Monato 2022/08-09
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2022-07-03T22:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Aktuale

Taglibro de l' milito ...

Leteroj el Moskvo: la unuaj 100 tagoj

Legantino skribas, kiel ŝi en Rusio sentis kaj travivis la unuajn 100 tagojn de la milito. Kompreneble, por protekti ŝin, MONATO ne publikigas ŝian nomon.

Letero 1, 17an de marto

Mi nun estas en Moskvo, sed mi naskiĝis en Ukrainio, kaj mi ofte vizitas Ukrainion. Miaj patrino kaj frato kaj plej proksimaj amikoj loĝas en la ukraina urbo Ĥarkivo. Kaj nun ni havas grandan problemon, ĉar bomboj kaj obusoj falas sur pacajn domojn. Miaj ukrainoj vokas kaj skribas al mi kaj petas: „Rusianoj, faru ion, alie ni pereos!” Mi aŭdas la eksplodantajn obusojn, kiam ili telefonas. Mi ploras, kaj ankaŭ ili ploras ĉe la telefono. Kiam la komunikado kun miaj parencoj perdiĝis dum kvin horoj, mi pensis, ke ili estas mortigitaj. Sed tiam montriĝis, ke mankas elektro. Estas vunditoj kaj mortintoj en la urbo, pli da ili ĉiutage. Ĉiutage, tage kaj nokte, aviadiloj flugas super la urbo kaj ĵetas bombojn sur loĝkonstruaĵojn. En la loĝkvartalo, kie loĝas miaj parencoj, preskaŭ kvarono de la domoj estas detruitaj de obusoj. Mi scias, ke kelkaj loĝantoj, kiel mia patrino, rifuzas malsupreniri en bombŝirmejojn, ĉar ili timas morti sub la rubo. Mi ne povas elteni ĉion ĉi.

Mi turnas min al vi por helpo por restarigi la mondon. Mi ne scias, kion vi povas fari. Sed mi kredas, ke la nuna milito trairas la animon kaj koron de ĉiu homo sur nia planedo, kaj ĉiu mem decidas, kion elekti por la estonteco de la homaro: pacon aŭ militon. Kaj ĉiu, kiu elektas pacon, trovos ŝancon protekti ĉi tiun mondon.

En Rusio mi komunikiĝas kun malsamaj homoj, klarigas la teruron de milito. Sed 70 % de la loĝantaro memfide subtenas la mortigon de homoj en Ukrainio kaj estas agresemaj. Ili fieras, ke Rusio kaptis Krimeon kaj esperas, ke ankaŭ Ukrainion ĝi povos kapti. Oni diris al ili, ke Eŭropo kaj Usono malamas ilin. Tiuj, kiuj pensas alie, estas naciaj perfiduloj, kiel diris hieraŭ la prezidanto de Rusio. Tamen inter miaj konatoj, ĉirkaŭ kvarono estas sekrete aŭ malkaŝe malkontenta pri la milito.

Letero 2, 4an de aprilo

Hodiaŭ mi eksciis, ke oni preparas atakon kontraŭ la urbo, kie loĝas miaj parencoj, kaj tio min denove doloras. Fotoj de murdoj kaj ĉikanado en Buĉa vidiĝas ĉie en la mondo. Sed en Rusio oni diras: ne fidu al eksterlandaj ĵurnalistoj, ili ĉiuj mensogas. Tio povas ŝajni nekredebla, sed la ministro pri eksteraj aferoj kaj post li multaj senskrupulaj ĵurnalistoj diris: ne estas ni, kiuj mortigas, aŭ tute ne estas mortintoj. Tiuj, kiuj kuraĝas diri ion alian, estas minacataj per perforto.

Se iu eliras kun afiŝo „Ne al milito” aŭ „Infanoj bezonas pacon”, aŭ eĉ kun malplena folio, tiu estas arestata kaj monpunata „pro misfamigo de la rusaj soldatoj”. Mia amikino kaj mi iris al amaskunvenoj dum la unuaj tagoj. Ŝi estis arestita pro la insigno „Neniu milito”, poste liberigita je la 3a matene kaj monpunita je 10 000 rubloj (ĉirkaŭ 100 eŭroj, triono de ŝia monata salajro). Ankaŭ citaĵoj el Tolstoj kaj Ĉeĥov, aŭ la rusa infankanto

La Suna Rondo estas per juĝaj decidoj konsiderataj kiel misfamigo de la trupoj. Ĉiu tago alportas pli da kruelaĵoj. Sed almenaŭ mi vivas. En Ukrainio estas morto kaj torturo.

Mi pensas, ke nur la firmigita interveno de aliaj landoj povos ŝanĝi la militon. La koruptita registaro ricevas preskaŭ unu miliardon da dolaroj ĉiutage por la vendita petrolo. Ĉi tiu mono iras aŭ al ilia riĉa vivo, aŭ al armiloj. Kaj dum Rusio vivos de la vendo de petrolo, militoj daŭros. Mi vere esperas, ke oni ĉesos aĉeti gason kaj petrolon, kaj ke anstataŭ mortigi, la popolo de Rusio laboros.

Letero 3, 8an de aprilo

Post la abomenaĵoj en Buĉa, hodiaŭ ĉe la fervoja stacidomo en Kramatorsk, 50 homoj estis mortigitaj dum provo evakuiĝi, inter ili kvin infanoj. Neimagebla krueleco.

En Rusio, multaj el miaj konatoj, kiuj protestas kontraŭ la milito, timas. La polico venas al ilia hejmo kaj petas subskribi, ke ili ne partoprenos „en la agoj”. Al preskaŭ duono de miaj amikoj ili venis. Mi konas okazojn, kiam manifestaciantoj kontraŭ la milito estis forte batitaj, kiam ili revenis hejmen. Sur la pordoj de la domoj de la manifestaciantoj estas skribitaj minacoj. Hieraŭ la Nobel-premiito pri paco Dmitrij Muratov (ni renkontiĝis plurajn fojojn, kaj ni konas unu la alian iomete) estis superverŝita per ruĝa farbo kaj acetono.

Senpagaj petrolo kaj gaso montriĝis malbeno por Rusio. Kreskis generacioj da individuoj, kiuj ne scipovas labori, sed kutimas esti pagataj pro lojaleco al la aŭtoritatoj. 70 % de la loĝantaro ne legas librojn. Ili ne scipovas pensi, empatii, estas duonalfabetaj kaj kruelaj. Kaj eĉ se okazus miraklo, kaj fariĝus necese serĉi novan prezidanton por Rusio, la loĝantaro elektos similan.

Ni ne povas eliri el ĉi tiu problemo per ni mem. Mi scias, ke kelkaj homoj en Eŭropo kaj Azio estas iom naivaj pri tio, kio okazas ĉi tie. Sed mi mem ne povis kredi je milito en Ukrainio, kvankam mi jam multfoje legis avertojn pri ĝi en la lastaj jaroj. Mi ne povis kredi, ke vivantaj homoj povus havi la manojn ligitaj, ĉifonon ĉirkaŭvolvita ĉirkaŭ la kapoj, kaj esti pafataj de malantaŭe en la kapo. Mi ne povis kredi, ke eblas bati loĝdomojn, loĝejojn dum du monatoj per obusoj, pafi vivantajn senhelpajn homojn. En la lasta jarcento, ĉiu ŝtato faris tion, kion ĝi volis por si aŭ por siaj najbaroj. Multaj loĝantoj de mia lando, kiel somnambuloj, restas en sia ĉiutaga vivo kaj ne rimarkas sian respondecon. Ili ĝojas pri la doloro kaj morto de ukrainoj, ĉar oni diris al ili en televido, ke ukrainoj estas la novaj faŝistoj. Faŝistoj akuzas sian viktimon pri faŝismo.

Multaj antaŭdiras en Rusio la intensecon de malamo kontraŭ tiuj, kiuj estas kontraŭ la milito. Eble estos interna milito. Aŭ pli ĝuste nokto de Bartolomeo. Mi ne scias, kion alian mi povas fari, sed mi skribas kaj al vi kaj en Rusio. Mi esperas fantoman miraklon. Mia patrino havis naskiĝtagon hodiaŭ, sub la pafado.

Letero 4, 22an de aprilo

La milito daŭras, kaj multaj rusianoj certas, ke la venko okazos kaj ke Ukrainio falos. Ili eltiras siajn telefonojn kaj montras al mi fotojn kaj filmetojn de brulantaj ukrainaj tankoj.

Iama kolegino mia, responde al miaj vortoj, ke rusaj obusoj mortigis pli ol 200 infanojn, respondis, ke ŝi estis traktata malbone kiel rusino en ukraina feriejo antaŭ multaj jaroj kaj tial ŝin ne ĝenas la milito. Kiam mi afiŝis videon de infanoj de Mariupol en mia socia retpaĝo, kelkaj el miaj sekvantoj komencis blasfemi kaj skribi kolerajn vortojn.

La novaĵoj diras, ke la populareco de Putin kreskis je pliaj 3 % kaj atingis 79 %. Surstrate mi vidis navedbusojn kun la Z-signo, la simbolo, kiu markas la rusiajn trupojn en Ukrainio. Iom amuze: mi vidis grandan rubkamionon ĉi-semajne, kun grandega Z.

La subtenantoj de Putin iĝas pli kaj pli agresemaj en Interreto kaj en konversacioj. Plurfoje kiam mi afiŝas pri la bezono de paco en mia socia retpaĝo, nekonataj personoj lasas malpurajn malbenojn aŭ minacojn en la komentoj.

La rezultoj de alia, pli sendependa sed nerekta enketo montras, ke pli ol 30 % de la loĝantoj de Rusio ŝatus tuj ĉesigi la militon sen ajnaj kondiĉoj, inter ili estas multaj modernaj junuloj el grandaj urboj kaj malriĉuloj. Kaj mi pensas, ke tio aspektas kiel la vero.

Malgraŭ la sankcioj, ni ankoraŭ havas sufiĉe da manĝaĵoj, sed mankas sufiĉe da markhavaj vestaĵoj. Diras la loĝantaro: „Kial ni estas punataj?” Sed mi pensas, ke la sankcioj helpos Rusion rapide forigi la preskaŭ narkotan dependecon de vendado de petrolo kaj gaso. 70 % de la rusa buĝeto dependas de la vendado de naturaj rimedoj. La rusianoj mem produktas nenion prudentan: ili simple elpumpas la subgrundon, kaj tio estas grandega „senpaga” monfonto. Pro tio, de preskaŭ 20 jaroj, la ruza registaro pagas grandegajn salajrojn al policanoj kaj televidaj propagandistoj, sed ne zorgas pri la homoj.

Amiko mia estis maldungita el la biblioteko pro kontraŭmilita letero. Kaj aliaj konatoj, kiuj dum multaj jaroj laŭleĝe helpas al rifuĝintoj, de multaj jaroj ne ricevis ŝtatajn subvenciojn.

Mi antaŭe bedaŭris, ke mi ne havas tempon por aliri la aŭtoritatojn, deputitojn, aŭ la edukan medion, sed nun mi estas kontenta, ĉar mi estus tuj elpelita pro miaj kontraŭmilitaj deklaroj. Mi laboras kiel simpla interreta administranto. En la nuna Rusio estas neeble labori en la publika sfero sen montri sindediĉon al la aŭtoritatoj, do mi laboras en la plej ofta niĉo de la rusa ekonomio.

Konata aktivulo pri homaj rajtoj, Lev Ponomarjov, forlasis Rusion. Li jam estis enkarcerigita kaj ricevis multajn minacojn, ke li estos mortigita. Alia konato nun estas en aresto kaj alfrontas ĝis 10 jarojn en malliberejo pro disvastigo de informoj pri la murdoj en Buĉa kaj pri la fakto, ke rusiaj trupoj bombadis loĝkonstruaĵojn.

La loĝantaro de Rusio scias, ke loĝejoj estas bombataj en Ukrainio. Sed ili ne volas pensi aŭ paroli pri tio. Ili ĝojas, ke granda forta registaro pensas por ili, ke ili estas reprezentantoj de popolo, kiu povas sklavigi alian popolon.

Estas tro da senatentaj civitanoj en Rusio. Ili ne rimarkas la tutan respondecon pri tio, kio okazas. Kaj la inteligentaj homoj, kiuj restis en Rusio, ne povos ĉesigi teruron, kiu minacas la estontecon de la tuta tero.

Letero 5, 10an de majo

Post kiam mi eksciis, ke miaj parencoj transloĝiĝis de la plej danĝera distrikto de Ĥarkivo al najbara relative sekura regiono, tri tagojn mi nur dormis, resaniĝante de miaj zorgoj. Mi akceptas mendojn de produktoj per Interreto kaj telefone, konsilas klientojn pri la kvalito, kolektas kaj certigas liveron de produktoj per kurieroj. La laboro estas facila, sed mi provas fari ajnan laboron interesa, kaj tio ŝajnas funkcii. Mi preferus analizan aŭ homrajtan laboron, sed nun ne estas loko por tio en Rusio.

Aktivulojn pri homaj rajtoj, kiujn mi konas, dum la pasinta jaro estis nomitaj „eksterlandaj agentoj”. Ili ne ricevas subvenciojn de la ŝtato, estas forpelitaj el siaj ejoj, kaj ili ne scias kiel perlabori monon kaj helpi homojn samtempe. Mi konas ankaŭ dudekon da aktivuloj, kiuj helpis ukrainajn rifuĝintojn kaj devis foriri al Eŭropo. Ĉe organizantoj de malgrandaj protestmovadoj aŭ sendependaj ĵurnalistoj oni farbas la literon „Z” sur la pordon de iliaj loĝejoj, oni minacas kaj batas ilin.

Hieraŭ, la 9a de majo, estis granda festado de la venko de Sovetio super faŝismo. Jam kelkajn tagojn antaŭ la ferioj, policistoj vizitis ĉiujn „nefidindajn” homojn, kaj petis ilin ne konduti „malsocie”. La polico venis al multaj el miaj amikoj. Kaj hieraŭ mia amikino, kiu jam estis arestita antaŭ 2 monatoj, estis arestita en la metroo. La polico tenis ŝin ĉe la policejo ĝis la festo finiĝis, kaj tiam ili lasis ŝin iri hejmen. Dum ŝi estis en malliberejo, mi serĉis por ŝi advokaton, sed montriĝis, ke ĉiuj advokatoj kaj defendantoj estas okupitaj, ĉar preskaŭ ĉiuj publikaj aktivuloj estis arestitaj surstrate.

Entute, ekde la 24a de februaro, 1731 aferoj estis iniciatitaj sub la artikolo „misfamigo de la rusa armeo”. Preskaŭ ĉiuj ricevis monpunojn de ĉirkaŭ 30 000 rubloj. Tio estas proksimume unumonata salajro de meza rusiano. Krome ekzistas 112 krimprocesoj por organizado de kontraŭmilitaj eventoj, pro kiuj oni donos 10-15 jarojn en malliberejo. Estas malpermesite afiŝi fotojn aŭ filmetojn pri mortigitaj aŭ vunditaj civiluloj en Interreto. La ŝtato tuj malliberigas tiujn, kiuj faras tion.

Vi eble pensos, ke mi troigas aŭ eĉ trompas vin. Sed ne. Se vi venus al Rusio, vi povus rigardi la faktojn per viaj propraj okuloj.

De kiam Putin ekregis, sendependaj rusaj amaskomunikiloj estas detruitaj, kaj progresemaj rusianoj rifuzas plu spekti televidon kaj iris al Interreto. Ofte mi estas tentata konsideri unu vidpunkton, sed mi devigas min provi vidi kaj aŭdi plurajn flankojn. Mi abonas rusajn kaj ukrainajn telegramajn kanalojn. Mi povas kompari la nivelon de agresemo, mi povas vidi, ke multaj aferoj ne tre kongruas.

Putin asertas, ke regas faŝismo en Ukrainio, sed donas neniujn kriteriojn por faŝismo, nek iujn pruvojn. Ne okazis detalaj esploroj aŭ ne ekzistas pruvoj, ke Ukrainio prepariĝis por ataki Rusion.

Kiam la milito estos finita, neimageblaj klopodoj devos esti faritaj por savi la bonon, kiu estis kaj estas en Rusio. Rusio estas kiel persono sana, respektata en la pasinteco, nun afliktita de rabio aŭ encefalito. Ĉu iu respondos kaj helpos? Kaj ĉu estos sufiĉe da forto, ĉar ĉiu lando havas multajn proprajn problemojn kaj malĝojojn.

Letero 6, 6an de junio

Mi resumas 100 tagojn de la milito. Analizante la nunajn ŝanĝojn en socioj, mi vidas teruran proksiman estontecon por Rusio kaj tre malfacilan por Ukrainio. Oni ne povas diri, ke la milito estis afero de hazardo kaj aperis kiel hazarda karto en la ludo, ĉiuj antaŭkondiĉoj estis pretaj por ĝi. Sed la rezulto de la antaŭkondiĉoj estis tiel monstra, ke eĉ nun mia kapo kaj animo apenaŭ povas akcepti ĝin. Multaj el miaj amikoj pensas same.

Antaŭ cent tagoj mi imagis, ke la ĉielo tuj falos sur la kapon de la krimuloj, kiuj deĉenigis la sendistingan murdadon de civiluloj. Mi ne povis dormi nokte, mi kaptis la telefonon por scii la plej novan situacion de miaj parencoj kaj amikoj. La energio de malĝojo devis trovi eliron. En mia afero tio fariĝis mil leteroj. Ĉiutage mi provas skribi malgrandajn notojn en la sociaj retejoj pri tio, kio okazas. Mi ne uzas la vorton „milito” aŭ aliajn terminojn, pro kiuj mi povus formale esti monpunita, sed en la rusa vi povas trovi milojn da vortoj kaj analogioj, por ke miaj samideanoj komprenu min kaj sentu subtenon. Ankaŭ miaj amikoj iniciatas renkontiĝojn, komunikadon kun konatoj kaj fremduloj, kaj gravas por mi povi paroli pri eventoj kaj miaj sentoj kaj aŭskulti aliajn homojn. Oni devas esti singarda farante novajn amikojn.

