭ ŝiaj kondiĉoj.

La parlamento neglektas

La temo estas tute neglektita de la parlamento; pro tio en 2021 pli ol miliono da italoj subskribis proponon de referendumo favore al laŭleĝigo de eŭtanazio kaj al rifuzo pri kuracado. Kvankam la sojlo je 500 000 necesaj subskriboj estis abunde superita, la Konstitucia Kortumo deklaris la referendumon „neakceptebla”. Cappato komentis, ke tio „estas malbona novaĵo por tiuj, kiuj nun suferas kaj devos suferi eĉ pli longe, kaj malbona novaĵo por demokratio”.

Pasiva obstrukcado

Dum mankas specifa kaj vasta leĝo, eĉ tiuj, kiuj fakte ekhavis permeson por procedi, alfrontas ekonomian diskriminacion kaj obstrukcadon. Fama estas la afero de Federico Carboni, la unua okazo de asistata sinmortigo en Italio. Post du tribunalaj verdiktoj li mem devis pagi 5000 eŭrojn por la necesaj medikamentoj kaj aparatoj por sia eŭtanazio.

Bona novaĵo el Markio

Lastatempe alia paciento sukcesis igi, ke lia volo estu respektata. Antonio (kaŝnomo de 44-jaraĝulo, tetraplegia paciento el 2014) apelaciis al kortumo kontraŭ la sanitaraj institucioj de la regiono Markio, kiuj estis akuzataj pri „neplenumo de oficaj agoj” koncerne kontroladon de la alirkondiĉoj al sinmortigo. Tiel instigite, kuracista komisiono de la Unuigita Regiona Sanserva Administracio aprobis finfine la lastan necesaĵon: la medikamenton (natrian tiopentonon), kiun la paciento mem devas liveri. Post longa jura batalo Antonio – senintenca martiro – povos decidi, kiam kaj kiel meti finon al sia vivo.

Civilaj rajtoj bone mezuras la evoluon de popoloj. La malfacileco, kontraŭ kiu tiom da homoj devas solaj batali, por ke oni respektu ilian volon, estas grava indikilo – same kiel la kulpa silento de la parlamento, kiu sin montras malzorga (kun iuj esceptoj ene de elektokampanjo). Krom la aprobo de leĝo pri la t.n. „biologia testamento” en 2017, per kiu eblas frue decidi, pri kiuj terapioj doni konsenton okaze de estonta fizika kaj psikologia nekapableco, la situacio estas ankoraŭ fakte senŝanĝa. Dume, kvankam malfacile, multaj bonvolemaj homoj, kiuj deziras nur libere administri sian vivon aŭ helpi aliulojn fari tion, daŭre klopodas loke, nacie kaj tutmonde por la agnosko de tiaj ĉi fundamentaj individuaj rajtoj.

Tommaso MELACOTTE

Italio

ĈILIO

Ne al la nova konstitucio

Antaŭ tri jaroj okazis en Ĉilio grandaj tumultoj kaj protestoj kontraŭ la aktuala konstitucio de 1980 (t.n. „de Pinochet”, ĉar promulgita dum la diktaturo), kaj ĉirkaŭ 80 % de la voĉdonantoj esprimis la deziron anstataŭigi ĝin. En decembro 2021 la loĝantaro elektis la maldekstrulon Gabriel Boric kiel prezidanton. La 4an de septembro 2022 okazis referendumo, per kiu la ĉilianoj malakceptis novan tekston pretigitan de konstitucia kunveno.

Argumentoj

La politika kampanjo estis granda kaj intensa: ambaŭ partioj, la akceptema kaj la malakceptema, parolis kaj diskutis pri la graveco de la referendumo. La unua grupo ĉefe evidentigis la rolon de nova konstitucio por trakti sociajn kaj ekologiajn problemojn, kiaj estas longa senpluveco, malgrandaj pensioj, neegala aliro al kuracado ktp. Kontraŭe, la malakceptemuloj argumentis pri la necerteco kaj radikaleco de la grandaj politikaj reformoj (kiel ekzemple la deklarado de Ĉilio kiel plurnacia ŝtato aŭ la forigo de la senato), kaj ankaŭ polemikis pri la konstitucia kunveno kaj pri la konduto de la rivaloj, menciante ekzemple la maldekstran partoprenanton, kiu dum sia elektadkampanjo mensoge deklaris sin malsana pro leŭkemio. Skandala estis ankaŭ la „spektaklo” dum oficiala kunveno en Valparaíso, kie transvestulo el la grupo Las indetectables (La nespurebluloj) eltiris ĉilian flagon de sia anuso antaŭ la spektantoj, inter kiuj estis infanoj.

Deva voĉdonado

La voĉdonado okazis sen problemoj, kaj la rezultoj alvenis rapide – tio estas kutima afero en Ĉilio. Nur du horojn post la fino de la voĉdonado oni eksciis, ke la opcio „malakcepto” venkis per 63 %. Partoprenis 85 % de la rajthavantoj, la plej granda procentaĵo ekde la referendumo de 1988, kiu eloficigis Pinochet. Tio ŝuldiĝas ankaŭ al la fakto, ke la parlamento preskribis devan voĉdonon kun aŭtomata enskribiĝo de la tuta loĝantaro.

Estonteco de la reformoj

La rezulto ĝojigis dekstrulojn kaj kelkajn maldekstrulojn, kiuj subtenis la malakcepton, dum ĝi estas granda malvenko por la reformistoj. Antaŭ la referendumo la registaro asertis, ke la konstitucia ŝanĝo estas tre grava por la plenumado de ĝia programo, kaj nun evidente Gabriel Boric devas traktadi kun la opozicio kaj malgrandigi siajn aspirojn.

Eblaj kialoj

Malfacilas aserti kun certeco, ĉu la ĉilianoj malakceptis pro misinformo aŭ pro malfavoreco al la registaro, ĉu oni taksis la novan konstitucion pli malbona ol la nuna – eĉ se ĉi lasta ne estis farita demokratie kaj ĝi havas artikolojn, kiuj deklaras, ekzemple, ke la permesoj pri ekspluatado de akvo donas eternan rajton super ĝi al la posedanto, kiu povas aĉeti kaj vendi ĝin senrestrikte, eĉ okaze de ekstrema senpluveco, pro kiu suferas regionoj de Ĉilio.

Neniu scias nun, kio okazos en la konstitucia procezo: la politikistoj klopodas atingi interkonsenton por alia nova konstitucio, sed multaj homoj argumentas, ke Ĉilio bezonas solvon de praktikaj problemoj kiel inflacio kaj krimo 1, kaj ke sekureco estas pli grava ol ekzemple mediprotektado, indiĝenaj rajtoj, GLAT-aj rajtoj ktp.

Bedaŭroj

Vero estas, ke ĉilianoj sentas la konstitucian procezon kiel fiaskon. La voĉdonintoj favore al la nova teksto nun bedaŭras la komunikajn erarojn en la kampanjo; la malakceptintoj dume pensas, ke Ĉilio malŝparis rimedojn dum granda krizo kaŭzita de la pandemio kaj de la internacia situacio.

Necerteco daŭras en Ĉilio nun pli ol en 2019, kiam grandaj protestoj komencis procezon por nova konstitucio, kiun la popolo mem malakceptis tri jarojn poste.

1. Lukto kontraŭ krimo estas nun speciale zorgata. La nombro de murdoj malpliiĝis signife – ĉirkaŭ -30 % inter 2021 kaj 2022.

Leonardo ARAYA
korespondanto de MONATO en Ĉilio

Leonardo Araya estas studento pri sociologio.

La voĉdonado okazis sen problemoj kaj la rezultoj iĝis rapide publikaj. Foto: LEONARDO ARAYA

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Moderna vivo

MANLABORADO

Unikaj ornamaĵoj el plantaj semoj

„Mi ŝatas observi la formojn kaj kolorojn de la semoj de malsamaj plantoj. Tiu paletro de semoj estas ege riĉa. Mi kolektas ilin. Kaj por ke ili fariĝu ankoraŭ pli interesaj, mi transformas ilin en ornamaĵojn”, diras la emerita sinjorino Regina Slučkienė el la litova urbeto Raguva en la distrikto Panevėžys. De multaj jaroj ŝi havas nekutiman hobion.

La unua ornamaĵo

Demandite pri tio, ĉu ŝi memoras la unuan ornamaĵon faritan el semoj, Regina Slučkienė facile revivigas sian memoron. „Kiam mi loĝis en Vilnius, miaj gepatroj havis ĝardenon for de la urbo. Tie ili kreskigis grandajn nigrajn kaj blankajn fabojn. Mi trovis tiujn fabojn tre belaj. Mi truis ilin kaj faris kolĉenon. Ĝis hodiaŭ tiuj faboj perfekte pluvivas kaj aspektas kiel ŝtonoj”, rakontas la virino.

Ŝi aldonis, ke freŝaj faboj kutime ne estas tiel malmolaj kiel tiuj, kiuj jam estas sekaj, do ne estas malfacile trapiki ilin per forta kudrilo. Poste estas grave zorge konservi la ornamaĵojn faritajn el vivaj materialoj, por ke ilin ne ataku skaraboj. Tial ŝi tenas ĉiujn semojn en plastaj skatoloj, kaj vintre ŝi portas ilin al pli freŝa loko, ekzemple en la garaĝon.

Emeritiĝo instigas

„Ekde mia emeritiĝo mia pasio krei ornamaĵojn el diversaj semoj forte kreskis. Ni komencis vojaĝi pli, aktive interesiĝis pri semoj kaj ofte alportis la plej ekzotajn semojn trovitajn en aliaj landoj. Kelkfoje estas eĉ malfacile kredi, ke la naturo mem kreas kolorajn belaĵojn ŝmiritajn per farbo. Kaj ĉio, kion vi devas fari, estas nur meti ĝiajn kreaĵojn tiel, ke tiu natura beleco fariĝu eĉ pli okulfrapa. De la infanaĝo min fascinas la naturo, ŝtonoj, faboj, glanoj, diversaj malmolaj kaj belaj etaj objektoj”, diras la kreinto.

