Monato 2022/10
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2022-09-05T22:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

El diplomatia vidpunkto

PACIFIKO

Ĉinio kaj Salomonoj: polemika interkonsento

La 19an de aprilo 2022 Ĉinio kaj Salomonoj oficiale subskribis interregistaran kadran interkonsenton pri sekureca kunlaboro. Kial tiu ĉi sekurecinterkonsento inter „geopolitika giganto kaj geopolitika nano” tuj vekis la intereson de la amaskomunikiloj kaj diplomatoj de la mondo? Juĝu mem!

Interkonsento

Laŭ la interkonsento Ĉinio povos, kun la konsento de Salomonoj, sendi siajn ŝipojn en ilian teritorion, replenigi provianton kaj brulaĵon, kaj interalterigi ĉinajn aviadilojn laŭbezone. Laŭ konkreta peto de la registaro de Salomonoj, ĉina polico povos ankaŭ esti deplojita en la insuloj por konservado de la publika ordo, protektante ne nur ĉinajn dungitojn sed ankaŭ la realigon de gravaj ĉinaj projektoj.

Internacia kritiko

La plimulto de la diplomatiaj kaj politikaj analizistoj opinias, ke la nova interkonsento povus profunde interrompi ekzistantan longtempan sekurecan kunlaboron en la regiono kaj subfosi ĝian stabilecon. Se diri simple kaj ĝenerale, ĝi ebligos al Ĉinio vastigi sian militan influon en la suda Pacifiko, kio povus konduki ankaŭ al nedezirinda armita konfrontiĝo inter Ĉinio kaj Usono en la estonteco. Krome, la interkonsento povas ankaŭ esti temo de politika lukto sur la enlanda politika scenejo de Salomonoj.

Tamen, Ĉinio kaj Salomonoj rifuzas kritikon pri la nova interkonsento pri sekureco. La ĉina ministrejo pri eksterlandaj aferoj certigas, ke la interkonsento inter Ĉinio kaj Salomonoj konformas al internaciaj juro kaj kutimoj kaj celas al neniu ajn tria parto. Ĝi estas subskribita surbaze de la principo de egaleco kun celo protekti publikan ordon, civitanajn vivojn kaj havaĵojn kaj helpi pri naturaj katastrofoj. Samtempe agas Salomonoj, emfazante, ke la intenco de la interkonsento ne estas peti al Ĉinio estonte, ekzemple, konstrui ĉinan mararmean bazon sur la insuloj.

Strategia graveco

Sed sur la geopolitika mapo de la mondo Salomonoj havas strategian gravecon, kio nur emfazas la pli vastajn geopolitikajn konsekvencojn de la subskribita interkonsento. Tion substrekas ekzemple ankaŭ la 80a datreveno de la Batalo de Guadalcanal 1 (aŭgusto 1942) en la dua mondmilito, kiu detruis usonajn kaj japanajn militfortojn kaj la vivon de multaj loĝantoj de Salomonoj.

Nova vidpunkto

La subskribo de la interkonsento montras ankaŭ, ke Usono kaj ĝiaj aliancanoj devos rekonsideri sian nunan eksterlandan politikon pri la pacifikaj insuloj (landoj) por malhelpi tiajn aŭ similajn interkonsentojn en aliaj partoj de la regiono. La unuaj novaj paŝoj en tiu ĉi direkto estas ekzemple la usona anonco en februaro pri tio, ke ĝi planas remalfermi sian ambasadejon en Salomonoj, kiu estas fermita ekde 1993. La aprila vizito de la usona diplomato kaj kunordiganto de hindoceanaj kaj pacifikaj aferoj, Kurt Michael Campbell, estas ankaŭ pruvo de la nova usona intereso pri ĉi tiu regiono.

Laŭ kelkaj diplomatoj Salomonoj estas modela ekzemplo de perditaj diplomatiaj ŝancoj. La tempo montros, ĉu diplomatio per siaj rimedoj povas konservi stabilecon kaj pacon en la pacifika regiono, aŭ estos nur silenta partoprenanto en ebla nova kaj nenecesa konflikto.

1. Guadalcanal estas la ĉefa insulo en la provinco Guadalcanal de Salomonoj. Sur tiu insulo situas la ĉefurbo de Salomonoj, Honiaro.

Julius HAUSER

Julius Hauser estas emerita ambasadoro. Lia tuta profesia vivo estas ligita kun diplomatio. Li laboris en diversaj altrangaj postenoj en la ministrejo pri eksterlandaj aferoj kaj eksterlande, i.a. en Japanio kiel eksterordinara kaj plenrajtigita ambasadoro de la Slovaka Respubliko. El Tokio li diplomatie kaj konsule kovradis kelkajn landojn en la pacifika regiono.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Politiko

MALKOLONIIĜO

Ukrainio ŝiras ligojn kun la Rusia Imperio

„Disfalas la rustiĝinta Rusia Imperio!”: ĉi tiuj patosaj vortoj apartenas al la ukraina disidento Vjaĉeslav Ĉornovil, kaj li ilin eldiris en sia parolado en 1990, antaŭ la disfalo de Sovetunio. Al persono, kiu ne konas la historion de Ukrainio, tio povas ŝajni stranga: ni parolas pri la disfalo de Sovetio. Kiel tio rilatas al la Rusia Imperio, kiu tiutempe ne plu ekzistis de multaj jardekoj?

Kaj Sovetunio kaj la Rusia Imperio estas, fakte, unu sama ŝtato, kun ĉefurbo en Moskvo kaj fortaj privilegioj por la rusa popolo. Sovetunio, kvankam surpapere ĝi estis unio de liberaj respublikoj, daŭrigis la imperian politikon de subpremado de aliaj popoloj, diskriminaciante iliajn lingvojn kaj kulturojn. La diktatoro Josif Stalin iam elparolis toston, en kiu li deklaris, ke „la rusa popolo estas la plej elstara nacio, kiu estas parto de Sovetunio”. Do, inter la „egalaj” popoloj, unu estis „pli egala”.

Ĝuste tion pensis Vjaĉeslav Ĉornovil, kiam li diris sian frazon pri la disfalo de la Rusia Imperio: por ukrainoj (same por ĉiuj aliaj etnoj koloniitaj de Rusio), la situacio neniel ŝanĝiĝis, kiam kun la alveno de la sovetia potenco la flagoj sur registaraj konstruaĵoj fariĝis ruĝaj.

Jelcin vana espero

La tuta mondo esperis la naskiĝon de demokratio kaj respekton de la identeco de la sklavigitaj popoloj en Rusio, kiam ekregis la reformanto Boris Jelcin. Bedaŭrinde tio ne okazis, kio evidentiĝis post la milito komencita de la Rusia Federacio en Ĉeĉenio, kaj poste en Kartvelio. Ankaŭ Ukrainio devis sperti la agreson de Rusio: unue en 2014, kiam ĝi okupis Krimeon kaj parton de orientaj regionoj, kaj poste en 2022, kiam Vladimir Putin lanĉis plenskalan invadon en Ukrainion.

La difino de Putin

Komencante ĉi tiun militon, Putin klopodis finfine enkonduki Ukrainion en la rusian influkampon. Li esprimis sin sufiĉe klare, kiam en siaj alparoloj antaŭ la invado li neis ukrainan ŝtatecon kaj deklaris ĝian nedisigeblon de Rusio: „Moderna Ukrainio certe devus esti nomita laŭ Vladimir Lenin. Li estas ĝia aŭtoro kaj arĥitekto”; „Por ni, Ukrainio ne estas nur najbara lando. Ĝi estas integrita parto de niaj propraj historio, kulturo kaj spirita spaco”.

Liaj aspiroj tamen havis la kontraŭan efikon. La agreso de la Rusia Federacio havis gravan influon sur la sintenon de ukrainoj al ĉio rusa, kio ĉirkaŭas ilin, kaj ankaŭ ekbruligis novan ondon de nacia konscio. Ukrainoj komencis amase rifuzi legi rusiajn amaskomunikilojn kaj literaturon, spekti filmojn kaj aŭskulti kantojn. Pli kaj pli da ruslingvaj ukrainoj komencas paroli la ukrainan lingvon en la ĉiutaga vivo. Penante kapti Ukrainion, Putin finfine forturnis la absolutan plimulton de la ukrainoj de alligiteco al Rusio kaj ŝanĝis la plej fervorajn rusemulojn en ukrainajn patriotojn. Ĉar vere: ĉu estas facile daŭre ami iun, kiu detruas vian hejmon kaj prenas la vivon de viaj amatoj?

La rusia armea agreso lanĉis novan, pli decidan etapon de malkoloniiĝo en Ukrainio. Magistratoj ĉie en Ukrainio, kun la plena aprobo de ukrainaj civitanoj, aktive ŝanĝas loknomojn asociitajn kun la rusa kolonia pasinteco. En multaj grandurboj, novaj stratnomoj komencis aperi anstataŭ nomoj laŭ Dostojevskij, Tolstoj, Mendelejev ktp. En la urboj de Ukrainio, monumentoj al Puŝkin estas malmuntataj same aktive kiel tiuj al Lenin.

Puŝkin ne kulpas

Oni povas diri, ke Puŝkin aŭ alia rusa figuro ne kulpas pri tio, ke la moderna Rusio faras militon kontraŭ Ukrainio, kaj ke ne utilas forigi ukrainajn stratnomojn kun rusaj rilatoj. Vaĥtang Kipiani, kartveldevena ukraina historiisto, respondas al tiu aserto: „Puŝkin estas signo, per kiu la Rusia Imperio kaj Sovetio markis la teritorion, kie ili establis sian potencon. ‚Aborigenoj’ devis senti sian malsuperecon antaŭ la granda imperia kulturo. La sola kialo, pro kio Puŝkin staris tie, estas, ke li estas ‚ruso’. Tia estis la kolonia politiko ne nur de la Rusia Imperio, sed ankaŭ de la brita kaj la franca”.

Tiaj decidaj agoj de la ukraina socio kaj la registaro koncerne la malkoloniadon de urbonomoj estas sendube reago al la rusia malakcepto de Ukrainio kiel suverena ŝtato kapabla fari decidojn kaj elekti sian propran vojon. Se Rusio ne montrus malkaŝe malamikan kaj imperian pozicion kontraŭ Ukrainio, la monumento de Puŝkin starus ankoraŭ longtempe en Ternopilo, kaj la Teatro de Rusa Dramo funkcius en Kijivo.

Samtempe ukrainaj stratoj daŭre havas la nomojn de rusaj disidentoj, kiuj defendis la ideon de libera Ukrainio. Ekzemple en Ivano-Frankivsko estas strato nomita honore al Andrej Saĥarov, kaj en Lucko al Valerija Novodvorskaja. Precipe per la vortoj de Novodvorskaja mi volas konkludi: „Mi estas konvinkita: se Ukrainio ne finos la vipuron en la formo de la rusa kvina kolono, tiam la vipuro finos Ukrainion”.