Multaj miaj rusaj amikoj kaj konatoj fariĝis volontuloj kaj helpas rifuĝintojn. Mi respektas ilin pro ĉi tiu decido, sed mi pensas, ke la plej granda helpo al la rifuĝintoj povas esti ĉesigi la militon.

Mi devis ankaŭ interrompi komunikadon kun kelkaj el miaj pasintaj amikoj. Unu diris al mi, ke alia, pli agresema persono povus esti en lia loko, kaj denunci min al la polico. Al ĉiuj miaj bonaj amikoj, kiuj ne estas indiferentaj al la socio, unu aŭ du fojojn la polico venis al la domo kaj almenaŭ faris moralan premon. Dum ĉi tiuj 100 tagoj, tri bonaj amikoj miaj faris decidon kaj forlasis Rusion, por jaro aŭ por ĉiam. Unu tuj post kiam ŝi estis timigita hejme de la polico. Kompreneble, tio aspektas nur kiel ŝerco de ekstere, sed fakte tia rakonto klarigas multon pri la moderna Rusio: ni kutimiĝis al ĉiaspecaj persekutoj kaj kiam neniu estas batita aŭ malliberigita, sed nur arestita, jen bona situacio.

Hieraŭ mi vidis komercan centron tute forbruligitan en Moskvo. Neniu kredas, ke ĝi hazarde ekbrulis.

La mondo ĉirkaŭe malrapide sed nerenverseble ŝanĝiĝas. Kvankam mi ne povas diri kun certeco, ke la krizo venas, tamen iuj okazaĵoj ŝajnas atesti tion. Jam de kelkaj semajnoj la liftoj en nia pluretaĝa konstruaĵo rompiĝas unu post la alia kaj ne funkcias. Rezervaj pecoj por riparoj mankas. Elektraj trajnoj iom post iom ĉesas funkcii pro manko de eksterlandaj vicpecoj.

Kvankam daŭrigeblas la nutraĵĉeno, mi rimarkas la suspendon de iuj provizantoj. Prezoj altiĝis je 20 % kaj daŭre altiĝas. Nia salajro estis duonigita pasintmonate. Kvinono de la laboristoj estis maldungita kaj la ceteraj devas labori duoble pli.

Tamen la plimulto de la rusianoj estas senzorgaj. Ili estas lulataj de la televido kaj la certeco, ke „la speciala operaco estos ĉesigita” kaj ke ene de unu jaro oni anoncos ne nur la akiron de Krimeo, sed de la tuto de Ukrainio, aŭ almenaŭ de ĉiuj ukrainaj maraj feriejoj.

Ĉi tiuj 100 tagoj estis kaj malfacilaj kaj brilaj. Brilaj, ĉar la tagoj helpis min kompreni miajn amatojn, doni al ili kuraĝon. Mi trovis mirindajn novajn amikojn, rekonsideris la mondon ĉirkaŭ mi, miajn iluziojn. Sed mi timas, ke mensogoj povas trompi normalajn homojn. Mi timas, kio venos, kaj en Rusio kaj en Ukrainio: malsato, ĉagreno, la perdo de bonaj najbaraj rilatoj.

Dum la pasintaj 100 tagoj ĉirkaŭ 100 000 homoj mortis, slavoj. Ilin trafis obusoj aŭ kugloj, ili brulis en aŭtoj aŭ sufokiĝis aŭ mortis pro soifo sub la rubo. Ili mankas al mi, kvankam ni ne konis multajn el ili, mi povis kompati ĉiujn, kiuj mortis senkulpe, sed mi ne donas al mi ripozon – ni devas pensi kaj fari, por ke la ceteraj estu savitaj.

A. A.

Moskvo

El diplomatia vidpunkto

Turkio - Sauda Arabio: Ĉu pliboniĝo de duflankaj rilatoj?

La 28an kaj 29an de aprilo 2022 la turka prezidento Recep Tayyip Erdoğan [reĝep tajip érdoan] vizitis Saudan Arabion. Li renkontiĝis kun la reĝo Salman kaj ankaŭ kun la kronprinco Muhammad bin Salman. Tio estas la unua vojaĝo de alta funkciulo de Turkio en Sauda Arabio post la murdo de la ĵurnalisto Ĝamal Ahmad Ĥaŝogĵi (en angla transskribo

Jamal Ahmad Khashoggi) en Istanbulo en 2018. La vizito tuj vekis la atenton de la mondaj amaskomunikiloj, kaj diplomatiaj rondoj ekparolis pri nova normaligo de duflankaj rilatoj post la antaŭa turbula periodo.

Kialoj

La vizito de Erdoğan en Sauda Arabio havis tri ĉefajn dimensiojn. Unue, ekonomia dimensio. La nuntempa turka ekonomio alfrontas krizon. La inflacio atingis 61,14 % en marto ĉi-jare, kio estas la plej alta inflacio en la lastaj du jardekoj. Ne estas mirinde do, ke saud-arabaj investoj kaj pli granda interkomerco inter Turkio kaj la riĉaj landoj de la Kunlabora Konsilio de la Golfo 1 povas helpi en ĉi tiu malfacila tempo.

Due, politika dimensio. Malpliigo de duflanka politika streĉo pro la mortigo de Ĝamal Ahmad Ĥaŝogĵi, saud-araba ĵurnalisto kaj korespondanto de la ĵurnalo The Washington Post la 2an de oktobro 2018 ĉe la saud-araba konsulejo en Istanbulo. La translokiĝo en Saudan Arabion de la proceso pri la murdo indikas, ke la juĝo verŝajne alvenos tre rapide. Samtempe ĝi diplomatie signalas, ke la duflankaj rilatoj inter Ankaro kaj Rijado moviĝas al nova, amikeca etapo.

Trie, geopolitika dimensio. Ekzemple, informoj kaj filmaj bildoj el intertraktado inter la ukraina kaj rusa delegacioj en Istanbulo pri la fino de la milito en Ukrainio povas elvoki la impreson, ke Turkio aktive partoprenas en alta diplomatio. En la realo, tamen, ĝi iom singarde, pragmate kaj diplomatie retiriĝas el kelkaj siaj pozicioj kaj normaligas rilatojn kun la landoj de la mez-orienta regiono. Nun ĝi faras simile kun Sauda Arabio por konservi sian pozicion kiel unu el la ĉefaj agantoj en la regiono.

Kompleksaj rilatoj

Turkio kaj Sauda Arabio estas ligitaj per historiaj, kulturaj kaj homaj rilatoj. Kiam fondiĝis Sauda Arabio (en 1932), la duflankaj rilatoj inter ambaŭ landoj komence estis amikaj, ĉar la tiama turka gvidanto Mustafa Kemal Atatürk interesiĝis pri sekureco kaj amikeco kun la internacia socio kaj klopodis eviti diversajn religiajn malkonsentojn.

Iom post iom, kiel ekestadis kaj aperadis diversaj regionaj kaj politikaj problemoj en Mez-Oriento, la rilato inter tiuj landoj fariĝis pli turbula kaj kompleksa. Se diri simple, ĝi variadis de amika kunlaboro kaj alianco en la ekonomia kampo ĝis malamikeco kaj malfido en diplomatiaj kaj politikaj opinioj.

Diplomatia manovrado

La manovrado kaj kontraŭdiro de la nuntempa eksterlanda politiko de Turkio al Sauda Arabio devenas de devigita pragmatismo, kiu estas respondo al enlandaj problemoj kaj diversaj eksterlandaj defioj. Finfine, ĝi kondukas al la bezono diplomatie manovri inter la turka ideologio, la ekonomia neceso kaj la realeco de la hodiaŭa mondo. Tamen, la propraj ekonomiaj kaj politikaj interesoj de Turkio en Mez-Oriento daŭre ludas kaj ludos gravan rolon en la kunteksto de la sekureco de la lando kiel membro de Nord-Atlantika Traktat-Organizaĵo (NATO) en la sudo.

1. La Kunlabora Konsilio de la Golfo estas politika kaj ekonomia alianco fondita en 1981 kaj kuniganta ses arabajn landojn (Barejno, Kataro, Kuvajto, Omano, Sauda Arabio kaj Unuiĝintaj Arabaj Emiratoj) en komunan merkaton. La sidejo de la alianco estas en Rijado.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio.

Politiko

UNUIĜINTAJ NACIOJ

La Internacia Tago de Paco

Ekde 1981 la 21an de septembro de ĉiu jaro oni celebras la Internacian Tagon de Paco. Ĉi-okaze en la ĉefstabejo de Unuiĝintaj Nacioj en Novjorko sonoras pacsonorilo, gisita el metalaj moneroj donacitaj de infanoj el ĉiuj kontinentoj (krom Afriko).

En 1981 la Ĝenerala Asembleo de UN deklaris per rezolucio 1 la trian mardon de septembro Internacia Tago de Paco, dediĉita al tutmonda ĉesigo de la konfliktoj kaj al la idealoj de paco. Dudek jarojn poste oni elektis fiksitan tagon por la celebrado.

Unuiĝintoj por paco

Okaze de la Internacia Tago de Paco okazis la 21an de septembro 2021 en la slovaka ĉefurbo Bratislavo internacia pacforumo sub la nomo Unuiĝintoj por Paco.

La pacforumo subtenis la ideon, ke sekureco por ĉiuj landoj povas esti atingita nur per kuna strebo kaj sen ekzisto de militaj blokoj ktp. Post solena enkonduko de la iama prezidento de Slovakio Ivan Gašparovič, alparolis la invititaj gastoj kaj reprezentantoj de politikaj partioj. La oratoroj parolis pri la novaj celoj de la porpaca movado en Slovakio: bezono de nova sekureca arkitekturo, rajto je paco kaj ebloj de ĝia esprimiĝo en la jura ordo ktp. Tre interesa estis ankaŭ la prezento de Svetozár Naďovič, eksa generalmajoro estrinta la foriron de la sovetiaj armeoj el Ĉeĥoslovakio.

Unuiĝintoj por Paco estas establita en Slovakio el iniciato de slovaka historiisto, politika kaj amaskomunikila analizisto kaj pacaktivulo Eduard Chmelár okaze de la 70a datreveno de la fino de dua mondmilito la 6an de majo 2015. Ĝiaj subskribintoj estas eminentaj personoj el sep eŭropaj landoj, inkluzive de la iamaj slovakaj prezidentoj Michal Kováč, Rudolf Schuster kaj Ivan Gašparovič, la ĉeĥa prezidinto de la Ĝenerala Asembleo de UN en la jaroj 2002-2003 Jan Kavan, la subskribinto de Ĉarto 77 2 Petr Uhl, famaj slovakaj artistoj kaj aliaj homoj.

Printempe ĉi-jare la forumo transformiĝis al civitana asocio, kies celo estas krei kulturon de paco kaj senperforto kiel la ĉefa antaŭkondiĉo por la paca kunekzistado de ĉiuj homoj sur la tero.

La forumo en sia statuto subtenas Esperanton kiel internacian lingvon de paco. Ne mirinde do, ke ankaŭ la slovakaj esperantistoj Stano Marček kaj Peter Baláž estis akceptitaj en la estraron kaj invititaj al kunlaboro.

Indas ne konfuzi

La Internacia Tago de Paco malkonfuzendas kun la Monda Tago de Paco, kiu estas festotago de la katolika eklezio dediĉita al universala paco. Ĝin kreis papo Paŭlo la 6a en 1967, laŭ inspiro el la encikliko Pacem in terris (Paco sur la tero) de papo Johano la 23a. La Mondan Tagon de Paco oni festis unuafoje la 1an de januaro 1968.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

1. Rezolucioj de la Ĝenerala Asembleo pri Internacia Jaro de Paco kaj Internacia Tago de Paco (A/RES/36/67) kaj de la Ĝenerala Asembleo pri Internacia Tago de Paco (A/RES/55/282).

2. Ĉarto 77 estis neformala civitana iniciato kaj grupiĝo de politika opozicio en Ĉeĥoslovakio de 1977 ĝis 1992, nomita laŭ la dokumento „Ĉarto 77” publikigita en januaro 1977. Ĝi kunigis sciencistojn, artistojn, filozofojn kaj iamajn komunismajn politikulojn.

NORD-IRLANDO

Ĉu la irlanda estos rekonita?

La 21an de majo miloj da homoj manifestaciis sur la stratoj de Belfasto, la nord-irlanda ĉefurbo, por apogi leĝaron, kiu donos oficialan statuson al la irlanda lingvo.

Laŭ la konstitucio de Irlando, la irlanda estas la unua oficiala lingvo de la lando (kvankam ne la plej uzata), sed tion ne akceptis la plimulto de la porbritaj unuiĝistoj, posteuloj de la protestantaj koloniintoj de angla kaj sud-okcident-skota origino, kiuj setlis en Nord-Irlando en la Mezepoko. Ironie, nord-irlandaj protestantoj kaj kvakeroj troviĝis inter la plej fervoraj entuziasmuloj de la 19a-jarcenta revigligo de la irlanda lingvo – la tiel nomata Kelta Reviviĝo.

Oni esperas, ke ĉi-jare la brita parlamento en Londono finfine aprobos leĝon (promesitan en la jaro 2006, sed ne plenumitan), kiu kreas la oficon de komisiito por la irlanda lingvo. Lia funkcio estos protekti kaj plibonigi la uzadon de la idiomo. La leĝo samtempe donos oficialan rekonon al la irlanda lingvo, kaj nuligos leĝojn, kiuj malebligas la uzadon de la irlanda en la kortumoj.

La londona registaro intencas fari similan leĝon, kiu rekonos la dialekton de Nord-Irlando, enkondukitan fare de la sud-okcidentaj skotoj dum la koloniado de la regiono.

Garbhan MACAOIDH
korespondanto de MONATO en Irlando

Garbhan MacAoidh estas plurlingva tradukisto kaj verkisto, kiu kontribuas al MONATO ekde 1988.

AMERIKO

Meksiko kaj Nikaragvo, kia estonteco?

Lokiĝante en la sama kultura regiono – Mez-Ameriko, Meksiko kaj Nikaragvo havas komunajn pasintecon kaj nunecon. Iliaj diplomatiaj rilatoj komenciĝis en 1839, okaze de la naskiĝo de la Nikaragva Respubliko.

Komerco kaj kulturo

La du landoj reciproke eksportas kaj importas ĉefe produktojn kiel dratoj kaj elektraj kabloj. Krom tio, la meksika registaro investas por konstrui lernejojn, hospitalojn kaj autoŝoseojn en la najbara teritorio. Menciindas ankaŭ, ke krom la kulturaj ligoj el universitataj interŝanĝoj, estas ankaŭ aliaj, ligitaj al la transirado de Meksiko, kiun nikaragvanoj entreprenas migrante al Usono.

Diktatoreca paro

La nuna nikaragva prezidento, Daniel Ortega, reelektiĝis novembre de 2021 jam la 5an fojon post pli ol 14 seninterrompaj jaroj en tiu posteno. Li subtenas la sandinistan^1 revolucion, per kiu Nikaragvo liberiĝis de la diktatoro Anastasio Somoza Debayle fine de la sepdekaj jaroj. Nuntempe Ortega mem estas konsiderata kiel diktatoro fare de pluraj organizaĵoj kaj komunikiloj. Krome li kaj lia edzino Rosario Murillo, kiu estas ankaŭ „kunprezidanto”, estas akuzitaj pro krimoj kontraŭ la homeco: centoj da homoj mortis kaj miloj malaperis dum kontraŭreĝimaj protestoj en 2018.

„AMLO malkuraĝulo”

Meze de 2021, proksimume kvin monatojn antaŭ la okazigo de la prezident-elektoj, la „dukapa registaro” komencis persekuti kaj enkarcerigi politikajn opoziciantojn. Junie la meksika prezidento Andrés Manuel López Obrador (AMLO) esprimis sian zorgon pri la situacio dirante, ke la nikaragva registaro devas garantii liberecon sen uzo de perforto kaj malliberigoj. Li diris ankaŭ, ke, kvankam Meksiko ne povas interveni en aferojn de aliaj landoj, ĝi ja povas esprimi sian respekteman opinion rilate al homaj rajtoj. Sekve venis la reago de Juan Carlos Ortega Murillo – filo de la nikaragva prezidenta paro, laŭ kiu AMLO estas malkuraĝulo. Maximiliano Reyes Zunjiga, reprezentanto de Meksiko por la regiono nome de la ministrejo pri eksteraj rilatoj, respondis, ke „kuraĝo ĉiam estas flanke de libero; malkuraĝo de subpremo”.

Decidoj kaj „doktrino Estrada”

En januaro Meksiko anoncis pere de tiu sama ministrejo, ke ĝi ne ĉeestos la oficialan enposteniĝon de la ĵus reelektita prezidento Ortega. Tamen, kiam oni demandis al AMLO dum kunveno pri lia opinio, li asertis, ke estus neoportune agi tiel, kaj do decidis finfine ja sendi iun reprezentanton. Li deklaris ankaŭ, ke lia registaro ne volas kontraŭstari la finan decidon de la nikaragvanoj. Tiu komento fakte akordiĝas kun kelkaj analizoj, kiuj diras, ke AMLO nur praktike sekvas la doktrinon Estrada, kiu postulas, ke en diplomatiaj rilatoj Meksiko ne intervenu en la politikon de la aliaj landoj kaj respektu ilian sendependecon.

Dum kelkaj analizistoj konsideras la sintenon de la meksika registaro, kaj ĉefe de la prezidento, ne tute klara kaj kohera, aliaj laŭdas lian neŭtralecon kaj la respektadon de la „principo de neinterveno”. Ĉiuokaze valoras la penon demandi, ĉu la estonteco montros pliajn manierojn diplomatie rilati inter ĉi tiuj du landoj laŭ iliaj propraj kaj komunaj celoj, kaj ĉu la rezulto favoros la popolojn de ambaŭ ŝtatoj.

David LÓPEZ-RUEDA

Meksiko

1. Sandinismo estas maldekstra ideologio bazita sur la pensado de Augusto César Sandino. Ĝi havas naciisman kaj kontraŭimperiisman trajtojn kaj ricevis poste ankaŭ ian socialisman influon. (red.)