Proksima helpanto

La emeritino ĝojas, ke ŝia granda helpanto estas ŝia edzo Antanas Slučka. Li elektas la semojn, semas, kreskigas la plantojn, poste malplenigas la guŝojn, boras truojn en la semoj tiel, ke restas nur kongruigi kaj surfadenigi ilin.

Antanas Slučka estas granda amiko de la naturo ekde sia junaĝo. Laborante kiel instruisto en lernejo, li ne nur kreis angulon de ekzotaj bestoj – kiun volonte vizitadis lernantoj el la tuta lando – sed ankaŭ aktive kolektis semojn de diversaj plantoj, precipe alportitajn el ekzotaj landoj, kaj zorgis pri ilia ĝermado. „Ĉi-jare el 130 specoj de faboj de malsamaj koloroj mi elektis pli ol cent speciojn, kiujn mi planas kreskigi. La artefarita polenado de la faboj per fremda poleno stimulas la aperon de novaj koloroj. La eksperimentado kun plantoj estas grandega laboro. Ne sufiĉas nur planti. Antaŭ ĉio necesas trovi taŭgan lokon kaj prizorgi kaj protekti ilin kontraŭ plagoj. En nia ĝardeno multas helikoj, kiuj avide manĝas fabojn kun ĉiuj guŝoj”, diras Slučka.

Tra la mondo

Por la vojaĝema paro ĉiu vojaĝo al fremda lando estas ankaŭ bonega ŝanco alporti antaŭe ne-viditajn semojn. Antanas kutime iras ĉasi la pli interesajn. Li promenas tra la naturo, observante plantojn, grimpante montojn, malsuprenirante en kampojn – kie kreskas arboj – kaj kontrolante, kie ceteraj guŝoj pendas de la arbobranĉoj. Kaptinte kelkajn ekzemplerojn, li kunportas ilin hejmen kaj tiam provas kreskigi ilin en sia ĝardeno.

Eksperimentoj hejme

„Tropikaj plantoj estas tre interesaj por mi, sed por ke ili ĝermu kaj maturiĝu, ili ofte bezonas oranĝerion. Tre surprizita mi restis pri ekzota ricino. Semoj alportitaj el Zanzibaro, semitaj en nefermita grunda spaco, kreskis kaj iĝis gigantaj plantoj. Ĉi tiuj plantoj estas venenaj, do necesas lavi la manojn tuj post kiam oni tuŝis la planton. Mi kreskigis ankaŭ la tiel nomatan farboherbon dum pluraj jaroj. Ĉi tiu arbedo kreskas same en Zanzibaro. La lokuloj uzas ĝiajn semojn por ruĝe farbi siajn ungojn, lipojn kaj vizaĝon. La planto ĝermis, maturiĝis dum kelkaj jaroj, sed poste frostiĝis en la vintra malvarmo”, rakontas la naturamiko.

Unu el la plej interesaj eksperimentoj de la edzo Slučka koncernas malgrandan bananon el Tajlando. La litovo petis de hotela dungito malgrandan bananan ŝoson. Ricevinte ĝin, li unue lavis, poste envolvis en malsekan papertukon, metis en valizon kaj sukcese transportis ĝin al Litovio. Komence la banano kreskis en poto, poste ĝi estis translokita al forcejo, kie la planto altiĝis ĝis la tegmento, floris, kaj vintre denove estis translokita hejmen. La planto kreskigis multajn plantidojn, kiujn la posedanto donis al aliaj homoj. La historio de ĉi tiu tajlanda bananarbo daŭris kvin jarojn.

Interesa afero okazis ankaŭ en rilato kun malgranda liano-simila grimpoplanto kun multego da kokcinel-similaj semoj. Ili estis plantitaj en litova grundo kaj bedaŭrinde ne montris vivsignojn dum du jaroj. Kiam ili estis elfositaj, ili montriĝis senŝanĝaj. Tiam per smirga papero Antanas frotis la eksteran tavolon, kaj baldaŭ longe dorminta semo ĝermis. La demando, kio helpas tian semon ĝermi en sia devenlando, ĝis nun ne havas klaran respondon.

Kvanto nekonata

Kiom da semoj s-ino Slučkienė uzis por la kreado de siaj ornamaĵoj, ŝi ne memoras. Ŝi komence provis kalkuli kaj registri, sed poste perdiĝis en tiu statistiko. „Mi povas diri nur, ke mi faris ĉirkaŭ 350 braceletojn. Mi kutime kuplas fabojn de la sama koloro. Mi kutime komponas ornamaĵojn el faboj de malsamaj koloroj, diversaj variaĵoj, fojfoje malsamaj grandoj”, pri siaj laborsintenoj rakontas la sinjorino.

Aliaj utilaj semoj

Kvankam faboj estas eble la plej aprezata materialo por krei originalajn ornamaĵojn, ili ne estas la solaj en la metiejo de s-ino Slučkienė. S-ro Slučka havas grandan kolekton de dekoracia maizo de diversaj koloroj, kies semoj estas kombinitaj kun semoj de alia koloro por krei originalajn ornamaĵojn, ekzemple, bela kombinaĵo estas akirita kombinante grizajn maizsemojn kun malgrandaj ranunkolo-similaj semoj de grimpoplanto. Li sukcesis miksi ordinaran maizon kun ruĝa kaj ekhavi koloran maizon.

Fontoj de materialoj

Kvankam vojaĝoj estas bonega okazo por malkovri pli interesajn kaj novajn semojn, la virino diras, ke ankaŭ en Litovio oni povas kolekti multe da materialo por kreado. Ekzemple, en la lando kreskas ĉirkaŭ 80 specoj de malsamaj faboj, kolora maizo el la ĝardeno, pluraj specoj de glanoj, nuksoj.

Multaj ekzotaĵoj troviĝas ankaŭ en la fruktoj vendataj en litovaj supervendejoj. S-ino Slučkienė memoras, ke antaŭ jardekoj eblis aĉeti persimonojn, ene de kiuj troviĝis malhelbrunaj semoj. Fojfoje eblas trovi tamarindojn importitajn el Azio en skatoloj, kiuj enhavas belajn brilajn platajn ĉerizkolorajn semojn.

La virino menciis alian pomgrandan verdan frukton kun brunaj makuloj sur la bongusta karno kaj belaj brilaj semoj: anonon. Unu frukto kutime enhavas nur kvar aŭ kvin semojn. Do por fari kolĉenon el ili, unu frukto certe ne sufiĉas.

S-ino Slučkienė, kiu famiĝis en Litovio, plurfoje prezentis siajn verkojn en ekspozicioj. Estis ankaŭ petoj vendi ilin, sed ŝia opinio estas firma: „Ĉi tio estas mia kolekto, kaj ĝia ĝusta loko estas en mia hejmo.”

LAST
korespondanto de MONATO en Litovio

Laimius Stražnickas, akronime „last”, estas litova ĵurnalisto jam dum 35 jaroj. Li esperantistiĝis en 1974 kaj estas kunlaboranto de MONATO ekde 1991.

Antanas Slučka havas grandan kolekton de ornamaj maizoj diverskoloraj. Foto: LAST

Antaŭ ol krei ĉiun kolĉenon, la semoj devas esti bone sekigitaj kaj protektitaj kontraŭ plagoj. Foto: LAST

La granda helpanto de Regina Slučkienė estas ŝia edzo Antanas Slučka. Foto: LAST

NEDERLANDO

Ĉu maraj herooj?

Esploristoj kiel Cornelis de Houtman^1 kaj Abel Tasman^2 estas lerneje priskribataj kiel respektive la unua nederlandano, kiu sukcesis trovi Javon, kaj la unua eŭropano, kiu malkovris Nov-Zelandon. Sed ili estis ankaŭ viroj, kiuj „uzis ekstreman perforton kaj metis originajn loĝantojn en kolonian sistemon”, laŭ serio de aŭdmaterialoj faritaj laŭ komisio de la urba estraro de Amsterdamo.

Kiuj sin demandas, kion verŝajne faris Michiel de Ruyter^3, Willem Bontekoe^4 kaj dekoj da maristoj, por ke ili meritu omaĝon per stratoj kun la respektivaj nomoj, evidente povis jam serĉadi per Guglo, aŭ tajpi iliajn nomojn en la retejo de la komunumo pri stratnomoj.

Ciferecaj afiŝoj kaj podkasto

Sed nun amsterdamanoj povas ankaŭ skani QR-kodojn – kiuj montriĝas sur ŝildoj kaj sur strattabuloj en tri kvartaloj – kaj informiĝi per 2-minuta podkasto pri la rolo de tiuj maraj herooj en la malbonaj flankoj de la kolonia historio. Ili povas nun aŭskulti 22 biografiajn rakontojn 2-minutajn, 1-horan podkaston kaj deklamon.

„Heroaj” faroj

Tiel oni povas, irante laŭ Tasman-strato, lerni kiel Abel Tasman trafis Nov-Zelandon dum la serĉado de Terra Australis. Okaze de la unua renkontiĝo kun la maorioj mortis kvar maristoj, kaj verŝajne ankaŭ inter la maorioj estis viktimoj.

Aliaj aŭdmaterialoj rakontas, kiel Michiel de Ruyter kontribuis al la transatlantika komerco de sklavoj per konkero de okcident-afrikaj fortikaĵoj apartenantaj al la angloj, kaj kiel sabrobatemulo Joost van Trappen Banckert^5 najlfiksis 250 vivajn portugalojn al sia ŝipo por ektimigi sian malamikon. Oni rakontas ankaŭ, kiel Jacob van Neck^6 povis intertrakti kun la java sultano (kvankam pli frue li kidnapis la reĝon de Madagaskaro por ekhavi provianton).

