Monato 2022/07
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2022-06-07T22:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Leteroj

Tempo-dilemo (1)

S-ro Proškovec (MONATO 2022/05, p. 27) denove provas pruvi, ke dio ne ekzistas, ĉi-foje atentigante pri logikaj problemoj en pensoj pri tempo kaj eterno. Sed lia interesa pruv-provo mem havas fundamentan logikan problemon. Lia konkludo nur ŝajne sekvas logikan rezonadon, ĉar fakte la konkludo jam enestas en la komenco de liaj pensoj. Nome, lia antaŭsupozo, ke dio devas „pensi” kaj „agi” ene de la fizikaj leĝoj, jam neas dion kiel kreinton de tiaj kondiĉoj. Serĉi kreinton ene de la ecoj de kreitaĵo estas kontraŭdiro. En tiu senco mi komprenas la vortojn de la teologo Dietrich Bonhoeffer: „Dio, kiu ekzistas, ne ekzistas.” (el la jaro 1929, cetere.) Tio povus esti komuna bazo por di-kredantoj kaj nekredantoj. Se iu vere serĉas dion por sia vivo, tiu ĝin trovos. Se ne estas tia interna (pr)emo, oni povas „eterne” filozofiumi pri (ne)ekzisto de dio.

KIMURA Goro C.

Japanio

Tempo-dilemo (2)

La artikolo pri la tempo (MONATO 2022/05, p. 27) vere ne estas ludo aŭ stultaĵo! Precipe nun la uzo de reto jam instruas, ke mia tempo ne estas nepre la tempo de mia kunkomunikanto! Do kiu tempo fakte estas? Kaj antaŭ povas iĝi post! Kaj kio en la spaco? Interese estas kompari naskotempojn de samtempuloj trans kelkaj horzonoj! Kaj la teologia demando estas frostige enigma! Bone, ke MONATO instigas nin al pensado!

Petro DESMET'

Belgio

Ĉu Afganio aŭ Kosovo?

En MONATO 2022/06, p. 13, Julius Hauser analizas la fortecon de la landaj pasportoj. Interesa ideo. Sed tie oni legas, ke Afganio posedas la malplej fortan pasporton, ĉar ties civitanoj rajtas viziti senvize nur 26 landojn. Ĉu Julius Hauser kaj aliaj jam ne scias, ke la civitanoj de Kosovo, la plej nova ŝtato de Eŭropo, naskiĝinta junie 1999 kaj sendependiĝinta februare 2008, rajtas viziti senvize nur kvar landojn: Albanion, Montenegron, Nordan Makedonion kaj Turkion? Cetere ĉi tiuj landoj havas ankaŭ notindan nombron da albanaj etnuloj. Kaj Kosovon jam agnoskis pli ol 100 membro-ŝtatoj de UN. EU promesis dum multaj jaroj liberigi vojaĝadon de kosovanoj, sed vane! Slovakio ankoraŭ ne agnoskis Kosovon. Ĉu kolego Hauser sekvas la politikon de sia registaro?

Bardhyl SELIMI

Albanio

La rubriko „Leteroj” estas destinita al koncizaj (maksimume 150-vortaj) reagoj de abonantoj pri aktualaĵoj kaj pri artikoloj aperintaj en MONATO. La redakcio faras propran elekton, post lingva kaj stila polurado. Letero, ankaŭ reta, estu subskribita per la nomo, kompleta stratadreso kaj telefonnumero. Per la sendo de la letero la aŭtoro donas sian permeson publikigi ĝin en la papera kaj en la ciferecaj versioj de MONATO. Leteroj por publikigo estu senditaj al leteroj@monato.be.

Aktuale

Forpasis Ivo Vercammen

En majo MONATO devis diri adiaŭ al Ivo Vercammen. Lia nomo verŝajne ne estas konata al multaj inter vi. Li ja laboris por la revuo nur silente, ne publike, kiel presisto kaj ekspedisto. Ĉu ankaŭ ĉe vi en la pasintaj jaroj MONATO alvenis plurfoje en koverto garnita per multaj diversaj poŝtmarkoj? Glui tiajn estis lia ideo, lia hobio preskaŭ. Ne unu poŝtmarkon, kiel eblus tute bone, sed plurajn diversformatajn markojn li aldonis, esperante tiel plaĉi al la filatelistoj inter vi. Kaj li ĝuis la fakton, ke abonantoj skribis ne komprenante, kial oni miksis eŭrajn kaj malnovajn frankajn poŝtmarkojn. „Ne klarigu,” li diris subridetante, „ili cerbumu.” Kaj ne malofte la oficistoj de la poŝtejo, kie Ivo transdonis la kovertojn, ĝemis, ree kaj ade ĉiumonate. Por ili la kovertoj estis ne „bele”, sed ĉefe „komplikite” afrankitaj. Ili devis kontroli ĉiun apartan poŝtmarkon. Sed Ivo, li ĝuis.

Ivo Vercammen estis perfektemulo. En la lasta jaro, kiam li ne plu kapablis mem presi MONATOn, li tamen petis nin liveri al li la presoriginalon por povi presi du-tri ekzemplerojn „por sia arkivo”. Sed li ne povis rezisti voki min kaj diri, ke mi venu al li hejmen kaj rigardu la malsamecon inter lia versio kaj tiu de la nova presisto. „Ĉu vi vidas la diferencon en tiu foto?” li kutimis diri triumfe. Nu, se diri honeste, mi ofte ne vidis ajnan diferencon, sed mi ne volis seniluziigi lin. Kaj Ivo, li ĝuis.

La memoriga karteto, kiun la ĉeestantoj de la adiaŭa ceremonio ricevis, surhavis krom la foto de Ivo liajn vortojn „Mi diable bone amuziĝis!”. Tia estis li. Danke al Esperanto li perfekte ĝuis la vivon kaj espereble ankaŭ iomete ĝuigis vin ĉiujn. Eble al iuj mankos liaj poŝtmarkoj, al mi ankaŭ mankos li.

PP

El diplomatia vidpunkto

Somalio: malsukcesa ŝtato

Somalio, oficiale konata kiel Somalia Demokratia Respubliko, troviĝas en la oriento de la afrika kontinento. Ĝi membras en Unuiĝintaj Nacioj (UN) ekde 1960. Laŭ grando ĝi estas komparebla kun Ukrainio aŭ Francio. Sed por la plimultego de homoj tra la tuta mondo Somalio estas danĝera lando kun piratado, granda krimado, terorismo, landlimaj, klanaj kaj etnaj konfliktoj, humanitara krizo kaj malsato. Tie ekde 1991 okazas enlanda milito, kiun oni ĝis nun ne sukcesis „estingi” per diplomatiaj kanaloj. Kiel la lando povas troviĝi en tiom malbona situacio? La respondon indas serĉi en ĝia historia evoluo kaj en la nuntempa internacia situacio.

Laŭ la Monda Banko en 2020 estis 15 893 219 loĝantoj en la lando, fragmentigita pro la klana organizo de la socio. Somalio estas tamen homogena el religia vidpunkto, ĉar ĉirkaŭ 98 % de la loĝantaro estas sunaanoj.