ĈILIO

Malfavoraj politikaj prognozoj

En Ĉilio nun estas kompleksa politika situacio. La 15an de junio la parlamento pluigis la krizan staton, kio permesas al prezidanto Gabriel Boric uzi por sekurecaj taskoj la armeon subtene al polico en Araŭkanio kaj en la komunumoj Araŭko kaj Biobio en la regiono Bio-Bio, alianome „Makrozono Sudo”.

Konfliktoj

Tio estas reago al multiĝo de kamparaj perfortaj okazaĵoj^1 plejparte rilataj al konflikto inter kompanioj prilaborantaj lignaĵojn^2, kaj indiĝenaj mapuĉaj komunumoj. Ĉi tiu konflikto ne estas nova kaj daŭras ekde la hispana konkero en la 16a jarcento kaj la ĉilia koloniado en la 19a. Dum la lastaj jaroj ĝi intensiĝis, kun gravaj faktoj kiel la murdo de la geedzoj Luchsinger-McKay en 2013 aŭ tiu de Camilo Catrillanca en 2018.

Armita rezisto

Nun, la kriza stato celas precipe haltigi plifortiĝon de radikalaj organizaĵoj kiel Coordinadora Arauco-Malleco (Kunordigo Arauco-Malleco), kies ĉefo, Hector Llaitul, parolis la 11an de majo pri la neceso prepari armitan rezistadon kontraŭ la ĉilia armeo por protekti la aŭtonomion de la mapuĉa nacio.

„Problemo por la registaro”

Verŝajne, la krizo ne malakriĝos rapide, kaj tio estos granda problemo por la registaro de Boric, kiu kampanjis kun promeso de dialogo kaj traktadoj por solvi politikajn problemojn kiel indiĝena konflikto, migrada krizo, aŭ la grandaj protestoj, kiuj multiĝis ekde la grava socia krizo de oktobro de 2019^3.

„Nova” politika klaso

En Ĉilio kreskas polusiĝo, same kiel perforto kaj ekstremaj politikaj ideologioj, ankaŭ pro tio, ke la tradicia politika klaso perdis sian influon sur la „novan” generacion de politikistoj kiel Gabriel Boric, maldekstra studenta aktivulo, aŭ José Antonio Kast, dekstra apologiisto de la diktaturo de Augusto Pinochet. La polusiĝo manifestiĝis en la lastaj ĝeneralaj elektoj de 2021, kaj en la kampanjo de la plebiscito de 2020 por ŝanĝi la politikan konstitucion de 1980, proklamitan de la registaro de Pinochet.

Estas dubo, ĉu la kriza stato povos efike helpi kaj doni rezultojn. Aktuale, la registaro de Boric anoncis, ke la kamparaj perfortaj okazaĵoj en la „Makrozono Sudo” malpliiĝis je 42 % de la 18a de majo ĝis la 6a de junio. La prognozoj por paco kaj politika solvo de la problemo, tamen, aspektas malfavoraj.

Leonardo ARAYA

Ĉilio

Leonardo Araya estas studento pri sociologio.

1. Per la vortumo „kamparaj perfortaj okazaĵoj” en Ĉilio oni indikas ĉiujn okazaĵojn de perforto en la zono, sen distingo inter tiuj faritaj de kompanioj, indiĝenaj organizaĵoj aŭ la registaro. (red.)

2. Tiuj ĉi kompanioj praktikas intensivan monokultivadon de ne-indiĝenaj arboj kiel pinoj, eŭkaliptoj ktp. La rezulto estas malapero de la indiĝenaj arbaroj kaj komunumoj. (red.)

3. La 25an de oktobro 2019 pli ol 1,2 milionoj da homoj okazigis „la plej grandan marŝon de Ĉilio” tra la stratoj de Santiago, protestante kontraŭ socia malegaleco kaj postulante la eksiĝon de prezidanto Piñera. Homrajtaj organizaĵoj raportis pri okulkripligoj, torturoj kaj seksperfortoj fare de sekurecaj taĉmentoj kontraŭ la manifestaciantoj. (red.)

TURKIO

Lando pli danĝera por virinoj

Laŭ prezidenta dekreto Turkio eliris el la Konvencio de Istanbulo la 20an de marto 2021. Ekde tiam la tribunaloj decidas favore al murdintoj kaj seksperfortintoj de virinoj.

La Konvencio de Istanbulo estas homrajtisma traktato de la Konsilio de Eŭropo kontraŭ perforto al virinoj. Ĝi estis malfermita por aliĝoj la 11an de majo 2011 kaj devigas la ŝtatojn enigi en siajn kriminalajn kodojn aŭ en alispecajn normojn tiajn deliktojn kiel psikologia perforto (art. 33), persekutaj agoj (art. 34), fizika perforto (art. 35), seksrilata krueleco, inkluzive de seksperforto (art. 36), kontraŭvola edz(in)igo (art. 37), difektado de inaj seksorganoj (art. 38), kontraŭvolaj abortigo kaj steriligo (art. 39); seksa molestado (art. 40).

La turka registaro pravigis la decidon eliri el la konvencio deklarante, ke la Konvencio de Istanbulo estas uzata por „normaligi samseksemon” kaj ke ĝi malkongruas kun la sociaj kaj familiaj valoroj de Turkio.

La virinoj restu hejme

Laŭ la islamistaj politikuloj la loko por virino estas ŝia hejmo: do, se ŝi eliras de tie, „ŝi estas serĉanta ion”. Ĉar ŝi „estas serĉanta ion”, ŝi devas esti kontenta pri tio, kio okazos al ŝi.

Simbolo de la pensmaniero, kiun oni klopodas igi reganta en Turkio, estas la juĝo al la murdinto de Pınar Gültekin. Pınar Gültekin estis virino, kies kadavro estis trovita en arbara areo en la vilaĝo Yerkesik de la distrikto Menteşe la 21an de julio 2020.

Nekredebla verdikto

La tribunalo koncedis malpligravigon de la krimo, ĉar la viro ricevis „maljustan provokon”. Kiel eblas determini tion? Pınar Gültekin ja ne povis partopreni en la proceso, kaj ŝia konversacio kun la murdinto ne estis registrita. Tamen la tribunalo certiĝis, ke la virino, kiu ankoraŭ vivis dum la murdanto bruligis ŝin, „provokis” lin.

Katastrofa eblo

La murdinto de Pınar Gültekin ricevis, danke al la malgravigo, 23-jaran punon (anstataŭ dumviva), kiu eĉ pli malaltiĝos pro la tempo, kiun li jam pasigis en la malliberejo. Fine la krimulo eĉ povus profiti de indulgo, se la partio Naciisma Movado (MHP), kiu subtenas la prezidanton Erdoğan kaj lian partion AKP (ene de la Popola Alianco kadre de la antaŭaj kaj venontjaraj elektoj), petos ĝeneralan „pardonon por la viktimoj de la sorto” kiel elektan investon venontjare.

Vasil KADIFELI

Turkio

OPINIO

Ĉu milito disigas popolojn?

La etna konsisto de la baltaj ŝtatoj ne estas homogena – la rusoj en Litovio estas 4,5 % el la 2,6-miliona loĝantaro, en Latvio eĉ 25,6 % el 1,8 milionoj kaj en Estonio ĉirkaŭ kvarono de 1,3 milionoj.

La atako de Rusio kontraŭ Ukrainio instigis ruslingve parolantojn en Baltio decidi, kiun militantan flankon ili subtenas. Estas fakto, ke la sinteno de baltlandaj loĝantoj rilate tiun situacion ne estas homogena, samkiel la tiea etna konsisto.

Propagando

Kial la ruslingva popolo en Baltio ofte opinias alimaniere ol la tiulanda ĉefpopolo? Politikaj observantoj unuanime konfirmas, ke la problemo estas, ke multaj tieaj ruslingvanoj ĉiam identigas sin kun Rusio. Tial la mondon ili perceptas tiel, kiel ĝin prezentas la amaskomunikiloj en Rusio. La propaganda televido senĉese malhonoris okcidentan kulturon, prezentis Okcidenton kiel malamikon enmiksiĝantan en la progreson kaj prosperon de Rusio en sporto, ekonomio kaj politiko kaj portretis Rusion mem kiel la martiron de Okcidento, solan moralan citadelon en la mondo. Ruslingva homo, kiu identiĝas kun Rusio, sentas sin fremda kaj ekhavas moralan devon defendi la grandan kaj minacatan rusan kulturon, kiun oni volas sufoki.

Diverse integritaj

Tamen la ukraindevena socia aktivulo el Litovio Oleg Ŝurajev asertas, ke plejparte la rusoj de Litovio ne estas homoj de Putin – malgraŭ la fakto, ke multaj el ili ankoraŭ vivas en la pasinteco kaj ankoraŭ uzas tiujn toksajn informojn. La litova entreprenisto Viktor Vorontsov rimarkas, ke ne indus kompari latvajn, estonajn kaj litovajn rusojn. Post la restarigo de sendependeco litovaj rusoj ricevis civitanecon, kontraste al tiuj en la aliaj du baltaj landoj. Rezulte tiuj homoj sen civitaneco malpli integriĝis en la estonan aŭ latvan socion.

Sinteno varias

La silento de la ruslingva komunumo kaj la neklaraj deklaroj de ceteraj personoj kaŭzas malfidon. Se via konscienco estas trankvila, vi havas klaran pozicion kaj povas firme diri, ke vi subtenas Ukrainion kaj kondamnas la rusan agreson. Kaj certe estas rusoj, kiuj konkrete kaj klare subtenas tian starpunkton. Ja ŝajnas nediskutebla fakto, ke Rusio malobservis la suverenecon de Ukrainio kaj komencis militon.

Buĉa: fotomuntaĵo

Tamen multaj ruslingvanoj ne povas agnoski tion. Ili eĉ diras: „Ni estas kontraŭ milito kaj por paco ĝenerale.” Tio sonas tre abstrakta kaj malklara, kaj Rusio mem ofte ne estas nomita kiel agresanto. Spertuloj rimarkas, ke ruslingvanoj en Baltio, eĉ se ili estas fervoraj ŝatantoj de Kremlo, ne apogus la genocidon, la brutalan perforton, kiu nun okazas en Ukrainio. La problemo estas, ke ili ne kredas, ke tio okazas. La okazaĵoj en Buĉa por ili estas nur fotomuntaĵo. Kaj neniuj faktoj aŭ pruvoj helpas, ĉar tiam ekas sensenca argumenta matĉo. Ĝis la internaj vidpunktoj ŝanĝiĝos, homoj eĉ ne povos pripensi la evidentajn faktojn. La konscio de tia homo estas ie en Rusio, malgraŭ tio, ke fizike li estas en Baltio. Tia estas psikologia hibrido.

„Rusaj” kontraŭmilitaj manifestacioj

Malgraŭ malsamaj vidpunktoj de baltlandaj loĝantoj protestaj manifestacioj por kondamni la militon okazis. Kontraŭ la milito en Ukrainio protestis pli ol mil ruslingvanoj en la latva ĉefurbo Rigo ĉe la libereco-monumento. La proteston organizis la movado

Rusaj voĉoj kontraŭ la milito, kiu kunigas reprezentantojn de la ruslingva komunumo de Latvio, kiuj forte kondamnas la rusan armean agreson sur ukraina teritorio kaj la brutalan eksteran politikon de la Rusa Federacio. Onidire la celo de la protesto estis pruvi, ke ruslingvanoj ne identiĝas kun la reĝimo de Putin. Ili respektas la suverenecon kaj kulturon de aliaj landoj, kapablas integriĝi en la latvan socion kaj ne akceptas perfortajn politikojn sub ajna preteksto.

Ĉu la opinio ŝanĝiĝos?

Centoj da homoj kolektiĝis por manifestacio de solidareco kun Ukrainio en la dua latva urbo Daugavpils, kie la plimulto de la loĝantaro estas ruslingva kaj la urbestro apartenas al la porrusa partio. Homoj protestis kontraŭ la rusia invado en Ukrainio per la vortoj „Celo: paco” kaj „Latvio subtenas Ukrainion”, svingante la flagojn de ambaŭ landoj. „Mi spektis rusan televidon en Latvio dum multaj jaroj, do mi pensis, ke la agoj de Rusio povus esti iel pravigitaj”, diris Vladislav, partoprenanto de la manifestacio. „Sed ni ĉiutage ricevas pli kaj pli da informoj de internaciaj amaskomunikiloj, kaj tio draste ŝanĝis mian opinion, do mi nun ĉeestas ĉi tiun manifestacion.”

Ortodoksa kondamno en Litovio

Kelkcent homoj kunvenis en Vilnius laŭ invito de la ortodoksa metropolito Innokentij por procesio por la unuiĝo de litovaj ortodoksuloj kaj ĉesigo de la milito en Ukrainio. La aranĝon oni organizis lastminute, observinte la fragmentiĝon de la Litova Ortodoksa Eklezio rilate la militon en Ukrainio. La ekleziulo asertis, ke ĝi kondamnas la militon kaj ĉion, kio okazas en Ukrainio. La Litova Ortodoksa Eklezio estas unu el naŭ tradiciaj religiaj komunumoj en Litovio. Ĝi havas la titolon de „metropolitujo” kaj apartenas al la Patriarkujo de Moskvo.

Estonio

Pli ol 95 % de la loĝantoj de la estona urbo Narva parolas la rusan kaj almenaŭ 30 %j havas rusajn pasportojn. Ĉi tiu urbo de proksimume 55 000 loĝantoj troviĝas ĉe la limo de du mondoj – kie Rusio kaj rusa identeco renkontas Estonion kaj Okcidenton. Ĉirkaŭ 3000 homoj krozas ĉiutage. Rusoj venas al Estonio por aĉeti fromaĝon, kiun ili ne povas aĉeti hejme, aŭ aliajn okcidentajn varojn, kaj estonoj fojfoje vojaĝas al Rusio por malmultekosta brulaĵo kaj konstrumaterialoj.

Estonio, same kiel la najbaraj baltaj landoj Latvio kaj Litovio, havas loĝantaron, kiu spegulas tiun miksaĵon kaj la streĉan geopolitikon. Multaj ĉi tie parolas pri tri tendaroj inter ruslingvanoj. Ĉirkaŭ triono tute kontraŭas la militon de Rusio en Ukrainio, dum meza grupo diras, ke ĝi deziras pacon, sed esprimas senton de konfuzo inter ŝanceliĝantaj raportoj de okcidentaj novaĵoj kaj rusaj propagandfontoj. Malgranda malplimulto subtenas la invadon de Rusio.

Informa milito

Kvankam en la mondo jam delonge okazas ne nur konvenciaj, sed ankaŭ informaj militoj, la graveco de tiu ĉi fenomeno en la baltaj ŝtatoj multe kreskis de kiam Rusio invadis Ukrainion. En la landoj la elsendado de rusaj propagandkanaloj estas ĉesigita, kaj oni serĉas manierojn por doni fidindajn informojn al ruslingvanoj loĝantaj en la baltaj ŝtatoj. La estona registaro decidis asigni 1,3 milionojn da eŭroj por tiu celo el la rezervo de la registaro, distribuante ilin al la amaskomunikiloj, kiuj jam produktis enhavon en la rusa, por ke ili povu plifortigi ĉi tiun agadkampon.

Ĉu homoj kapablas ŝanĝi sian sintenon en la etoso de ukraina milito? Multaj spertuloj de baltaj ŝtatoj konsentas, ke povas esti malfacile por la amasoj akcepti tion. Ĉio dependas de la situacio en Rusio. Kiam tie malkaŝe oni ekparolos pri la mensogoj de Putin kaj pri la militkrimoj de Rusio kaj la propagando silentiĝos kaj famaj rusoj ŝanĝos sian retorikon, tio povas forte influi rusojn. Sed ĝis la pensmaniero en Rusio ŝanĝiĝos, la pensmaniero de la plimulto de ruslingvanoj en Baltio probable ankaŭ restos stabila.

LAST
korespondanto de MONATO en Litovio

Laimius Stražnickas, akronime „last”, estas litova ĵurnalisto jam de 35 jaroj. Li esperantistiĝis en 1974 kaj estas kunlaboranto de MONATO ekde 1991.

Moderna vivo

GERMANIO

Trajnveturado por ĉiuj

Fine de la pasinta majo ebliĝis ĉe la germana fervojkompanio Deutsche Bahn aĉetado de tute nova bileto, kiu ĉi-somere influas la trajnveturadon. Temas pri la ĉi-lande jam multe pridiskutata 9-eŭra bileto, kiun anoncis la germana federacia registaro fine de marto kadre de rimedoj por alfronti la nuntempan akran altiĝon de la energikosto.

Dum la monatoj junio, julio kaj aŭgusto ĝi estas havebla kontraŭ naŭ eŭroj monate. La posedantoj povas veturi per ĉiuj lokaj publikaj transportiloj kaj regionaj trajnoj en Germanio sen aldona kosto aŭ bileto. La germana ministro pri transporto klarigis, ke la bileto senpere senŝarĝigas la civitanojn kaj instigas al energiŝparo, kaj longperspektive igos la publikan transporton pli alloga. La kialoj estas sociaj kaj klimataj.

Kiu jam havas monatan aŭ jaran veturabonon ne devas aĉeti la 9-eŭran bileton kaj povas eĉ rericevi la kroman sumon pagitan. Ankaŭ studentaj identigiloj, per kiuj oni rajtis veturi nur en kaj ĉirkaŭ la studloko, nun validas ĉie en Germanio. La kompenson pro la perdotaj enspezoj de 2,5 miliardoj da eŭroj disponigos la federacio.

Veturprezoj kompare

Trajna taga ekskurso en Bavario kostas 26 eŭrojn, se oni vojaĝas sola. La prezo de monata abono en Munkeno kaj antaŭurboj altiĝas je ĉ. 100 eŭroj, kaj unuvoja busbileto kostas 2,10 eŭrojn. Pagi nur naŭ eŭrojn monate estas do notinde malmulte.