Okaze de la ukraina nacia festotago en Kijivo okazis „parado” de detruitaj rusiaj militiloj. Foto: DIONISIJ VINOHRADIV

Monumento en Kijivo pri la (iama) rusia/ukraina amikeco. Oni parte ĝin detruis, kaj restis la arko, nun nomita „Arko de la Libereco de ukraina popolo”. Foto: MASSIMO RIPANI

Dionisij VINOHRADIV

Ukrainio

NUKLEAJ ARMILOJ

Recepto por neniigi la planedon

En Vieno okazis de la 21a ĝis la 23a de junio konferenco de la ŝtatoj subskribintaj la Traktaton pri Abolo de Nukleaj Armiloj (TONA), kiu ekvalidis en januaro 2021. Ĝi unuafoje starigas konforme al la internacia juro malpermeson de posedo, uzo kaj minaco apliki nukleajn armilojn. Krom tio la traktato estigas bazon por nuklea malarmado.

En 2017 por la traktato voĉdonis 122 el 193 membro-ŝtatoj de la Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj. Ĝis nun 86 ŝtatoj subskribis kaj 65 ratifis ĝin. La traktato tamen estas malakceptita de naŭ nukleaj landoj: Usono, Britio, Francio, Rusio, Ĉinio, Barato, Pakistano, Israelo, Nord-Koreio. Ili plu fidas la principon de nuklea fortimigo. Neniu el la membro-ŝtatoj de NATO pretas aliĝi al ĝi.

Malarmado urĝe bezonata

Komence de la konferenco António Guterres, ĝenerala sekretario de UN, turnis sin per video-mesaĝo al la delegitoj. Li avertis pri la detrua forto de nukleaj armiloj. Guterres diris, ke la aktuala arsenalo el 13 000 nukleaj eksplodaĵoj estas, en mondo plena je konfliktoj kaj malfido, recepto por ebla detruo de la planedo. „Ni devas neniigi tiujn armilojn, antaŭ ol ili neniigos nin.”

Grava mejloŝtono

La prezidanto de Internacia Ruĝa Kruco, Peter Maurer, priskribis la novan traktaton kiel „gravan mejloŝtonon” en la malarmado. TONA certigas, ke la nukleaj armiloj ne plu estas traktataj el vidpunkto de sekureco, sed estas konsiderataj iliaj homaj efikoj.

Letero de la papo

Papo Francisko skurĝis la nukleajn armilojn en letero al la delegitoj kiel „malmoralajn, multekostajn kaj danĝerajn”. Vatikano „ne havas dubon, ke mondo sen nukleaj armiloj estas necesa kaj ebla.”

Nuklea ĉantaĝo

La aŭstra ministro pri eksterlandaj aferoj, Alexander Schallenberg, emfazis la urĝan bezonon de kompleta nuklea malarmado. Li akre kritikis la rusian prezidenton Vladimir Putin, al kiu li riproĉis nuklean ĉantaĝon lige kun la rusia agresa milito en Ukrainio.

Konvinko pri venko

Schallenberg estas konvinkita, ke la traktato fine venkos. La nukleaj potencoj ne volas cedi pri siaj armiloj, sed „la plimulto de ŝtatoj ne akceptas tiun logikon. La viena konferenco devas sendi fortan signalon, ke la Traktato pri Abolo de la Nukleaj Armiloj estas nova normo”.

La konferencon gvidis la aŭstra diplomato Alexander Kmentt. Li deklaris, ke la rezisto de la nukleaj ŝtatoj pruvas la signifon de la traktato. „Se ili opinius, ke ĝi ne gravas, ili ignorus ĝin.” Kmentt diris, ke la fino de la ukraina milito havos konsekvencojn por la estonta traktado de nukleaj armiloj.

Interkonsento pri helpo al viktimoj

En aldona interkonsento de TONA la viena konferenco determinis la tempolimojn, en kiuj la nukleaj potencoj devas rezigni pri siaj nukleaj armiloj, aŭ landoj, havantaj tiujn armilojn sur sia teritorio, devas forigi ilin, se ili estonte decidos subskribi la traktaton.

En du pliaj interkonsentoj aldonitaj al la traktato la konferenco difinis la naturmediajn agadojn en areoj malpurigitaj de nukleaj testoj kaj humanitaran helpon por viktimoj de estontaj aplikoj de nukleaj armiloj.

Evgeni GEORGIEV
korespondanto de MONATO en Aŭstrio

ŜINZO ABE

Amiko de Tajvano

La tuta mondo ŝokiĝis en julio, kiam la antaŭa japana ĉefministro Ŝinzo Abe estis murdita dum elekta kampanjo en la urbo Nara. Kvankam multaj landestroj en Azio esprimis sian kondolencon, la reagoj en Tajvano estis aparte rimarkindaj kaj sinceraj.

En la plimulto de la landoj en la regiono, kiuj antaŭe spertis japanan koloniadon, ekzemple en Ĉinio kaj Koreio, la loĝantaro ankoraŭ rigardas Japanion kun iu grado de malfido kaj malamikeco. Kontraste, la sinteno de tajvananoj (kaj aparte de la junuloj) al Japanio estas grandparte varma kaj laŭda. En opiniosondo en aprilo ĉi-jare 60 % de la respondintoj nomis Japanion sia plej ŝatata fremda lando.

Kontribuinto al la proksimiĝo

La tajvana prezidento Tsai Ing-wen montris tiun amikecan senton, respondante al la murdo. Ŝi priskribis Abe kiel „la plej firman amikon de Tajvano”, menciante liajn gravajn kontribuojn al la proksimiĝo de la rilatoj inter Japanio kaj Tajvano, dum li estis ĉefministro, kaj aparte la donacojn de vakcinoj kontraŭ la kronviruso, kiujn lia registaro faris dum la pandemio.

Japanio defendos Tajvanon

Dum multaj jardekoj la politiko de japanaj registaroj rilate al Tajvano estis malriskema kaj karakterizata de malemo ofendi aŭ provoki Ĉinion. Abe forĵetis tiun singardemon favore al multe pli klara subteno por Tajvano. Aparte grava estis lia doktrino, ke ĉina atako kontraŭ Tajvano estus minaco kontraŭ la nacia sekureco de Japanio. Tio signifas, ke okaze de milito Japanio povos kontribui al defendo de Tajvano sen malobservi la artikolon 9 de la japana konstitucio, kiu diras, ke la ŝtato rajtas uzi perfortajn rimedojn nur por sindefendo.

Senambigua subteno

Post sia demisio Abe daŭre argumentis por klara kaj forta subteno por Tajvano. Ekzemple, en aprilo 2021, kiam Ĉinio subite ekmalpermesis la importadon de ananasoj el Tajvano, kaj tial la tajvanaj ananaskultivistoj urĝe serĉis novajn merkatojn, Abe afiŝis bildon en Tvitero, kiu montris lin ridete tenanta tajvanajn ananasojn. Plej grave, li uzis sian grandan influon en la japana Liberal-Demokrata Partio, por ke liaj sukcedantoj daŭrigu la novan politikon rilate al Tajvano. En aprilo ĉi-jare li eĉ skribis opinian artikolon en Los Angeles Times, kie li argumentis, ke Usono ŝanĝu sian „strategian ambiguecon” kaj deklaru, ke ĝi defendos Tajvanon okaze de ĉina atako.

Rilatoj kiel heredaĵo

La proksimiĝo de la rilatoj inter Tajvano kaj Japanio do estas grava kaj daŭra parto de la heredaĵo de Abe kaj certigas, ke tajvananoj longe memoros lin kiel amikon de Tajvano.

ŚRADDHĀPA

Tajvano

ĈILIO

Imposta reformo kaj minado en Ĉilio

En Ĉilio minado estas unu el la plej grandaj kaj strategiaj sektoroj en la tuta lando. La temo estas grava ne nur por grandaj korporacioj: kontraŭe, prezoj de mineraloj aŭ minadaj strikoj ofte aperas en la ĉiutagaj babiloj de normalaj homoj, kaj laŭ populara saĝeco „kupro estas la riĉo de Ĉilio”.

La ombro de Pinochet

Kompreneble, tia graveco kreis politikajn kaj ekonomiajn konfliktojn pri ĝia regado tra nia historio. La eksproprietigo de la granda minadindustrio estis unu el la plej grandaj celoj de la registaro de Salvador Allende, kiu estis forigita de la prezidanteco per la perforta ŝtatrenverso de 1973. Dum la diktaturo de Augusto Pinochet oni privatigis multajn minejojn. Ankoraŭ nun la familio Pinochet ludas gravan rolon: Julio Ponce Lerou, bofilo de la diktatoro, estas daŭre nomata „Reĝo de litio” kaj estas implikita en skandalo pri falsaj fakturoj de la minada koloso SQM kaj kontraŭleĝa financado de politikistoj.

Ne nur kupro

Aktuale, Ĉilio estas unu el la plej grandaj produktantoj de kupro en la mondo. Ĉiujare, Ĉilio produktas pli ol 5 milionojn da tunoj, t.e. pli ol 25 % de la tutmonda kupra merkato. La graveco de nia internacia situacio kiel ĉefa minada lando ne estas limigita al ekspluatado de kupro, ĉar Ĉilio havas ĉirkaŭ 50 % de la mondaj rezervoj kaj 40 % de la produktado de litio.

Polemika diskuto

Nun la diskuto pri tio, kiel la ŝtato devas trakti la subterajn riĉaĵojn, estas polemika denove.

Unue, en 2021 la registaro de Sebastián Piñera aljuĝis kontraŭ pli ol 120 milionoj da dolaroj koncesion pri ekstraktado de pli ol 80 000 tunoj de litio al ĉina firmao BYD kaj ĉilia firmao Servicios y Operaciones Mineras del Norte. La 2an de junio 2022 tamen la Supera Kortumo de Ĉilio decidis haltigi la operacion pro postulo de indiĝenaj komunumoj de la regiono Atacama. La decido kreis diskuton pri la limoj de indiĝenaj rajtoj en iliaj teritorioj, kaj pri la konflikto inter mediprotektado kaj ekonomia evoluigo.

Imposta reformo

Due, la aktuala registaro de Gabriel Boric anoncis grandan reformon, kiu interalie plialtigas impostojn por la grandaj korporacioj. Tiuj, kiuj produktas inter 50 000 kaj 200 000 tunojn da kupro, pagos ne plu 1 % sed 2 % de la vendoprezo de mineraloj. La korporacioj produktantaj pli ol 200 000 tunojn pagos 4 %. Estos ankaŭ kroma nova imposto por profitoj de la vendo, kiu varias inter 2 % kaj 32 % depende de la prezo de kupro.