De sendependeco ĝis malsukceso

Somalio akiris sian nunan formon en 1960, kiam Brita Somalio (norda parto de la lando) kaj Itala Somalio (suda parto) sendependiĝis kaj aliĝis al la komuna Somalia Respubliko la 1an de julio de tiu jaro. Naŭ jarojn poste okazis militista puĉo en la lando. Ŝtatestriĝis Mohamed Siad Barre, somalia militisto kaj politikisto, enkondukante socialisman reĝimon de diktaturo kun la subteno de la sudaj triboj en Somalio. Tio nur multobligis la reziston de la nordaj triboj al la prezidenta reĝimo.

Malgraŭ tio Somalio estis politike relative stabila ĝis la periodo de teritoriaj disputoj kun Etiopio pri la ogadena altebenaĵo, kiun Somalio okupis en 1977. La preteksto por la ekspansiema politiko de Barre estis la fakto, ke ankaŭ somaloj vivis en tiu parto de la etiopa teritorio. La etiopa armeo, subtenata de Sovetio kaj Kubo, subpremis somalajn trupojn, kaj en 1988 estis subskribita paco inter Somalio kaj Etiopio.

Enlanda milito

En la postaj jaroj la enlanda politika situacio de la lando iom post iom malboniĝis, ĉar la klanoj klopodis ĉiam pli kaj pli multe akiri superregon de la teritorio, en kiu ili vivis. La konflikto kulminis en 1991, kiam la opozicioj detronigis Barre. Ekde tiu jaro interklanaj potencbataloj kreskis ĝis longdaŭra enlanda milito, dum kiu neniu klano sukcesis formi centran kaj respektatan registaron.

Dum tiu periodo la ŝtato ne estis kapabla certigi adekvatajn kondiĉojn por la baza evoluo de la somalia socio kaj garantii sekurecon, respekton de homaj rajtoj kaj liberecoj, medicinan prizorgadon, instruadon kaj mediprotektadon. Simple kaj koncize, la somalia ŝtato fiaskis 1.

Politika ĥaoso

Ne mirinde do, ke en tia konfuza situacio iuj teritorioj atingis aŭtonomion kaj kreis memadministradon kaj apartajn ŝtatojn: Somalolando deklaris sendependecon en 1991, sekvis Puntlando (1998), Galmudugo (2006), Jubalando (2011). Neniu el tiuj ŝtatoj estas internacie agnoskita, kaj el ili nur Somalolando volas internacie apartiĝi de Somalio; la aliaj estas emaj subiĝi al la federacia registaro sub iuj kondiĉoj.

Ankaŭ la terorisma grupo Al Ŝabab^2 eluzis la politikan ĥaoson kaj okupis parton de la teritorio. Tamen, ĝi minacas ne nur Somalion, sed ankaŭ ĝiajn najbarojn kaj la internacian komunumon ĝenerale.

Sensukcesaj UN-misioj

Por helpi la landon, UN sendis tri eksterlandajn misiojn (UNOSOM I, UNOSOM II kaj UNITAF)3 al Somalio inter 1992 kaj 1995. Ili estis sensukcesaj, ĉar ili ne estis kapablaj ĉesigi la bataladon inter la klanoj. En 2007 UN rajtigis Afrikan Union organizi pacmision (AMISOM^4) kontraŭ la terorisma grupo Al Ŝabab. Neniu sukceso estis atingita.

Agadoj de EU

Laŭ Eŭropa Unio (EU) Somalio havas gravan rolon en la stabileco de la regiono. La misio EU Navfor Atalanta agas kontraŭ piratado en la akvoj de la Korno de Afriko. La civila EUCap Nestor subtenas Somalion cele al konstruado de efika marborda gardistaro. EUTM Somalia estas trejna misio por konstrui efikan somalian armeon.5 Ankaŭ Eŭropa Parlamento klopodas helpi Somalion.6

Kaŭzoj de malstabiliĝo

Diplomatiaj kaj politikaj analizistoj konkorde opinias, ke ekzistas pluraj fundamentaj kaj malstabiligaj faktoroj, kiuj provokis internan militon kaj interrompis la demokratan procezon en Somalio, ekzemple malfeliĉaj sekvoj de koloniismo, nestabila registaro, malsukcesaj eksterlandaj misioj de UN, interklanaj militoj, politika kaj armita islamismo, forta pozicio de la terorista grupo Al Ŝabab, longtempa nekapablo de somalaj gvidantoj trovi kompromison. Krom tio, la lando estas trafita de la kronvirusa pandemio kaj de klimata ŝanĝiĝo: disvastiĝas malsato pro granda kaj disvastiĝinta sekeco.

Ĉu necerta estonteco?

Tre resume, en Somalio klanoj batalas por la potenco. Nuntempa evoluo konfirmas, ke sen eksterlanda subteno de internaciaj organizaĵoj kaj de iuj ŝtatoj la somala registaro kapablas konservi sekurecon kaj stabilecon nek en sia lando nek en la regiono de la Korno de Afriko. Grava momento por Somalio kiel respubliko estos la venontaj prezidantaj kaj parlamentaj elektoj, ĉar la mandato de prezidanto Mohamed Abdullahi Mohamed, konata ankaŭ kiel „Farmajo”, ĉesis la 8an de februaro 2021 sen politika interkonsento pri novaj elektoj. 7

Aliaj taskoj de la somalia registaro inkludas konstrui fortajn rilatojn kun lokaj regionaj registaroj, konservante bonajn rilatojn inter sekurecaj taĉmentoj ene de la lando, kaj favoran percepton de la somalia prezidanto per ŝlosilaj internaciaj partneroj sur duflanka kaj multflanka niveloj.

1. La esprimo malsukcesa ŝtato (angla failed state) komencis esti uzata en diplomatio kaj politologio en la periodo post finiĝo de la malvarma milito lige kun politikaj krizoj kaj armitaj konfliktoj en diversaj ŝtatoj. La malsukcesa ŝtateco en Somalio kulminis per la totala disfalo, kaj ekde tiu tempo tiu fenomeno estas ĝenerale nomata en teorio kiel somaliĝo.

2. Al Ŝabab (Muĝahedina Junulara Movado) estas terorisma milico de salafisma ĝihadismo.

3. UNOSOM (United Nations Operation in Somalia, Operaco de Unuiĝintaj Nacioj en Somalio), UNITAF (Unified Task Force, Unueca labortrupo).

4. AMISOM (African Union Mission in Somalia, Misio de la Afrika Unio en Somalio).

5. EU Navfor Atalanta (European Union Naval Force, Operation Atalanta, Mararmeo de Eŭropa Unio, operaco Atalanta), EUCap Nestor (EU Capacity building Mission in Somalia, Misio de Eŭropa Unio por kapablkonstruado), EUTM Somalia (European Union Training Mission Somalia, Trejnada Misio de Eŭropa Unio por Somalio).

6. Vidu ekz. la rezolucion de Eŭropa Parlamento de la 25a de novembro 2021 pri la situacio en Somalio (2021/2981 (RSP)).

7. La 15an de majo 2022 estis elektita por kvarjara mandato la nova prezidanto de Somalio, Hassan Sheikh Mohamud, kiu jam regis la landon de 2012 ĝis 2017. Por la nova prezidanto voĉdonis 214 deputitoj, 110 estis kontraŭ, unu ne voĉdonis kaj tri deputitoj detruis siajn balotkartojn. La 67-jaraĝa Mohamud iĝas la unua prezidanto elektita dufoje en la historio de Somalio. (red.)