Kritikoj

Tamen, la oferto estas kritikata interalie kiel „nedaŭripova popularisma fulmdecido”, kaj oni opinias, ke pli saĝe estus plivastigi la publikan transporton, ĉar la bazaj financproblemoj de la federaciaj landoj ne solviĝas tiel. Per tiu bileto ne plivastiĝas la publika transporto en la provincoj, kie la bileto ne tiom utilas pro la malbona konektado. Oni krome atentigas, ke la busoj, metrooj kaj trajnoj homplenas labortage dum la pinthoroj, kaj ke la fervojo apenaŭ disponas pri pliaj veturiloj kaj dungitaro por transporti pliajn veturantojn.

Turisma vojaĝo 9-eŭra

Spite al tiuj kompreneblaj avantaĝoj, postuloj kaj zorgoj, tamen ekaperis tute speciala kaj duonŝerca fenomeno: reta movado plananta amasan trajnveturon al la insulo Sylt, kiu troviĝas en la Norda Maro proksime de Danio kaj homplenas precipe somere. La ĉefa enspezofonto de Sylt, kiu havas malpli ol 20 000 loĝantojn kaj kie estas multaj natur- kaj pejzaĝ-protektejoj, estas turismo. Ĉiujare alvenas centmiloj da turistoj, ĉefe germanaj. Cetere la insulo famas kiel luksa turismejo, kaj la prezoj de nemoveblaĵoj estas altaj.

Sylt estas atingebla per fervoja digo 11 kilometrojn longa. Regiona trajno veturas tri horojn de Hamburgo. Kaj ĝuste tie ni revenas al la 9-eŭra bileto, kiu malaltigas la prezon ne nur de laborveturo, sed ankaŭ de libertempa somera enlanda vojaĝado. Nun eblas ekskursi preskaŭ senkoste – oni lasu aparte la tranoktokostojn – kaj kreiĝas nova speco de alirebla trajnturismo, kiu interalie celas la menciitan insulon.

Ni reprenu la insulon!

Junaj maldekstruloj kaj punkuloj per Interreto vokis al trajna ekskurso al Sylt por tie renkontiĝi, festi, trinki bieron – kiun ili kunportos – kaj dume ĝeni la publikon kaj la riĉulojn per ĥaosaj tagoj.

Menciindas en tiu kunteksto ankaŭ la punkkanzono „Westerland” de la germana bando Die Ärzte (La kuracistoj) 1, en kiu oni en 1988 revis pri reveno al la vilaĝo Westerland, kiu estas en Sylt. La „sturmo al Sylt” iĝis reta sensacio, kreis retajn grupojn, amuzajn pepojn kaj memeojn en amaskomunikiloj. Ĉu tio estas seriozaĵo aŭ nura ŝerco, neniu scias. Iuj ridas kaj ironie disvastigas la retan movadon, aliaj timas realan alfluon de ne-bonvenaj trajnekskursantoj, ĥaoson kaj homamasojn en trajnoj kaj popularaj turistejoj kiel Sylt. Ankaŭ gazetoj pritraktas ĉi tiun fenomenon de ambaŭ vidpunktoj.

Ĉu „malmultekosta” vojaĝtempo?

Ĉiuokaze estas certe, ke oni ne subtaksu la vojaĝtempon. De Berlino al Sylt ĝi daŭras ĉirkaŭ 8 horojn; de Munkeno – en la sudo – pli ol 15 horojn, kun pluraj trajnŝanĝoj. Oni ja rajtas veturi nur per regionaj – ne rapidaj longdistancaj – trajnoj. Tamen, povas esti allogaj tiaj aventuroj kaj malkovrado de belaj nekonataj regionoj laŭ la stilo de nun populara malrapida vojaĝado.

Kvankam la bileto unuavice celas veturojn al laborejo, ĝi alvokas ankaŭ 9-eŭran turismon kaj sekve montras Germanion al la germanoj per fervojo.

Trajnveturado estonta: ĉu pli demokratia?

Ni esperu, ke per tiu biletoferto fortiĝos kaj do plivastiĝos la publika transporto, kaj ke komenciĝos daŭra ŝanĝiĝo survoje al medi-indulga transportado atingebla por la germana socio. Malmultekosta trajnvojaĝado alportas demokratiigon de moviĝado kaj kontraŭas la socian malegalecon. Malriĉeco ne malhelpos – almenaŭ dum tri monatoj – ekzemple semajnfinan veturon al proksima urbeto, kaj eĉ luksa insulo atingeblos por ĉiuj, almenaŭ teorie.

La 9-eŭra bileto certe estos turnopunkto, kvankam ni ne scias precize kiel. Kio okazos post la fino de la oferto en aŭtuno?

1 Fondita de Farin Urlaub en 1982. La bando miksis humuron kun muziko.

Viktoria SCHMIDBAUER

Germanio

Viktoria Schmidbauer studas germanan lingvistikon kaj lingvoinstruadon en Germanio. Ŝi ŝatas lerni lingvojn kaj emas vizitadi eŭropajn landojn.

ISRAELO

Juda festo de beleco kaj diverseco

Ĉiujare en la aŭtuno la juda komunumo de Etiopio festis unikan festotagon: Sigd (ስግድ). Sesdek tagojn post la komenciĝo de la juda jaro la komunumo fastis, puriĝis, portis tradiciajn blankajn vestaĵojn kaj kune surgrimpis altajn montojn kaj preĝis por la reveno al Jerusalemo kaj por sia antikva hejmlando.

Sur la montpinto, la maljunuloj kaj religiaj estroj de la komunumo – Keisim (ቄሰ) (kesoj) – legis laŭtvoĉe Toraon el antikvaj libroj skribitaj permane en la geeza, la antikva lingvo de Etiopio.

Vid' al la monto

Hodiaŭ la plimulto de la etiopia juda komunumo – ĉirkaŭ 155 000 homoj – loĝas en Israelo. Kvankam ili jam revenis al sia antikva hejmlando, ili ankoraŭ festas

Sigd por rememori la tradiciojn kaj vivigi la miljaran sopiron al Jerusalemo. Ĉiujare la komunumo kuniĝas en la kvartalo Armon Hanaciv de Jerusalemo, de kie oni povas pli bone vidi la monton de la templo kaj kune ĉeesti la legadon de Torao. Ili ricevas la benon de la kesoj, kiuj estas bele vestitaj laŭ la tradicio.

Kun la paso de la jaroj la festo fariĝis ankaŭ pli „israela” kaj hodiaŭ en multaj urboj festas ĝin etiopiaj judoj kune kun ankaŭ aliaj israelanoj, kiuj volas lerni pri la judetiopiaj tradicioj. Oni aŭskultas etiopian muzikon kaj manĝas la tradiciajn manĝaĵojn injera (እንጀራ) (inĝera) – panon el faruno teff (ጤፍ) –, kaj trinkas la tradician buna (ቡና) (kafo), kiu estas permane ellaborita.

Iom da historio

Judoj loĝis en Etiopio jam ekde la 8a jarcento a.K. Oni diras, ke temis pri kelkaj el la israelaj triboj, kiuj estis deportitaj dum la babilona ekzilo. En Etiopio la judaj komunumoj parolis ĉiutage la amharan kaj la tigrajan lingvojn, sed uzis la geezan por religiaj aferoj.

La plimulto de la komunumo enmigris Israelon dum la 80aj kaj 90aj jaroj per heroaj sekretaj operacioj. Ili piede iris el siaj antikvaj vilaĝoj en tendarojn de Sudano. Survoje multaj mortis pro atakoj de banditoj, malsanoj kaj aliaj danĝeroj. De improvizitaj lokoj en la mezo de la dezerto en Sudano ili flugis Israelen.

Hodiaŭ

Malgraŭ sia sindonemo al Israelo kaj la heroa vojaĝo, en Israelo multaj etiopiaj enmigrintoj spertis rasismon kaj malakcepton. Iliaj kesoj ne estis oficiale rekonitaj kiel religiaj estroj, kaj fojfoje oni dubas eĉ pri ilia judeco. La komunumo alfrontas malriĉecon kaj diskriminacion en la labormerkato, kaj suferas eĉ polican perforton, kio estigas manifestaciojn.

Espereble, la disvastiĝo de la kutimo festi Sigd kaj lernado pri la historio kaj unikaj tradicioj de ĉi tiu interesa komunumo iom post iom proksimigos la vastan israelan popolon al la beleco de ĝia diverseco, kaj helpos malpliigi antaŭjuĝon kaj diskriminacion.

Nican CVI KOHEN
korespondanto de MONATO en Israelo

Nican Cvi Kohen estas israela ĵurnalisto de la novaĵretejo Davar, de la israela ĝenerala laborista sindikato, edukisto kaj sociala aktivulo.

Post la reveno al sia antikva hejmlando, judoj ankoraŭ festas Sigd por rememori la tradiciojn kaj vivigi la miljaran sopiron al Jerusalemo. Foto: NICAN CVI KOHEN

Noticoj

Adheraj plandumoj

Estas lanĉita noveca produkto ĉefe por homoj ŝatantaj senŝue piediri sur varma sablo ĉe plaĝoj aŭ sur rokoj.

Temas pri plandumoj adheraj, kiuj estas akvo- kaj varmo-rezistaj, kaj inter la avantaĝoj estas la kontraŭgliteco, kiam oni iras sur malseka surfaco. Ili estas elastaj kaj facile algluiĝas al la piedo, sed ili uzeblas nur unu fojon.

JUAN CARLOS MONTERO MEDINA

Plandumoj ebligas piediri sur malseka kaj varma surfaco.

Ekonomio

NEDERLANDO

Entreprenoj agos konforme al la impostreguloj

Pli ol 40 nederlandaj internaciaj kaj aliaj grandaj entreprenoj interkonsentis ne aŭ ne plu kulpigi sin pri impost-evito kaj -eskapo. Entreprenoj kiel Philips, Jumbo, Ahold Delhaize, Randstad, Shell, Heineken, Rabobank kaj KLM anoncis kolektiĝi malantaŭ la tiel nomata Tax Governance Code (Impostgvida kodekso) de la organizaĵo de entreprenoj VNO-NCW.

Per tio ili konkrete deklaras konsideri pagon de imposto devo, dum ili promesas ne uzi kromvojojn en impostparadizoj nur por eviti impostojn. Laŭ Ingrid Thijssen [tejsen], prezidanto de VNO-NCW, la impostkodekso kontribuos al travidebleco pri la fiska konduto kaj la impostoj, kiujn pagas entreprenoj. Jam 20 el la 25 entreprenoj en la AEX-indico (la ĉefa amsterdama borsindico) kolektiĝas malantaŭ la interkonsento. „Internacie tiu ĉi paŝo estas vere unika. Ni ne konas aliajn landojn, kiuj faras tion. Kun tio ni marŝas antaŭen kaj tiu ĉi grupo de entreprenoj montras gvidantecon kaj faras belegan ekstran paŝon, pri kiu ni fieras”, tiel Thijssen.

La nova kodekso estas redaktita en interkonsiliĝo kun entreprenoj. Oni uzis ankaŭ sperton ĉe sindikatoj, ne-registaraj organizaĵoj, spertuloj pri imposto kaj sciencistoj. Laŭ Thijssen ankoraŭ neniu el la partoprenantaj entreprenoj plenumas ĉiujn postulojn. „Ni konscie starigas altajn postulojn. Per tio la entreprenoj defias sin mem plu pliboniĝi.” Laŭ ŝi travideblo kaj ekspliko pri pagoj kontribuas al la debato pri impostoj. Ili ankaŭ kreskigas la fidon je la impostreĝimo.

Kees NEEFT

Nederlando

SINGAPURO

Malajzio haltigis eksportadon de freŝa kokaĵo

En majo ĉefministro Ismail Sabri Yaakob diris, ke Malajzio havas mankon de kokaĵo, kio kaŭzis tre altan kreskon de ties prezo en la lando. Li anoncis. ke Malajzio haltigos la eksportadon de 3,6 milionoj da kokoj monate al Singapuro ekde la 1a de junio 2022, ĝis la enlanda prezo kaj produktado stabiliĝos. La manko de kokaĵo en Malajzio okazis pro manko de nutraĵo por la kokobredejoj. Unu el la kaŭzoj estas la milito inter Rusio kaj Ukrainio, kiu malebligas liverojn de tritiko kaj sojo, la ĉefaj ingrediencoj de nutraĵo por kokoj. Malajzio nun pripensas haltigon de la eksportado de palmkern-kukoj por uzi tion por nutri kokojn.

Pro tio, Singapuro bezonis trovi kokaĵon de aliaj fontoj. Ministro Desmond Tan diris, ke la provizado restos stabila. Fridigita kokaĵo estos importata el Aŭstralio kaj Tajlando, kaj glaciigita kokaĵo el Brazilo kaj Usono. Ĉirkaŭ triono de la kokaĵo en Singapuro estas importata de Malajzio, ĉefe kiel vivantaj kokoj kiuj poste estas buĉataj kaj fridigataj en Singapuro. Kelkaj vendistoj de kokaĵo en la bazaroj en Singapuro diris, ke ili eble dumtempe bezonos fermi la butikon pro la halto de la kok-importado.

La unua tago de la halto de eksportado de kokaĵo pasis kviete, sen ia paniko aŭ longaj vicoj. Tio kontrastas kun la antaŭa tago, kiam multaj vicoj aperis ĉe vendejoj de kokaĵa rizo, unu la plej ŝatataj manĝaĵoj en Singapuro.

Wilson FOO YU KANG (Riĉsano)

Singapuro

Wilson Foo Yu Kang laboras kiel juristo en Singapuro, kaj estas direktoro en Fervent Chambers LLC. Li ankaŭ programas parttempe kaj kreis la esperantlingvan ludon KonjektKonekto.

UNUIĜINTAJ NACIOJ

La ekonomia kresko malpliiĝos

Laŭ la lasta UN-raporto pri la tutmonda ekonomia situacio kaj perspektivoj, la kresko de la monda ekonomio ĉi-jare estos 3,1 % anstataŭ 4 %, kion oni prognozis en januaro. La ĉefa kaŭzo estas la milito en Ukrainio.

La milito malhelpis la delikatan resaniĝon de la ekonomio post la kovima pandemio, provokis humanitaran krizon en Eŭropo kaj kaŭzis prezaltiĝon de nutraĵoj kaj aliaj varoj.

Ĉi-jare la monda inflacio eble atingos 6,7 %, kio ege superas la averaĝan indicon de 2,9 % en la periodo 2010-2020, pro la abrupta altiĝo de la prezoj de nutraĵproduktoj kaj energio.

Rapidaj agoj urĝas

Laŭ la ĝenerala sekretario de UN, António Guterres, la milito akrigas la ekstreman vundiĝemon de la evoluanta mondo, kaj estas bezonataj rapidaj kaj decidaj agoj por certigi stabilan fluon de nutraĵoj kaj energio. La pli altaj prezoj de energio kaj nutraĵoj tre malfavore influas la evoluantajn landojn, kiuj importas krudmaterialojn. La perspektivoj akriĝas pro la malboniĝo de la nutrosekureco, aparte en Afriko.

Kromaj efikoj de la milito

La rusia invado al Ukrainio kaŭzis, krom la tragedio de viktimoj kaj vastiĝanta humanitara krizo kun pli ol 6 milionoj da rifuĝintoj, gravajn damaĝojn al la ekonomio de ambaŭ landoj.

Raporto de la Departemento pri Ekonomiaj kaj Sociaj Aferoj (DESA) de UN traktas ankaŭ la kromajn efikojn de la milito en Ukrainio, kiuj influas diversajn regionojn. La prezaltiĝo de energio estas ŝoko por EU, kiu dum 2020 importis preskaŭ 57,5 % de la energikonsumo. Preskaŭ kvarono de la energikonsumo en Eŭropo dum 2020 konsistis el petrolo kaj gaso importataj el Rusio. En la raporto oni mencias, ke la EU-landoj en Orient-Eŭropo kaj la balta regiono grave suferis, ĉar la nivelo de inflacio en ili jam konsiderinde superas la averaĝan indicon de EU.

Alta inflacio

En la evoluantaj kaj malplej evoluintaj landoj la alta inflacio reduktas la realajn enspezojn de la mastrumoj. Tio aparte koncernas la evolulandojn, kie malriĉeco estas plivastigita, kaj la plialtiĝo de la salajroj restas limigita. Krome la fiska subteno por mildigo de la efiko de la pli altaj prezoj de petrolo kaj nutraĵoj ne sufiĉas.

La prezaltiĝoj de nutraĵoj kaj energio kaŭzas ankaŭ nerektan efikon al la cetera parto de la ekonomio. Tio estigas problemojn por la postpandemia resaniĝo, ĉar en neproporcie alta grado suferas mastrumoj kun malaltaj enspezoj.

Ĉu la batalo kontraŭ klimatŝanĝiĝo suferos?

La milito okazas en tempo, kiam la mondaj emisioj de karbona dioksido (CO 2) troviĝas je rekorde alta nivelo. Krome la pliiĝo de la energiprezoj efikas ankaŭ al la mondaj klopodoj en la batalo kontraŭ klimatŝanĝo. En la raporto oni prognozas, ke landoj klopodos vastigi la liverojn de energio sur fono de altaj petrol- kaj gas-prezoj, kaj pro tio la produktado de fosiliaj brulaĵoj verŝajne pligrandiĝos baldaŭ.

Interalie, la altaj prezoj de nikelo kaj aliaj metaloj malbone influas la produktadon de elektraj aŭtoj, kaj la plialtiĝo de la nutraĵprezoj limigas la uzon de biobrulaĵoj.

Evgeni GEORGIEV
korespondanto de MONATO en Aŭstrio

SVEDIO

Malaperanta kontanta mono

Antaŭ kelkaj jaroj oni kelkfoje povis vidi ĉe la kaso de malgranda butiko aŭ kafejo ŝildon, kiu informis, ke oni ne akceptas kartpagon. Tio nun maloftas en multaj landoj. En ekzemple Svedio la pagmaniero kontraŭe ŝanĝiĝis tiel, ke multaj butikoj rifuzas akcepti kontantan monon (monbiletojn kaj monerojn).