Laŭ la registaro de Boric, la reformo helpos financi elspezojn por edukado kaj sanservo, dum laŭ aferistoj ĝi povas haltigi la industrion kaj damaĝi la ekonomian situacion de Ĉilio en la estonteco.

Leonardo ARAYA

Ĉilio

Leonardo Araya estas studento pri sociologio.

ISRAELO

Protestoj dum politika krizo

Junie la registaro gvidata de Bennett-Lapid anoncis, ke en Israelo la 1an de novembro okazos nova voĉdonado: do baldaŭ la civitanoj estos vokitaj la kvinan fojon ekde aprilo 2019 elekti parlamenton. Rezulte de la kompleksa politika situacio la sociaj tensioj akriĝas.

La instruista laborista sindikato de Israelo Histadrut HaMorim, reprezentanta pli ol 160 000 membrojn, jam strikis en la fino de junio, postulante plialtigon de la instruistaj salajroj. Lastmomenta interkonsento evitis, ke la nova lernojaro komenciĝu per striko.

Ankaŭ HaHistadrut, kiu reprezentas ĉirkaŭ 800 000 laboristojn en la publika kaj privata sektoroj, postulas respondojn de la politikistoj: jam ekde 2018 oni plialtigis nek la salajrojn de la publika sektoro nek la minimuman salajron.

„Se mi ne vidos, ke la afero progresas, ni batalos”, diris Arnon Bar David, la estro de HaHistadrut, al la retgazeto Davar. „Ni devas ricevi signifan pligrandigon de la salajro, kiu estu bona respondo al la inflacio”. La taksata inflacio ĉi-jare estas ĉirkaŭ 4-4,5 %.

Laŭ Bar David la sindikato estis tre konscienca kaj kunlaborema dum la lastaj tri jaroj de politika krizo kaj pandemio. „Dum nur unu kvarono de la jaro, la ŝtato jam kovris la tutajn deficitojn de la pandemia epoko. Nun mi atendas, ke la ŝtato enigu sian manon en la poŝon kaj elspezu el la buĝetaj plusoj kaj donu al la laboristoj tion, kion ili rajtas ricevi”.

Nican Cvi KOHEN

Israelo

Moderna vivo

SOCIO

Rajto al reedziniĝo en Ĉinio

En la pli ol dumiljara feŭda Ĉinio, dum la tuta vivo virino havis nur unu edzon. Eĉ se la edzo tuj mortis post la geedziĝo, laŭ la moroj la virino ne rajtis edziniĝi denove, kaj ŝi vivis sian postan vivon kiel vidvino.

Tiam virinoj kutime faris nur hejmajn laborojn kaj ne povis gajni monon per tio. Post la fondiĝo de Ĉina Popola Respubliko la ĉina registaro kontraŭis la longtempan moron kaj leĝe donis al ĉiuj, ĉu viroj ĉu virinoj, egalan rajton al geedziĝo.

En la moderna vivo

Nuntempe virinoj havas la eblon labori samkiel viroj en diversaj postenoj, kaj post edziniĝo ili havas la saman rajton kiel la edzo en la propra hejmo. Tio signifas, ke virino ludas la saman rolon – ĉu en la socio ĉu en la hejmo –kiel la edzo. Kompreneble virinoj havas ankaŭ la rajton divorci, se ili sentas sin malkontentaj pri la edzo en la geedza vivo.

Kvankam en Ĉinio la vivkondiĉoj pli kaj pli boniĝas, ankoraŭ nemalmultaj homoj – precipe mezaĝaj – ne kontentas pri la koncerna edzo aŭ edzino, kaj divorco fariĝas la sola maniero eskapi el malfeliĉo.

Sekvoj kiel tajdo

Tamen divorco influas ne nur la geedzojn, sed ankaŭ iliajn gefilojn. Multaj homoj longtempe cerbumas por elekti la konvenan divorcotempon kaj tiel malgrandigi la influon al la gefiloj.

En Kantono – suda ĉina urbo ekonomie disvolviĝanta – laŭ nekompleta statistiko pli ol 600 gepatroj divorcis nur kvar tagojn post kiam ilia infano sukcesis en sia enirekzameno por la universitato 1. Tio okazas, ĉar tiam iliaj gefiloj estas plenkreskaj kaj ne bezonas multe da prizorgado fare de la gepatroj, do ili estas tre malmulte influataj de la divorco de la gepatroj. Ĝuste pro tio en Ĉinio oni diras, ke ankaŭ divorcado havas tajdon.

1. Lernantoj kun volo daŭrigi siajn studojn en universitato devas sukcesi en ekzameno post la diplomitiĝo en la gimnazia nivelo.

Xu JINMING
korespondanto de MONATO en Ĉinio

Xu Jinming estas emerita policisto, diplomito en armea universitato. Li laboris kiel tradukisto ĉe El Popola Ĉinio.

ORNITOLOGIO

Nova birdospecio en Slovakio

En julio 2022 slovakaj ornitologoj rimarkis unuafoje en norda Slovakio la ĉeeston de rokhirundo (science Ptyonoprogne rupestris), kiu tre malofte troviĝas en meza Eŭropo. Danke al oficiala esplorado konstateblis, ke la rokhirundo estas la 230a birdospecio nestanta en la lando.

La apero de rokhirundo en la slovaka montaro Malá Fatra^1 tre signife ŝanĝis la nordan geografian limon de la medio de tiu birdospecio, ĉar ĝis nun la plej proksima nestoloko estas trovita en la aŭstraj Alpoj.

Laŭ ornitologoj, la plivastiĝon kaŭzas la klimata ŝanĝiĝo. Rokhirundo estis trovita en Ĉeĥio en 2003 kaj denove en 2005. En Hungario troviĝis du ekzempleroj en 2020.

Karakterizaĵoj

Rokhirundo estas eta birdo el la familio de hirundedoj. Ĝi estas 14-15 cm longa kaj havas larĝajn pintajn flugilojn. Ĉi tiu specio vivas nur en la plej varmaj regionoj de Eŭropo (ekz. Ibera Duoninsulo, sudo de Italio, Grekio), en Mez-Oriento kaj suda Azio. Ĝi povas esti trovata ankaŭ en norda Afriko kaj la Araba Duoninsulo. Rokhirundoj reproduktiĝas en marbordaj klifoj kaj altaj montaroj, sur ŝtonaj muroj ktp.

Laŭ la Internacia Unio por Konservado de Naturo kaj Naturaj Resursoj (angle International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN)2, la monda populacio de rokhirundoj estas stabila en la lastaj jaroj, kaj la birdo troviĝas inter la malplej endanĝerigitaj birdospecioj en Eŭropo.

1. Malá (malgranda) Fatra estas la kvare plej alta montaro en Slovakio.

2. Internacia organizaĵo laboranta en la kampo de naturkonservado kaj daŭrigebla uzo de naturresursoj. Ĝi estas fondita en 1948 en Fontainebleau, Francio.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio.

SLOVAKIO

Urania reĝo

Eksterlande agnoskata kaj respektata, hejme preskaŭ nekonata, tiel oni povas koncize karakterizi la slovakon Štefan Boleslav Roman, kiu konkeris la mondon per sia celkonscia laboro kaj sinoferemo. Li fariĝis unu el la plej riĉaj kaj sukcesaj entreprenistoj en Kanado kaj estis konata ankaŭ kiel urania reĝo.

Roman naskiĝis la 17an de aprilo 1921 en malriĉa kampara familio en la malgranda vilaĝo Veľký Ruskov (hodiaŭ Nový Ruskov), situanta en nord-orienta Slovakio. Fininte siajn studojn en bazlernejo, li daŭrigis la studojn en agrikultura mezlernejo. Li interrompis la lernadon en la aĝo de 16 jaroj, kaj en 1937 li kun sia plej aĝa frato migris al Kanado. Unue li laboris en farmo, kelkan tempon soldatservis en la kanada armeo kaj poste laboris en la fabriko General Motors en Oshawa, kies haveno estas rekonata kiel oficiala vojo por enmigrado kaj doganservoj.

Komencaj investoj

En 1945 Roman komencis organizi malgrandan minkompanion en Kanado. Komence de la 1950aj jaroj li aĉetis terenojn en Elliot Lake – en Ontario – kie estis malkovritaj grandaj kuŝejoj de uranio. Li poste fondis Denison Mines Limited, kiu iĝis kompanio posedanta la plej grandan urani-minejon en la mondo. Poste li komencis komerci per oleo, gaso, cemento, brutaro kaj tiel konstruis stabilan industrian kaj financan konsorcion. Roman montris kiel ĝuste taksi investajn ŝancojn. Li estis kuraĝa, entreprenema kaj havis la tiel nomatan sesan senson por fari ĝustajn financajn decidojn. Inter liaj juraj konsilistoj estis ankaŭ Richard Nixon, kiu poste estis prezidanto de Usono.

Li prezentis siajn proprajn ekonomiajn teoriojn kune kun la slovaka politikisto Eduard Löbl en la libro The Responsible Society (la respondeca socio). Li komprenis ekonomion kiel procezon de transformado de naturaj fortoj en produktofortojn kaj perceptis naturajn riĉaĵojn kiel riĉaĵojn de la homaro.

Fidela al Slovakio

Malgraŭ sia foriro al Kanado en juna aĝo Roman neniam forgesis sian slovakan originon. Lia granda klopodo montri Slovakion kaj slovakojn al la mondo kulminis en 1970, kiam estis fondita Svetový kongres Slovákov^1 (monda kongreso de slovakoj), kies unua prezidanto estis li. Li okupis ĉi tiun gravan postenon 18 jarojn, ĝis sia morto en 1988.

Religia konvinko

Ekde sia junaĝo Roman estis forte ligita al la grekkatolika eklezio. Okaze de la 1100a datreveno de la alveno de la kristanaj misiistoj Konstantino kaj Metodo en la teritorion de la Grandmoravia Imperio (la hodiaŭaj Slovakio kaj Ĉeĥio), li organizis internacian konferencon en Toronto, kiun partoprenis influaj religiaj kaj laikaj elstaruloj. Papo Paŭlo la 6a nomumis lin kanada laika delegito en la Dua Vatikana Koncilio.

Li montris sian profundan kristanan konvinkon kaj rilaton kun Slovakio per financado de la monumenta Katedralo de Transfiguriĝo de la Sinjoro, en Markham, proksime de Toronto. Ĝi estis konstruita dekoble pli granda ol la preĝejo de lia naskiĝvilaĝeto Ruskov. Antaŭ la finkonstruo ĝi estis konsekrita de papo Johano Paŭlo la 2a, dum lia vizito al Kanado en 1984.