Julius HAUSER

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Lia tuta profesia vivo estas ligita kun diplomatio. Li laboris en diversaj altrangaj postenoj en la ministrejo pri eksterlandaj aferoj kaj eksterlande.

Politiko

NIĜERIO

Eksperimentado pri demokratio

Eblas diri, ke Niĝerio, kie loĝas pli ol 200 milionoj da homoj, estas unu el la plej grandaj demokratioj en la mondo, sed kvankam la lando elektas ĉiun kvaran jaron iun kandidaton por la tre dezirata posteno de prezidanto, de tio preskaŭ neniel profitas la amasoj. Ili lernis la simplan difinon de demokratio: regado de la popolo, fare de la popolo, por la popolo.

Ronda kejlo en kvadrata truo

Demokratio estas unu el la plej bonaj regsistemoj, sed kompreni, ĉu ĝi funkcias en la plej granda lando de Afriko, postulas seriozan analizon. Demokratio en Niĝerio, kun sia eksterlanda deveno, nuntempe funkcias kiel ronda kejlo en kvadrata truo.

Amalgamita lando

Antaŭ la alveno de eksterlandanoj al Afriko kun komercoj kaj religioj, la kontinento jam havis siajn proprajn komercojn, religiojn, edukadon kaj ĉion alian. La nomon mem de la teritorio nun nomata Niĝerio – unuecigita de la britaj koloniaj mastroj en 1914 1 – donis la amatino de la guberniestro Lord Frederick Luggard. La geografian areon nun nomatan Niĝerio okupas ĉirkaŭ 400 etnaj grupoj.

Afrika tradicio

Sekve de tiu granda diverseco okazis regulaj intergentaj konfliktoj. Do kiam venis la britoj, ili verŝajne renkontis homojn ĵetantajn sagojn unu al la alia. Tamen, ĉi tio ne signifas, ke tute forestis leĝo kaj ordo. Ekzemple, inter la joruboj la homojn regis Ọba (reĝo) kaj aro de ìjòyè (ĉefoj). Ĉi tiu monarkia sistemo funkciis ankaŭ ĉe la aliaj etnaj grupoj. La joruboj tre respektis Ọba kaj evitis krimojn pro timo de puno. En multaj jorubaj urboj nur kelkaj domanaroj rajtas „produkti” Ọba, kaj ili vice faras tion.

Puĉo, kontraŭpuĉo kaj milito

Je la sendependiĝo (la 1an de oktobro 1960) la koloniaj mastroj lasis unu el siaj plej grandaj heredaĵoj – demokration –, plejparte detruinte la afrikan tradician gvidinstitucion kaj anstataŭiginte ĝin per sia propra. En 1966 la lando spertis sian unuan armean puĉon, kiam ribelantaj soldatoj mortigis 22 homojn: la ĉefministron, multajn altrangajn politikistojn kaj multajn oficirojn. Poste okazis kontraŭpuĉo, kaj en 1967 komenciĝis intercivitana milito, kiu daŭris 30 monatojn. Kio okazis? Homgrupo, konsistanta plejparte el igbo-etnanoj de la sud-oriento, proklamis la respublikon Biafro. La longdaŭra milito kaŭzis la morton de ĉirkaŭ du milionoj da homoj, plejparte pro malsato.

Post tri armeaj transprenoj, Niĝerio finfine revenis al demokratio en 1999. Sed, malgraŭ la eksperimentado, kiu jam daŭras dum pli ol dudek jaroj, demokratio ŝajne ne donas la deziratajn rezultojn. Jen kelkaj el la multaj eblaj kialoj.

Profunde dividita lando

Niĝerio estas profunde dividita laŭ etna kaj religia ligiteco. Ekzistas neskribita leĝo, laŭ kiu la prezidanto kaj la vicprezidanto ne povas esti el la samaj regiono kaj religio. Rezulte de tio, Niĝerio troviĝas en situacio, en kiu oni metas etnecon kaj religion super kompetentecon dum balotado. Sekve la politikaj partioj ankaŭ zonligas siajn prezidajn aspirantojn al la regiono, kies vico estas produkti la venontan prezidanton. Ĉi tiu sistemo malhelpas la celon de balotado.

Milionoj rifuzas instruadon

En norda Niĝerio, islama eduko (laŭ kiu infanoj estas sendataj lerni kiel deklami versojn de la Korano) estas metita super la norman okcidentan edukon, konsideratan tre grava en aliaj regionoj. Rezulte de tio, kaj de gepatra neglektemo, la plej granda parto de la dek unu milionoj da niĝeriaj surstrataj infanoj, kiuj rifuzas instruadon, eĉ se senpaga, estas el la nordo. Tiuj infanoj estas valoraj nur dum balotado (por voĉdoni por kandidatoj de siaj regiono kaj religio) kaj forlasitaj poste. Tio ĝenerale helpas la nordon konservi la postenon de prezidanto, dum la aliaj regionoj plendas pri marĝenigo.

Tribismo kaj nepotismo

Pro tribismo kaj nepotismo oni plejparte elektas kandidatojn el la propra etno por ministeriaj postenoj. Ekzemple la nuna prezidanto faris eksterordinaran paŝon elektante por preskaŭ ĉiuj ĉefaj postenoj virojn kaj virinojn el siaj etna deveno (fulani) kaj religio (islamo).

Malriĉeco

Niĝerio estas la plej popolamasa lando afrika. Pro la ĉiam malpliiĝantaj naturresursoj kaj kreskanta loĝantaro, ankaŭ malriĉeco pliiĝas. Do kiam politikistoj venas kun saketoj da rizo, ili facile influas la amasojn por voĉdoni por la malĝusta kandidato, kaj ĉiu devas manĝi tiun saketon da rizo dum la venontaj kvar jaroj.

Korupto

Niĝerio estas ĝenerale koruptita. Politikistoj povas aĉeti voĉdonojn simple disdonante monon al la amasoj por influi la rezulton de la balotado favore al tiuj koruptitaj politikistoj, sciante, ke se ili estas elektitaj, ili ŝtelos miliardojn. Plej multaj homoj estas tro malriĉaj kaj tro okupataj serĉante, kion manĝi. Do ili plejparte ne volas voĉdoni.

Venontjara voĉdonado

Generalo Muhammadu Buhari, la nuna demokratie elektita prezidanto, finos sian duan 4-jaran oficperiodon en 2023, kaj alia transprenos la postenon. Nomumoformularoj jam estas pretaj, kaj la kosto estas 228 000 eŭroj. La plimulto de la niĝerianoj ne povas gajni tiom da mono eĉ dum du vivdaŭroj. Multaj politikistoj jam indikis sian interesiĝon okupi Aso Rock, la oficialan sidejon de la prezidanto en Abuĝo, la ĉefurbo. Dum ĉiu elekta ciklo amaso da mono estas malŝparata de tiu ĉi malriĉa lando por elekti gvidanton. Niĝerio simple ne povas daŭre elspezi tiom.

Konkludo

Demokratio malsukcesas, kiam la homoj estas malbone instruitaj, tro malriĉaj, koruptitaj aŭ etne kaj religie dividitaj. Tiuj ĉi malvirtoj kaj aliaj estas la problemoj, kiujn Niĝerio nuntempe alfrontas.