Ĝenerale la cirkulanta totalo de kontanta mono en la ekonomio kreskas, kiam la tuta ekonomio kreskas. Diagramo 1 montras la procentan ŝanĝon de cirkulanta kontanta mono inter 2009 kaj 2019 en kelkaj landoj, kie la kresko de kontantaĵo estis malgranda. 1

La sveda evoluo estis ekstrema. Svedio kaj Norvegio eĉ havis malkreskon en la cirkulanta totalo de monbiletoj kaj moneroj, kvankam la ekonomioj kreskis nemalmulte.

Aliaj faktoj substrekas la malkreskantan signifon de kontanta mono. Diagramo 2 montras la procentojn de personoj en Svedio, kiuj en enketo respondis, ke ili pagis per kontanta mono ĉe sia lasta aĉeto. En 2010 preskaŭ 40 % pagis tiel, en 2020 nur 9 %.

Se kontanta mono perdis sian pozicion kiel pagilo, kio anstataŭis ĝin? La tabelo montras la procentojn de pridemanditoj en Svedio, kiuj respondis jese, ke ili uzis certan pagmanieron iam dum la lastaj 30 tagoj. (La tabelo ne entenas ĉiujn pagmanierojn.)

Kaj en 2012 kaj en 2020 pli ol 90 % de la pridemanditoj pagis per karto iam dum la lastaj 30 tagoj antaŭ la enketo. En 2012 proksimume same multaj uzis kontantan monon.

Sed en 2020 nur 50 % pagis per kontanta mono iam dum la lastaj 30 tagoj antaŭ la enketo. Venis anstataŭe „Swish”. Tio estas poŝtelefona aplikaĵo, lanĉita en decembro 2012, kiu ebligas tujan pagon inter bankkontoj, kies numeroj estas ligitaj al telefonnumeroj. Tri el kvar pridemanditoj uzis ĝin.

La sinteno al la malkreskanta uzo de kontanta mono varias laŭ la aĝo. Pli ol duono en aĝo de 65-84 jaroj esprimis negativan sintenon, dum malpli ol kvinono en aĝo de 18-24 jaroj faris tion.

La sveda centra banko (Sveriges Riksbank) zorgas pri la pludaŭro de kontanta mono kiel leĝa pagilo kaj opinias, ke ties stato devas esti fortigita. „Tiuj, kiuj devas uzi kontantan monon por administri sian ekonomion, povu daŭre fari tion. Kontanta mono ankaŭ ludas gravan rolon dum krizotempoj”, oni skribas en raporto. „Sed por certigi la eblon uzi kontantan monon politikaj decidoj rapide necesas.”

La centra banko interalie proponas, ke pli da organizaĵoj en la socio estu devigataj akcepti kontantan monon. Nun la pagmaniero en Svedio ĝenerale estas jure konsiderata kiel afero de libera interkonsento. La devo akcepti kontantan monon estas limigita al malmultaj kampoj, ekzemple guberniaj kuracocentroj. Tamen oni notu, ke la malaperado de kontanta mono estas procezo, kiun gvidas ne nur butikoj kaj aliaj ricevantoj de pagoj, sed ankaŭ klientoj, kiuj trovis aliajn pagmanierojn pli oportunaj.

Bo SANDELIN

Svedio

1. La fonto de tabelo kaj diagramoj estas Sveriges Riksbank.

Lingvo

KELTA LINGVARO

Retrovita lingvo: la kornvala

Kornvalo estas eta regiono sude de Kimrio kaj okcidente de la angla graflando Devon, sur la brita ĉefinsulo.

Oficiale ĝi estas graflando (t.e. distrikto) de Anglio, sed la indiĝenaj kornvalanoj, kiuj nombras je nur 30 elcentoj de la loka loĝantaro, rigardas sin kiel unu el la tri keltaj nacioj de la brita ĉeflando (la aliaj estas kimroj kaj skotoj). Samkiel la du laste menciitaj, Kornvalo havas sian propran nacian partion, nomatan Mebyon Kernow (MK: Filoj de Kornvalo). Tamen, malkiel la aliaj naciaj partioj, MK ne ambicias, ke Kornvalo estu tute sendependa ŝtato.

Safrana kuko

Danke al hazarda kontakto kun entuziasmulo pri la malpli konataj keltaj lingvoj, antaŭ jaroj ni sukcesis aranĝi renkontiĝon kun unu el la malmultaj parolantoj de la kornvala lingvo: juna viro, kiu laboris en la loko kiel ĝardenisto. Li ne nur konversaciis kun ni pri la lingvo, sed invitis nin al la hejmo de sia patrino, kiu afable regalis nin per teo kaj tradicia kornvala safrana kuko.

Eŭropa ĉarto

Iomete kiel okazis pri la hebrea lingvo de moderna Israelo (sed en pli modesta skalo), la kornvala estas revivigita lingvo. Oni ofte asertas, ke ĝi ĉesis ekzisti kiel vivanta komunuma lingvo en Kornvalo je la fino de la 18a jarcento. Tamen ĝi neniam tute mortis. Kelkaj familioj kaj unuopuloj konservis almenaŭ iom da kono pri la lingvo kaj eĉ kapablis paroli ĝin. Je la komenco de la 20a jarcento estiĝis movado por la revivigo de la kornvala. La lingvo nun havas etan, sed kreskantan, nombron da parolantoj (kies dua lingvo ĝi iĝis post la angla) kaj tre malgrandan kvanton da familioj, kiuj nuntempe edukas infanojn, por ke ili povu paroli la kornvalan kiel unuan lingvon. La kornvala estas nun rekonata laŭ la eŭropa ĉarto por regionaj kaj minoritataj lingvoj, kaj kiel grava parto de la kornvalaj identeco, heredaĵo kaj kulturo.

Interkomprenebleco

La kornvala, en sia normigita skribita formo, estas sud-okcidenta britona lingvo de la kelta familio (la tiel nomata subfamilio P). Iom post iom, dum jarcentoj, ĝi estis efektive forpuŝata de la angla. En la frua mezepoko, kelkaj kornvalanoj elmigris al Armoriko, la moderna Bretonio, kie ilia lingvo finfine iĝis la aktuala bretona idiomo. Dum sufiĉe longa tempo, la bretona kaj la kornvala, kune kun la alia (kaj pli forta) ekzistanta P-kelta lingvo, nome la kimra, estis interkompreneblaj.

Lastatempa revigligo

En la jaro 2010 Unesko deklaris, ke ĝia antaŭa klasifiko de la kornvala kiel „formortinta” lingvo ne plu estas ekzakta. Ekde la revigligo de la lingvo, pluraj kornvalaj lernolibroj kaj literaturaj verkoj estas publikigitaj, kaj kreskanta nombro da personoj studas ĝin. Lastatempaj disvolvaĵoj inkludas muzikon, filmojn kaj infanlibrojn. La kornvala estas instruata en lernejoj.

Malmulta simileco

Kvankam la kornvala apartenas al la kelta lingva familio, kiu inkludas ankaŭ la similajn irlandan kaj skotgaelan (nomatajn Q-keltaj aŭ gadelikaj), tiuj du subfamilioj ne estas interkompreneblaj. Nur ege malgranda manpleno da bazaj vortoj estas iom similaj en P-kelta kaj Q-kelta: temas ekzemple pri vortoj, kiuj signifas homon, hundon, domon, veteron, nigra ktp. Malgraŭ la fakto, ke la keltaj lingvoj estas de hindeŭropa origino, iliaj vorttrezoroj apenaŭ similas al tiuj de aliaj eŭropaj idiomoj (latinidaj, ĝermanidaj, slavaj ktp).

Kelkaj ekzemploj

Jen iuj vortoj kaj frazoj el la kornvala vorttrezoro: Vortoj: den (viro), ben (virino), flogh (infano), bro (lando), gwydhenn (arbo), dowr (akvo), bys (mondo). Frazoj: Fatla genes? (Kiel vi fartas?). Meur ras (Dankon). Ydh esof vy ow tysky Kernewek (Mi lernas la kornvalan). Ple eson ni ow mos? (Kien ni iras?). Fatel leverowgh why yn Esperanto? (Kiel vi diras ... en Esperanto?).

Mutacio

Ĝenerale la kornvala estas facila lingvo, sed ĝi (kiel cetere ĉiuj P-keltaj lingvoj) posedas unu grandan malfacilaĵon, la tiel nomatan „mutacion”. Samkiel aliaj hindeŭropaj lingvoj, la keltaj idiomoj indikas gramatikajn ŝanĝojn (laŭ kazo, genro kaj sintakso) per sufiksoj, kaj kelkfoje per internaj transformoj. Sed plie, en la keltaj lingvoj, oni ŝanĝas la unuan literon de vortoj (se ili komenciĝas per konsonantoj). Tiuj mutacioj estas aparte kompleksaj en la kimra, sed ili estas apenaŭ malpli malfacilaj en la kornvala. Ekzemple, en la kornvala: komenca B iĝas V, P aŭ F; K (C) ŝanĝiĝas al G aŭ H; Ch iĝas J; Gw iĝas W, Qu aŭ Wh; M iĝas V aŭ F; P iĝas B aŭ F; Qu iĝas Gw aŭ Wh; T iĝas D aŭ Th. Tiuj mutacioj nomiĝas respektive radikala, mola, spira, malmola kaj miksita. Oni lernas ilin ne per memoro, sed per orelo, kiel oni lernas muzikon.

Evidente la kornvala estas tre interesa lingvo, kiu meritas, kiel ĉiu lingvo, esti konservata. Ĉiuj apartenas al la riĉa heredaĵo de la homaro. Iu itala ŝipestro iam diris al la aŭtoro de ĉi tiu artikolo: Tutte le lingue sono belle (Ĉiuj lingvoj estas belaj).

Garbhan MACAOIDH
korespondanto de MONATO en Irlando

Similtema artikolo de la sama aŭtoro aperis en MONATO 2016/02, p.14.

Manksa reviviginto vivas ne plu

MONATO jam raportis (2008/04, p. 14) pri la vivo kaj verko de la manksa verkisto kaj fizikisto doktoro Brian Stowell, kiu revigligis la supoze mortintan manksan lingvon, subvarianton de la gaela lingva familio. Post longa malsano Brian Stowell mortis. Neniu pli kontribuis al la kulturo de sia eta nacio ol tiu insulano. Li postlasis riĉan verkaron en, kaj pri, la manksa.

La verkaro de Stowell inkluzivas lernolibrojn, romanon kaj eĉ tradukon de la infanromano

Alico en Mirlando. Dum dudek jaroj li prezentis ĉiusemajnan radioprogramon en la manksa. Li servis kiel Prezidanto (Yn Lhaihder) de la tiel nomata Domo de Ŝlosiloj, t.e. la parlamento de la insulo, kaj en 2008 li ricevis la premion Reih Bleeaney Vanannan pro elstara kontribuo al la manksa kulturo. En 2010 li ricevis la tiel nomatan Tynwald Honour, la plej grandan honoron, kiu povas esti aljuĝata de la insulo al unu el siaj civitanoj.

Antaŭ nelonge estis postmorte eldonita lia aŭtobiografio Gaelg as Fishig: Skeeal my Vea (Manksa kaj fiziko: rakonto pri mia vivo).

Garbhan MACAOIDH
korespondanto de MONATO en Irlando

Garbhan MacAoidh estas plurlingva tradukisto kaj verkisto, kiu kontribuas al MONATO ekde 1988.

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Eseoj

ELEKTOJ

Ĉu Belgio pluekzistos?

Legantoj el ne-limaj landoj de Belgio supozeble surpriziĝos pri tiu titolo. Tamen la temo jam aperis en diversaj artikoloj en belgaj komunikiloj kaj supozeble aperos eĉ pli ofte en la venontaj monatoj. Nu, trankviliĝu: nek la teritorio nek la loĝantaro malaperos. Kaj individuoj inter si ĝenerale tre amike rilatas. Sed temas pri la politika konsisto de la lando.

Kiel en multaj landoj en Eŭropo, la landlimoj ofte dependas de hazardaj geopolitikaj disvolviĝoj. Por komprenigi la temon, ni menciu kelkajn faktojn pri la estiĝo de Belgio kaj ĝia disvolviĝo. Post la venko super Napoleono, kiam la nuntempa teritorio de Belgio ankoraŭ estis francaj departementoj, la venkintaj ŝtatoj decidis krei bufroŝtaton norde de Francio: „la Reĝlando de la Malaltaj Landoj”, kiu konsistis el la nunaj Belgio kaj Nederlando, sub la gvidado de reĝo Vilhelmo la 1a. Tiu reĝo multon faris por ekonomio kaj instruado, sed iom post iom estiĝis rezisto, precipe ĉe la franclingva burĝaro. En 1830 eksplodis revolucio en Bruselo. Estiĝis vera milito inter la armeo de reĝo Vilhelmo kaj la ribelantoj. Post kiam pluraj ŝtatoj konsentis pri rekono de nova reĝlando Belgio, Vilhelmo povis nur akcepti la sendependiĝon en 1830 de la suda parto de sia reĝlando.

Trilingva ŝtato

La nova trilingva ŝtato Belgio konsistis el nederlandlingva Flandrio en la norda parto (kie oni parolis precipe flandrajn dialektojn) kaj franclingva Valonio en la suda parto (kie oni parolis ankaŭ valonajn dialektojn, sed la franca estis pli ĝenerale konata) kaj germanlingva parto en la oriento (kie la germanlingvanoj kutime ankaŭ posedis aŭ almenaŭ komprenis la francan). La dulingva ĉefurbo Bruselo fakte situas en Flandrio. Sed la elito, t.e. la nobelaro kaj la burĝaro parolis la francan. La franca restis la ĉefa lingvo de instruado en Flandrio: la universitato de Gento estis la unua, en kiu eblis sekvi kursojn en la nederlanda, kaj nur ekde 1930!

Sindikatoj

La industriiĝo de Belgio, precipe sub impulso kaj iniciatemo de la brito John Cockerill, komenciĝis en Valonio, ĉar tie oni ekspluatis karbominejojn kaj starigis fer- kaj ŝtal-industrion. Sekve de tiu industriiĝo Valonio konatiĝis ankaŭ pro sociaj tensioj, strikoj kaj la estiĝo de sindikatoj. Notu, ke Friedrich Engels kaj Karl Marx agadis ekde Bruselo.

Krom Antverpeno kun sia haveno, kie Cockerill starigis ŝipkonstruejon, Flandrio apenaŭ havis industrion. La influo de la katolika eklezio estis tre forta. La franclingva elito ĝenerale regis la politikon de la lando.

Unua konstitucia adapto

Kiam valonaj karbominejoj elĉerpiĝis, la ŝtalindustrio stagnis kaj la ekzistanta valona industrio malnoviĝis, industriiĝo komenciĝis en rapida ritmo en Flandrio. La instruado en la nederlanda tie ĝeneraliĝis.

Flandrio spertis influojn de ĝermanlingvaj najbaroj, dum francparolantoj multe atentis tendencojn en Francio.

En la parlamento pli kaj pli ofte montriĝis diferenco de opinioj inter flandroj kaj valonoj. Flandraj politikistoj protestis pro tro granda influo de la tradicia franclingva elito kaj strebis al kultura aŭtonomio. En 1970 okazis unua konstitucia adapto per fondo de tri kulturkomunumoj: la nederlandlingva, la franclingva kaj la germanlingva. Politike pli grava estis la fakto, ke sekve la politikaj partioj dividiĝis. Tio signifas subitan duobligon de la nombro de partioj kaj komplikadon je formiĝo de iu federacia estraro. Nuntempe ekzistas nur unu unueca belga partio: la ekstrem-maldekstra „Partio de la Laboro”. La starpunktoj de la partioj inter nordo kaj sudo pli kaj pli diverĝas.

Kvin pliaj adaptoj de la konstitucio

Intertempe jam okazis ses konstituciaj adaptoj, kaj en 1993 Belgio fariĝis federacia ŝtato. Kaj tamen politikistoj sentas bezonon je sepa adapto en 2024. Absolute ne ekzistas unueco en la streboj de la partioj. La temo certe vekos emociajn reagojn, kiam la balotoj pliproksimiĝos. Pluraj eminentuloj kaj politikistoj timas pri senelira situacio.

Laŭ opinisondado en marto 2022, la plej forta partio en Flandrio estas la dekstra

Nieuw-Vlaamse Alliantie (Nov-Flandra Alianco), N-VA (23 %), kiu strebas al konfederaciiĝo. Simplige oni povus pensi pri tri sendependaj lingvaj komunumoj, kiuj kune decidos pri iuj rajtoj, kiujn ili cedas al la federacia registaro pro oportuneco aŭ neceso, iom kompareblaj kun la nuntempaj rilatoj inter la sendependaj ŝtatoj en Eŭropa Unio. La dua, ekstremdekstra, partio en Flandrio, Vlaams Belang (Flandra Intereso) VB (22,4 %) deziras tute sendependan Flandrion kaj dulingvan Bruselon. Sed la prezidanto de N-VA ripete klarigas, ke – laŭ li – ekzistas muro inter tiuj dekstraj partioj, kiuj ambaŭ strebas al maksimuma aŭtonomio de Flandrio. Se oni aldonas la nombron de la liberala Open VLD (9,8 %), oni vidas, ke Flandrio voĉdonas dekstre. Sed Open VLD kaj ankaŭ la franclingva Mouvement réformateur (Reformema Movado) kontraŭe volas plifortigon de la federaciaj rajtoj.

Franclingvanoj multe pli voĉdonas por maldekstraj partioj. La socialisma Parti socialiste, kune kun la flandra Vooruit, plej proksimas al la propono de N-VA. Ili proponas kvar komunumajn partojn: la kvara estu Bruselo, tamen tie la instruado restu sub respondeco de Flandrio kaj Valonio.

Zorgoplena

Por projektoj de Eŭropa Unio, Belgio devas formuli unuecajn starpunktojn, raportojn, petojn, dum la diversaj komunumoj ofte ne akordiĝas. Pluraj partioj deziras rehavigi respondecojn al la federacia registaro, aŭ almenaŭ, ke tiu havu la eblon por tranĉi nodon en okazo de daŭra malakordo. Sed tio kontraŭas la ideojn de la dekstraj N-VA kaj VB.

Tiu ĉi skizo de la situacio estas intence tre simpligita por almenaŭ iel komprenigi la defion. La vera situacio estas multe pli kompleksa.