Honora loko

Roman ricevis eksterlande multajn premiojn kaj honorojn. En 1963 papo Johano la 23a aljuĝis al li la ordenon de Sankta Gregorio la Granda. En Kanado li ricevis honordoktorecon en tri universitatoj kaj ordenon de la registaro. Krome kanada kargoŝipo havas la nomon Stephen B. Roman.

La komunisma reĝimo de la iama Ĉeĥoslovakio ne agnoskis la entreprenistajn, religiajn kaj ekzilajn agadojn de Roman en la postmilita periodo – kio kaŭzis, ke lia nomo malaperis el ĉeĥoslovakaj lernolibroj kaj magazinoj pri historio – sed la nova politika reĝimo en Slovakio alte taksas lian grandegan eksterlandan laboron favora al Ĉeĥoslovakio. Du jarojn post lia forpaso oni aljuĝis al li la nacian premion de Slovakio. En 1995 la tiama slovaka prezidanto Michal Kováč omaĝis lian memoron per unuaklasa ordeno de la Blanka Duobla Kruco. En 1996 Matica slovenská 2 (Slovaka fondaĵo) inaŭguris memortabulon en Ruskov kiel simbolon de la slovaka nacia kultura konscio. En 2021 en la historia urbo Martin, oni faris la unuan buston omaĝe al li, en la loka parko de Konstantino kaj Metodo.

La 16an de aprilo 2021 la kompanio Slovenská pošta (Slovaka poŝto) eldonis poŝtmarkon kun la titolo „100a datreveno de la naskiĝo de Štefan Roman”. Ĝia nominala valoro estas unu eŭro, kaj ĝia motivo estas portreto de Roman.

Forpaso

Roman subite mortis pro koratako la 23an de marto 1988 – en la aĝo de 66 jaroj – en Markham, unu jaron antaŭ la falo de la komunisma reĝimo en la iama Ĉeĥoslovakio. Lia tombo troviĝas en Unionville (Ontario, Kanado).

1 „Monda Kongreso de Slovakoj” estis la tegmenta organizaĵo de la slovaka politika ekzilo. Ĝi kunigis la plimulton de la slovakaj organizaĵoj pri elmigrado, kaj en la 1970-aj kaj 1980-aj jaroj ĝi evoluis al grava institucio okupiĝanta pri la slovaka politika ekzilo.

2 Vd. Martin: centro de la slovaka kulturo, Julius Hauser, MONATO 2012/05, p. 14

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Lia tuta profesia vivo estas ligita kun diplomatio. Li laboris en diversaj altrangaj postenoj en la ministrejo pri eksterlandaj aferoj kaj eksterlande.

Busto de Štefan Boleslav Roman estis farita en 2021 en la parko de Konstantino kaj Metodo, en la urbo Martin. Foto: SONA HAUSEROVA

Eseoj

GERMANIO

Ni ne estas papo

La krizo de la katolika eklezio

Wir sind Papst (Ni estas papo) – per tiu ĉi slogano gejunuloj entuziasme bonvenigadis la novelektitan germanan papon Benedikton dum la Monda Junulara Renkontiĝo en Kolonjo en 2005. Nun troviĝas la katolika eklezio en Germanio en profunda krizo. Kio okazis?

Misuza skandalo

En 2010 aperis unuaj raportoj pri seksa misuzo fare de katolikaj klerikoj. La publikon ŝokis la amplekso de la skandalo. Ĝis nun oni nombris pli ol 3000 misuzajn kazojn ekde 1946, sed la efektiva nombro estas probable multe pli alta. Viktimojn de misuzo indignigis la traktado de la skandalo fare de la eklezio, kiu promesis klarigon, sed efektive relativigis kaj prisilentigis la aferon.

Ekzempla estas la afero de la kolonja episkopo Rainer Maria Woelki. Li farigis ekspertizon pri seksa misuzo en la kolonja episkopejo, sed poste rifuzis publikigi ĝin, argumentante per supozeblaj juraj kialoj. La vera motivo verŝajne estis, ke la ekspertizo ne nur dokumentis misuzajn okazojn, sed traktis ankaŭ kialojn kaj rekomendis reformojn. Grandan tremadon kaŭzis ankaŭ la antaŭ nelonge publikigita ekspertizo pri misuzaj aferoj en la munkena episkopejo. La germana gazetaro parolis pri bilanco de teruro. Pluraj altrangaj klerikoj – interalie la munkena episkopo Marx kaj emerita papo Benedikto (siatempe munkena episkopo) – estis kulpigataj pri miskonduto en la traktado de misuzoj, ĉar ili protektis misuzantojn.

La misuza skandalo estigis akran kritikon de la katolika eklezio ne nur en la gazetaro sed ankaŭ inter katolikaj laikoj, politikistoj, teologoj. Precipe oni kritikas la eklezion pro ĝia duobla moralo. Se temas pri konduto de laikoj, ĉefe de tiuj laborantaj en ekleziaj institucioj, la eklezio estas senkompata. Tiam kuracistoj en eklezia malsanulejo aŭ edukistinoj en infanĝardeno povas esti maldungita nur pro tio, ke ili reedz(in)iĝas aŭ vivas kun samseksa partner(in)o, ĉar tio kontraŭas la oficialan katolikan moralon. (Efektive – kaj tio estas alia skandalo – la germana leĝo permesas maldungon en tiaj kazoj). Aliflanke, se temas pri misagoj, ja krimoj de klerikoj, la eklezio estas indignige, ja ŝoke indulga.

Protestaj movadoj

Formiĝas protestaj movadoj inter germanaj katolikoj. Unu el ili estas „Maria 2.0”, iniciato de katolikaj virinoj. La nomo „Maria 2.0” simbolas modernan virinon, kiu ne plu volas plenumi la tradician rolon de humila, obeema kaj servema virino. Ĝi simbolas virinon kuraĝan, sendependan kaj ankaŭ en la eklezio egalvaloran. „Maria 2.0” postulas nenion alian ol ordinadon de virinoj, abolon de la celibato, novan seksan moralon kaj ĝisfundan klarigon de seksmisuzaj krimoj. Tiujn postulojn oni alnajlis al pordoj de preĝejoj en tuta Germanio. Inspiro por tia kampanjo estis Martin Luther, kiu (laŭ legendo) en 1517 alnajlis siajn tezojn kritikantajn la eklezian komercon pri indulgencoj al la pordo de la preĝejo en Wittenberg.

Alia protesta movado estas „#liebegewinnt” (amo gajnos). Unue temis pri spontanea protesto estiĝinta kiel reago al la klarigo de Vatikano, ke benado de samseksaj paroj restas malpermesita. En majo 2021 pli ol cent germanaj paroĥaj komunumoj proteste malobeis la malpermeson kaj invitis al benado de samseksaj paroj. Apud multaj germanaj preĝejoj flirtis ĉielarkaj flagoj – simbolo de geja kaj lesba movadoj – kiel esprimo de solidareco. Krome, ĉirkaŭ 2600 pastroj, gemonaĥoj kaj aliaj anoj de „paŝtistaj profesioj” subskribis deklaron, ke ili pretas beni samseksajn parojn. Konservativaj germanaj episkopoj nomis la kampanjon „ne helpema”, sed toleris ĝin. Post la granda sukceso en 2021 ĝi denove ripetiĝos en 2022.

Ĉielarka flago apud katolika preĝejo en Essen. Foto: JIŘÍ PROŠKOVEC

Sinoda vojo: ĉu vojo al reformoj?

Estas tumulto inter germanaj katolikoj. Episkopoj post akraj kritikoj kaj publika premo fondis en 2019 la forumon Sinoda vojo, kie ili volas diskuti pri reformoj kun katolikaj laikoj. Dum entute kvin kunvenoj ĝis 2023 oni planas pridiskuti temojn kiel nova seksa moralo, vivoformoj de pastroj, rolo de virinoj en la eklezio, misuzo de povo. Germanaj katolikoj esperas, ke la dialogo alportos favorajn rezultojn. Sed pluraj kritikantoj obĵetas, ke la plimulto de la konservativaj episkopoj volas neniajn reformojn. Efektive unu el la problemoj (kaj kritikpunktoj) estas, ke la eklezio ne estas demokrata. Tial la Sinoda vojo povas nur proponi reformojn, sed sole episkopoj (finfine fakte Vatikano) decidos, ĉu kaj kiom la eklezio reformiĝos.

Quo vadis* katolika eklezio?

Kiam mi komence de la 80aj jaroj venis al Germanio el ateisma Ĉeĥoslovakio, mi estis surprizita, kiom potenca kaj influhava estas la katolika eklezio. Tiutempe mi eĉ en sonĝo ne povus imagi, ke nur kelkajn jardekojn pli poste oni tute serioze diskutados, ĉu la katolika eklezio havas en Germanio estontecon. Estas du eblaj evoluoj. Se post kelkaj jaroj fariĝos tute normale, ke edziniĝinta katolika pastrino benas samseksan paron dum ĝia edziĝa ceremonio, tiam ni certe ne devos maltrankviliĝi pri la sorto de la katolika eklezio. Sed same probabla estas alia evoluo. Povas esti, ke la konservativa episkoparo neniajn reformojn permesos. Liberalaj katolikoj seniluziiĝos, rezignacios kaj forlasos la eklezion. Tiam la katolika eklezio trovos sian lokon ie apud Atestantoj de Jehovo kaj aliaj sektoj sen ia ajn influo kaj respekto.

* Latine „kien vi iras”. Apostolo Petro uzis tian frazon renkontante Jesuon. Ekde tiam la frazo fariĝis sinonimo por gravaj decidoj.

Jiří PROŠKOVEC

Germanio

Scienco

SIMIA POKSO

Ĉu post kovimo nova pandemio?

Monda Organizaĵo pri Sano (MOS) la 23an de julio proklamis simian pokson „internacia danĝero por la popola sano”. Ĉu nova pandemio do? Ne, fakte MOS uzas tiun terminon por indiki gravajn, internaciajn erupciojn de infekta malsano. Pandemio karakteriziĝas per rapida internacia disvastiĝo de la malsano kun gravaj konsekvencoj kaj por la sano kaj por la ekonomio tutmonde. Aliaj malsanoj, kiuj ekhavis la „titolon” de internacia danĝero por la popola sano, estis ekzemple ebolo, kiu kaŭzis inter 2014 kaj 2016 en Okcident-Afriko pli ol 10 000 mortojn. La demando stariĝas, kiel simia pokso povis ekhavi tiun statuson kaj kial ĝi fariĝis danĝero por la popola sano.