1. La 1an de januaro 1914 Lord Frederick Lugard, la guberniestro de la protektoratoj Norda Niĝerio kaj Suda Niĝerio, subskribis dokumenton establantan la Kolonion kaj Protektoraton Niĝerio. Tiu ĉi okazaĵo estas nomata „Amalgamado de Niĝerio”. (red.)

Gabriel OLUBUNMI ÒSHÓ-DAVIES

Niĝerio

TAJVANO

Ĉu ek al nova konstitucio?

La Fondaĵo por nova tajvana konstitucio planas ĉi-jare eldoni sian proponon pri nova konstitucio. Tion klarigis la fondaĵestro kaj veterana aktivulo por tajvana sendependeco Gu Kŭanmin (辜寬敏) en intervjuo en la tajvana ĵurnalo Liberaj Tempoj (自由時報) en marto. Laŭ pasintjara enketo pli ol 77 % de la respondintoj opinias, ke la konstitucio de 1946 ne taŭgas por la nuntempa Tajvano.

Konstitucio por la tuta Ĉinio

La konstitucion de 1946 ellaboris la Ĉina Nacia Partio, kaj ĝi estis konstitucio por la tuta grandega teritorio, kiun ili postulis por Respubliko Ĉinio. Tamen, pro la rekomenco de la enlanda milito inter la naciistoj kaj la komunistoj post la dua mondmilito, tiu konstitucio neniam efektiviĝis en Ĉinio. En 1948 grandparte anstataŭis ĝin la

Provizoraj rimedoj kontraŭ la komunista ribelo. La 1an de oktobro 1949 Maŭ Zedong proklamis la fondon de Popola Respubliko Ĉinio, kaj la restanta naciista militistaro retiriĝis al Tajvano. La rimedoj kontraŭ la komunista ribelo evidente ne vere estis provizoraj, kaj ili daŭris ĝis 1991. La konstitucio de Respubliko Ĉinio do finfine efektiviĝis (kun aro de amendoj) nur en la teritorio, kiun regis la naciisma registaro post 1949 – Tajvano kaj kelkaj aliaj malgrandaj insuloj.

Ambigueco

La kompleksa kaj unika moderna historio de Tajvano do kondukas al la nuna situacio, kiun Gu Kŭanmin kvalifikas nenormala. Unu el la ĉefaj ekzemploj de tiu nenormaleco estas, ke la kutima nomo de la lando, Tajvano, kaj la oficiala nomo, Respubliko Ĉinio, tute malsamas. Tio kaŭzis problemojn, ekzemple, por vojaĝantaj tajvanaj civitanoj, kiam eksterlande oficialuloj mise pensis, ke ili estas civitanoj de Popola Respubliko Ĉinio 1. La registaro pasintjare lanĉis novajn pasportojn, sur kies kovriloj estas Taiwan (Tajvano) per grandaj literoj, dum Republic of China (Respubliko Ĉinio) preskaŭ nelegeblas pro la eteco. Aliaj ŝanĝoj tamen estas pli malfacile realigeblaj, ĉar ili necesigas adaptojn al la konstitucio.

Malklara distingo

Respublikon Ĉinion fondis la Ĉina Nacia Partio, kaj dum la longaj jardekoj de diktaturo antaŭ la demokratiiĝo de Tajvano en la 90aj jaroj, la divido inter Ŝtato kaj Partio estis malklara aŭ simple neekzistanta. Ĝis hodiaŭ la tajvana flago kaj aliaj naciaj insignoj enhavas la blankan sunon – la emblemon de la Ĉina Nacia Partio. La maldistingo inter Ŝtato kaj Partio kondukas ankaŭ al la iom stranga situacio, ke la nuna prezidento de la lando malvolonte kantas la nacian himnon, ĉar ĝi estas forte ligita al la Ĉina Nacia Partio.

Malverŝajna reformo

Tiaj absurdaĵoj estas parto de la vivo de tajvananoj, sed kvankam klara plimulto de la tajvananoj subtenas novan, pli modernan, pli taŭgan konstitucion, tia granda reformo estas treege neverŝajna, ĉar ĝi postulus interkonsenton de ambaŭ grandaj politikaj partioj en Tajvano: la Demokratia Progresema Partio (kiu nun regas Tajvanon) kaj la Ĉina Nacia Partio. La Ĉina Nacia Partio certe ne konsentos forigi la nomon kaj la simbolojn de la ŝtato, kiun ĝi mem fondis. Alia grava kialo estas la konstantaj minacoj el Pekino, kiu povus respondi perforte eĉ al simpla ŝanĝo de la nomo aŭ la flago de la ŝtato. En Tajvano, nenormaleco estas la prezo por maltrankvila paco.

1. Tajvananoj rajtas vojaĝi sen vizo al multe pli da landoj ol ĉinoj el Popola Respubliko Ĉinio.

ŚRADDHĀPA

Tajvano

La registaro lanĉis novajn pasportojn, sur kies kovriloj estas Taiwan (Tajvano) per grandaj literoj, dum Republic of China (Respubliko Ĉinio) preskaŭ nelegeblas pro la eteco.

INTERNACIA KONFERENCO

Diskutoj pri la estonteco de Ukrainio

En Vieno okazis internacia konferenco „Time to Decide” (Tempo por decidi). Partoprenis fakuloj, kiuj provis trovi solvojn por Ukrainio post la milito. La organizantoj de la aranĝo estis la aŭstraj Institut für die Wissenschaften vom Menschen (IWM) (Instituto por la homaj sciencoj) kaj bankfondaĵo Erste.

Ekde la 24a de februaro la eŭropa ordo ne plu estas tia, kia ĝi estis en la antaŭaj jardekoj. La rusia invado al Ukrainio neeviteble ŝanĝis ne nur la landon, sed ankaŭ Eŭropan Union kaj la sintenon de la EU-ŝtatoj. La salutparoloj en la konferenco montris, kiel grave la konflikto influas la interrilatojn en Eŭropo. En unu el ili Kaja Kallas, estona ĉefministrino, per videomesaĝo deklaris: „Paco devas esti pli bone armita kontraŭ la leĝoj de tiraneco”. Kaj ŝi atentigis, ke „malbona paco estus ŝarĝo por ni estontece”.

Delonga orientiĝo al Okcidento

Serhij Ploĥij, ukraina fakulo kaj profesoro ĉe la universitato Harvard (Usono), atentigis, ke Ukrainio de pli ol cent jaroj estas orientita al Okcidento kaj volis apartiĝi de la rusia imperio. „Ukrainio ĉiam havis kulturon, kiu grave diferencis de tiu en Sovet-Unio. Estis ĉiam granda diferenco de identecoj sur la teritorio de Ukrainio”, argumentis Ploĥij. „Neniam nur unu partio povis sola domini la tutan landon. Oni ĉiam devis proksimiĝi unu al la alia por formi registaron.” Eŭromajdano 1 estas laŭ Ploĥij la decida kaŭzo por la agoj de la rusia prezidento Vladimir Putin. „Ĉio komenciĝis en 2014, kun la anekso de Krimeo. La kaŭzo por la milito estis Eŭromajdano. Ĉi tie ekis la konflikto. Temis pri la eŭropa orientiĝo de Ukrainio.”