Politikologoj faras al si zorgojn, ĉu, post la balotoj en 2024, politikistoj ankoraŭ trovos eblon por organizi koheran belgan ŝtaton. Oni povas prognozi ege longdaŭran vojon al komuna kompromisa solvo.

Ivo DURWAEL
korespondanto de MONATO en Belgio

TURKMENIO

Nova prezidanto: ĉu espero aŭ malespero?

En Interreto troviĝas multo pri Turkmenio, sed tre malfacilas trovi ion fidindan. Ni provu kolekti en tiu ĉi eseo tion, kion ni scias certe pri tiu mez-azia lando, pri ĝia politika sistemo kaj pri ĉiutaga vivo de la popolo tie.

Rusoj kaj turkmenoj kunregas

Sciencistoj ĝenerale konsentas, ke ĝis la dudeka jarcento unuigita turkmena nacio ne formiĝis. Dum multaj jarcentoj diversaj lokaj triboj kaj klanoj submetiĝis nek al persaj ŝahoj, nek al ĥivaj ĥanoj, sed restis liberaj nomadoj, subtenantaj sin per sklavkomerco. Malsame ol kazaĥoj kaj aliaj nacioj de Mez-Azio, turkmenaj triboj obstine batalis kontraŭ rusaj konkerprovoj, sed devis koncedi sian malvenkon post la buĉado en la fortikaĵo Gok-Tepe en 1881. Kvankam la rusa carregistaro konstruis ĉe loka komerca vojkruciĝo la unuan urbon kaj nomis ĝin Aŝĥabado (laŭvorte en la persa „Amurbo”) kaj establis tie la administran ĉeflokon de la nova kolonia distrikto, ĝenerale la ĉiutaga vivo de la turkmena popolo ne ŝanĝiĝis. Pro malproksimeco de la centro, tie formiĝis du apartaj viv- kaj reg-manieroj, la rusa en Aŝĥabado kaj la antaŭa, loka, turkmena, ekster la ĉefurbo, kiu parenteze portis en la jaroj 1919-1927 la nomon Poltorack, memorigante la rusan revoluciulon Pavel Poltorackij. Ankaŭ la bolŝevika reĝimŝanĝo ne estis turkmena afero. Tion alportis rusaj komunistoj kaj ĝis la fino de tridekaj jaroj Moskvo ne konfidis la potencon al lokuloj.

Dum la sovetia regado oni kontentiĝis pri du aferoj: la stabila defendo de la afgana limo kaj seninterrompaj kotonliveraĵoj. Oni facile akceptis la fakton, ke la povvertikalo restas senŝanĝa: la kolĥozestro anstataŭigis la vilaĝan bejon, la triba ŝejko fariĝis distrikta partia sekretario kaj la ĥano nomiĝis nun „unua sekretario” kaj sidis en Aŝĥabado, en duetaĝa konstruaĵo, ne plu en silktendo.

„Amika internacia kunvivado”

La dudeka jarcento kunportis ĉiujn civilizaciajn atingojn: modernan instruadon, sanzorgon, industriigon, novajn teknologiojn ktp. La prezo por ekhavi tion el la sovetiaj manoj estis la neeblo formi propran intelektularon enradikiĝintan en la turkmena historio kaj tradicio. La supera instruado estis atingebla nur en la rusa kaj la kolonia rusa lingvo superpezis ĉiujn aliajn en la kultura kaj politika vivo. Pretekste de amika internacia kunvivado la rusa estis deve uzata eĉ en la lokaj aŭtoritataj organoj.

Salto en profundan akvon

La sendependeco alvenis al Turkmenio neatendite. La turkmena komunisma partio apenaŭ vekiĝis el la breĵneva stagnado, kiam okazis perestrojko, kaj antaŭ ol Aŝĥabado havis tempon por pripensi kaj decidi, Turkmena Sovetia Socialista Respubliko ĉesis ekzisti kiel parto de Sovetio kaj sendependa Turkmenio naskiĝis. Okazis voĉdono kun la demando pri sendependeco, 87 % de la civitanoj jesis, sed tio estis salto en profundan akvon. Tamen tiam ŝajnis, ke por la lando ĉiuj vojoj estas malfermitaj. Tergaso kaj kotono fariĝis stabila bazo por la ekonomia disvolviĝo, Turkmenio ne havis iujn ajn landlimajn disputojn aŭ internaciajn problemojn. La politika gvidado restis sekure en manoj de la eksa unua sekretario de la Centra Komitato de la Komunista Partio de Turkmena SSR, la unua prezidento de Turkmenio ekde oktobro 1990: Saparmurat Nijazov. Ŝajnis, ke la turkmenoj havas pli da bonŝancoj ol la kazaĥoj, kiuj estis nacia malplimulto en sia propra patrujo, aŭ ol taĝikoj, kiuj batalis unu kontraŭ la alia en senĉesa interna milito, aŭ ol azerbajĝanoj, kiuj perdis kvinonon de sia teritorio al Armenio.

Nijazov estis perfekta produkto de la sovetia sistemo. Li naskiĝis en 1940, ne konis sian patron, kiu pereis batalante kontraŭ faŝistoj ie en Kaŭkazo en 1941, kaj perdis sian patrinon kun du pli maljunaj fratoj dum la detrua tertremo en 1948. Li kreskis en orfejo, estis ekzempla pioniro, studis en la leningrada politekniko, estis ekzempla komsomolulo, fariĝis inĝeniero pri energetiko, revenis al Aŝĥabado kaj eniris la partian laboron. Li ne konis alian realon, nur la sovetian. Li ne konis aliajn landojn, ekonomiajn sistemojn, vivmanierojn. Ĉion, kion li havis aŭ atingis, li ŝuldis al la komunista partio kaj al la sovetia patrujo.

Senlima potenco

Dum 16 jaroj, kiam Nijazov regis la landon, li kreis sistemon, kiu donis al li senliman potencon. La parlamento havis du ĉambrojn, la Popolan Konsilion kun 2500 membroj (en lando kun 5,5 milionoj da loĝantoj!) kaj la Meĝlison (la Asembleon) kun 125 membroj. Li mem aprobis ĉiun unuopan kandidaton, kaj en ambaŭ ĉambroj Nijazov mem nomumis la superajn estrojn. La prezidento estis samtempe ĉefministro, li havis rajton nomumi kaj eksigi ministrojn, juĝistojn en ĉiuj niveloj, membrojn de ĉiuj kortumoj, distriktajn kaj urbajn estrojn ktp, sen ies konsilo aŭ permeso. Li mem decidis pri ĉiuj infrastrukturaj projektoj, donis permesojn al investantoj kaj ordonojn pri kultivado kaj produktado, ricevis enspezojn el la gaskomerco. Li ne nur povis diri kiel Ludoviko la 14a „La ŝtato estas mi”, li rajtis diri „La ŝtato estas mia”. Kvankam Turkmenio estas la sesa tergasposedanto en la mondo, la riĉeco el la gaskomerco ne trafis al la turkmena popolo, sed nur al la eta grupo ĉirkaŭ la prezidento. En la lando ne ekzistis mezklaso, la loĝantoj devis kontentiĝi per senpagaj benzino, salo kaj energio kaj la ŝtato fiksis la prezojn de bazaj produktoj kiel pano, faruno kaj oleo. Nijazov, kiu regis landon kun ŝajne senlimaj naturaj rimedoj, senigis la plimulton de la maljunuloj je iliaj pensioj, fermis ĉiujn malsanulejojn, lasante nur unusolan hospitalon en la ĉefurbo, mallongigis la duanivelan instruadon ĝis nur naŭ jaroj kaj la universitaton ĝis du jaroj da teorio kaj du jaroj da praktiko, nuligis ĉiujn eksterlandajn diplomojn, ĉesigis aktivecon de la Scienca Akademio, de ĉiuj teatroj, de la ŝtata opero kaj filharmonio.

Korupto

Nijazov, dumviva prezidanto kun la oficiala titolo „Turkmenbaŝi”, gvidanto de la turkmenoj, mortis en 2006. La dua persono en la lando, la estro de la Meĝliso, subite deklaris sin malinda je la funkcio de aganta ŝtatestro. Tamen malgraŭ tio li estis akuzita pri misuzo de sia aŭtoritato kaj la funkcion de aganta prezidanto kaptis la vicĉefministro pri sanaferoj Gurbanguli Berdimuĥamedov. Li venkis en la prezidanta voĉdono kaj fariĝis prezidanto en 2007. Gurbanguli nuligis la frenezajn reformojn de sia antaŭulo en sektoroj de kulturo, instruado kaj sanzorgo, sed konservis la ekonomian sistemon, kiu fariĝis por li nun kiel korno de abundeco. Kiel antaŭe, la plej gravaj turkmenaj vendaĵoj estis gaso kaj kotono. Nur 8 procentoj de la Malneta Enlanda Produkto venis el agrikulturo, kiu tamen dungis duonon de la tuta laborforto. Preskaŭ la tuta industrio apartenis al ŝtataj strukturoj. Ĝis nun la registaro eldonas nur kelkajn ekonomiajn indikilojn, kiuj restas tute nekontroleblaj fare de internaciaj financaj organizaĵoj, sekve neniu eksterlande scias ion pri la turkmena ekonomio. Korupto okazas ĉie: oni devas pagi por ekzamenoj en lernejoj kaj universitatoj, por kirurgiaj operacioj kaj denteltiroj, por ricevi stirpermesilon, por rajti aĉeti flugbileton ktp.

Eksterordinaraj elektoj

Ĉi-jare en februaro Gurbanguli Berdimuĥamedov neatendite anoncis, ke la tempo alvenis por malfermi la pordon de politika vivo al junuloj, kaj decidis organizi eksterordinarajn prezidentajn elektojn en marto. Subite la Demokratia Partio proponis sian kandidaton, la kvardekjaran Serdar Berdimuĥamedov, la filon de la prezidanto. Dum kelkaj sekvaj tagoj oni sukcesis trovi aliajn kandidatojn, sed la juna Berdimuĥamedov facile kolektis preskaŭ 73 % de la voĉoj kaj la 19an de marto estis deklarita la sekva prezidanto de Turkmenio.

La filo

Serdar Berdimuĥamedov studis en la Turkmena Agrikultura Universitato, poste li laboris en diversaj ŝtatinstitucioj de la agrikultura sektoro. En 2008 li komencis diplomatan laboron en la turkmena ambasado en Moskvo, samtempe studante en la Rusa Diplomata Akademio. En 2011 Berdimuĥamedov estis sendita al la turkmena misio ĉe Unuiĝintaj Nacioj en Ĝenevo, kie li eniris la dujaran programon „Eŭropo kaj internacia sekureco” en la Ĝeneva Centro pri Sekureca Politiko. Post kiam Serdar revenis Turkmenion en 2013, li alprenis la postenon de vicministro pri eksteraj aferoj kaj samtempe lia patro prezidanto nomumis lin vicestro de la Ŝtata Oficejo pri Fosiliaj Brulaĵoj, unu el la plej riĉaj institucioj de la lando. En sekvaj jaroj la juna Berdimuĥamedov fariĝis parlamentano, subkolonelo, ree vicministro pri eksteraj aferoj, vicestro de la plej granda kaj grava distrikto en Turkmenio, ministro pri industrio, finfine vicĉefministro pri ciferecigo kaj ekonomio kaj estro de la Plej Alta Kontrolkomitato.

La unuan tagon de sia prezidanteco Serdar Berdimuĥamedov akceptis la akredit-leterojn de la nova afgana taliba ambasadoro. La unua kaj ĝis nun la sola ŝtatestro, kiu vizitis Aŝĥabadon por renkontiĝi kun la nova prezidanto, estis la barata prezidanto Ram Nath Kovind. Serdar faris sian unuan oficialan vojaĝon al Moskvo por interparoli kun prezidanto Putin. En la interna politiko li eksigis kaj nomumis kelkajn ministrojn. Por plia „plibonigo de la nacia moraleco” li malpermesis al virinoj veturigi aŭtojn, eĉ sidi en la antaŭa sidloko.

Onidiroj

Ĉion tion ni scias. Tamen, kiel en ĉiuj fermitaj reĝimoj, kie mankas la baza kredebla informo, en Turkmenio cirkulas onidiroj. Oni diras, ke la pli maljuna Berdimuĥamedov estas la ekstergeedza filo de Nijazov. Ke Nijazov ne nature mortis, sed estis mortigita. Ke ambaŭ Berdimuĥamedov-oj ne gravas kaj estas nur pupoj en la manoj de la ĉiama kaj neŝanĝebla vicĉefministro kaj ministro pri eksteraj aferoj Raŝid Meredov, kiu ĉiam estas malantaŭ la prezidanto, kvazaŭ kontrolante la ĉefestron, ĉu tio estas Nijazov, Gurbanguli aŭ Serdar. Oni esperis gravan malsanecon de la maljunulo, kaj la ondon de modernigado fare de la kvardekjara junulo, kiu ja loĝis en Okcidento, studis ĉe la veraj profesoroj kaj parolas la anglan.

Kia estas la turkmena estonteco? Laŭ mia opinio: la sama kiel la estanteco. Por Gurbanguli la plej grava afero en lia vivo estis kaj estas mono. Admirado, famo, flatado estas ĝuindaj kaj agrablaj, sed lia sola vivcelo estas riĉeco. Turkmenio estas por la pli maljuna Berdimuĥamedov kaj por lia familio ekonomia projekto. Interna stabileco ŝajnas certa, la loĝantaro ne malsatas kaj kontentiĝas pri paca vivo, en la nesciado pri ĉio, kio ekzistas eksterlande. Interreto? Ne mankis Interreto al tiu, kiu ne havas komputilon. Berdimuĥamedov patro trovis senĉesan fonton de enspezoj, la tergason, kaj volas, ke la monrivero enfluu seninterrompe en la familian poŝon. Li starigis la propran filon en la prezidantan lokon por instrui lin, kontroli lin kaj doni al li tempon, ĝis Serdar sola kapablos regi la komercon. „Ne timu tiel nomatan internacian publikan opinion kaj interparolu kun la taliboj, agnosku ilin. Vi bezonos ilian permeson kaj kunlaboron por malfermi la sekvan vojon por turkmena gaso al Barato. Sed memoru pri la pli maljuna frato kaj plaĉu al la rusoj, kiuj ĉiam pretas malfaciligi vian vivon, se ili sentas ke vi agas kontraŭ iliaj interesoj.”

La projekto certe sukcesos. Serdar estas viro de meza aĝo, havas tempon kaj por lerni regregulojn kaj por gvidi la komercon. Li havas kvar infanojn, sendube oni trovos inter ili iun por daŭrigi la familiajn aferojn ...

Maksat KUDAJBERGEN

Turismo

FINNLANDO

Naciaj parkoj

Dum la kronvirusa pandemio ĉiam pli evidentiĝas la valoro de virgaj arbaroj kaj naturvidaĵoj, kie promenantoj povas retrovi trankvilon kaj mensan ekvilibron.

En Finnlando oni diras, ke eĉ kvaronhoro en arbaro ŝargas la „bateriojn” de homo. En la lando troviĝas kvardeko da naciaj parkoj, kies areo varias de 6 ĝis 2820 km 2. Temas ĉefe pri arbaroj sen loĝantoj, pri marĉoj, sed ankaŭ pri insularoj oriente en la Golfo de Finnlando kaj okcidente en la Golfo de Botnio.

Ene de ĉiu nacia parko aŭ ekster ĝi troviĝas naturparkoj, kiujn oni ne rajtas eniri sen permesilo. Krome, kelkaj privatuloj protektas siajn maljunajn arbarojn aŭ elspezas monon por protekti ilin. La nunaj kultivataj arbaroj estas plantitaj nur por profitigi posedantojn kaj forstindustrion. Virgaj arbaroj aspektas tute alie: kun pli da specioj de plantoj, bestoj kaj insektoj, sen spuroj de sterkado kaj arbohakado.

Parko Nuuksio

Plej facile viziteblas la nacia parko Nuuksio, kiu situas sude, en la helsinka regiono je distanco de duonhora busveturo de la finna ĉefurbo. Kompreneble, tien venas multe pli da turistoj ol en la foran nordon. Ankaŭ handikapuloj sur rulseĝo povas viziti parton de tiu parko. Rimarkeblas, ke la parko kelkloke malboniĝas kaj dum ferioj en ĝi ne ĉiam estas senbrue. „Nuuksio” konsistas el lagoj, arbaro, rokaj altaĵetoj.

Rande de ĝi situas la naturcentro Haltia, kie oni povas sidi en vasta salonego sur mola benko kaj spekti la ŝanĝiĝon de ok sezonoj en la finna naturo. Jes, finnoj parolas pri ok sezonoj, ĉar ili tre atentas la ŝanĝiĝon de vetero kaj sezono. Uzataj terminoj estas: printempa vintro, aŭtuna somero, aŭtuno, aŭtuna vintro... La panorama ekrano en Haltia longas 18 metrojn. En la naturcentro menciindas ankaŭ altkvalita restoracio, librovendejo, ekspoziciejoj. Oni luigas ekipaĵojn, proponas gvidatajn ekskursojn, eventojn, saŭnumadon. Somere eblas baniĝi en la apuda longa lago Pitkäjärvi.

Parkoj en Laponio

Naŭ naciaj parkoj troviĝas en Laponio (norda Finnlando). Tie ne veturas trajnoj. Oni aŭtobusas, biciklas, piediras, skias aŭ uzas propran aŭton. Plej ŝatataj sezonoj por ekskursoj estas aŭtuno (pro la kolorŝanĝo de la foliarboj kaj malaltaj plantetoj sur la grundo) kaj vintro (pro la eblo skiadi, kie neniu antaŭe skiis, fotadi neĝon kaj nordajn lumojn). Homoj, kiuj scipovas orientiĝi, ŝatas migri solaj aŭ kun amiko/amikino, tranokti en simplaj lignaj dometoj lueblaj (kelkaj estas eĉ senpagaj kaj ĉiam malfermitaj, sed ne estas tre facile troveblaj). Oni povas loĝi ankaŭ en komforta hotelo de iu ferio-centro, uzante ĝin kaj ĝiajn servojn kiel bazon por penaj ekskursoj.