Agoj de nova konsilantaro

Oni anstataŭigis la amsterdaman komisionon pri stratnomoj – post naŭdek jaroj da funkciado – per konsilantaro, kiu atentas pri diverseco kaj inkluziveco.

En la nova kvartalo IJburg oni forstrekis nomojn de geŭzoj^7 (kiuj rolis en la sendependiga milito kontraŭ Hispanio) kaj ŝovis antaŭen kontraŭkoloniajn batalintojn, kiel ekzemple indonezian juristinon kaj kuracaan verkiston. Oni ne forskrapis la nomojn de polemikaj iamaj herooj, sed oni aldonis tiurilatan informon.

1. Cornelis de Houtman (1565-1599) estis nederlanda maristo kaj esploristo, kiu malkovris novan vojon inter Indonezio kaj Eŭropo.

2. Abel Janszoon Tasman (1603-1659) estis nederlanda maristo, esploristo kaj komercisto. Li famiĝis pro siaj vojaĝoj okazintaj inter 1642 kaj 1644.

3. Michiel Andriaenszoon de Ruyter (1607-1676) estis nederlanda admiralo, kiu partoprenis en la unua milito angla-nederlanda. Interalie, li venkis en la Batalo de Kvar Tagoj, kaj atakis Midway.

4. Willem Ysbrandtszoon Bontekoe (1587-1657) estis ŝipestro de la Nederlanda Orient-Hinda Kompanio (VOC), kiu faris nur unu vojaĝon por la firmao.

5. Joost van Trappen Banckert (1597/1599-1647) estis nederlanda vicadmiralo, kiu laboris la plej grandan parton de sia velvivo ĉe la admiralaro de Zelando.

6. Jacob Corneliszoon van Neck (1564-1638) estis nederlanda mararmea oficiro kaj esploristo, kiu gvidis la duan nederlandan ekspedicion (de 1598 ĝis 1599) al Indonezio.

7. Per la termino „geŭzoj” en la komenco oni indikis la nederlandajn kontraŭulojn de la hispana reĝo Filipo la 2a. Poste la termino referencis al la partizanoj, kiuj surtere aŭ surakve kontraŭbatalis la hispanojn.

Kees NEEFT

Nederlando

Kees Neeft estas emerita instruisto kaj administristo en lernejoj. Naskiĝis en 1942 kaj loĝas en Leiderdorp, apud Leiden, en Nederlando.

Ekonomio

FRANCIO

Historia kastelo komercas

En Francio, la kastelo Chambord [ŝanbór] estas inter la plej famaj en la luara valo. Ĝi ofte aperis en diversaj filmoj, ĉar ĝi vere aspektas fabeleca. La parko, ĝardenoj kaj kastelo kovras 5440 hektarojn. La tuto estas ĉirkaŭita de muro, kiu longas 32 kilometrojn.

Iom da historio

En 1491 la lokon aĉetis la franca reĝo Karlo la 8a. En 1519 la reĝo Francisko la 1a decidis la ekkonstruon. De tiam la kastelo apartenis al diversaj proprietuloj. Jam en 1840 la unua ĝenerala inspektoro pri historiaj monumentoj, la verkisto Prosper Mérimée, enskribis ĝin en la liston de la francaj heredaĵoj. En 1981 Unesko igis ĝin „monda heredaĵo”. Ĝi nun apartenas al la ŝtato kun jura statuso de „establo publika industria kaj komerca” (établissement public à caractère industriel et commercial, mallongigite EPIC). Konservi kastelon en bona stato kostegas, do la kastelo Chambord devas mem trovi financadon.

Financado

Evidentas, ke vizitantoj multas kaj pagas enirbileton: tio kovras kvaronon de la enspezoj. Same pagas organizanto de ekspozicioj aŭ produktanto de filmoj. Organizi spektaklojn „sono kaj lumo” (france son et lumière, nomo de dumnoktaj spektakloj en historiaj lokoj, kiuj regule okazas en Chambord ekde 1952) venigas pagantajn spektantojn. Sed tio ne sufiĉas. Nur teni la ĉirkaŭantan muron en bona stato kostas 300 000 eŭrojn jare. Restaŭri 4500 historiajn objektojn en la kastelo kostas 100 000 eŭrojn jare. Prizorgi la kastelon, ĝin purigi ktp necesigas dungadon de 100 homoj. Por financi tion, la establo Chambord iniciatis tion, kio jam funkcias en Britio de jardekoj: produkti aĵojn kun la bildo, vendi etaĵojn ktp. Se vi jam vizitis Londonon, vi certe miris pri la granda nombro da tasoj aŭ aliaj aĵoj kun la portreto de la reĝino aŭ ŝiaj familianoj. Sekve la publika establo registris logotipon kun kronita salamandro (simbolo de la reĝo Francisko la 1a) kaj cervo. Vendado alportas 18 % de la enspezoj.

Komercado

La mastrumantoj devas pripensi kion produkti por vendi. Sekve, produktiĝas mielo. Vinberujoj estis jam plantitaj en la 18a jarcento; 14 hektaroj de speco Romorantin estis replantitaj en 2015 kaj produktas vinon. La vendo enspezigis unu milionon da eŭroj en 2019. La ĝardenoj kovras ses hektarojn. Tiuj laŭ la franca stilo estis restarigitaj kontraŭ 3,5 milionoj da eŭroj danke al financado de usona mecenato Stephen Schwarzman. La anglastilaj kovras 15 000 m^2, kaj en ili planata estas biologia legomĝardeno. La ĉirkaŭanta arbaro estas ekspluatata por ŝafaroj! Familioj ĝojas enaŭtiĝi por vidi (kaj foti) aprojn, cervojn, kuniklojn, birdojn kaj aliajn bestojn, kiuj libere vivas kaj vagas en la arbaro. Artistoj uzas la falintajn kornojn de la cervoj por fabriki etaĵojn (ŝlosilringojn k.s.)

Evidente la malnovaj kromkonstruaĵoj iĝis luksa hotelo. Ĝia konstruo kostis 16 milionojn da eŭroj, reakirotaj dum la sekvantaj 50 jaroj. Hotelo alportas 7 % kaj restoracio 12 % de la tuta enspezo. Sed imagu riĉan usonanon aŭ ĉinon, kiu povas fanfaroni, ke li tranoktis en franca kastelo aŭ imagu la plezuron tranokti en ĉambro kies fenestro malfermiĝas vid-al-vide de tiu bela kastelo! Invititaj estis diversaj turismagentejoj por diskonigi la eblojn. Ni esperu, ke malgraŭ la pandemio aŭ post ĝi, la hotelo normale funkcios.

Stimuli donacojn kaj kuraĝigi mecenatojn eblas laŭ strukturo „mecenato de kompetentaj entreprenoj”, kiu alvokas ne nur al donaco sed al specifa manlaboro: ekzemple unu miliono da eŭroj alvenis por restaŭrado de la ŝtuparo.

Sekve arto kaj mono kuniras. Ni simple invitas vin viziti la luaran valon en Francio, kie multas kasteloj, kaj ne maltrafi viziton de Chambord.

Renée TRIOLLE

Francio

Renée Triolle estas emerita instruistino de la rusa lingvo kaj uzas Esperanton de 1960. Ŝi estas la unua virino iĝinta vicprezidanto de UEA, kiun ŝi reprezentis en Unesko dum 20 jaroj.

Eseo

KARAKALPAKOJ

Tumultoj pro ĉiutagaj zorgoj

Kiuj estas karakalpakoj? La eta karakalpaka nacio vivas en la respubliko Karakalpakio en okcidenta Uzbekio. En Uzbekio laŭtakse loĝas ĉirkaŭ 800 000 karakalpakoj, el kiuj pli ol 500 000 en Karakalpakio. La karakalpakoj konsistigas nur unu trionon de la loĝantaro en sia propra respubliko. Iliaj lingvo kaj kulturo havas similajn trajtojn kun najbaraj uzbekoj kaj kazaĥoj. La malfacile prononcebla kaj longa nomo de ĉi tiu nacio signifas laŭvorte „nigraj ĉapoj” kaj venas de la tradicia kapkovrilo de la lokaj viroj.

La historio

Por kompreni la kialojn de la krizo, oni devas reiri 100 jarojn en la pasintecon, en la tempojn, kiam bolŝevikoj eksovetiigis la vastan regionon Turkestano. La Ĥiva Ĥanato, la hejmo de uzbekaj, turkmenaj kaj karakalpakaj triboj, ĉesis ekzisti en 1920 kun la venko de la tiel nomataj junaj ĥivanoj, subtenataj kaj regataj de moskvaj komunistoj. Post kiam la lasta ĥiva ĥano forkuris al Afganio, komunistoj establis duonsendependan Ĥorezman Popolan Respublikon, kiu malaperis en la profunda landlimreformo en 1924. Tiam la sovetia registaro kreis Karakalpakan Aŭtonoman Distrikton, kiun Moskvo eltranĉis el la regiono, al kiu ĝi apartenis dum miloj da jaroj, kaj alligis ĝin al Kazaĥa Aŭtonoma Soveta Socialisma Respubliko (ASSR). Kazaĥa ASSR formis tiam parton de Rusia Federacia Soveta Socialisma Respubliko, sekve Karakalpakio fariĝis parto de Rusio.