Marshall-plano kiel modelo

La moderna ukraina modelo el la 19a jarcento markas orientiĝon al Eŭropo. „Kaj tio signifis ĉiam emancipiĝon disde la Rusia Imperio. Komunismo fakte malmulton ŝanĝis en tiu orientiĝo. Komence de la 90aj jaroj Ukrainio transdonis la nukleajn armilojn al Rusio, sed ne ricevis perspektivojn por la estonteco.” Nun oni devas solvi bazajn problemojn, ĉar baldaŭ minacas ankoraŭ pli granda milito, deklaris Ploĥij. Li atentigis, ke Ukrainio kun sia porokcidenta orientiĝo en sia politiko devas liberiĝi de la oligarkoj.

Por la rekonstruo de Ukrainio Ploĥij konsideras historian modelon, laŭ kiu oni devas orientiĝi: „La Marshall-plano estas modelo, por kiu Eŭropo devas disponigi monon.”

Itala politologino, Nathalie Tocci, de la sendependa Istituto Affari Internazionali (Instituto por internaciaj aferoj) opinias, ke la radikoj de la konflikto estas obstaklo por la solvo: „Tiu milito estis kaŭzita de ideologioj, kaj tio malfaciligas la solvon”. Nura malintensigo ne kondukus al daŭripova pactraktato. Pro tio Ukrainio kaj Okcidento devas prepari sin por longa milito kaj samtempe tre baldaŭ proponi konkretajn perspektivojn. Tio inkluzivas ankaŭ eblan kandidat-statuson por Ukrainio en Eŭropa Unio. Ukrainio bezonas nun klarajn perspektivojn, kiuj povus realiĝi en periodo de unu ĝis kvar jaroj.

Florence Gaub, fondintino de la instituto Futurate en Parizo, diris, ke militoj estas rezulto de konfliktoj kaj ke „malbona paco” implicas la sekvan konflikton. „Ukrainio kaj la aliancanoj devas adaptiĝi al longa konflikto.”

Ĥristo Grozev, ĉefdirektoro de la ĵurnalisma reto Bellingcat, kiu okupiĝas pri esplora malkovro de la rusiaj militoperacoj, argumentis por baldaŭa NATO-membreco de Ukrainio. Nur se la investantoj havus certecon, ke la lando akiris militan stabilecon, ili povus fari daŭripovajn investojn. Grozev memorigis, ke ankaŭ pli novaj EU-membroj antaŭ sia EU-membreco jam estis NATO-membroj kaj tio estis sukcesmodelo – starpunkto, kiu nun ne estas unuanime kunhavata.

Ŝanĝo de la eŭropa politika arkitekturo

La ukraina konflikto – pri tio samopiniis multaj partoprenantoj en la konferenco – jam tute ŝanĝis Eŭropan Union. Oni asertis, ke la milito estas „vek-voko”. „EU estis ĉiam kutimiĝinta ŝanĝi aliajn, sed nun spertas, ke aliaj ŝanĝas ĝin”, diris Ivan Krastev, kunlaboranto de IWM. Li atentigis, ke Ukrainio bezonas perspektivojn ankaŭ ĉar alie ĝi havus mankon de pli juna loĝantaro. „Nun estas multaj ukrainaj infanoj en Okcidento. Se ili pasigos sian junaĝon tie, ili mankos al la lando estontece,” diris la bulgara politologo.

Gerald Knaus, aŭstra fakulo pri migrado, ne samopiniis. Li atentigis, ke pli ol 3,5 milionoj da ukrainoj elmigris al Pollando, sed samtempe 1,3 milionoj revenis. „Tio rilatis al la perspektivo. La defendo de Kievo estis perspektivo je reveno kaj multaj reagis al ĝi.” Li argumentis, ke Eŭropo nun devas certigi moviĝadon por ukrainoj kaj konservi ĝin por pli longa tempo.

Por la ukraina ĵurnalistino Olga Tokarjuk, esplorantino de la Centro pri Eŭropa Politika Analizo (CEPA), ŝia lando entute ŝanĝiĝis. En la ombro de la konflikto en la ukraina socio, kie ĉiam estis forta malfido kontraŭ la ŝtato, formiĝis novaj interrilatoj: „Estas nova fido al la forto de la socio. Antaŭe tio estis problemo. Kaj tio realiĝos en nova fido al la institucioj.”

Laŭ ŝi, prezidento Volodimir Zelenskij gvidas sian landon ne kiel forta reganto, sed kiel „membro de la socio”. „Ni volas esperi, ke tio firmigas la fidon al la ukrainaj institucioj.” La ŝanco de la nuna situacio laŭ Tokarjuk estas, ke en Ukrainio oni unuafoje havas la senton, ke „la registaro staras firme por la komuna afero”.

Evgeni GEORGIEV
korespondanto de MONATO en Vieno

1. Eŭromajdano: amasa protest-movado por integriĝo kun Eŭropa Unio. Manifestacioj okazis en la ĉefurbo Kijivo kaj en aliaj regionaj centroj en la periodo de la fino de novembro 2013 ĝis februaro 2014.

Nathalie Tocci: „La radikoj de la konflikto estas obstaklo por ĝia solvo.” Foto: WIKIMEDIA

Serhij Ploĥij: „Ukrainio de pli ol cent jaroj estas orientita al Okcidento kaj volis apartiĝi de la rusia imperio.” Foto: WIKIMEDIA

RUSIO

Se fine eblas nur fuĝi

La 25an de februaro, unu tagon post la invado. En la ĉambro ne estas aliaj homoj. La universitata instruistino ne plu eltenas: „Mi neniam pensis, ke tio povus okazi ..., ke ni estas en ******1”. Ŝi estas ege embarasita sed daŭrigas: „Mi esperas, ke Li 2 estas vere patrioto, ke Li scias ion, kion ni ne scias, ke ni havas pli potencajn armilojn. Pardonu, tio estas egoisma penso, sed mi ne naskis mian filon, por ke li tie mortu. Mi havis por li aliajn planojn.”.

Senpovaj civitanoj

Tiuj ĉi vortoj brile resumas la sintenon de almenaŭ parto de la rusianoj. Surprizon, senton de senpoveco, rezignacion. Kiuj kuraĝis protesti aŭ ne emis subteni Lian decidon, tiuj ekhavis problemojn – perdis la laboron, ricevis punojn, estis perfortitaj. Antaŭe la premo estis koncentrita nur sur minoritatajn grupojn (samseksemuloj^3, opoziciuloj^4 ktp) kaj eĉ estis permesita iom da „kosmetika” malkonsento (ĉefe direktita al malaltranguloj, al la t.n. ĉinovniki, kaj neniam al Li).

Maljusteco kaj mallibero

Nun ne plu eblas ignori ĉion, silenti kaj zorgi nur pri siaj aferoj – vi devas montri senkondiĉan subtenon. La unuaj protestantoj estis punitaj pro malobservado de la sanitara reĝimo kontraŭ la kronviruso, sed la problemo estis tuj solvita: la parlamento intertempe aprobis novajn malliberigajn leĝojn, enkondukante ankaŭ militcenzuron.

Mussolini

Mussolini eniris la duan mondmiliton fidante, ke nur kelkaj miloj da mortintoj garantios al li la rajton sidi inter la venkintoj, sed la rezultoj estis katastrofaj por li kaj por la italoj. Simile Putin imagis varman bonvenigon kaj ruĝan tapiŝon en Ukrainio. Tamen liaj soldatoj nun falas amase. Malgraŭ la promesoj oni sendis militi ankaŭ konskripciulojn: post popola grumblado Li postulis, ke la Milita Prokurejo tuj trovu la (pli trafe, iujn) kulpulojn, sed neniu respondo venis kaj verŝajne neniu venos.