Naturprotektado

Se vi migras en iu nacia parko aŭ ie ajn en la bela naturo de Finnlando, respektu jenajn regulojn: Starigu vian tendon kaj bruligu fajron nur en lokoj indikitaj tiucele. Tenu vian hundon ligita. Fiŝkaptu per simplaj fiŝkano kaj hoko (por bobenkano oni aĉetas licencon). Estas permesate pluki berojn kaj fungojn, sed ne florojn. Priatentu birdonestojn kaj ne iru tro proksimen al ili. Ne lasu rubaĵon. Elportu kun vi tion, kion vi enportis en la parkon. Iru laŭ la indikitaj padoj kaj ne tretu apudajn kreskaĵojn. Likeno kaj musko ja bezonas por rekreski cent jarojn.

Raita PYHÄLÄ
korespondantino de MONATO en Finnlando

Rande de la suda nacia parko Nuuksio staras naturcentro Haltia, kie oni povas konatiĝi kun la sezonoj kaj pejzaĝoj per ekspozicioj kaj filmoj. Foto: RAITA PYHÄLÄ

Trans marĉon piediru zorgeme sur pado farita el tabuloj. Foto: RAITA PYHÄLÄ

Dum la glacia epoko amasiĝis gruzo kaj ŝtonoj, kiam la du kilometrojn dika glaciokovrilo haltinte degelis. Tian terspinon oni nomas „harju”. Foto: RAITA PYHÄLÄ

Libroj

Antologio kuraĝa kaj novtipa por ni

En literaturo kiel la nia, en kiu verkoj aperas dise tra la mondo kaj nepre bezonas disvastigadon por fariĝi konataj trans la rondoj pli proksimaj al ties aŭtoroj, tre facile eĉ la plej bonaj verkoj estas forgesataj aŭ ne ricevas sufiĉe da atento fare de la leguntoj. Se tio estas jam ĝenerala problemo por la legema frakcio de la esperantistaro, oni imagu, kiom ĝi pligrandiĝas, kiam tiuj legemuloj serĉas inter esperantlingvaj verkoj siajn preferatajn temojn: tiu homo devas lupee traserĉi diversajn librojn, revuojn ktp, por ekhavi tiom magrajn rezultojn. Ja magrajn, sed kun grandaj sekvoj, la plej simpla el ili estas, ke se oni ne trovas en Esperanto la temojn, kiuj plaĉas, do oni legu (kaj aĉetu!) librojn en aliaj lingvoj, se entute oni povas.

Postulas kuraĝon

Estas do tre salutinda la eldono de antologioj, dediĉitaj al ununura temo. Anstataŭ la jam tradiciaj, dediĉitaj ĉu al specifa aŭtoro – kiel Auld aŭ Ragnarsson – ĉu al nia beletro kiel tuto, la esperanta beletro jam disponas pri sufiĉe da materialo por ke oni povu prepari antologiojn, turnitajn al preskaŭ ĉiaj temoj, kondiĉe ke la kompilanto havu sufiĉajn paciencon, alirkapablon kaj tempon por tio. Tamen krom tiuj aferoj, kelkaj temoj postulas de la kompilanto kuraĝon, ĉar eĉ en la plej progresemaj kulturoj estas temoj, kiuj estas ankoraŭ tabuaj por multaj homoj. Tiel estas pri Verda stelo kaj roza triangulo (2021), antologio preparita de Giorgio Silfer, kiu en ĝi kompilis tekstojn, rilatajn al glat-aj (kelkfoje ankaŭ glataj!) temoj kaj/aŭ aŭtoroj.

Nur parta ekvilibro

En tiu mallonga, nur 111-paĝa verko, Silfer kolektis tekstojn de 12 aŭtoroj. Ne ĉiuj estas gejoj, ekzemple li mem, kiel li emfazas en la unua paĝo de la verko. La dek du tekstoj estas tre variaj: estas poemoj de Nicolino Rossi, Benoît Philippe, Gerrit Berveling, Lajos Tárkony, Ulrich Becker, Suso Moinhos kaj Paulo Silas; estas rakont(et)oj de K.R.C Sturmer, Mason Stuttard, Ulrich Matthias, denove Ulrich Becker kaj Etel Zavadlav (sola ino en la tuta kolekto), kaj unu teatraĵo, de la kompilinto mem. Kompreneble, ne ĉiuj aŭtoroj estas ege konataj en Esperantujo, kaj, kvankam Silfer provis krei ian ekvilibron inter diversaj beletraj ĝenroj, li ne kapablis, pro manko de inaj aŭtoroj, la samon fari rilate al seksaj genroj.

Sed tion li kompensis alimaniere: krom enmeti biografiajn skizojn pri la aŭtoroj, li enmetis post ĉiu teksto ankaŭ malgrandajn kaj diverstipajn analizojn, kiuj iras de simplaj omaĝoj, kiel tiuj de Lilia Nikolova kaj Tiberio Madonna al la karmemora Paulo Silas, ĝis vera eseo, kiel tiu de Suso Moinhos pri Mason Stuttard. Tiuj postparoloj ja helpas la legantojn – precipe tiujn, kiuj ne havas „gej-radaron” – pli bone kompreni nuancojn de la tekstoj, kiujn certe aliseksemuloj ne facile komprenus.

Mankas difino

Tamen, dum la laboro de Silfer estis sendube kuraĝa kaj – se mi ne eraras – inaŭguras vojon al laŭtemaj antologioj en Esperanto, kaj almenaŭ nur pro tio ĝi meritas ĉiajn laŭdojn, oni ja devas agnoski, ke tio tute ne okazus, se tiu sama antologio estus lanĉita alilingve. Malgraŭ siaj diversaj kvalitoj, ĝi prezentas demandojn, kiujn literaturaj teoriistoj kaj kritikistoj certe ne pardonus. La unua el ili estas, ke ĝi ne difinas, kio estas „geja literaturo”: Ĉu tiu verkita de samseksamaj aŭtoroj? Ĉu tiu kun temoj, argumentoj, roluloj, faktoj ktp, rilataj al samseksemeco? Ĉu la sumo de ambaŭ? Kaj sekve: ĉu ne-samseksemaj aŭtoroj ja kapablas verki tian literaturon? Kaj, ankoraŭ sekve: ĉu ili rajtas fari tion? Kaj, ankaŭ grave, ĉu literaturo, farita de gejoj, povas esti kunligita al kaj analizita kune kun tiu farita de lesboj?

Al tiuj demandoj la kompilinto ne respondas, kaj pro malesto de sufiĉe granda aro da tekstoj, kiu al li permesus pli da elektebloj, mi dubas, ĉu tiuj demandoj ja povas esti kontentige responditaj. Tio, tamen, ne signifas, ke ili ne valoras, nek ke iu el la supre menciitaj teoriistoj aŭ kritikistoj povu flanklasi ilin. Bonŝance por li, teoriistoj malabundas en la esperanta medio.

Enigma kovrilo

Sed dum tiu estas grava punkto, kiu ne rilatas al simplaj mortontoj kiel mi kaj mia afabla leganto, estas alia punkto, kiun mi ne povas ne mencii: la kovrilo mem de la libro, kiu montras enprizonigiton de naziaj koncentrejoj, surbruste portantan la du elementojn, kiuj titoligas la verkon. Bonege estas rememori la persekutadon faritan al samseksemuloj kaj al ni, esperantistoj – des pli ĉar ĉiutage la mondo pli kaj pli elmontras, ke ĝi ekde tiam nenion lernis – sed fakto estas, ke neniu el la tekstoj en la libro mencias tiun historian fakton! Tio estas, la kovrilo belege desegnita de Tihomir Lovriĉ, funkcias nur kiel kaptilo por tiuj, kiuj interesiĝas pri ambaŭ temoj, kaj por levi demandon: kial la numero de la enprizonigito estas 7609? Kion signifas tiu numero?

Tiuj demandoj, kiujn mi, kiel recenzisto, ne rajtas ne signali, tamen neniel forviŝas la valoron kaj de la tekstoj kaj de la antologio mem. Kontraŭe, estas interese, kiam legado de libro donas al ni pli da demandoj ol da respondoj. Kaj mi finas tiun recenzon esperante, ke oni baldaŭ ekvidos novajn laŭtemajn antologiojn.

Fernando PITA

Giorgio Silfer: Verda stelo kaj roza triangulo. Eld. Kooperativo de Literatura Foiro, La-Chaux-de-Fonds: 2021, 111 paĝoj, broŝurita. ISBN 3-906595-26-9.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Alloga lingvo-sociologia esploro

Sociologiaj (aŭ/kaj socilingvistikaj) esploroj pri la stranga komunumo, kiu parolas Esperanton, magras kvante kaj kvalite. Oni tre ŝatas paroli pri la temo, sed kutime plene spekulative, sen ajnaj sciencaj pruvoj. El seriozaj esploroj mi povas rememori preskaŭ nur la tre interesan libron de Nikola Rašić, sed ĝi aperis antaŭ preskaŭ 30 jaroj (en 1994), kaj dum tiom longa tempo la bildo ne povis ne ŝanĝiĝi signife. Tial la monografio de Irene Caligaris estas tre aktuala kaj ĝustatempa, ĉar ĝi baziĝas sur realaj surkampaj esploroj, sed samtempe estas verkita sufiĉe leĝere, por ke ĝin povu legi ĉiu interesiĝanta nefakulo pri socilingvistiko.

Nacia celgrupo

La libro laŭstrukture estas tipa scienca (doktora aŭ tre ampleksa magistra) disertaĵo. Ĝi komenciĝas de la priskribo de la esplormetodologio, kion sekvas literatura superrigardo pri certaj eventoj en la historio kaj ideologio de la Esperanto-movado, post kio venas du ĉapitroj kun datumanalizoj de la du surkampaj esploroj (dum la Internacia Junulara Festivalo de Esperanto en Castelsardo kaj la Itala Kongreso de Esperanto en Fai della Paganella), komparo kaj interpretado de la kolektitaj datumoj kaj, fine, konkludoj. Apendice estas prezentitaj la formoj de la dum la esploroj uzitaj enketiloj. Komence la libro estis eldonita en la itala (en 2016), kio pruvas, ke la komenca celgrupo estis la nacia scienca komunumo, kaj nur poste, pro senduba potenciala intereso de esperantistoj, estis esperantigita kaj prezentita al la internacilingva publiko.

Motivoj esperantistiĝi

Mem la esploro kritikindas pro tio, unue, ke la samploj de enketil-respondintoj ne estis tre grandaj, kaj due, ke inter la respondintoj, kiuj partoprenis la aranĝojn en Italio, estis tro granda proporcio de italoj, kio faras la rezultojn ne plene aplikeblaj por la tuta internacia komunumo. Tamen, pro tio, ke aliaj samvaloraj esploroj ne ekzistas (aŭ ne estas facile atingeblaj), jam tiuj rezultoj estas io grava, interesa kaj pripensinda. Recenzo ne estas la loko por priskribi ĉiujn rezultojn (interesiĝinto legu la libron mem), sed sufiĉas diri, ke iuj rezultoj iom ŝanĝas la kutiman aprioran bildon pri la motivoj esperantistiĝi, ideaj inklinoj ktp de la averaĝaj esperantistoj; ili instigas rekonsideri la enhavon de la senpense uzataj nocioj kaj, ĝenerale, estas sciindaj por aktivuloj kaj propagandistoj de la movado. Intereson vekas ankaŭ tio, ke la aŭtoro uzis ne nur kvantajn respondojn, kiujn eblas facile prilabori komputile por prezenti rezultojn kiel grafikaĵojn: parto de la demandoj estis pure kvalitaj, kaj interpretado de la respondoj postulas krean aliron kaj donas al la verko aldonan dimension. Cetere: dum iuj Esperanto-aranĝoj, eĉ UK-oj, mi vidis kaj plenigis iujn sociologiajn enketilojn, sed pri la rezultoj de ilia prilaboro kaj publikigo de la rezultoj mi nenion scias. Do, Irene Caligaris jam pro tio gratulindas, ke ŝi bonorde finis kaj publikigis la rezultojn!

Grava scienca verko

Necesas substreki, ke, malgraŭ tio, ke temas pri esence scienca monografio (aŭ disertaĵo), la libro povas havi ĝeneralan intereson, kiel fonto por esperantistoj pri ĝenerala kaj idea historio de la movado. La dua ĉapitro prezentas ilin en tre bona kaj konciza formo sur nur 87 paĝoj, kiuj, tamen, enhavas kaj fontojn de la idearo de Zamenhof, kaj priskribon de ĝeneralaj historiaj turnopunktoj, kaj eĉ tekstojn de la plej gravaj dokumentoj ekde la Bulonja Deklaracio ĝis la Praga Manifesto – tre taŭga lernilo por progresantoj! Ne malpli utilas por ĉiu progresanto kaj spertulo la 5a ĉapitro, ĉar tie estas ne nur la rezultoj de la esploro, sed ankaŭ klarigoj pri la esplorataj temoj, ĉiam bone formulitaj kaj provizitaj per gravaj referencoj al la temoj mem, kiel rilatoj inter Esperanto kaj lingva imperiismo, denaskismo, propedeŭtiko kaj pluraj aliaj. Do reveni al la libro por ion kompari, trovi fonton, ktp estas utile al ĉiu!

Do konklude eblas diri, ke tiu ĉi laŭ la unua vido pure scienca verko estas tre grava kaj por la evoluo de la scienca kompreno pri la Esperanto-komunumo – kaj ni esperu, ke tiaj esploroj aperos plu kaj pli ofte – sed ankaŭ por ĉiu konscia esperantisto, kiu volus ion pli profunde scii pri la medio, al kiu ŝi/li partoprenas, kaj, interalie, pri si mem.

Nikolao GUDSKOV

Irene Caligaris: Unu lingvo por ĉiuj, unu lingvo de neniu lando . Antaŭparolo de Federico Gobbo. El la itala tradukis Irene Caligaris, Francesco Fagnani, Emanuele Regano, Maria Rosario Spano. Eld. Edistudio, Pizo, 2021. 424 paĝoj. Kungluita. ISBN 978-88-7036-092-9.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Literaturo

ESEO

Detektivromanoj kaj la irlanda lingvo

Detektiva fikcio estas hodiaŭ unu el la plej popularaj ĝenroj de literaturo. Frua formo de mistera kaj murda fikcio ja ekzistis en la frua 19a jarcento, sed detektivromanoj en la moderna senco ekaperis nur en la mezo kaj la fino de tiu jarcento. La jaroj inter 1920 ĝis 1939 estas rigardataj (almenaŭ en anglalingvaj landoj) kiel la „ora epoko” de detektiva fikcio.

Sendube unu el la plej legataj detektivromanoj estas Murdo en la Orienta Ekspreso de la angla romanistino Agatha Christie, kiu estis eldonita en 1934. De tiam aperis versioj en pli ol 100 lingvoj, inkluzive de Esperanto (tradukita de Cecil Charles Goldsmith, kiu nomis sin Etulo, kaj eldonita en Anglio de The Esperanto Publishing Co. Ltd). Krome en 1974 kaj en 2017 estas faritaj filmaj versioj de la romano. Televidaj adaptaĵoj estas faritaj en la germana en 1955 kaj en la japana en 2015.

Kvankam en la pasinteco verŝajne la plimulto de tiaj libroj estis eldonita en Britio kaj Usono, aktuale furoras detektivaj romanoj kaj filmoj de skandinavaj kaj islandaj verkistoj. Kompreneble hodiaŭ troviĝas detektiv- kaj krim-literaturo en preskaŭ ĉiuj skribataj lingvoj, do anglalingvanoj ne plu havas iun ajn kvazaŭan monopolon pri krimromanoj.

George A. Birmingham

En Irlando unu el la unuaj aŭtoroj, kiuj skribis detektivromanojn (kune kun aliaj literaturaĵoj: sociaj verkoj, nefikciaj ktp) estis George A. Birmingham, kies vera nomo estis James Owen Hannay. Li naskiĝis en Nord-Irlando, estis de skota origino kaj post studado de teologio iĝis pastoro en la anglikana preĝejo de Cathair na Mart (angle: Westport), unu el la plej belaj urbetoj en okcidenta Irlando. Malkiel la plej multaj protestantoj de brita deveno loĝantaj en la Verda Insulo dum la brita regado, Hannay estis ano de la movado por irlanda sendependigo kaj membro de Gaela Ligo, la organizaĵo por konservado de la irlanda lingvo. Tamen li verkis siajn romanojn ne en la irlanda, sed en la angla, kaj liaj verkoj gajnis iom da ĝenerala populareco, kaj ankoraŭ estas legataj kaj aĉeteblaj.

En la plej granda hotelo de Cathair na Mart estas salono dediĉita al la memoro de George A. Birmingham. Sur la muroj pendas fotoj de la familio Hannay kaj aliaj memoraĵoj pri la verkisto. Krome apud la pordo de la ĉambro staras vitroŝranko kun diversaj ekzempleroj de libroj verkitaj de Birmingham. Tio ne estas la sola omaĝo al la plej konata aŭtoro de la urbo. Eblas viziti ankaŭ la biendomegon de la loka lordo (nomata Westport House), kiu nun apartenas al la posedantoj de la hotelo, kaj kie estas montrataj vaksfiguroj de gravaj personoj asociitaj kun Cathair na Mart, inkluzive de Birmingham / Hannay.

Irlandaj romanistoj

Kvankam George A. Birmingham ne verkis detektivromanojn en la irlanda (gaela) lingvo, pluraj irlandaj romanistoj ja eldonis tian literaturon ekde la 20a jarcento. Inter la plej konataj aŭtoroj de krimfikcio en la irlanda estis Cathal Ó Sandair, kiu eldonis pli ol 160 librojn en la lingvo. Li estas kreinto de la fikcia detektivo Réics Karló, kiun, Ó Sandair konfesas, inspiris la angla detektivo Sherlock Holmes kreita de la verkisto brita Conan Doyle, kiu aperis unue en 1884.