En 1930 la distrikto rekte subiĝis al Moskvo kaj foriris el Kazaĥio. En 1932 ĝia statuso kreskis, kaj Karakalpaka Distrikto fariĝis Karakalpaka Aŭtonoma Soveta Socialisma Respubliko, ankoraŭ kadre de la Rusia FSSR. En 1936 Moskvo fordonis Karakalpakan ASSR al Uzbeka SSR, kaj tiu decido restis senŝanĝa ĝis 1990.

Ondo de sendependiĝoj

Kiel ĉiuj aliaj sovetaj respublikoj en ĉiuj niveloj, Karakalpakio havis parlamenton, kiu nomiĝis Supera Konsilio. La karakalpaka parlamento surprize por ĉiuj aliĝis al la ondo de sendependiĝoj, kiu kreskis en la tuta Sovetio sekve de perestrojko, kaj en 1991 voĉdonis por la Deklaracio de Ŝtata Sendependeco. Tio ne signifis, ke Karakalpakio alvokis al Unuiĝintaj Nacioj agnoski la novan landon aŭ foriris el Uzbekio por ekzisti memstare. La parlamento unuflanke decidis levi la statuson de Karakalpakio al la sama nivelo kiel 15 sovetaj socialismaj respublikoj formintaj Sovetion. Laŭ la leĝo, tia deklaracio ne validis, ĉar la sola povo rajtigita por fari ŝanĝojn en la sovetia ŝtatkonstruo estis la Supera Soveto („Konsilio”) de Sovetio. Tamen la ŝanĝo mem gravegis por la karakalpaka memestimo – unuafoje kreiĝis tre malproksima, antaŭe neimagebla, sed nun jam sentebla, eblo por plena sendependeco – rajto, kiun havis nur 15 sovetaj respublikoj (almenaŭ teorie, enskribita en la konstitucio).

Referendumo

La parlamentanoj antaŭvidis ja la vojon por atingi sendependecon: popola referendumo de ĉiuj loĝantoj de Karakalpakio. La 11an de novembro 1991 la karakalpaka Supera Konsilio kreis postenon de prezidento de la Karakalpaka SSR. Tio ne daŭris longe, ĉar la 20an de junio 1992 sekvis nova-malnova reformo, kaj parlamentanoj likvidis la prezidentan postenon por fari la estron de la Supera Konsilio ĉefo de la respubliko.

Simboloj

Ĉiuj ĉi detaloj montras, ke en tiu freneza tempo ne gravis la estonta ŝtatfunkcieco, pri kiu neniu havis scion aŭ sperton – eĉ lokaj juristoj kaj politikistoj neniam profunde kaj objektive studis la teorion de ŝtatkonstruado, kaj tiaj konceptoj kiel disigo de potencoj, sendependa loka administrado, regado de leĝo ktp estis tute nekonataj kaj nekompreneblaj. Kio gravis, estis simboloj, nomoj kaj dokumentoj.

Alia demando estis la povo sendependiĝi. Karakalpakio neniam antaŭe estis sendependa, laŭ nunaj komprenoj de tiu koncepto, kaj neniam povis aŭ devis decidi por si mem pri ĉiutagaj ekonomiaj aŭ politikaj aferoj. La karakalpaka nacio ne havis tradiciojn de ŝtatiĝo. La naturkondiĉoj estas ege malfacilaj. Pli ol 85 elcentojn de la lando kovras sabla dezerto, kaj tia procentaĵo senĉese kreskas sekve de salventoj el Arala Maro aŭ, pli precize, el la malaperigita Arala Maro.

Ekologia katastrofo

Multaj jaroj da koloniado fare de la rusa kaj sovetia imperioj ligis la landon forte kaj neeskapeble al Rusio kaj Uzbekio, fakte tiel forte, ke la karakalpaka ekonomio ŝrumpis ĝis kotona kultivado kaj kripla nutraĵindustrio. Eĉ pli malbone, la kotona kultivado en la supra fluejo de Amudarjo senigis la tutan Karakalpakion de akvo kaj rezultigis ekologian katastrofon. La plej bona ilustraĵo de ĉi tiu afero estas la videbla, seka marfundo de Aralo kun starantaj rustiĝintaj fiŝkaptistaj boatoj.

Ĉu la cirkonstancoj povus esti pli malbonaj? Bedaŭrinde, jes. Dum sovetiaj tempoj la moskva armeestro establis sur unu el la aralaj insuloj kun esperiga nomo Reviviĝinsulo vastan biologian kaj kemian eksperimentejon. La regiono batalas kontraŭ la efikoj de ĉi tiu aktivado eĉ nun, pli ol 30 jarojn post kiam la rusia armeo forlasis la detruitan eksperimentejon lasante tie tunojn da mortigaj bakterioj kaj danĝeraj kemiaj substancoj.

Stranga necerteco

En 1991 kaj 1992 Karakalpakio troviĝis en stranga necerteco – nek sendependa lando, nek normala distrikto de Uzbekio. En 1993 la aŭtoritatoj en Taŝkento kaj Nukuso (ĉefurbo de Karakalpakio) subskribis interkonsenton pri dudekjara periodo, dum kiu Karakalpakio devos resti parto de Uzbekio, sed kun propraj parlamento, registaro kaj konstitucio, konservante la nomon de aŭtonoma respubliko. Ambaŭ flankoj konsentis okazigi en 2013 en Karakalpakio referendumon kun unu sola demando pri plena sendependeco aŭ daŭra unio sen iuj ajn tempolimoj. Kompreneble, dum la regado de la tiama prezidento de Uzbekio, Islam Karimov, neniu eĉ menciis, ke la tempo venis por plenumi la interkonsenton, kaj ĉio restis senŝanĝa.

Por kompreni la pensmanieron de la karakalpakoj indas emfazi, ke dum la lastaj tridek jaroj Karakalpakio ne vidis iun ajn separatisman aktivadon. Eĉ Daŭletbaj Ŝaŝmetov, la unua kaj sola prezidento de la respubliko, kiu ofte esprimis sian esperon pri la estonta karakalpaka sendependeco, neniam ekigis movadon aŭ partion por agi tiucele.

Kio kaŭzis la tumultojn?

Dum la ĉi-jara printempo la uzbeka prezidento anoncis komencon de reformo, sed la ideon prezentis publike ne li, sed lia partio, la reganta Liberal-Demokrata Partio de Uzbekio, la 16an de majo 2022. La sekvan tagon parlamentanoj el tiu partio, kun siaj kolegoj el la due plej granda partio Milij Tiklaniŝ (Nacia Renaskiĝo) transdonis la reformprojekton al la parlamentestraro, kaj jam la 20an de majo en la parlamento kreiĝis komisiono pri konstituciaj ŝanĝoj. La reformo oficiale startis la 24an de majo per publikigo de novaj proponitaj redaktaĵoj kaj amendoj por, kiel oni anoncis, plene malferma kaj larĝa popola diskuto.

Konstitucia reformo

Inter politikaj analizistoj regas konvinko proksima al certeco, ke la ĉefcelo de la konstitucia reformo estas plilongigo de la prezidenta periodo de la ĝisnunaj kvin jaroj ĝis sep, sed iu decidis plaĉi al la ŝtatestro kaj plifortigi la centran potencon de Taŝkento kaj senigi Karakalpakion de ĝia simbola aŭtonomeco. La proponitaj ŝanĝoj estis gravegaj. En la nuna 17a ĉapitro, kiu pritraktas sole Karakalpakion, ni legas interalie:

Artikolo 70: Suverena Respubliko Karakalpakio estas parto de Respubliko Uzbekio.

La suvereneco de Respubliko Karakalpakio estas protektata fare de Respubliko Uzbekio.

Artikolo 74: Respubliko Karakalpakio havu rajton forlasi Respublikon Uzbekio surbaze de tutpopola referendumo de la popolo de Karakalpakio.

La proponata teksto de Artikolo 70 estas: Respubliko Karakalpakio estas parto de Respubliko Uzbekio. Ĉiuj rajtoj kaj liberecoj sekurigataj en la Konstitucio kaj en la leĝoj de Respubliko Uzbekio estas sekurigataj sur la teritorio de Respubliko Karakalpakujo.

Kaj Artikolo 74: Respubliko Karakalpakio sur sia teritorio plenumas la leĝdonan, ekzekutivan kaj jurisdikcian potencojn, konforme al la Konstitucio kaj la leĝoj de Respubliko Uzbekio, la Konstitucio kaj la leĝoj de Respubliko Karakalpakio. La supera oficisto de Respubliko Karakalpakio estas la estro de la Ĵogargi Keneŝ (Parlamento) de Respubliko Karakalpakio.

Tio signifas, ke ĉiuj mencioj pri aŭtonomeco aŭ suvereneco malaperis, kaj la respubliko devus fariĝi ordinara regiono de Uzbeko, kun sensenca, malplena konstitucio kaj marioneta parlamento. La 26an de junio karakalpakaj sociaj amaskomunikiloj ekpleniĝis per koleraj kaj furiozaj komentoj kaj alvokoj al protestoj kontraŭ la proponataj ŝanĝoj. Neniu oficisto, nek en Nukuso, nek en Taŝkento, reagis.

Kio okazis poste?

La 1an de julio centoj da homoj kolektiĝis sur la stratoj de Nukuso kun karakalpakaj flagoj en la manoj kaj protestsloganoj kontraŭ la konstituciaj amendoj. Daŭletmurat Taĵimuratov, sendependa ĵurnalisto, bloganto kaj senĉesa kritikanto de konataj uzbekaj personoj pri ties supozata malrespekta sinteno al la karakalpakoj, anoncis, ke li ricevis permeson de la aŭtoritatoj okazigi la 5an de julio pacan mitingon. Baldaŭ post ĉi tiu parolado civile vestitaj personoj kaptis lin. Li tamen restis en la policejo mallonge kaj povis reiri hejmen. Irante reen Taĵimuratov afiŝis kelkajn mesaĝojn en la amaskomunikilo Telegramo. En la unua li diris, ke li sentas sin sekura kaj fartas bone, en la dua li rakontis, ke iaj gravuloj el la ministrejo pri internaj aferoj telefonis kaj ĉantaĝis lin postulante, ke li tute ĉesigu sian aktivadon. Taĵimuratov sukcesis fari en la urba ĉefplaco paroladon kun la estro de la karakalpaka parlamento kaj ... malaperis.