Afrika deveno

Simia pokso estas malsano, kiu originas en la okcidenta kaj meza partoj de Afriko. Tie ĝin havas ne nur homoj, sed ankaŭ diversaj bestoj; oni parolas pri ronĝuloj, sed atentu, ke la viruso povas infekti ankaŭ aliajn bestojn. La malsano do fakte estas zoonozo. Temas pri viruso el la familio Poxviridae, kies nomo estas Orthopoxvirus simiae. La viruso estas parenco de la variola viruso, kiu kaŭzis gravajn perdojn de homvivoj en antaŭaj jarcentoj. En 1977 oni deklaris, ke variolo estas ekstermita danke al vakcina kampanjo. La lasta infektito estis viro en Etiopio. En Rusio kaj Usono oni ankoraŭ konservas la viruson en laboratorioj. Dum iu tempo simia pokso ne disvastiĝis ekster Afriko, sed en la jaro 2003 ĝi ekaperis en Usono. Ekde majo ĉi-jare oni konstatis, ke ĝi rapide disvastiĝas tra la mondo. En julio jam estis pli ol 70 landoj, kaj la kvanto de malsanuloj rapide kreskis ĝis 15 000.

Simptomoj

Malsanuloj montras gripecajn simptomojn kiel febro, laceco, muskoldoloro, ŝvelintaj limfoglandoj, k.s. Post 1-3 tagoj aperas makuloj sur la haŭto, kiuj fariĝas pustuloj. Ĝuste pro ili oni nomas la malsanon pokso. Poste, la ulceroj sekiĝas kaj fariĝas krustoj, kiuj falas de la haŭto. En maloftaj okazoj (3-6 %) la malsano povas mortigi homojn. Precipe tiuj, kiuj jam havas problemojn pri la imunsistemo (aidoso) estas endanĝerigataj. Infektitaj homoj ne kontaktu aliajn homojn dum 14 tagoj, ĉar estas granda risko, ke ili per haŭtkontakto (inkl. seksumadon) transdonas la malsanon. La malsano daŭras 2 ĝis 4 semajnojn. Oni ankaŭ atentu higienon por eviti kontakton kun la krustaĵoj de malsanuloj en litoj aŭ aliaj lokoj. Daŭras kelkfoje sufiĉe longe antaŭ ol la simptomoj manifestiĝas ĉe infektito.

Riskogrupoj

Unue en la okcidenta mondo oni parolis pri „nova geja malsano”, aludante pri la fakto, ke aidoso en la komenco disvastiĝis precipe inter gejoj. Ekzemple, la 25an de julio estis 818 personoj en Nederlando, ĉe kiuj oni konstatis la malsanon. Temis precipe pri viroj, sed ankaŭ pri kelkaj virinoj. Homoj, kiuj glutas medikamentojn kontraŭ aidoso kaj havas oftajn sekskontaktojn kun diversaj personoj, havas pli grandan riskon malsaniĝi ol aliaj. Pro tio oni lanĉis jam en julio informan kaj vakcinan kampanjon ĉe tiuj grupoj.

Vakcino

Ekzistas kelkaj medikamentoj kaj vakcinoj, kiuj estas uzataj kontraŭ simia pokso. Ekzemple la vakcino Imvanex, kiu estas registrita en Eŭropo kiel vakcino kontraŭ variolo. En la fino de la sepdekaj jaroj oni pasigis la variolan viruson tra diversaj kokinaj ĉeloj por ekhavi varianton, kiu ne plu povos infekti kaj ne kaŭzas gravajn simptomojn. MVA (modifita vakcino ankara) estas nun uzata kontraŭ simia pokso. Ĉu la vakcino 100-procente protektas, estas ankoraŭ esplorende.

La dana firmao Bavarian Nordic produktas vakcinon, kiu laŭdire specife protektas kontraŭ simia pokso. Iuj supozas, ke pro tio, ke maljunaj homoj ĝis la sepdekaj jaroj de la antaŭa jarcento ekhavis vakcinon kontraŭ variolo, simia pokso dum longa tempo ne povis disvastiĝi. Sed tio estas pruvenda. Laŭdire, se oni estas vakcinita kontraŭ variolo, tio ne garantias ke oni ne povas infektiĝi de simia pokso.

Ĉu pokso aŭ variolo?

En PIV oni uzas la vortojn variolo kaj pokso. Pokso estas uzata por priskribi virusmalsanojn de bovinoj, simioj kaj aliaj bestoj. Tiuj virusmalsanoj estas kaŭzataj de variantoj de la viruso Orthopoxvirus (bovis, simiae). La viruso, kiu kaŭzis variolon estas Variolavirus. Ambaŭ apartenas al la familio Poxviridae, familio de DNA-virusoj, en kiu oni distingas 12 speciojn. Pro tio, ke ĉiuj malsanoj, kies kaŭzanto apartenas al la genro Orthopoxvirus nomiĝas pokso, oni uzu la nomon simia pokso kaj ne simia variolo.

BertDE WIT

Nederlando

Bert de Wit estas biologo, kiu laboris en ŝtataj konsilantaroj pri la esplorado de problemoj pri spacordigo, medio- kaj natur-protektado en Nederlando.

NOMENKLATURO

Restaŭri indiĝenajn nomojn en taksonomio

Du nov-zelandaj akademianoj proponas ŝanĝojn koncerne la regulojn pri la nomado de organismoj, precipe bestoj, plantoj, algoj kaj fungoj. Profesoro Len Gillman kaj doktoro Shane Wright volas, ke sciencistoj agnosku la kontribuon de indiĝenaj popoloj al scienco.

Tradicie taksonomoj emfazas la unuajn oficiale publikigitajn nomojn prefere al jam antaŭe ekzistantaj indiĝenaj nomoj. Gillman kaj Wright (aŭtoroj de lastatempa faka artikolo Restoring Indigenous Names in Taxonomy) argumentas, ke jam estas tempo por adapti la protokolojn kaj laŭeble favori indiĝenajn nomojn. Kiam biologoj enkondukas novan specian nomon, ili ofte ignoras delonge uzatajn indiĝenajn nomojn. Tamen ekzistas iuj esceptoj, en kiuj oni jam utiligas indiĝenajn nomojn. Ekzemploj estas la arboj Beilschmiedia tawa en Nov-Zelando, Couratari tauari en Amazonio kaj Colophospermum mopane en Sud-Afriko.

Aŭtoritatoj en multaj landoj emas restarigi indiĝenajn nomojn por geografiaj elstaraĵoj, kaj la scienca komunumo tiel agnoskas la indiĝenan scion, precipe pri ekosistema mastrumado. Taksonomoj pli kaj pli konsultas indiĝenajn popolojn pri la nomoj kaj emas uzi indiĝenan lingvaĵon por nove priskribataj taksonoj (t.e. nomenklaturaj unuoj uzataj en la klasifikado de vivuloj).

Laŭ la aktualaj taksonomiaj kodeksoj, indiĝenaj nomoj ne havas prioritaton malgraŭ tio, ke ili fojfoje implicas scion pri formo, uzo, distribuo kaj ekologio. Daŭra taksonomia reviziado ofte rezultigas akumuladon de pluraj sinonimoj. Ekzemple, la specia nomo por la nov-zelanda arbo Prumnopitys taxifolia havas kvin sinonimojn, el kiuj unu, matai, baziĝas sur la indiĝena nomo, kiu ekzistas kaj restas senŝanĝa jam de jarcentoj. Ankaŭ pri Colophospermum mopane, la longdaŭra uzado de la indiĝena nomo restis stabila.

Evitinda konfuzo

Alia problemo estas, ke multaj neparencaj specioj povas havi la saman specian nomon. Ekzemple, colensoi estas la nomo de almenaŭ 19 plantaj specioj, 2 birdaj specioj kaj 2 fungoj en Nov-Zelando. Tio okazas, kvankam multaj el tiuj specioj havas bone konatan indiĝenan nomon, kies uzado helpus eviti konfuzon. Estis kutime pasintece nomi taksonon laŭ la nomo de iu patrono, kolego aŭ dungisto, kiu estis for de la lando. Kelkaj nomoj estas ofendaj: diversaj specioj en Afriko estas nomitaj laŭ la malestima vorto kaffir (afrika nigrulo), ekzemple la fruktarba specio Harpephyllum caffrum. Tiaj epitetoj donas nenian morfologian aŭ ekologian informon. Ili nur memorigas pri eksmoda pensmaniero kaj ŝajnas insultaj en la moderna kunteksto.

Antaŭeco

Ŝanĝi la taksonomiajn kodeksojn donus la eblon al speciaj nomoj, kaj nomoj ĉe ajna taksonomia nivelo, reflekti sian gravecon por indiĝenaj popoloj. Ekzemple, unu el la plej gravaj genroj de fiŝoj por nutrado inter la amazonianoj estas Cichla (kun la vaste konata nomo tucunare). Aŭ la genro aŭ unu el ĝiaj multaj konataj specioj povus porti tiun nomon, kaj tio konfirmus la gravecon por la indiĝenoj de la regiono.

Gillman kaj Wright antaŭvidas iujn regul-ŝanĝojn por kuraĝigi retrospektivajn nomŝanĝojn, surbaze de antaŭeco, por alpreni jam ekzistantajn indiĝenajn nomojn. La unua paŝo estu diskuto inter sciencistoj kaj indiĝenaj popoloj pri la meritoj (aŭ malmeritoj) de ilia propono. La sekva fazo estu prezenti formalajn proponojn al Internacia Botanika Kongreso por algoj, fungoj kaj plantoj, kaj al Internacia Komisiono pri Zoologia Nomenklaturo por bestoj. Meĥanismo estas bezonata, por ke indiĝenaj popoloj povu prezenti proponojn celantajn alprenigi la plej malnovajn nomojn por specifa taksono.

Gillman kaj Wright taksas, ke la nombro de taksonoj tra la mondo, kiuj estas tiel konsiderotaj, estas malalta, sed la proponitaj ŝanĝoj realigos gravan paŝon por konfirmi la kontribuon de indiĝenaj kulturoj al nomado kaj scio. Ili ja antaŭvidas, ke la nomoj de la nov-zelanda arba specio Prumnopitys taxifolia iĝu Prumnopitys matai, la orientafrika apudrivera specio Breonadia salicina iĝu Breonadia matumi, kaj la nord-amerika decidua arbo, Diospyros virginiana, iĝu Diospyros pessamin.

Donald ROGERS
korespondanto de MONATO en Nov-Zelando

Donald Rogers estas specialisto pri nomenklaturo kaj kunlaboranto de PIV. Li daŭrigas la esperantan fasadon de LibreOffice kaj redaktas la esperantan fak-vortaron ĉe puzzlefoundry.com.