Decido

La Rusaj Sekretaj Servoj jam de kelkaj jaroj turmentis min pro tio, ke mi estas eksterlandano (en la regiono, kie mi loĝis, ni estis malmultaj) kaj instruisto de la itala lingvo ĉe loka universitato. Inter iliaj postuloj estis listo de miaj studentoj kaj ĉiaj informoj pri Italio. Mia respondo estis ĉiumonate ĝentila rifuzo, danke al la protekto de la itala pasporto. Dum kontraŭ rusianoj ili ĉiam povas eltrovi ion por starigi politikan proceson, mi sciis, ke mi povas esti nur eligita el la lando – almenaŭ en pactempo. Pro tio, kvankam mi jam delonge rajtis, mi neniam iĝis rusia civitano.

Premoj

La sekretaj agentoj same uzas sian armilaron: ambiguajn demandojn, kiel „Kiel fartas via filino? Ĉu ŝi frekventas ankoraŭ infanĝardenon?”, promesojn pri riĉigo. Miaj konsiloj estas: nenion petu, nenion proponu. Ne ludu James Bond kaj ne strebu maltrankviligi ilin. Por la lasta renkontiĝo la agentoj pretigis por mi „surprizon”: kiam mi sidiĝis en ilia aŭtomobilo, oni informis min, ke estas plia homo sidanta malantaŭe. La celo estis klare timigi kaj premi, por ke mi parolu. Mi eksaltis pro timo, sed sukcesis konservi sufiĉan trankvilecon ankaŭ ĉi-foje. Kio ajn okazintus, estis almenaŭ tri ĵurnalistoj, unu en Belgio, unu en Svedio kaj unu en Italio, kiuj sciis pri la renkontiĝo kaj povis informi la italajn aŭtoritatojn okaze de mia malapero.

Fuĝe

La agentoj ne sciis, ke mi jam planis mian forveturon: mi kaj mia familio unue vizitis Moskvon kaj Peterburgon: en tio estas nenio suspektinda. La biletoj estis aĉetitaj ĉiam lastmomente. Pro la rusa invado la flugoj al Eŭropo estas nuligitaj, kaj estis preferinde trairi aŭtobuse la rus-estonan limon ĉe Ivangorod-Narva. Kiel ni, ankaŭ multaj rusoj – ne nur opoziciuloj, sed ankaŭ informadikuloj – decidis forkuri al Finnlando, Kazaĥio, Uzbekio. Ne ĉiuj sukcesis.

Transireje

Atinginte la landlimon aŭtobuse, ni decidis pluiri piede. Ironie amuze estis legi la tabulon ĉe la vojo, konstruita kadre de komuna rusia-eŭropunia projekto „Unuigitaj per landlimoj”. En konstruaĵo estis du budoj por kontrolo de la pasportoj. En unu flankon iris la rusoj, en la alian la ukrainoj. La vico ne estis rapida.

Lasta baro

Unu el la ĉefaj trajtoj de la nuna Rusio estas la partieca aplikado de la leĝoj. Jen denove ekzemplo: dum en la lando fakte ne plu estas reguloj kontraŭ kronviruso, la limgardisto postulis, ke mia edzino pravigu sian veturon eksterlanden. Por ni, bonŝance, sufiĉis montri nur nian geedziĝ-ateston. Pri miaj ukrainaj najbaroj mi ne scias: iu limgardisto vokis ilin en apartan ĉambron, tenante en siaj manoj du pasportojn kaj du blu-flavajn paperojn – verŝajne, naskiĝo-atestojn de neplenaĝuloj. Trapasinte la landlimon, mi ne plu vidis tiun familion.

For

La estonan urbon Narva oni atingas post ponto: suprenirinte, ni renkontas du junajn virinojn, kiuj promenas sur la placo. Tiu kun infano demandas ruse (en la urbo ĉirkaŭ 96 % de la loĝantaro parolas la lingvon de Puŝkin), ĉu ni estas ukrainoj, kaj ŝi tuj indikas al ni la gastejojn. Plia oficejo por helpi la fuĝantojn troviĝas nemalproksime de la stacidomo. Mi estas for, post 13 jaroj da vivo en Rusio.

1. 6-litera vorto malpermesita en Rusio. Laŭ la lokaj aŭtoritatoj: speciala operaco.

2. Vladimir Putin.

3. Pri la temo MONATO 2018/03, p. 13.

4. Pri la temo MONATO 2022/03, p. 5 kaj MONATO 2022/05, p. 5.

Massimo RIPANI

Italio-Rusio

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Moderna vivo

SLOVAKIO

Vizito de la usona prezidantedzino

De la 7a ĝis la 9a de majo 2022 la edzino de la usona prezidanto Joe Biden, Jill Biden, vizitis du membroŝtatojn de Eŭropa Unio (EU) kaj de Nord-Atlantika Traktat-Organizaĵo (NATO).

S-ino Biden vizitis unue Rumanion kaj poste Slovakion, kaj la ekskluziva temo de la 5-taga laborvizito estis la subteno al rifuĝantoj el Ukrainio.

Temas pri la kvara vizito de usona prezidantedzino, de la tiel nomata „Unua damo” al Slovakio, se ni kalkulas la vizitojn de Hillary Clinton (1996 kaj 1999) kaj Laura Bush (2005), kiu akompanis la tiaman usonan prezidanton George Walker Bush okaze de la pintkunveno kun Vladimir Putin en la ĉefurbo Bratislavo.

Agado dum la vizito

La vizito fariĝis grava politika evento, al kiu dediĉis konsiderindan atenton ĉiuj slovakaj amaskomunikiloj. Krom la ĉefurbo Bratislavo ŝi vizitis ankaŭ orientan Slovakion kun la slovaka ĉefministro Eduard Heger kaj la ministro pri internaj aferoj Roman Mikulec. Tie ŝi interesiĝis pri la situacio ĉe la landlimo kun Ukrainio 1 kaj en helpcentroj por rifuĝantoj.

La 8an de majo – la patrinan tagon – ŝi renkontiĝis kun ukrainaj virinoj kaj infanoj, homhelpaj laboristoj kaj slovakoj subtenantaj familiojn de ukrainaj rifuĝantoj. Ĉi-okaze ŝi faris mallongan viziton al la historia ukraina urbo Ujhorod (ĉirkaŭ 530 km for de Bratislavo), kie ŝi renkontis Olena Zelenska, la edzinon de la ukraina prezidanto.

Dankemo kaj abelmielo

Jill Biden esprimis grandan dankon al Slovakio pro ĝia helpado koncerne la solvon de la migrado-problemo kaŭzita de la milito en Ukrainio. Fine de sia restado ŝi renkontiĝis ankaŭ kun la prezidantino de Slovakio, Zuzana Čaputová.

En la gastlibron de la prezidenta palaco Jill Biden skribis: „Dum mia vizito al ĉi tiu bela lando mi persone konvinkiĝis, ke Slovakio havas valorojn samajn kiel tiuj de Usono.” El la manoj de la prezidantino ŝi ricevis specialan donacon: abelan mielon el la prezidenta ĝardeno 2.