Interreto blokita

Tiam komenciĝis mitingoj ne nur en la karakalpaka ĉefurbo, sed ankaŭ en multaj aliaj urboj. Indas mencii, ke forestis iuj ajn separatismaj sloganoj aŭ naciisma retoriko. Tuj la aŭtoritatoj limigis la aliron al Interreto, sed tio ne malhelpis la komunikadon inter la partoprenantoj. En la stratoj aperis aldonaj policaj kaj armeaj unuoj senditaj el aliaj uzbekaj regionoj. Samtempe ĉiuj informoj pri mitingoj kaj komenciĝantaj tumultoj estis blokataj. Laŭ longa tradicio, ankoraŭ de la sovetiaj tempoj, lokaj amaskomunikiloj silentis pri la situacio kaj montris multnombrajn elsendojn pri folkloro, dancoj kaj muziko. Aperis unua deklaro de la Ministrejo pri Internaj Aferoj, kie oni klarigis la kialon de la tumultoj: netaŭga kompreno de la konstituciaj reformoj en la respubliko.

Polico rebatas

Se juĝi el la mallongaj videaĵoj en Interreto, la ĉefa mitingo okazis apud la parlamentejo. La polico uzis fumbombojn, kaŭĉukajn kuglojn, akvokanonojn kaj larmigan gason. Multaj civiluloj estis vunditaj kaj – verŝajne – mortigitaj.

La 2an de julio la streĉiteco daŭris. Multaj homoj alvenis en Nukuso el ĉirkaŭaj vilaĝoj kaj – laŭ oficialaj raportoj – provis perforte okupi la flughavenon, malsanulejon kaj policejon. Haveblaj filmetoj montras, ke en tiu momento la amaso fariĝis agresema. En la ĉirkaŭaĵo flugis brulboteloj kaj ŝtonoj. Oni atakis policanojn kaj forprenis iliajn ekipaĵojn kaj armilojn. Ĉiuj ĉefvojoj al Nukuso estis blokitaj, neniu povis eniri la urbon aŭ forlasi ĝin. En ĉiuj vojkrucoj stariĝis kontroltransirejoj kaj multaj homoj trafis en policajn ĉelojn. Interreto, poŝtelefona reto, bankaŭtomatoj ne funkciis.

Ŝanĝproponoj nuligotaj

Vespere la karakalpakaj aŭtoritatoj anoncis, ke, laŭ kolektitaj informoj, la 1an de julio okazis puĉprovo fare de la homamaso kunveninta antaŭ la parlamentejo. Kaj la uzbekia prezidento, Ŝavkat Mirzijojev, kaj la ĉefministro, Abdula Aripov, alvenis en Nukuso, kie la prezidento anoncis, ke ĉiuj konstituciaj ŝanĝproponoj pri Karakalpakio estas nuligotaj. Dum eksterordinara kunveno kun karakalpakaj parlamentanoj Mirzijojev, videble montrante koleron, diris: „Vi mem proponis tion, vi mem voĉdonis por tio, vi mem akceptis tion, vi mem subskribis la proponon! Se io estis malĝusta, mi ĉiam pretas; kial neniu alvokis min por interparoli, por informi?” Samtempe sur la stratoj policanoj uzis armilojn kaj mortpafis multajn homojn.

Mortintoj kaj vunditoj

La 3an de julio la uzbeka prezidento deklaris krizostaton por unu monato, kun vespera kaj nokta elirmalpermeso. La 20an de julio la aŭtoritatoj antaŭtempe nuligis ĝin. La prezidento revenis al Taŝkento, sed la saman tagon flugis reen al Nukuso por gazetara konferenco, kie li agnoskis la morton de pli ol dek civiluloj kaj kelkaj policanoj, samtempe akuzante la homamason pri detrua agado kaj agresemo. Laŭ oficialaj informoj, dum la tumultoj 18 homoj mortis (poste la nombro kreskis ĝis 21, ĉar tri homoj mortis pro vundoj en malsanulejo), 243 homoj suferis diversajn vundojn, inter ili 38 policanoj, kaj 516 homoj estis arestitaj. La oficialuloj deklaris, ke en la sango de plej multaj mortigitoj troviĝis narkotaj kaj alkoholaj spuroj. La prezidento mem opinias, ke la tumultoj ne okazis spontanee, sed estis pretigataj de eksteraj fortoj dum multaj jaroj ...

Ĉiutagaj zorgoj gvidis al tumultoj

La tumultoj kaj malordo en Karakalpakio okazis, ĉar iu en Taŝkento volis fari politikan donacon al la prezidento kaj tute ne komprenis la situacion en la aŭtonoma respubliko. Fiksante, ke la ĉapitro pri Karakalpakio en la konstitucio ne estas ŝanĝota, la prezidento kuracis la simptomaron, sed ne la malsanon. La uzbeka prezidento tre bone scias, ke neniuj eksteraj fortoj volis malstabiligi la landon, kaj neniu dum longaj jaroj pretigis la tumultojn, kies kialoj estas pli multaj kaj pli facile kompreneblaj, eĉ por politikistoj.

La homoj laciĝis de la multaj problemoj de la ĉiutaga vivo – senlaboreco, malriĉeco, korupto, senĉesa ekonomia krizo, senpuneco de lokaj aŭtoritatoj, oficiale disvastigataj mensogoj ktp. Ampleksa senespero kompare kun interretaj bildoj de normala, kvankam eble ne riĉa, sed almenaŭ sata, vivo en aliaj landoj, naskas frustriĝon kaj streĉon, kiujn la homoj ne plu povas elteni. La ellasilo povas esti kio ajn, eĉ malgranda kialo, kaj la ŝtato devas tuj ege klopodi por reatingi fragilan pacon kaj neniam sukcesas fari tion sensange.

La protestondoj okazintaj januare en Kazaĥio, maje en taĝika Monta Badaĥŝano kaj julie en uzbeka Karakalpakio, montras, ke tiaj sentoj estas komunaj en la tuta regiono, kaj sen veraj politikaj kaj ekonomiaj reformoj tumultoj fariĝados pli kaj pli oftaj, pli kaj pli perfortaj, pli kaj pli malfacile subpremeblaj.

Maksat KUDAJBERGEN

Spirita vivo

SLOVAKIO

Lasta pilgrimado de la kardinalo

Katolika Slovakio^1 estas profunde malĝoja. La 8an de aŭgusto 2022 forpasis Jozef Tomko, slovaka romkatolika kardinalo, ĉefepiskopo, religia verkisto, emerita prefekto^2 de la Kongregacio por la Evangelizado de Nacioj (1985-2001) kaj emerita prezidanto de la Papa Konsilio por Internaciaj Eŭkaristiaj Kongresoj (2001-2007). Laŭ multaj slovakoj li apartenis al la plej gravaj ekleziaj eminentuloj en la moderna slovaka historio. Li vivis kaj laboris en Vatikano 57 jarojn.

Juneco kaj lernejoj

Jozef Tomko naskiĝis la 11an de marto 1924 en la pitoreska slovaka vilaĝeto Udavské. Post mezlernejaj studoj en Slovakio li daŭrigis siajn studojn ĉe la Papa Kolegio de Sankta Johano Nepomuka kaj ĉe la prestiĝa Pontifika Laterana Universitato en Romo. Post sia ordiniĝo en 1949 li ne povis reveni al Slovakio pro la komunisma reĝimo kaj pro tio li restis labori kiel sacerdoto en Romo.

Religia multflankeco

Tomko dediĉis sin al la studo de pluraj profesiaj kaj teologiaj disciplinoj. Li defendis tri disertaĵojn. Li doktoriĝis pri teologio (1951), pri sociologio (1956) kaj pri juro (1961).

Kardinalo Tomko servis al sep papoj, komencante kun Pio la 12a kaj finante kun la papo Francisko. En 1958 la papo Johano la 23a aljuĝis al li la titolon de kamerlingo. Li estis inter la plej proksimaj kunlaborantoj de Johano Paŭlo la 2a, kiu en 1979 nomumis lin ĉefepiskopo kaj ĝenerala sekretario de la Sinodo de Episkopoj. Tio estis elmontro de speciala atento kaj kuraĝigo por kredantoj en Slovakio. En 1985 li iĝis prefekto de la Kongregacio por la Evangelizado de Nacioj kaj ankaŭ kardinaliĝis.

Ekde 2001 Tomko estis prezidanto de la Papa Komitato por Internaciaj Eŭkaristiaj Kongresoj. Li prezidis la Internaciajn Eŭkaristiajn Kongresojn en Guadalajara (Gvadalaĥaro, Meksiko, 2004), en la slovaka ĉefurbo Bratislavo (2005) kaj en la hispana urbo Murcio (2005).

Kardinalo Tomko verkis diversajn religiajn artikolojn kaj librojn. Lia plej fama libro nomiĝas Pri misiaj vojaĝoj^3 (slovake Na misijných cestách), en kiu li priskribas siajn personajn travivaĵojn kaj spertojn de katolikaj misiaj vojaĝoj tra la tuta mondo.

Fidela al Slovakio

En novembro 1989 venis velura revolucio, kiu ĉesigis la komunisman reĝimon en Slovakio. Sekvis politikaj kaj ekonomiaj reformoj renovigantaj demokration. Dum tiu periodo kardinalo Tomko venis al Slovakio por ordini novan slovakan episkopon, kio estis pozitiva elemento de la ŝanĝiĝanta sinteno de la ŝtato al la eklezio. En aprilo 1991 li eĉ parolis en la slovaka parlamento, kie en sia parolado li emfazis la revenon al la radikoj de la kristana pasinteco en Slovakio.