ALCHEJMERO

El Kubo jen ebla brido al forgesemo

La procezo de maljuniĝo de la kuba loĝantaro plirapidiĝis (fine de 2020, 21,3 elcentoj aĝis 60 jarojn aŭ pli), kaj inter la diversaj demencaj afekcioj ĉe grandaĝaj maljunuloj la morbo de Alchejmero okupas elstaran lokon. Tial kubaj sciencistoj daŭre penas krei medikamentojn, kiuj malfermu esperigan vojon rilate al la kuracado de tiu sanproblemo. Ĉi tiu neŭrodegenera malsano, ja pli ofte trafanta maljunulojn, estas la sese plej ofta mortokaŭzo en Kubo. Ĉiujare, la 21an de septembro, oni celebras la mondan tagon de la alchejmera malsano.

Inter aliaj kuraciloj, la Centro pri Molekula Imunologio de la kariba insulo kreis novecan formulon de la rekombinita homa hormono eritropoetino (EPO). Ties nomo estas NeuroEPO, kaj ĝin karakterizas malalta enhavo je siala acido (izomorfo kun konsisto simila al tiu de la natura hormono EPO produktata en la centra nerva sistemo). Ĝi montris neŭroprotektan efikon kontraŭ diversaj cerbaj damaĝoj ĉe bestoj, kaj oni sukcese finis klinikan dufazan testadon en pacientoj trafitaj de leĝera kaj modera formoj de la alchejmera malsano. La bonaŭguraj rezultoj atingitaj pruvis, ke la medikamento efektive haltigas la progresadon de la malsano. Tiu ĉi terapio celas igi pli malrapidaj la neŭrodegeneran evoluon kaj la malpliboniĝon de kognaj simptomoj, altigante samtempe la vivkvaliton de la pacientoj samkiel de iliaj familioj. La fabrikmarko de NeuroEPO estas NeuroCIM. Oni aplikas la kuracilon per naza vojo.

Tria fazo bezonata

La centro pri ŝtata kontrolo de medikamentoj, ekipaĵoj kaj medicinaj aparatoj de Kubo (hispana akronimo: CECMED) ebligis jam la plenumon de tria fazo de klinika testado. Estas fakte postulate, ke oni efektivigu plian klinikan teston pri tiu ĉi medikamento, por povi konfirmi la rezultojn atingitajn dum la antaŭaj fazoj kaj oficialigi la sekurecon de tia terapio.

Aloysius (Alois) Alzheimer, naskiĝinta la 14an de junio 1864 kaj mortinta la 19an de decembro 1915, estis germana psikiatro kaj neŭropatologo. Li unuafoje priskribis iun malsanon, kiu kaŭzis mensan konfuziĝon kun ĉiuj ĝiaj simptomoj. Tiu poste nomiĝis la malsano de Alchejmero.

Juan Carlos MONTERO MEDINA
korespondanto de MONATO en Kubo

Juan Carlos Montero Medina estas kuba emerita kontisto. Li naskiĝis en 1957 kaj loĝas en la ĉefurbo Havano.

Medio

KOREIO

Restadejo por endanĝerigitaj birdoj

La sud-okcidenta marbordo de la korea duoninsulo havas kondiĉojn plej taŭgajn por estiĝo de marskoj. La maro estas relative malprofunda kun averaĝa profundo de nur 44 metroj, kaj la diferenco de marnivelo inter flusa kaj malflusa tajdoj estas granda je 3-8 metroj. Troviĝas estuaroj, al kiuj grundo kaj sablo alfluadas kaj akumuliĝas. Ĉar la sinua formo de la marbordo disigas la forton de la ondoj, sedimentado aktive disvolviĝas, kreante larĝajn, ebenajn marskojn.

Ĉar marskoj estas riĉaj je oksigeno kaj organikaj substancoj, granda nombro da vivaĵoj, kiel fiŝoj, konkuloj kaj marplantoj, dependas de ili por sin nutri kaj reprodukti. Marskoj estas ankaŭ lokoj, kie apudmaraj vilaĝanoj laboras kolektante marestaĵojn aŭ produktante salon.

Monda heredaĵo

Agnoskante iliajn ekologiajn valorojn, en julio 2021 Unesko decidis enigi en sian liston pri la Monda Heredaĵo kvar marskojn en Koreio, nome Seocheon, Gochang, Sinan kaj Boseong-Suncheon. La areo de la marsko Sinan estas 1100 kvadrataj kilometroj, dum tiu de la aliaj estas po ĉirkaŭ 60 kvadrataj kilometroj. La kvar marskoj montras ampleksan biodiversecon kun entute 2150 plantaj kaj animalaj specioj inkluzive de 47 endemiaj.

La enlistigitaj marskoj estas ankaŭ restadejoj por migraj birdoj, kiuj vojaĝas longdistance, iuj inter la siberia regiono kaj la suda hemisfero. Ĉiujare ĉirkaŭ unu miliono da migraj birdoj de 300 specioj vizitas la lokojn por pasigi certan tempon dum sia migrado. Plej grave, inter ili troviĝas 27 endanĝerigitaj specioj, kiel kulerbeka kalidro (Eurynorhynchus pygmeus), eŭrazia plataleo (Platalea leucorodia) kaj orienta kurlo (Numenius madagascariensis).

La uneska Komitato pri la Monda Heredaĵo taksis la koreajn marskojn kiel „unu el la plej gravaj kaj signifoplenaj habitatoj por la konservado de tergloba biodiverseco, aparte ĉar ili havas grandan meriton kiel restadejoj por endanĝerigitaj migraj birdoj”.

CHO Sung Ho
korespondanto de MONATO en Koreio

Cho Sung Ho estas emerita profesoro pri biologio kaj aktivis en la movado kiel ĉefredaktoro de

La Espero el Koreio kaj vicprezidanto de la Korea Esperanto-Asocio.

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Libroj

La taŭrofelo

Nepreparita leganto malfacile povas diveni, ke taŭrofelo estas la aspekto, kiun povas havi geografia mapo de Iberio se pendigita ĉemure aŭ sternita surplanke; kaj certe ne imagas, ke tra tiu bildo esprimiĝas profundaj sentoj de amo, de paco, de kontraŭmilita deziro. La verkinto, Salvador Espriu (1913-1985), unu el la plej renomaj katalunaj aŭtoroj, traspertis kaj la intercivitanan militon en Hispanio (1936-1939) kaj la duan militegon tutmondan, kiun Hispanio tamen preskaŭ nur derande rigardis, ankoraŭ neresaniĝinte el sia interna konflikto.

La sento, kiun estigis la reĝimo de Francisco Franco dum multaj jaroj, estis divido inter venkintoj kaj venkitoj: resanigon de tiu fendo celis studentaj protestoj, kiujn ankaŭ Espriu partoprenis. La reĝimo firmiĝis ne nur per la armea venko, sed ankaŭ per la konkordato kun Vatikano (1953) kaj per la enpreno de Hispanio en UN (1955). Helpis ankaŭ la forta injekto de kapitaloj fare de Usono, kongrue kun la lokiĝo de Hispanio en la okcidenta tendaro dum la malvarma milito. La komunista partio estis malpermesita, la diktaturo establiĝis iom post iom.

Satire kaj sarkasme

Salvador Espriu rezistas tiun firmiĝon de diktaturo: liaj fruaj verkoj estas rakontaroj kaj romano, sed post la interna milito li sin turnas al teatro kaj al poezio, precipe kun satira tono. Kvin titoloj aperintaj dum jardeko konsistigis lirikan ciklon pri la morto, ekde Tombejo de Sinera (1946) ĝis Fino de la labirinto (1955). Longa kaj klariga estas la enkonduko de Olivia Gassol i Bellet, profesorino ĉe la Nefermita Universitato de Katalunio, kiu konturas tiel la personecon de Salvador Espriu: „La lingva eksperimentado; la hibridigo de ĝenroj, temoj kaj formoj; la komplekso-manka – ofte sarkasma – dialogo kun la tradicio; sed ankaŭ iaspeca senespera rigardo pri la homo kaj epistemologie konflikta kaj fragmenta bildigo de la realo, de la rilato kun Dio kaj de la propra personeco, estas la esencoj, kiuj, kun malsamaj formuloj, daŭre kombiniĝas en la distililoj de liaj verkoj.”

Simboloj

La taŭrofelo estas kolekto de 54 versaĵoj. La prezento de Abel Montagut klarigas tuj la ĉefajn simbolojn aŭ konceptojn: ekzemple, la taŭro estas „la violento kaj la sango, sed ankaŭ la pozitivaj forto kaj energio de la naturo, de individuo aŭ de la kolektivo”; „la vipo kaj la glavo” estas la „diktaturo”, la „braĝoj” estas „espero pri pli bona estonteco”, kaj la „braĝujo” havas tri piedojn: justeco, honesto, laboro; „Ŝarono” estas resopirata kaj idealigita patrio; la „sunbirdo” estas la libereco kaj la idealaj referencoj: racio, ordo, harmonio, akordiĝo. Multo estas inspirita de la Biblio kaj de ĝiaj esperoj pri rekonkero de perdita patrolando: Espriu specialiĝis pri la hebrea historio kaj kvazaŭ klonis tiun biblie prirakontatan popolon kiel modelon reprezentantan la aspirojn de la juna generacio al unuiĝo en la hispana socio, forpuŝante la dividon inter venkintoj kaj venkitoj.

Kial necesas simboloj? Ĉar la poemaro estas verkita en 1957-1958, dum ankoraŭ la reĝimo de Franco regis la hispanan ŝtaton kaj ankaŭ la hispanan socion, do la cenzuro estis severa kaj necesis aludoj kaj fikcioj por ĝin sukcese trapasi.

La kolektiva protagonisto de La taŭrofelo estas fantazia komunumo religia, kiu suferas dian punon kaj vivas en eterna diasporo cele al retrovo de sia prapatrujo, de ĝiaj fundamentaj moralaj principoj, kiujn la diktaturoj, de Franco en Hispanio kaj de Salazar en Portugalio, pli kaj pli malaperigis. Sefarado estas la nomo de ĉi tiu alcelata lando, kiu kunprenas samrange ĉiujn etnojn de la ibera duoninsulo, precipe la nekastiliajn. Aŭskultu Sefarado: la homoj ne povas homi / se ili ne liberas. Tristas la nuno: El la plej klara / vorto, la espero, / ni elserĉu fajrovivon / kiu venkos por ĉiam / la Sefaradan vintron. // Tamen mi vekiĝas / tre baldaŭ el la sonĝo: / jen kun ni, en la / glacia malliberejo, / ankaŭ la sunbirdo. // Oni ĵus forportis / al martirigo la kaptiton. / Kiom dense ni kontemplis / la lumon de l' montopintoj / en la senmovaj okuloj / vualataj de la morto! Jes ja, la espero estas ankoraŭ malproksima: Ni diris: „Vintro de Sefarado! / Ni transdonis rego-rajton al la mallumo kaj glacio.” / Tamen, kiam alvenis la somera ĉielo, / ankaŭ neniun aŭror-signon ni enlegas. Malmultaj estas la splitoj de sopirata kuneco: Diversas la lingvoj kaj diversas la homoj / kaj konvenas multaj nomoj al unu sola amo.