La vizito al Eŭropo estas la dua sendependa eksterlanda vojaĝo de Jill Biden, post kiam ŝia edzo eniris la Blankan Domon en januaro 2021. Antaŭe, en julio 2021, ŝi gvidis usonan delegitaron al la Someraj Olimpiaj Ludoj en Tokio.

1. Laŭ la Ministrejo pri Internaj Aferoj de Slovakio ekde la komenco de la milito (la 24an de februaro 2022) transiris la landlimon pli ol 400 000 ukrainaj rifuĝantoj, ĉefe virinoj kaj infanoj.

2. Vd. Kolapso de kolonioj en MONATO 2020/10, p. 10-11, kaj Papo Francisko en Slovakio en MONATO 2022/02, p. 26-27, de la sama aŭtoro.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Li esperantistiĝis kiel memlernanto en 2010.

2022

Morti pro malsato kaj soifo

La celoj por daŭripova evoluigo de Unuiĝintaj Nacioj (UN) – konata ankaŭ kiel Agendo 2030 – ĉi-jare havas akran turniĝon en rilato kun la unuaj ses fundamentaj punktoj de la programo.

La batalo kontraŭ malsato jam suferis gravan malvenkon. Se preni en konsideron la nunan tutmondan malsaton, la mondo kiel tutaĵo – precipe 47 landoj – ne sukcesos atingi malaltan nivelon de malsato antaŭ 2030.

Zorgigaj kvantoj kaj kaŭzoj

Ĉiujare 3 100 000 infanoj mortas antaŭ sia 5-jariĝo pro malbona nutrado. Tio signifas, ke malsato estas la kaŭzo de 45 procentoj de la mortoj de infanoj en tiu aĝo.

Krome, ĉi tiu bedaŭrinda mortado de infanoj rimarkinde pliakriĝos en 2022 pro la kombino de altiĝantaj varprezoj, la milito en Ukrainio – kiu forprenos grandan kvanton (10 %) de la tutmonda tritik-produktado – kovimo kaj klimataj kaŭzoj. La internacia organizaĵo Oxfam 1 konsideras, ke 827 milionoj da homoj suferos malsaton en 2022 pro tia kombino.

La nova eksplodo de malsato en la mondo devenas ne nur de la ne-sufiĉa tritik-produktado, sed ankaŭ de la ne-sufiĉa produktado de kemiaj sterkaĵoj, kio kaŭzos malkreskon de la produktado de cerealo en multaj landoj kaj gravan plialtiĝon de la kostoj. La situacio, jam drama en malriĉaj regionoj de Afriko – same kiel en Jemeno kaj Afganio – grave plimalboniĝas.

La malabundeco de produktaĵoj kaj la duobliĝantaj prezoj pretigas bombon, kiun ankaŭ Egiptio klopodas malprajmi petante ekonomian helpon de Internacia Mon-Fonduso (IMF) kaj aĉetante tritikon el Barato laŭ prezokonkurado kun Ĉinio, Turkio kaj Irano.

Malriĉeco kaj elmigrado

Laŭ Oxfam pli ol 263 milionoj da homoj iĝis ekstreme malriĉaj, dum pli ol 860 milionoj, pli bonŝancaj, havos la malagrablan eblon plu supervivi per malpli ol 1,74 eŭroj tage. Multaj el la malriĉiĝantaj homoj estos devigataj elmigri. Humanitaraj organizaĵoj antaŭvidas grandan pliiĝon de la migrado de Afriko al Eŭropo tra Mediteraneo.

En Somalio, eĉ antaŭ la milito en Ukrainio, la situacio estis katastrofa pro senpluveco. La prezo de 200 litroj da akvo altiĝis de 1 ĝis 5 eŭroj, kaj ĝi iĝis nealirebla riĉaĵo por multaj familioj. Pro la milito la prezo de rizo preskaŭ duobliĝis: antaŭ la invado 25 kilogramoj kostis ĉ. 18,30 eŭrojn, sed nun oni bezonas pli ol 30. Kelkaj familioj devigas siajn junajn filinojn – preskaŭ en knabina aĝo – edziniĝi kontraŭ manĝaĵo kaj akvo.

Sociaj kaj politikaj sekvoj

La terura fantomo de malsato kaj precipe la plialtiĝo de la prezo de pano estas faktoroj de socia malstabileco kapabla estigi politikajn problemojn kaj reĝimŝanĝojn, kiel pruvas la historio.

Okazoj de seksa perforto kreskas je ĝis 24 %, precipe tiuj de hejma perforto kaj eĉ pli de ne-volaj geedziĝoj. Estas ankaŭ granda kresko de la nombro da knabinoj, kiuj forlasas la lernejon.

Estas pruvite, ke al la pliiĝo de malsato respondas proporcia malkresko de la ebloj pri instruado, kuracado kaj egaleco inter la seksoj, interalie.

Estonteco malriĉa?

Kutime oni fidas je la subteno de la bonstataj landoj, sed la kapablo kaj inklino helpi montriĝas pli kaj pli malfortaj por la venontaj monatoj, ĉar la inflacio kaŭzata de la prezaltiĝo de krudaĵoj kaj nutraĵoj – pro la milito – grave malbonigos ankaŭ la ekonomion de riĉaj landoj.

Fakte, en kelkaj ŝtatoj de Eŭropa Unio oni atendas, ke la inflacio superos eĉ 10 %. Ankaŭ en la riĉaj landoj de Okcidento multaj familioj domaĝe kaj pene transiros la dolorigan limon de malriĉeco.

1. Oxfam estas tutmonda movado por batali kontraŭ malegaleco kaj ĉesigi malriĉecon kaj maljustecon. https://www.oxfam.org

Francesco FRANCESCHINI
korespondanto de MONATO en Italio

Francesco Franceschini estas publicisto pri teknikaj kaj sportaj fakoj, aŭtoro de popularigaj instruaj verkoj pri programado kaj kunlaboranto de velboataj konkursoj.

ELMIGRADO

Meksiko kiel transirejo

Oni povas konsideri la migradon el Meksiko al Usono kiel historian tradicion. Tamen, nuntempe la diskuto fokusiĝas al tio, ke Meksiko iĝas kaj transirejo kaj restadejo por migrantoj el aliaj landoj.

La komuna landlimo inter Meksiko kaj Usono iĝis la plej granda migrada transirejo en la mondo en la jaro 2020. Preskaŭ naŭdek elcentoj de la arestitaj migrantoj dum la lastaj dek tri jaroj venis el la tiel nomata norda triangulo de Centra Ameriko (Gvatemalo, Honduro kaj Salvadoro). La plimulto el ili petis azilon – de la usona registaro – sekve de perforto, ekonomia malstabileco kaj naturaj katastrofoj okazantaj en ilia naskiĝloko.

Karavanoj kaj permesiloj

Ekde la jaro 2018 migranto-karavanoj iras tra Meksiko. Ili konsistas ĉefe el homoj el la norda triangulo kaj lastatempe ankaŭ el Haitio. La karavanoj, en kiuj estas eĉ kompletaj familioj, havas malsamajn celojn. Kelkaj konsistas el homoj, kiuj deziras daŭrigi la vojaĝon de la suda ĝis la norda landlimo por peti azilon en Usono. Aliaj konsistas el homoj, kiuj deziras vojaĝi al aliaj partoj de Meksiko por vivi tie.