Forpaso kaj funebrado

Kardinalo Tomko forpasis la 8an de aŭgusto en sia privata loĝejo en Vatikano ĉirkaŭate de siaj plej proksimaj kunlaborantoj. Ĉar Tomko estis unu el la plej gravaj ekleziaj eminentuloj, estas kompreneble, ke la lasta adiaŭa kaj funebra meso por kardinalo Tomko okazis en la vatikana Baziliko de Sankta Petro kun la partopreno de la papo Francisko.

Poste, la korporestaĵoj de la kardinalo estis transportitaj per speciala aviadilo al Bratislavo, kie en la katedralo de Sankta Marteno adiaŭis lin miloj da slovakaj kredantoj.

La oficiala funebra ceremonio okazis en la Katedralo de Sankta Elizabeto en la urbo Košice, kie adiaŭis lin ankaŭ la tri plej altaj konstituciaj funkciuloj de Slovakio: la prezidantino de la respubliko, la prezidanto de la parlamento kaj la ĉefministro. Li estis entombigita la 16an de aŭgusto 2022 en la ĉefkripto de la katedralo apud grafo Francisko Rákóci la 2a^4, kiu estis regnestro de Hungario kaj Transilvanio.

La funebran ceremonion ĉeestis tri kardinaloj, pli ol 35 episkopoj kaj ĉefepiskopoj el Slovakio, Hungario, Ĉeĥio, Pollando kaj Ukrainio, ĉirkaŭ 350 pastroj, 80 monaĥinoj kaj multe da kredantoj.

Honorigoj

Kardinalo Tomko famigis Slovakion eksterlande kiel alta reprezentanto de la monda katolika eklezio. Ne mirinde do, ke li estis honorita per honordoktoreco en pluraj landoj de la mondo, ekzemple en Usono, Luksemburgo, Pollando, Argentino ktp.

En 2002 la tiama slovaka prezidanto Richard Schuster aljuĝis al Tomko unuaklasan ordenon de la Blanka Duobla Kruco pro lia kontribuo al la evoluigo de kulturo, edukado kaj humaneco en Slovakio. Li ricevis honoran doktorecon de tri slovakaj universitatoj. Ankaŭ la eksterlanda ministerio en 2009 aljuĝis al Tomko la Oran Ŝildon de la ministerio pri eksterlandaj kaj eŭropaj aferoj de la Slovaka Respubliko.

1. La lasta oficiala censo montris, ke romkatolikan kredon konfesas 55,8 % de la loĝantaro de Slovakio. (Vd.: Daŭras la maljuniĝo, MONATO 2022/04, p. 18)

2. En simpla civila senco, la prefekto estas samkiel ministro kaj la kongregacio estas samkiel ministrejo.

3. Vidu ankaŭ la anglan version: On Missionary Roads, 2007, ISBN 978-1586171650.

4. Francisko Rákóci (1676-1735) gvidis la libereclukton kontraŭ la habsburgoj inter 1703 kaj 1711.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio.

Libroj

Antologio de la estonteco

De kelkaj jardekoj plivigliĝas la debatoj pri la kulturaj roloj kaj valoroj de minoritataj grupoj ene de pli grandaj naciaj komunumoj. Ĉar tiu debato, en diversaj okazoj, tre ofte kuniĝas al defendo de politikaj sintenoj, same ofte ili rapide fariĝas defendo de naciismaj kaj/aŭ sendependigaj movadoj.

Kvankam tio estas tutmonda demando, kiu, en kelkaj landoj, rapide evoluas al intercivitanaj militoj, en Eŭropo ĝi akiras tute specifajn konturojn, ĉar la ekzisto de longtempe plene funkcianta kultura industrio potencigas la reton de diskursoj por kaj kontraŭ tiuj diversaj sintenoj, kio igas la plendojn kaj postulojn de tiuj minoritatoj, se ne pli perfortaj, certe pli bruaj ol en aliaj kontinentoj.

Malkomforto

En okcidenta Eŭropo – mi eĉ ne mencios orientajn landojn, ĉar tie la problemoj estas ja multe pli kompleksaj, kaj la „solvoj” multe pli drastaj – oni povas, sen troe pensi, memori almenaŭ tri homgrupojn, kiuj ĉiam manifestas sian malkomforton aparteni al la respektivaj landoj: skotoj rilate al Britio; eŭskoj rilate al Francio kaj Hispanio; kaj katalunoj denove rilate al Hispanio. Kaj tiu lasta meritas plian detaladon, ĉar multaj estas la distingoj inter ĝi kaj la cetera Hispanio.

Riĉa kosmopolita provinco

Historie parto de la antikva reĝolando de Aragono, Katalunio ĉiam estis, laŭ kulturo kaj lingvo, pli proksima al Provenco kaj eĉ norda Italio. Krome, ĝia Barcelono, la provinca ĉefurbo, ĉiam estis regiono turnita al mediteranea komerco, kun febra aktiveco en siaj havenoj. Tio transformis ĝin en la eble plej riĉan provincon de tuta Hispanio, kaj tio tradukiĝis al frua industriiĝo: jam fine de la 19a jarcento Katalunio estis la industria poluso de Hispanio, kio nur reliefigis la kulturajn malsimilaĵojn inter la provinco kaj Madrido, kiu tiam, pli ol hodiaŭ, celis centrigi kaj regi la landajn ekonomion kaj politikon. Kombino inter dinamika kaj ekstere orientita ekonomia vivo kun kultura proksimeco al alilandaj provincoj igis Katalunion la plej kosmopolita hispana provinco, kaj ankaŭ tiu kun ĝenerale pli alta vivnivelo.

Verki en la propra lingvo

Evidente tiuj kondiĉoj rapide tradukiĝis al sento pri ekonomia ekspluatado fare de la centraj potencoj, kaj subvalorigo de la propra kulturo ene de la nacia monokromateco trudata de Madrido. Ajnamomente estis konfliktoj inter ambaŭ sintenoj kaj projektoj. Kaj la unuaj trajtoj de tiuj konfliktoj aperis fine de la 19a jarcento, kiam diversaj katalunaj aŭtoroj ekverkis ne plu en la hispana, sed en sia propra lingvo.

Tri defioj

Unu el tiuj aŭtoroj estis „Victor Català”, nomo, sub kiu kaŝiĝis Caterina Albert i Paradis (1869–1966), la plej sukcesinta katalunlingva verkisto dum la komencaj jaroj de la 20a jarcento, kiu, vivante dum tiu historia periodo, devis alfronti samtempe tri defiojn: la unua, verki en la kataluna, kio certe malpligrandigis ŝian legantaron; la dua, esti virino en lando kaj tempo, kie „virina (io ajn)” estis ideo tute nekomprenebla, sed certe kapabla rekte sendi iun al la infero. La tria defio estis eĉ pli subtila, sed ankaŭ la plej kaptila: ŝi vivis en literatura fazo, kiam kaj la realismaj, kaj la naturalismaj modeloj de la romano, kaj eĉ la romana ĝenro, alfrontis veran krizon elmontrante sin jam elĉerpitaj en siaj kapabloj aldoni ion novan al literaturo.

Tamen, ŝia romano Soleco, unuafoje eldonita en 1905, fariĝis, ekde tiam, vere sukcesa kaj referenca verko de la kataluna literaturo, kaj ne nepre pro tio, kion ĝi rakontas – kvankam tio tute ne estas neglektinda: ĉar finfine temas pri virino ŝanceliĝanta inter du komplete malsimilaj vivmanieroj, ĉiu kun siaj plezuroj kaj ĉagrenoj – sed pro tio, ke, en ĝi, la aŭtorino registris la kamparanajn parolmanierojn de la kataluna lingvo. Tiu furora romano, kiu katapultis la nomon de Caterina al la kataluna parnaso, estis esperantigita de Josep Ventura i Freias kaj eldonita nialingve en 1967, ĝustatempe por ĉeesti, kiel ekzemplo de kataluna rezistemo, la Madridan UK-on de 1968, kies patrono estis la hispana kaŭdilo Francisko Franko, persekutanto de ĉiaj minoritataj lingvoj en Hispanio.

Poezia prozo

Tiu simpla, eble nerimarkita ago, sed kun politika signifo, eble jam sufiĉus, por ke oni salutu la eldonon, fare de Kataluna Esperanto-Asocio, de Antologio de Soleco kaj aliaj rakontoj, kiu kunigas, al antologio de kelkaj ĉapitroj de tiu verko, aliajn tekstojn de la sama verkistino, disperse esperantigitaj de aliuloj. Kaj, inter ili, ni trovas Fabelon serenan, en kiu Caterina tre lerte kunigas kaj klasikan mitologion kaj modernan poezion, ĉar ŝi rakontas la miton pri Endimiono, uzante dekunusilabajn kaj, jen la novaĵo!, senrimajn versojn. Tiu interesa poemo ne povus esti esperantigita, krom se la tradukinto uzus kvinjambajn versojn, kiuj krom esti verso neekzistanta en la antikva poezio, rezultigus ion tre monotonan. Tiel, la saĝa decido de la esperantiginto, Josep Grau Casas, estis reverki ĝin per la ege malofta poezia prozo, kiu donas tre interesan efekton, kaj kiu delicigus poetojn, kiuj, komparante ambaŭ versiojn – ĉar tiu nova eldono estas ankaŭ dulingva! – certe havos bonajn ideojn por estonta poeziado.