Dulingve

La teksto estas dulingva, kataluna kaj, vidalvide, esperanta. Ĉi tiu laŭdinda kutimo komencas enmodiĝi: lastatempe videblas pluraj verkoj tiaspecaj kaj en la iberiaj lingvoj kaj, ekzemple, en la angla, en la itala, en la rusa: tial kaj esperantlingvanoj estas proksimigitaj al la nacia lingvo, kaj, inverse, interesiĝanto pri la originalo estas trenata, eĉ se senvole, al la internacia.

La nuna traduko de Abel Montagut formiĝis el interesa historio. Li kaj Manuel de Seabra (1932-2017) komencis esperantigi La taŭrofelon sendepende (kaj senscie) unu de la alia pli-malpli dum la sama periodo antaŭ pli ol kvardek jaroj; samtempe Seabra portugaligis la poemaron, kaj tiu traduko aperis en 1974. Kataluna Esperanto-Asocio troviĝis do antaŭ du tradukoj, dubis kiun tradukon eldoni kaj rezignis pri eldonado entute; Seabra siavice korespondis kun Espriu pri dubaj punktoj, tiel ke tiuj elementoj helpis ankaŭ al Montagut kiam li funde reviziis sian tradukon, kiu poste profitis ankaŭ de la helpo de Antonio Valén kaj fine aperis en aprilo 2021: vort-post-vorta tre fidela esperantigo kiu peras al la internacia publiko veran juvelon, en kiu alternas tristo kaj espero, malgajo kaj sopiro al paco kaj interpopola harmonio.

Carlo MINNAJA

Salvador Espriu: La pell de brau – La taŭrofelo. Paco kaj harmonio postmilita. El la kataluna tradukis Abel Montagut. Eld. Kataluna Esperanto-Asocio, 2022. 132 paĝoj, kudre bindita.

Bela verko ree estas je nia dispono

Antaŭ multaj jaroj, en 1975, de la edzino mi donace ricevis la duan eldonon de tiu ĉi verko, tralegis ĝin tre atente, ofte uzis ĝin dum mia Esperanto-agado ĉu verkiste, ĉu tradukiste, ĉu redaktante tekstojn de aliaj, kaj ofte mi trovis ĝin bonege utila. Finfine, post kiam dum multaj jaroj la libro min tre bonvole akompanis kaj sufloris, ĝia eksteraĵo malklariĝis, kaj do kia plezuro, ke nun aperis nova eldono, ĉi-foje kun ekstra – kvara – aŭtoro, amiko-kolego Nicola Ruggiero.

Gaston Waringhien iel estas mia „adopta Esperanto-patro”; la lingvon siatempe mi lernis uzi sub gvidado de mia „Esperanto-patro” Jan van Keulen, la siatempa redaktoro de Dia Regno. Sed kiam en julio-septembro 1979 aperis La didaĥeo, mia unua traduko en Esperanto ĉe IABO en Italujo, mi certe ne povis antaŭvidi, ke la lingvo tiel grave rolos en mia vivo. Post mia cerba infarkto antaŭ kelkaj jaroj, la unua lingvo, kiun senerare tajpi mi kapablis, ne estis la gepatra nederlanda, sed ja Esperanto, jen kiel funde ĝi iĝis mia!

Iom detale pri la libro

Parnasa gvidlibro komenciĝas per Balado. Ĝin nepre ĉiu legu. Ĝi estas bela poezio.

En la prezento de Mauro Nervi oni prave povas legi, ke en la jaro 1932, ĉe la unua eldono, la „sistema studo pri la Esperanta metriko” jam aspektis iel eksmoda. Tamen en Esperanto dum jardekoj ĝi plenumis sian taskon – nia lingvo internacia ja neniel estas laŭ la tutmonda kultur-evoluo. Esperantistoj estas miatakse kutime iom specialaj. Jean Thierry, kiu poste diskoniĝis per sia L'espéranto sans peine, la gvidanto de la programoj en la franca kastelo Greziljono, kie mia edzino kaj mi komencis nian Esperanto-vivon, malkonsilis al mi daŭrigi kiel verkisto aŭ tradukisto, ĉar liatakse mia stilo tro komplikitas, sed mi sekvis la instigon de Waringhien daŭrigi sampade, kion mi ankoraŭ priĝojas.

La Skizo de la Esperanta metriko de Gaston Waringhien miatakse restas mirinde riĉa kaj leginda. Ankaŭ ĉi-foje kun granda plezuro mi ĝin travagadis.

Helpemaj manoj kaj entuziasmaj koroj de Nicola Ruggiero estas nova ĉapitro, kiu kvazaŭ kompletigas la tradician „Fundamenton” de nia Esperanto-poezio. Sub lia akompano ni vidas, kiel nin kiel poezi-amantojn gvidas Parnasa gvidlibro, Kalocsay, Auld kaj Boulton, Ragnarsson kaj de Kock. Ĉi du lastajn li titolas „ribelaj anĝeloj”. Kalocsay konsilis al Régulo Pérez, la tiama eldonisto de Stafeto, „ne eldonigi ankoraŭ” la poemojn de Ragnarsson, sed tiu ne obeis ĉi konsilon; male li komencis novan serion de iom malpli ampleksaj libretoj per ties Ŝtupoj sen nomo. De Kock miascie en Esperanto verkis nur poezion; plej gravas, certe, lia mirinda epopeo, sed ties estiĝo kostis al li sufiĉe da penado ankaŭ metrike. Plurajn erojn plurfoje li re- kaj re-verkadis. Sed la definitiva rezulto certe estas mirinda.

Sub Liberaj versoj venas ĉapitro unue pri Mauro Nervi, kiu, laŭ propra diro, ne plu poezias per sentoj, sed per vortoj. Sekvas la grupo Ibere libere, kiu enhavas ĉefe hispanojn, laŭ Nicola Ruggiero en la poezio de Esperanto per ilia agado estiĝas sintezo.

Sekvas ĉapitro pri epopeoj, en kiu prave Nicola malakceptas la titolon „epopeo” por La infana raso de Auld. Kiel tiajn, tamen, li akceptas La konflikto de la epokoj de de Kock kaj Poemo de Utnoa de Montagut. Laŭ mi, tie ankaŭ Uranogedio de Ricci menciindas.

La ĉapitro pri sonetoj pro mia cerba infarkto por mi estas tro kompleksa. Kiel ajn: tiu ĉapitro en si mem estas tre valora riĉigo de la malnova fidela Parnasa gvidlibro.

La arto poetika de C. E. R. Bumy^1 eĉ post tiom da jaroj restas tute freŝa kaj frandinda kaj La Esperanta rimaro de Gaston Waringhien kaj Roger Bernard restas por ĉiuj verkemuloj mirinde riĉa fonto.

Ni povas nur ĝoji, ke tiu bela verko ree estas je dispono kun la ĝuinda kompletigo aldonita.

Gerrit BERVELING

1. pseŭdonimo de Kálmán Kalocsay. (red.)

K. Kalocsay, G. Waringhien, R. Bernard, N. Ruggiero: Parnasa gvidlibro. Eld. Edistudio, Pisa, 2021. 246 paĝoj. ISBN 978-88-7036-093-6.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Arto

PENTRARTO

Ekspozicio Oleg Celkov. Fremdulo

La unua plenskala retrospektiva ekspozicio de la pentristo Oleg Celkov (1934-2021) okazis en la Moskva Muzeo de Moderna Arto (MMDMA) de la 2a de marto ĝis la 10a de julio 2022. La projekton organizis kolektanto Igor Cukanov, kies Tsukanov Family Foundation funkciis kiel kunorganizanto de la ekspozicio, kaj artkritikisto Andrej Jerofejev estis invitita kiel kuratoro.

La ekspozicio de ok temaj sekcioj kovris la periodon de la krea agado de Celkov de la 1950aj ĝis la 2020aj jaroj. Pli ol 100 pentraĵoj el 25 privataj kaj muzeaj kolektoj en Rusio, Francio, Svislando, Germanio kaj Usono estis prezentataj.

Klasikulo de nekonformismo

Oleg Celkov estas unu el la plej famaj klasikuloj de sovetia nekonformismo. Komence de sia laboro, li turnis sin al la rusa avangardo de la frua dudeka jarcento, aparte, al la kubo-futuristoj kaj faŭvistoj. En liaj verkoj oni povas trovi ankaŭ trajtojn proksimajn al ekspresionismo kaj superrealismo, sed lia arta lingvo estas ankoraŭ individua. Kuratoro Andrej Jerofejev, en konversacio kun Celkov en 2010, diris, ke li aplikas al lia kreado la esprimon retromodernismo, t.e. nuntempa arto surbaze de pruntoj de modernismo de la frua dudeka jarcento. Al kio Celkov reagis jene: Mi estas la lasta vorto de tiu avangardo.

Edukado

Celkov naskiĝis en la urbeto Tuŝino, Moskva Regiono, en ordinara sovetia familio. Li frue montris talenton, sed estante tro libera kaj ne-norma, li estis regule forpelata el instruejoj: el artlernejo en Moskvo, el teatra kaj arta instituto en Minsko, el la Leningrada Akademio de Artoj. En ĉi-lasta okazo, la kialo estis plendoj de studentoj el Ĉinio, ke la pentraĵoj de Celkov similas la pentradon de „burĝa Japanio”. Sed li tamen diplomiĝis ĉe la Leningrada Teatra Instituto kaj poste dizajnis kelkajn prezentaĵojn en teatroj.

Ekspozicioj en Sovetunio

La unua apartamenta ekspozicio de Oleg Celkov okazis en 1956 en Moskvo. Poste unu el la ekspozicioj de junaj moskvaj artistoj vizitis la ĉilia poeto Pablo Neruda, kiu skribis kuraĝigan leteron al Celkov. Konatiĝo kun la poeto Jevgenij Jevtuŝenko kreskis al longdaŭra amikeco. Danke al la poeto la Moskvan pentrejon de Celkov vizitis la pentristoj Renato Guttuso, David Siqueiros, dramisto Arthur Miller kaj aliaj. Miller aĉetis la verkon de Celkov Grupportreto kun akvomelono, sed ne sukcesis porti ĝin al Usono. Verkisto Sergej Dovlatov priskribis amuzan scenon de la vendo de la pentraĵo en sia libro Solo sur Underwood, kiam Celkov fiksis la prezon de sia pentraĵo en dolaroj por ĉiu kvadrata centimetro.