Pli aktuala aŭtoro de krimromanoj en la irlanda lingvo estas Anna Heussaff, filino de bretona patro kaj irlanda patrino, kiu jam eldonis tri librojn de ĉi tiu ĝenro, kune kun rakontoj por infanoj.

Bedaŭrinde ne sufiĉe da irlandanoj preferas legi en la irlanda, do la merkato por libroj en la nacia lingvo estas malgranda.

Garbhan MACAOIDH
korespondanto de MONATO en Irlando

Garbhan MacAoidh estas plurlingva tradukisto kaj verkisto, kiu kontribuas al MONATO ekde 1988.

Historio

MIGRADO

Etnaj koreoj en postsovetiaj landoj

La restaĵoj de la korea generalo Hong Beom-do (1868-1943) revenis hejmen el Kazaĥio pasintjare, 78 jarojn post lia forpaso. Post formala solenado ili estis enterigitaj en la Nacia Tombejo en Daejeon. Supozeble legantoj scivolos, kial liaj restaĵoj troviĝis tiel fore de lia hejmlando.

Elmigrado kaj deportado

Hong Beom-do gvidis heroan venkon kontraŭ malamikaj soldatoj, interalie en la batalo de Bongodong dum la japana okupacio (1910-1945). Li transmoviĝis kun sia armeo al Rusio en 1921 kaj poste setlis en la regiono Primorskij (koree Yeonhaeju) proksime al la korea landlimo.

Meze de la 19a jarcento malriĉaj koreaj bienuloj komencis elmigri al Rusio kun espero sperti pli bonfartan vivon. Jam en 1869 koreoj konsistigis preskaŭ kvinonon de la tuta loĝantaro de la teritorio Primorskij. Ekde la 1890aj jaroj elmigradis plej multe tiuj, kiuj engaĝiĝis en komerco aŭ kiuj partoprenis en sendependiĝa agado. En 1923 la nombro de koreaj loĝantoj en Sovetio superis 100 000.

En 1937 laŭ la migradpolitiko de Stalin, kiu timis, ke koreoj en Primorskij agos kiel spionoj de la japana armeo, 172 000 koreoj estis deportitaj al Kazaĥio kaj Uzbekio, 7000 kilometrojn for de sia loĝloko. Hong Beomdo estis unu el ili. La pertrajna itinero mem bezonis tri aŭ kvar monatojn, kaj pro aĉaj cirkonstancoj en la kupeoj pli ol 500 deportatoj mortis nur dum la transmoviĝo.

Setlado

Translokitaj koreoj, ne sekvante la nomadan vivmanieron de la aŭtoktonoj, starigis irigacian sistemon kaj komencis rizkultivadon kiel en Koreio, kaj en tri jaroj reakiris siajn kutimajn vivrimedojn. Ili klopodis ne perdi memkonscion pri sia etneco, sed ĉar la uzado de la korea estis malpermesata dum pluraj jardekoj, ili generacion post generacio analfabetiĝis je sia gepatra lingvo kaj laŭgrade asimiliĝis kun la praloĝantoj.

Post la disfalo de Sovetio en 1991 la plimulto de la etnaj koreoj restis en sia respektiva respubliko, sed kiam naciismo intensiĝis, ne malmultaj reiris al Primorskij por eviti diskriminacion kontraŭ malplimultoj. Nuntempe en postsovetiaj landoj loĝas entute 470 000 etnaj koreoj, nomataj Goryeoin en Koreio, plejmulte en Uzbekio kun 198 000 loĝantoj. Sekvas Rusio kun 125 000, Kazaĥio kun 105 000, Ukrainio kun 50 000, Kirgizio kun 19 000 kaj aliaj landoj kun po malpli ol 10 000 loĝantoj. Preskaŭ 10 % estas senŝtatuloj, kiuj senigite je la sovetia civitaneco post la sovetia disfalo ne akiris tiun de la respektiva respubliko pro diversaj kialoj.

Eminentuloj

Dum la sovetia kaj postsovetia periodoj eminentis transnacie multaj etnaj koreoj. Probable plej elstara estas la kantisto Viktor Coj (1962-1990), naskito de koreetna patro el Kazaĥio kaj ukraina patrino. Li estis idolo amata de multaj gejunuloj kaj estas rigardata kiel unu el la plej influhavaj muzikistoj de la rusa roko. Alia estas la gimnastikistino Neli Kim (1957- ), kiu gajnis entute kvin ormedalojn en la olimpiaj ludoj de Montrealo (1976) kaj Moskvo (1980). Ŝi naskiĝis de koreetna patro el Taĝikio kaj tatara patrino, kaj nun havas belorusan civitanecon.

Retromigrado

La lastatempa okulfrapa ekonomia progreso de Korea Respubliko, kune kun monda populariĝo de koreaj kulturaĵoj kiel K-popo kaj televidserioj, instigis etnajn koreojn en la centrazia regiono elmigri en la hejmlandon de siaj prapatroj. Pluraj miloj da etnaj koreoj el postsovetiaj landoj nun loĝas en Gwangju, Incheon kaj Ansan, kaj pli malmultaj en aliaj provincaj urboj. Kvankam la korea registaro uzas diversajn rimedojn por faciligi ilian setladon, ne malmultaj retromigrintoj, ĉefe pro lingva problemo, plendas, ke ili sentas sin izolitaj en sia propra prapatrujo.

CHO Sung Ho
korespondanto de MONATO en Koreio

Cho Sung Ho estas emerita profesoro pri biologio kaj aktivis en la movado kiel ĉefredaktoro de

La Espero el Koreio kaj kiel vicprezidanto de Korea Esperanto-Asocio.

Etnaj koreoj ĝuas dancadon en uzbekia sovĥozo en 1960aj jaroj. Foto: ARIRANG MUZEO

Monumento pri Viktor Coj en Sankt-Peterburgo. Foto: WIKIPEDIA

La gimnastikistino Neli Kim, naskitino de koreetna patro el Taĝikio kaj tatara patrino, gajnis entute kvin olimpiajn ormedalojn. Foto: WIKIPEDIA

ANTAŬ 90 JAROJ

Utopio de koloniistoj

La invada milito de Rusio en Ukrainio daŭras. Eĉ se la nerekta kaŭzo de ĉi tiu milito estis rompo de promeso fare de Usono ne pligrandigi Nord-Atlantikan Traktat-Organizaĵon (NATO), Vladimir Putin certe lapidarigis sian nomon en la historio apud Hitler kaj Stalin. Multaj eŭropanoj konsciantaj pri la historio, je la sinsekvaj okazaĵoj de aneksado de Krimeo, la Interkonsento de Minsko kaj ĉi-foja invado en Ukrainio, probable rememoras koŝmarajn barbaraĵojn de Hitler, ekzemple aneksadon de Sudetlando, la Interkonsenton de Munkeno kaj la dispecigon de Ĉeĥoslovakio en la lasta jarcento.

Marioneta ŝtato

En Azio tamen tiu intenco de Putin establi marionetan registaron en Ukrainio kaj fari el ĝi bufran regionon kontraŭ landoj de NATO memorigas pri japana agado, nome, establon de marioneta ŝtato, Manĉurio, kiel japana kolonio kaj bufra regiono kontraŭ Sovetio en 1932, ĝuste antaŭ 90 jaroj. Japanio, precipe la Kantoa Armeo 1, kiu tiam garnizonis en Ĉinio, volis sekurigi kaj pligrandigi en Ĉinio la rajtojn kaj interesojn, kiujn Japanio gajnis rezulte de la venkoj kontraŭ Ĉinio, Rusio kaj Germanio. La 18an de septembro 1931 la Kantoa Armeo proprainiciate eksplodigis la trakon de la sud-manĉuria fervojo proksime al Mukden en norda Ĉinio. La sud-manĉuria fervojo estis transdonita de Rusio post la rus-japana milito. La Kantoa Armeo, atribuante la eksplodigon al la agado de la ĉina armeo, tuj komencis atakon en la tuta Manĉurio kaj okupaciis la ĉefajn urbojn.

Manĉuria Imperio

La postan jaron nova ŝtato, Manĉuria Imperio, estis establita. La japana registaro, timante la reagon de aliaj potencaj landoj, hezitis aprobi la arbitran agadon de la armeo kaj establon de Manĉuria Imperio, sed sub la premo de la armeo agnoskis la novan ŝtaton. Samkiel por ĉiu ŝtato estis necese por Manĉurio havi sian ŝtatestron kaj sian popolon. Oportune Japanio trovis Pu Yi, abdikintan imperiestron de la dinastio Qing, kiu origine devenis el la regiono de Manĉurio. Pri la popolo, Manĉurio deklaris la devizon „akorda kunekzisto de kvin etnoj”, nome manĉuroj, japanoj, hanoj, koreoj kaj mongoloj. Fakte la leĝo pri nacianeco ne aplikiĝis, akorda kunekzisto de kvin etnoj restis nur slogano, kaj japanoj havis la veran potencon.

Al multaj japanoj, kiuj baraktis por trovi eliron el la malfavoraj sekvoj de la ekonomia krizo en 1929, ŝajnis, ke Manĉurio proponas fruktodonan okazon por realigi iliajn planojn kaj revojn. Konstruadon de la ŝtataj organizo kaj regsistemo oni faris imitante Japanion, sed la ĝistiamaj enradikiĝintaj interesoj estis laŭeble forpuŝitaj. Inter la burokratoj, kiuj respondecis pri la planado kaj formaligo de politika kaj burokrata sistemoj, estis Kiŝi Nobusuke, kiu poste fiere diris, ke Manĉurio estis lia artaĵo. Post la malvenko de Japanio en 1945 li revenis hejmen kaj fariĝis unu el la gvidantaj konservativaj politikistoj en postmilita Japanio. Li servis kiel ĉefministro (1957-1960). Lia ideo de ekonomia politiko estis ŝtatogvidata kapitalismo, pri kiu li akiris sperton en Manĉurio. Lia nepo, Abe Ŝinzo, kiu longe havis potencon kiel ĉefministro (2006-2007, 2012-2020), certe heredis ideojn de Kiŝi.

Industrioj

Ankaŭ ambiciaj kapitalistoj, entreprenistoj, kiuj ne kontentiĝis je japanaj industrioj grandparte regataj de zaibatsu 2, kiel Mitsui, Mitsubishi kaj Sumitomo, volis disvolvi sian agadon en Manĉurio. Ayukawa Yoshisuke (1880-1967) estis unu el ili. Li, fondinte Hitachi kaj Nissan, enkondukis novtipan kaj altgradan teknologion en japanajn industriojn. En 1937 li fariĝis prezidanto de la firmao Manĉuria Peza Industrio. Jam frue en 1934 li publikigis artikolon titolitan „plano enmigrigi 50 000 judojn germandevenajn”. Ayukawa pledis, ke Japanio akceptu 50 000 judajn entreprenistojn kaj teknikistojn plejparte el Germanio en Manĉurion, ke ili konstruu sian aŭtonoman komunumon, kaj ke ili samtempe enkonduku kapitalon el Usono, ĉefe de judaj financistoj.

Enmigriga plano

En la fono de lia pledo troviĝis ĝenerala simpatio al judoj inter japanoj, inkluzive de politikistoj kaj militistoj. Tiam en 1934, unu jaron post la gajno de regpotenco fare de Hitler, 37 mil judoj forlasis Germanion. Ankaŭ la plano akiri fidon de usonaj judoj, kiuj ŝajne havis influon sur la usona registaro, provis mildigi la severan politikon de Usono kontraŭ la japana invado kaj establo de Manĉurio.

Tiu enmigriga plano trovis ardajn subtenantojn en la tera kaj mara armeoj, inter ili estis kolonelo Yasue Norihiro kaj veselkapitano Inuzuka Koreshige. Ambaŭ serioze studis judajn problemojn, kaj Yasue jam en 1928 vizitis judan setlejon en Palestino, tiam sub la mandata regado de Britio. Tie li renkontis judajn gvidantojn, kiel David Ben-Gurion (unua ĉefministro de Israelo) kaj Chaim Azriel Weizmann (fondinto de Hebrea Universitato kaj ĝia unua prezidanto). Yasue estis profunde impresita de la inteligento kaj laboremo de judoj. La enmigrigan planon Inuzuka nomis „fugu-plano”, ĉar laŭ li ĝi estas tre bongusta por Japanio, sed ankaŭ tre danĝera. Fugu estas tre ŝatata fiŝo, kiun oni devas zorge prepari, ĉar ĝi povas veneni.

Kontraŭkomunisma traktato

En 1936 Japanio aranĝis kontraŭkomunisman traktaton kun Germanio. Kompreneble la japana registaro sciis pri la germana politiko kontraŭ judoj. En decembro 1937 en Harbin okazis la unua konferenco de judoj en Ekstrema Oriento. La japana armeo sendis Yasue kaj generalmajoron Higuchi Kiichirō al la konferenco. En sia bonveniga saluto Higuchi severe kritikis la germanan kontraŭjudan politikon kaj ricevis ardan aplaŭdon de la ĉeestantaj judoj. Eksciante pri la parolado de Higuchi, Joachim von Ribbentrop, la germana ministro pri eksterlandaj aferoj, protestis al la japana registaro. Sed Toĵo Hideki, superulo de Higuchi, tiama stabestro de la Kantoa Armeo kaj posta ĉefministro, defendis lin.

La plano enmigrigi judojn estis transsendita al la centro de la registaro. En decembro 1938 kunsido de kvin ministroj (ĉefa, financa, eksterlanda, aer- kaj mar-armea) konkludis, ke malgraŭ grava konsidero pri la rilatoj inter Germanio kaj Italio, Japanio ne adoptos politikon ekskludi judojn, kiu estas kontraŭ la principo de egaleco inter etnoj. Kaj oni decidis jene:

1. Egale samkiel aliajn etnojn trakti judojn, kiuj nun loĝas kaj estonte venos en Japanion, Ĉinion kaj Manĉurion,

2. ne aktive inviti judojn, escepte de kapitalistoj kaj teknikistoj, kiuj estas utilaj.

Tamen tiu grandioza enmigriga plano de koloniistoj tute ne realiĝis. Unue, ĉar en 1939 kaj poste pro sekvintaj eventoj en Eŭropo kiel la pakto Ribbentrop-Molotov kaj la germana invado en Pollandon ne eblis amasa transiro de judoj el Eŭropo al orienta Azio. Due, gvidantoj de usonaj judoj tute ne akceptis la proponon de la judoj en Ekstrema Oriento mildigi la politikon kontraŭ Japanio. Precipe Stephen Samuel Wise, prezidanto de la Usona Juda Kongreso, admonis prezidenton Roosevelt, ke ia ajn kunlaboro kun japanoj egalas al perfido de la patrujo.

La Manĉuria Imperio, kiun la koloniistoj nomis „Surtera paradizo kun morala regado kaj kunvivado de kvin etnoj”, sed kiu reale alportis multe da suferoj kaj malĝojoj al la indiĝenaj popoloj, malaperis 13 jarojn post sia fondiĝo, samtempe kiam Japanio venkiĝis en 1945.

1. Japana armeo garnizonanta en la kantoa regiono en Liaodong-duoninsulo post la japan-rusa milito por gardi la duoninsulon, inkluzive Dalian kaj la sud-manĉurian fervojon. Ĝi ofte agadis kontraŭ la administrado de la centra armeo en Tokio, sed okazigis la japanan invadon en Ĉinion.

2. Vertikale integra industria-financa konzerno en tiutempa Japana Imperio.

ISIKAWA Takasi
korespondanto de MONATO en Japanio

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 43a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 159 korespondantojn en 47 landoj kaj abonantojn en 64 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato
• Instagram: RevuoMonato
• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo
• Telegramo: https://monato.telegramo.org
• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.

redaktoroj:
• Arto: Aleksej Salomatov, Moskvo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.
• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Massimo Ripani, Italio, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto Valuto mare aere bite

Argentino EUR 38 41 22,80
Aŭstralio AUD 97 102 58,20
Aŭstrio EUR 60 63 36
Belgio EUR 60 63 36
Bosnio-Hercegovino EUR 38 41 22,80
Brazilo EUR 38 41 22,80
Britio GBP 54 57 32,40
Bulgario EUR 38 41 22,80
Ĉeĥio EUR 52 55 31,20
Ĉinio EUR 38 41 22,80
Danio DKK 450 453 270
Estonio EUR 43 46 25,80
Finnlando EUR 60 63 36
Francio EUR 60 63 36
Germanio EUR 60 63 36
Grekio EUR 60 63 36
Hispanio EUR 60 63 36
Hungario EUR 43 46 25,80
Irlando EUR 60 63 36
Islando EUR 60 63 36
Israelo EUR 54 57 32,40
Italio EUR 60 63 36
Japanio JPY 7980 8500 4788
Kanado CAD 92 96 55,20
Kipro EUR 52 55 31,20
Koreio EUR 54 57 32,40
Kostariko EUR 38 41 22,80
Kroatio EUR 43 46 25,80
Latvio EUR 43 46 25,80
Litovio EUR 43 46 25,80
Luksemburgo EUR 60 63 36
Malto EUR 52 55 31,20
Nederlando EUR 60 63 36
Norvegio NOK 640 670 384
Nov-Zelando NZD 105 111 63
Pollando PLN 198 201 119
Portugalio EUR 54 57 32,40
Rusio EUR 38 41 22,80
Serbio EUR 38 41 22,80
Slovakio EUR 43 46 25,80
Slovenio EUR 52 55 31,20
Sud-Afriko EUR 54 57 32,40
Svedio SEK 640 670 384
Svislando CHF 82 88 49,20
Usono USD 78 82 46,80

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• El aliaj landoj per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be (Nur se vi havas bonhavon en via Paypal-konto. Se Paypal devas preni la monon el via kreditkarta aŭ alia konto, la pagokostoj estos altegaj).
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz
• Ĉina: Zhang Yan（张艳), Linyi shi, lanshan qu, taihe huayuan, CN-276000, Shandong sheng （中国山东省临沂市兰山区泰和花园）Poŝtel: 086-15376913078. Retadreso: 122309267@qq.com.
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando
• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de
• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, L. Giros 74-51, LT-06322 Vilnius-26, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Anoncetoj

- Retbutiko renovigita

- Naturista vivo

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...