Kultura individueco

Sed la du finaj rakontoj de la antologio – „Anstataŭigo”, tradukita de Josep Ventura i Freias; kaj „Rezignacio”, tradukita de Estanislau Pellicer – estas plej interesaj por tiuj, kiuj volas konstati la kulturan individuecon de Katalunio, kaj ankaŭ por tiuj, kiuj emas analizi la manieron, laŭ kiu „Victor Català” ironie elektis masklan vidpunkton por elmontri la inan kondiĉon de katalunaj virinoj en la tiama socio. Sed oni ne atendu akre feminisman sintenon ene de tiuj rakontoj, kelkfoje nura priskribo de la socia realo estas pli trafa ol flagagitado. Krome, estas interese, per tiuj rakontoj, ion ekscii ankaŭ pri la landinternaj kutimoj kaj moroj de tiu angula parto de Hispanio.

Konklude, oni povas aserti, ke la verko de Caterina/Victor estas interesa ne nur pro tio, kion ĝi rakontas; sed ankaŭ pro tio, kion ĝi anticipas: la serĉadon, ene de striktaj limoj, de novaj literaturaj esprimformoj; la ina vidpunkto, kapabla tute ŝanĝi la interpretadon de la tekstoj mem, kaj la bildigon de la tiam (kruda) realaĵo. La enhavo de ŝiaj rakontoj estas kvazaŭ vizio de la estonteco, kaj tio ja ne estas malmulto, ĉu ne?

Tiun antologion kompletigas la prezento farita de Abel Montagut, kaj la tre instrua enkonduko de Margarida Casacuberta, kiuj malfermas por ni multon el la signifo de la tekstoj mem, kies (re)publikigo ene de la Coŀlecció Jaume Grau Casas estas ĝusta kaj celtrafa decido de KEA, kiu ĉiam diligente agadas por disvastigi en Esperantujo la interesajn perlojn de sia propra kulturo.

Fernando PITA

Victor Català: Antologio de Soleco kaj aliaj rakontoj. Eldonis: Kataluna Esperanto-Asocio, 2022. Coŀlecció Jaume Grau Casas, 3, 144 paĝoj. Broŝuro. ISBN 978-84-125434-1-4.

Estas krokodiloj, ne naĝu ĉi tie!

Ĉu vi aŭdis pri la tetuma, oficiala lingvo en Orienta Timoro? Ĉu pri la davana? Se ne, serĉu ilin en Vikipedio sub la nomo Uab Meto. Kaj mi aŭdacas supozi, ke ankaŭ la nomo kupanga ne diros multon al vi, malgraŭ tio, ke ĝi estis lingvo de grava urbo en la tempoj de la nederlanda koloniado.

Tamen, ĉar vi estas esperantisto kaj interesiĝanto pri lingvoj, vi certe esploros pri ili kaj malkovros la lingvan riĉecon de la insulo Timoro kaj ankaŭ povos lerni iom pri tiuj lingvoj el la recenzata frazlibro. Krome, se vi estas politike kontraŭimperiisma, vi povos ĝoji, ke malgraŭ la premoj de Aŭstralio kaj de la tuta anglalingva mondo, oni deklaris oficialaj lingvoj de Orienta Timoro la portugalan kaj la lokan tetuman kaj ne la anglan. La Monda Banko ankoraŭ provas bedaŭri pri tio en sia raporto pri klerigado en Orienta Timoro.

Frazaroj, ne nova fenomeno

Nun, pri frazlibroj la opinioj de lingvoinstruistoj estas malsamaj, kvankam la publiko ŝatis ilin de la plej frua antikveco. Ŝajnas, ke la unuaj aperis en la unua jarmilo de nia komuna erao laŭ la Silka Vojo kaj prezentis al ĉinaj komercistoj utilajn frazojn en la sanskrita por uzo ĉe la fino de la vojaĝo. La unuaj presitaj frazlibroj en Okcidento aperas fine de la 15a jarcento, ekzemple Good Boke to Lerne to Speke French (proksimume 1493-1496). Vi rekonos la titolon Bona libro por lerni paroli france en la tiama skribmaniero de la angla.

Zamenhof mem ne hezitis meti ekzemplojn de pretaj esprimoj en la Fundamentan Krestomation, en la ĉapitreton Korespondado Komerca (cetere verkitan de L. de Beaufront antaŭ la granda skismo).

Por ĉiuj situacioj

Tamen ni venu nun al ĉi tiu frazlibro. Ĝi estas tiel vasta, ke vi trovos en ĝi frazojn por ĉiuj situacioj. Kiam recenzantoj volas primoki frazlibron, ili kutime eltrovas unu aŭ du frazojn klare neutilajn por normala homo kaj invitas la legantojn ridi pri ili. Temas pri facila ekzerco, aplikebla ankaŭ al ĉi tiu libro. Tre neverŝajne aĉetonto de la libro estos en situacio bezoni la frazon en paĝo 116: „Mi bezonas pastoron, kiu parolas la davanan” = en la davana: Au parlu' uispaer amolok Metô. Kaj krome iu superatenta pri lingvo politike ĝusta povus akuzi ĉi tiun libron antaŭ Unesko pro la frazo en paĝo 147: „Foje la instruistoj batas la studentojn” pro incito al rompo de infanaj rajtoj.

Ĉi tiu libro ne havas nur frazojn. Ĝi havas serion de aldonaĵoj, kiuj estas tre utilaj al tiuj, kiuj volas iom malkovri la lingvojn, en kiuj aperas la frazoj. Temas pri komparaj tabeloj de pronomoj kaj nombroj en la dek lingvoj. Se vi iom atente legos ĝin, vi vidos, ke en Indonezio oni ne havas nian distingon laŭ sekso inter li kaj ŝi, sed havas aliajn distingojn, ekzemple inter inkluziva kaj malinkluziva ni. Se en Usono kaj ĝia imperio, inkluzive de Esperantujo, oni parolus la indonezian, nun ne furorus la batalo pri ri sed batalo pri ni, kaj mi proponus la formojn nurni kaj nikune por respektive la malinkluziva kaj inkluziva formoj. „Nurni, la esperantistoj, zorgas pri Esperanto dum nikune, ĉiuj eŭropaj civitanoj, devas zorgi pri multlingveco en Eŭropo”.

Kvinlingva

Sekvas kvinlingva (esperanta, indonezia, angla, davana, tetuma) vortolisto dividita laŭ la samaj tem-fakoj de la frazoj, kaj kvarlingva listo de landonomoj (la samaj sen la angla), kaj librolisto en la davana lingvo, el kiuj kelkaj estas verkoj aŭ tradukoj de la sama aŭtoro de tiu ĉi libro.

Ĉu do ĉio estas en ordo en la plej bona frazlibro el ĉiuj frazlibroj de la mondo? Mi povas juĝi nur pri la itala kaj Esperanto kaj ne pri la indoneziaj lingvoj. Mi rimarkis nur kelkajn tre malmultajn esprimojn en Esperanto, kiuj ne kongruas kun la normala uzo en Eŭropo. Ekzemple, la studentoj batataj fojfoje de la instruistoj verŝajne ne estas studentoj en universitato, laŭ la difino en PIV: „Persono, studanta en universitato aŭ alia simila supera lernejo”. Eble la intenco estis paroli pri „lernejanoj”. Mi mem estis en elementa lernejo, en kiu la instruisto havis bastoneton por bati la manojn de infanoj, kiuj ne faris la hejmtaskojn aŭ miskondutis iumaniere. Cetere vi ne kredos, ke la unua lando en la mondo, kiu forigis korpajn punojn por infanoj, estis Pollando en 1793, dum la politike ĝustaj kaj homrajtaj landoj kiel Britio deklaris ilin malpermesataj en ĉiuj lernejoj, inkluzive la privatajn, per diversaj leĝoj nur inter 1996 kaj 2003, esence hieraŭ, kaj en la sudaj ŝtatoj de Usono ili ankoraŭ estas permesataj.

Alia esprimo, kiu, laŭ mi, ne funkcias en Esperanto, estas „civila servisto” por tio, kion oni normale nomas „ŝtata aŭ publika oficisto”. Tamen evidente temas pri detaletoj, kiuj neniom forprenas de la meritoj de la frazaro.

Unu el tiuj meritoj estas malkovri al la leganto, ke la mondo kaj la lingvoj estas variaj. Ekzemple, en Esperanto, kiam oni foriras, la foriranto diras „Adiaŭ!”, kaj la restanto same diras „Adiaŭ!”. Sed tio devas aspekti tiel eksterordinare al indonezianoj, ke en paĝo 180 vi trovas du seriojn de tradukoj por la sama vorto en la du situacioj.

Lasta rekomendo: aĉetu la libron kaj lernu parkere en ĉiuj lokaj lingvoj la frazon „Estas krokodiloj, ne naĝu ĉi tie” Tio povos savi al vi la vivon!

Renato Corsetti

Yohanes Manhitu: Multlingva frazlibro (reviziita kaj pligrandigita eldono). Eldonejo Libera, Antverpeno, 2022. 240 paĝoj.

Historio

ESEO

Kiel ekas militoj?

Ordigante malnovajn paperojn, mi trovis en miaj manoj la majan numeron de MONATO 2014, sur kies antaŭa paĝo estas milita tombejo kun demando „Kiu kaŭzis la unuan mondomiliton?”. Lenio Marobin, la aŭtoro de la artikolo, konkludis: „Historiistoj revenis al la argumentoj de la intermilitaj jaroj. Nun la fokuso estis la rolo de Rusio kaj Francio en la komenco de la milito kaj la demando, ĉu la brita registaro vere estis faranta ĉion eblan por eviti la militon en 1914”.