La unua publika persona ekspozicio de Celkov en 1965 funkciis dum nur du tagoj anstataŭ la planitaj dek kvin – oni postulis fermi ĝin. La dua persona ekspozicio en 1970 estis fermita 15 minutojn post la malfermo. En 1975 Celkov prezentis sian pentraĵon La Lasta Vespermanĝo ĉe la unua oficiale rajtigita ekspozicio, kiu havis verkojn de 20 „neoficialaj” pentristoj.

Vivo eksterlande

Sub premo de la aŭtoritatoj, en 1977 Celkov elmigris al Francio, kie li vivis ĝis sia morto en 2021. Li pasigis preskaŭ la tutan tempon postelmigra en la statuso de senŝtatulo. Li ricevis rusian civitanecon nur en 2015.

Lia pentraĵo Grupportreto kun akvomelono estis montrata en 1977 en Venecio ĉe la legenda Bienalo de disidentoj, dediĉita al la neoficiala arto de Sovetunio kaj Orienta Eŭropo. Dum vojaĝo al Usono en 1978, Celkov persone donis ĉi tiun pentraĵon al Arthur Miller.

La unua persona ekspozicio de Celkov eksterlande okazis en 1979 en Novjorko. En Rusio, jubileaj ekspozicioj okazis en 2004 en la Rusa Muzeo (Sankt-Peterburgo) kaj la galerio Tretjakov (Moskvo). En 2005 Oleg Celkov iĝis la unua pentristo vivanta en Okcidento gajninta La Triumfon – neŝtatan premion – por sia elstara kontribuo al la rusa kulturo. En 2006, lia pentraĵo

Kvin Vizaĝoj estis vendita ĉe aŭkcio en Londono por 223 100 pundoj, kaj li iĝis unu el la plejmulte pagataj rusaj pentristoj. Retrospektiva ekspozicio de Oleg Celkov okazis en 2013 en Novjorko, kaj datrevenekspozicio en Moskvo en 2014.

Morto

La pentristo perdis la vidon en junio 2021 kaj mortis en Parizo la 11an de julio de la sama jaro. Li estas entombigita en la franca provinco Ĉampanjo, kie li havis domon, en kiu li vivis kun sia edzino Antonina ĉiujare de majo ĝis oktobro ekde 1984.

En la kunteksto de la milito de Rusio kontraŭ Ukrainio, la ekspozicio montriĝis ege trafa (kvankam estas klare, ke ĝi estis preparita longe antaŭ la komenco de la invado). Ĉi tio atestas la talenton de la pentristo kaj lian profundan komprenon de la esenco de totalisma socio.

Aleksej SALOMATOV

Aleksej Salomatov estas fotisto kaj reĝisoro de dokumentaj filmoj.

Portreto de la pentristo Oleg Celkov ĉe la enirejo de la ekspozicio. Foto: HIDIRO. Foto de A. SALOMATOV el la ekspozicio en MMDMA.

Kuratoro Andrej Jerofejev rakontas pri la ekspozicio „Oleg Celkov. Fremdulo” en MMDMA. Foto: A. SALOMATOV A. Jerofejev: „Celkov komencis anstataŭigi la imitadon de la naturo per malfermaj aludoj al la verkoj de sia idolo P. Konĉalovskij. En Aĵpentraĵo kun potoj kaj ŝvabrilo (1955), li ankoraŭ ne distordas la naturan desegnaĵon. Sed jam enkondukas arbitran kromatecon. Roza koloro, kiu okazas ĉe frua tagiĝo aŭ ĉe sunsubiro, inundas la tutan fonon de tiuj verkoj. Samtempe Celkov pentras sian memportreton (en ruĝa ĉemizo), metinte sian figuron sur smeraldverdan fonon, kiu estis konata kiel la persona karakteriza marko de Konĉalovskij. Konĉalovskij ne elpensis ĝin, sed, siavice, pruntis ĝin en sia junaĝo, en Parizo de Henri Matisse. Li vaste uzis ĝin por transdoni la pitoreskan profundon. Li, siavice, kaŝobservis ĝin ĉe Van Gogh.”

La Lasta Vespermanĝo, 1970. Kolekto de la familio de la pentristo. Foto: A. SALOMATOV A. Jerofejev: „La figuro de Kristo estas metita fare de la pentristo ĉe la fundo de la komponaĵo. Kristo estas stringata kaj kvazaŭ premata kontraŭ la antaŭa ebeno de la bildo fare de amaso da homoj pendantaj super li kaj premantaj lin. Jesuo, laŭ la interpreto de Celkov, ne kontraŭstaras ĉi tiun amason, male, li estas kunfandita kun ĝi en ununura teksturo kaj koloro. Li estas parto de ĝi, sed parto subigita al la tuto. Tiel, la vera temo de ĉi tiu verko estas supera potenco de homamaso.”

Kvin maskoj, 1979. Kolekto de Tsukanov Family Foundation. Foto de A. SALOMATOV el la ekspozicio en MMDMA. A. Jerofejev: „La temo de ekstera konformismo, kiu kaŝas disidentecon, fariĝis lia kuranta temo, trairis kiel ruĝa fadeno tra lia tuta kreado. La plasta formulo por ĝia esprimo estis la masko. La pentraĵoj de Celkov memorigas la plej gravan regulon de la totalisma sistemo - estas malpermesite eliri en la mondon sen masko.”

Du kun tranĉiloj, 2013. Kolekto de la familio de la pentristo. Foto de A. SALOMATOV el la ekspozicio en MMDMA. A. Jerofejev: „Homoj de la homamaso malkaŝe minacas la spektanton per hakilo, ŝovelilo, tranĉilo, kvazaŭ dirante ‚malaperu, bastardo, alie mi vin buĉos kaj enterigos.’ Ili ne kondutas tiel ĉar ili persone ne ŝatas vin. Ĉi tio estas ilia norma konduto. Anstataŭ komunikado, la homamaso pruvas al iu ajn, ke ili renkontas la minacon de perforto. Ĝia ĉefa instinkto estas agreso.”

Forto. Duvizaĝa, 1981. Kolekto de Tsukanov Family Foundation. Foto de A. SALOMATOV el la ekspozicio en MMDMA. A. Jerofejev: „En ajna formo de registaro, la potenco apartenas ne nur al la ĉefa politikisto, sed ankaŭ al lia akompanantaro, iagrade – al liaj heredontoj, parte – al liaj antaŭuloj. Kaj tial, laŭ Celkov, la kanono de reprezentado de potenco ne povas esti limigita al unu sola masko. La karaktero ‚potenco’ konsistas el pluraj maskoj de ‚senemocia trankvilo’ albordigitaj unu kun la alia.”

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 43a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 159 korespondantojn en 47 landoj kaj abonantojn en 64 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato
• Instagram: RevuoMonato
• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo
• Telegramo: https://monato.telegramo.org
• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.

redaktoroj:
• Arto: Aleksej Salomatov, Moskvo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.
• Libroj: libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Massimo Ripani, Italio, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto Valuto mare aere bite

Argentino EUR 38 41 22,80
Aŭstralio AUD 97 102 58,20
Aŭstrio EUR 60 63 36
Belgio EUR 60 63 36
Bosnio-Hercegovino EUR 38 41 22,80
Brazilo EUR 38 41 22,80
Britio GBP 54 57 32,40
Bulgario EUR 38 41 22,80
Ĉeĥio EUR 52 55 31,20
Ĉinio EUR 38 41 22,80
Danio DKK 450 453 270
Estonio EUR 43 46 25,80
Finnlando EUR 60 63 36
Francio EUR 60 63 36
Germanio EUR 60 63 36
Grekio EUR 60 63 36
Hispanio EUR 60 63 36
Hungario EUR 43 46 25,80
Irlando EUR 60 63 36
Islando EUR 60 63 36
Israelo EUR 54 57 32,40
Italio EUR 60 63 36
Japanio JPY 7980 8500 4788
Kanado CAD 92 96 55,20
Kipro EUR 52 55 31,20
Koreio EUR 54 57 32,40
Kostariko EUR 38 41 22,80
Kroatio EUR 43 46 25,80
Latvio EUR 43 46 25,80
Litovio EUR 43 46 25,80
Luksemburgo EUR 60 63 36
Malto EUR 52 55 31,20
Nederlando EUR 60 63 36
Norvegio NOK 640 670 384
Nov-Zelando NZD 105 111 63
Pollando PLN 198 201 119
Portugalio EUR 54 57 32,40
Rusio EUR 38 41 22,80
Serbio EUR 38 41 22,80
Slovakio EUR 43 46 25,80
Slovenio EUR 52 55 31,20
Sud-Afriko EUR 54 57 32,40
Svedio SEK 640 670 384
Svislando CHF 82 88 49,20
Usono USD 78 82 46,80

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• El aliaj landoj per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be (Nur se vi havas bonhavon en via Paypal-konto. Se Paypal devas preni la monon el via kreditkarta aŭ alia konto, la pagokostoj estos altegaj).
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz
• Ĉina: Zhang Yan（张艳), Linyi shi, lanshan qu, taihe huayuan, CN-276000, Shandong sheng （中国山东省临沂市兰山区泰和花园）Poŝtel: 086-15376913078. Retadreso: 122309267@qq.com.
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando
• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de
• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, L. Giros 74-51, LT-06322 Vilnius-26, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- El diplomatia vidpunkto

- PACIFIKO

- Ĉinio kaj Salomonoj: polemika interkonsento

- Politiko

- MALKOLONIIĜO

- Ukrainio ŝiras ligojn kun la Rusia Imperio

- NUKLEAJ ARMILOJ

- Recepto por neniigi la planedon

- ŜINZO ABE

- Amiko de Tajvano

- ĈILIO

- Imposta reformo kaj minado en Ĉilio

- ISRAELO

- Protestoj dum politika krizo

- Moderna vivo

- SOCIO

- Rajto al reedziniĝo en Ĉinio

- ORNITOLOGIO

- Nova birdospecio en Slovakio

- SLOVAKIO

- Urania reĝo

- Eseoj

- GERMANIO

- Ni ne estas papo

- Scienco

- SIMIA POKSO

- Ĉu post kovimo nova pandemio?

- NOMENKLATURO

- Restaŭri indiĝenajn nomojn en taksonomio

- ALCHEJMERO

- El Kubo jen ebla brido al forgesemo

- Medio

- KOREIO

- Restadejo por endanĝerigitaj birdoj

- Oklingva Proverbaro

- Libroj

- La taŭrofelo

- Bela verko ree estas je nia dispono

- Arto

- PENTRARTO

- Ekspozicio Oleg Celkov. Fremdulo

- Anoncetoj

- Retbutiko renovigita

- Naturista vivo

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...