Proksimume en la tempo, en kiu estis verkita tiu artikolo, mi mem komencis esplorojn pri la kaŭzo de tiu milito. Mi neniam sentis, ke mi komprenas ĝin, ekde miaj infanaj jaroj. Ankaŭ Zamenhof je sia morto kvardek jarojn pli frue estis nekomprenema pri la kaŭzo de tiu milito.

Sortimento da mensogoj

Mi ĵus akiris faksimilan kopion de la libro Falsehood in war-time (Falsado en milita tempo) eldonita en 1928, kun subtitolo „Enhavanta sortimenton da mensogoj, kiuj cirkulis tra la nacioj dum la Granda Milito”. La aŭtoro, Arthur Ponsonby, estis unu el la kvin britaj parlamentanoj, kiuj voĉdonis kontraŭ la militdeklaro kontraŭ Germanio en 1914.

Li priskribas diversajn celojn de mensogado, ĉefe por konfuzi la malamikon kaj por gajni la entuziasmon de la propraj civitanoj. Sed por mi la plej interesa parto estis la mensogoj, kiuj aperas antaŭ la komenco de la milito. Kiel atentigis ankaŭ Zamenhof, ordinaraj homoj volas nur vivi en paco, ili ne ŝatas la buĉadon de militado. Kaj do oni povas vidi, ke sen ŝtata mensogado de unu flanko aŭ la alia, eĉ ne komenciĝus milito.

Sekretaj traktadoj

La ĉefa mensogo aperis kiel serio da neadoj ekde 1911 pri sekreta traktato inter Britio kaj Francio en okazo, ke Francio estus atakita de Germanio. La gvidanto de la Konservativa Partio, Bonar Law, diris en la parlamento la 18an de julio 1918: „Estas dirite – kaj mi opinias, ke tre verŝajne tio estas vero – ke, se Germanio estus sciinta kun certeco, ke Britio partoprenos en la milito, la milito tute ne estus okazinta.” La 8an de februaro 1922 parlamentano O'Connor asertis: „Ĝi ne devintus esti sekreta”, kaj Neville Chamberlain, kiu pli poste kiel ĉefministro provis eviti duan mondmiliton, respondis: „Mi konsentas. ... Se niaj devoj estus konataj kaj estus definitivaj, estas almenaŭ eble, kaj mi opinias verŝajne, ke milito estus en 1914 evitita.”

Citaĵoj

La 17-paĝa enkonduko de tiu libro estis plenplena de priskriboj pri mensogoj, kiujn oni atendu en milita tempo. Kvankam la libro temis pri la Granda Milito, la tuto povus esti verkita hodiaŭ rilate al la nuna malpaco en Ukrainio. Jen kelkaj citaĵoj.

„Se estus dirita la vero ekde la komenco, estus neniu kialo kaj neniu volo por militado.” „En milita tempo manko de mensogado estas neglekto, dubado pri mensogo estas misfaro, deklaro de la vero estas krimo.” „En estontaj militoj ni nun antaŭvidu novan kaj multe pli efikan instrumenton por propagando – la registaran regadon de teledissendado.” „Kiam la homoj de unu lando komprenos, kiel la homoj en alia lando estas trompitaj, same kiel ili mem, en milita tempo, ili ĉiuj pli emos simpatii kun ili kiel viktimon ol ilin kondamni kiel krimulojn, ĉar ili komprenos, ke ilia krimo konsistis nur el tio, kion ilia registaro kaj la gazetaro prezentis al ili kiel veron.”

En septembro 2012 la usona ideofabriko The Washington Institute for Near-East Policy (La Vaŝingtona Instituto por Proksim-Orienta Politiko) okazigis forumon sub la titolo „Kiel konstrui uson-israelan kunordigon pri prevento de irana nuklea trarompo”. Oni diskutis, kiel Usono iniciatu militon kontraŭ Iranon. La direktoro pri esplorado Patrick Clawson klarigis: „Mi honeste opinias, ke krizoiniciatado estas vere malfacila, kaj estas por mi tre malfacile vidi, kiel la prezidento de Usono povas igi nin eniri militon kun Irano.” Tion sekvis kelkaj ekzemploj de „la tradicia maniero, laŭ kiu Usono eniras militadon”. Li konkludis: „Do, se efektive la irananoj ne kompromisos, estus plej bone, se la militon komencus iu alia. [rido]”

Fine li sugestis: „Mi volas diri, vidu, homoj, iranaj submaraj ŝipoj de tempo al tempo subiĝas. Iun tagon unu el ili eble ne supreniros. Kiu scius la kialon? [rido] Ni povas fari diversajn aferojn, se ni deziras pliigi la premon. Mi ne konsilas tion ... Ni estas en la ludo de uzo de kaŝaj rimedoj kontraŭ la irananojn. Ni povus fariĝi pli abomenaj ol tio.”

Ili evidente ne plu eĉ sentas la bezonon tion fari kaŝe!

Iniciato

Tute klare estas, ke en milita tempo oni kredu nenion, sen kontroli ĉe ambaŭ flankoj. La 4an de aŭgusto ĉi-jare mi organizis kunvenon de mia londona grupo Keep Talking por fari ĝuste tion. Kun ĉirkaŭ 40 partoprenantoj en Londono ni diskutis rete kun tri rusoj en Rusio, pere de reta vidligo. La sesio estis komplete dulingva, kaj la filmeto pri tio nun estas enretigita^1. Tiu iniciato povus esti unika en la historio de militado, kaj espereble ĝi montras la vojon por estontaj kontaktoj inter ordinaruloj ambaŭflanke en militaj konfliktoj.

Tiamaniere eblas iomete kompreni, kiel militoj igas homojn konduti kiel bestoj. Se tiu ideo populariĝos, la ordinaraj homoj ekkomprenos pli bone, ĝuste kiel komenciĝas militoj, kaj kiel eventuale ili povas ĉesigi ilin.

Ian FANTOM

Britio

1. Keep Talking https://odysee.com/@iafantomo:c/keeptalking_2022-08-04.

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 43a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 159 korespondantojn en 47 landoj kaj abonantojn en 64 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato
• Instagram: RevuoMonato
• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo
• Telegramo: https://monato.telegramo.org
• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.

redaktoroj:
• Arto: Aleksej Salomatov, Moskvo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.
• Libroj: libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Massimo Ripani, Italio, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto mare aere bite

Argentino EUR 39 42 22,80
Aŭstralio AUD 99 104 58,20
Aŭstrio EUR 65 68 36,40
Belgio EUR 65 - 36,40
Bosnio-Hercegovino EUR 39 42 22,80
Brazilo EUR 39 42 22,80
Britio GBP 56 59 32,40
Bulgario EUR 39 42 22,80
Ĉeĥio EUR 52 55 31,20
Ĉinio EUR 39 42 22,80
Danio DKK 480 505 270
Estonio EUR 45 48 25,80
Finnlando EUR 65 68 36,40
Francio EUR 65 68 36,40
Germanio EUR 65 68 36,40
Grekio EUR 65 68 36,40
Hispanio EUR 65 68 36,40
Hungario EUR 45 48 25,80
Irlando EUR 65 68 36,40
Islando EUR 65 68 36,40
Israelo EUR 57 60 32,40
Italio EUR 65 68 36,40
Japanio JPY 9300 9700 5200
Kanado CAD 92 96 55,20
Kipro EUR 53 56 31,80
Koreio EUR 57 60 32,40
Kostariko EUR 39 42 22,80
Kroatio EUR 45 48 25,80
Latvio EUR 45 48 25,80
Litovio EUR 45 48 25,80
Luksemburgo EUR 65 68 36,40
Malto EUR 52 55 31,20
Nederlando EUR 65 68 36,40
Norvegio NOK 660 690 384
Nov-Zelando NZD 108 113 63
Pollando PLN 210 225 120
Portugalio EUR 57 60 32,40
Rusio EUR - - 22,80
Serbio EUR 39 42 22,80
Slovakio EUR 45 48 25,80
Slovenio EUR 53 56 31,80
Sud-Afriko EUR 57 60 32,40
Svedio SEK 695 725 390
Svislando CHF 82 88 49,20
Usono USD 78 82 46,80

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• El aliaj landoj per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be (Nur se vi havas bonhavon en via Paypal-konto. Se Paypal devas preni la monon el via kreditkarta aŭ alia konto, la pagokostoj estos altegaj).
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz
• Ĉina: Zhang Yan（张艳), Linyi shi, lanshan qu, taihe huayuan, CN-276000, Shandong sheng （中国山东省临沂市兰山区泰和花园）Poŝtel: 086-15376913078. Retadreso: 122309267@qq.com.
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Paula Niinikorpi. Rete: paula.niinikorpi@gmail.com.
• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de
• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, L. Giros 74-51, LT-06322 Vilnius-26, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Politiko

- GORBAĈOV

- Li igis la mondon pli bona

- Li ĝenis la marŝon al libereco

- BRITIO

- La avinjo forpasis

- KORSIKO

- Ĉu la insulo vojas al aŭtonomeco?

- GERMANIO

- Minoritatoj: nur supraĵe la situacio bonas

- ITALIO

- Batalo por la rajto morti

- ĈILIO

- Ne al la nova konstitucio

- Moderna vivo

- MANLABORADO

- Unikaj ornamaĵoj el plantaj semoj

- NEDERLANDO

- Ĉu maraj herooj?

- Ekonomio

- FRANCIO

- Historia kastelo komercas

- Eseo

- KARAKALPAKOJ

- Tumultoj pro ĉiutagaj zorgoj

- Spirita vivo

- SLOVAKIO

- Lasta pilgrimado de la kardinalo

- Libroj

- Antologio de la estonteco

- Estas krokodiloj, ne naĝu ĉi tie!

- Historio

- ESEO

- Kiel ekas militoj?

- Oklingva Proverbaro

- Anoncetoj

- Retbutiko renovigita

- Naturista vivo

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...