En raporto pri la alveno de migrantoj, kiuj decidis transiri fine de septembro la riveron Bravo por fine ekkampadi sub ponto laŭ permeso de usonaj aŭtoritatoj, ĵurnalisto rakontis, ke la plejmulto el ili antaŭe akiris leĝan permesilon por trairi Meksikon libere.

La meksika leĝo pri migrado diras en sia 7a artikolo, ke ĉiu homo rajtas libere trairi la landon, do ankaŭ eksterlandanoj rajtas tion, sed ili devas esti regulaj transirantoj kaj havi taŭgajn permesilojn por libere moviĝi tra la lando.

Provoj pri limigado

Sekve de postulo de la usona registaro pro humanitara krizo ĉe ĝia suda landlimo, en 2014 la meksika registaro efektivigis planon por regi la fluon de migrantoj. En 2019 Meksiko denove interkonsentis kun Usono pri strikta politiko pri migrado, surbaze de sekureco.

Krom la anonco pri la „bonaj rezultoj” de la plano flanke de la registaro, aliaj organizaĵoj raportis, ke pliiĝis arestoj, perfortoj kaj ĉantaĝoj kontraŭ migrantoj fare de aŭtoritatoj pri migrado. Laŭ aliaj raportoj, la migrantoj alfrontas pliajn danĝerojn, ĉar ŝanĝiĝis la manieroj trairi la landon. Evidentiĝis ankaŭ, ke homoj daŭre riskas sian vivon por transiri la nordan landlimon plejparte baratan de soldatoj kaj de la nacia gvardio de Meksiko.

Meksiko kiel restadejo

Dum multaj el la migrantoj petas azilon en Usono, ankaŭ multaj decidas resti ĉu rande ĉu sude de la landlimo, ĉar transiri la landlimon estas tre danĝere. Do tiuj, kiuj decidas resti en Meksiko, profitas la ŝancon de registara programo por akiri azilon. Ekzemple, fine de septembro de 2021 Marcelo Ebrard – meksika ministro pri eksteraj rilatoj – anoncis, ke pli ol 13 000 haitianoj petis aŭ jam ekhavis azilon. Tamen multaj el ili venis el Ĉilio aŭ Brazilo, kie ili estis jam rifuĝantoj. Ĉar ili akiris azilon en tiuj landoj, por ili ne eblas samtempe havi plian.

Estas evidente, ke malgraŭ la konstantaj fluoj el Meksiko al Usono, ankaŭ la unua iĝis cellando de homoj, kiuj serĉas pli bonan lokon por vivi. Ĉu Meksiko devas de nun lerni el la spertoj de aliaj landoj, kiuj troviĝas en simila situacio? Kion faros la meksika socio rilate al tio? Tion montros la tempo.

David LÓPEZ-RUEDA

Meksiko

David López-Rueda estas lingvo-instruisto kaj tradukisto loĝanta en la nord-orienta parto de Meksiko.

IRLANDO

Skandalo pro pirito kaj glimo

En la jaro 2021 posedantoj kaj okupantoj de miloj da domoj en Irlando konstatis kun konsterno, ke grandaj fendoj kaj rompiĝoj komencis aperi en la muroj. La domojn oni konstruis en la mallonga periodo de prospera konjunkturo 1.

Baldaŭ iĝis evidente, ke la tiam faritaj domoj estas ne plu loĝeblaj. Fakuloj pri konstruado malkovris, ke la mortero uzita por fari la murojn enhavis grandan kvanton da pirito 2. Pro la abundo de pluvo kaj humideco en Irlando la pirito dilatiĝas kaj tiel rompas la morteron kaj detruas la konstruaĵon.

Difektoj kaj dispeciĝoj

Lastatempe oni malkovris eĉ pli gravan difekton en novaj domoj konstruitaj precipe en la du nord-okcidentaj distriktoj de Irlando. La muroj de la domoj rompiĝis kiel frakasiĝemaj biskvitoj pro la fakto, ke la uzita mortero enhavis glimon 3, kiu same kiel pirito dilatiĝas pro akvo.

Sekve, la okupantoj devis forlasi sian hejmon kaj loĝi en ruldomo aŭ resti sen loĝejo. Ĝis nun oni ne klarigis, kial fabrikantoj de cemento en Irlando permesas, ke ĝi enhavu netaŭgajn mineralojn, aŭ kial domkonstruantoj uzas tian cementon.

(Mal)esperoj pri hejmo

Malabundo de domoj plu estas grava problemo en Irlando. La kosto de domoj kaj novaj kaj malnovaj estas tro alta eĉ por tiuj, kiuj havas bonan salajron. Junaj fraŭloj (aŭ eĉ junaj paroj) ne povas esperi baldaŭ posedi hejmon, kaj ofte ili devas loĝi en la domo de la gepatroj aŭ bogepatroj. Aliaj devas pruntepreni monon de siaj maljunaj aŭ pli bonhavaj familianoj por povi aĉeti hejmon.

Abundo de senhejmuloj

Estas evidente, ke en Irlando oni konstruis tro da oficejoj kaj publikaj konstruaĵoj, sed ne sufiĉe da privataj domoj. La publiko kritikas la registaron pro la manko de sociaj loĝejoj por tiuj, kiuj ne havas rimedojn por aĉeti propran loĝejon.

Ankaŭ en Dublino kiel en multaj aliaj urbegoj en la mondo lastatempe kreskis la nombro de senhejmaj homoj, kiuj dormas sur la stratoj. La situacio ne estas facile solvebla.

1. Periodo de 1995 ĝis 2007, kiam oni ŝerce nomis Irlandon „la kelta tigro”.

2. Grajnoforma kombinaĵo de sulfuro kaj metalo.

3. Metalece brila mineralo, kiu facile tavoliĝas kiel diafanaj lamenetoj.

Garbhan MACAOIDH
korespondanto de MONATO en Irlando

Garbhan MacAoidh estas plurlingva tradukisto kaj verkisto, kiu kontribuas al MONATO ekde 1988.

Ekonomio

TURKIO

Inflacio renversas ekonomian funkciadon

La kreskantaj prezoj de elektro kaj natura gaso ekde la komenco de 2022, pro la tutmonda altiĝo de la energiprezoj kaj la falanta kurzo de la turka liro, plimalbonigis la ekonomian vivon de la turka socio.

Advokatoj observas altiĝon je preskaŭ 50 % en la tribunalaj aferoj pri luprezoj, dum agentoj pri nemoveblaĵoj diras, ke ili provas solvi dekojn da kvereloj ĉiutage. Iu posedanto kiu ĝis nun vivtenis sin per la lupago kiun li ricevis, nun apenaŭ sufiĉe enspezas por pagi la fakturojn kaj la kuirejajn elspezojn. Luantoj diras, ke ili eĉ ne povas pagi la laŭleĝan plialtigon de 22,58 %. La egaj vivkostoj trafas kaj la mastrojn kaj la luantojn same. La situacio venis al la punkto de interrompo de la dinamiko de la socio kaj de la socia paco.

Kio okazis?

Pro la malbona regado de la landa ekonomio kaj pro la grandaj investoj en kolosaj projektoj, kiel pontoj, flughavenoj, aŭtoŝoseoj kaj grandaj konstruaĵoj kiel hospitaloj, tribunaloj kaj domegoj, la inflacio pli kaj pli kreskis dum la lastaj jaroj. Same komencis altiĝi la kurzo de la usona dolaro kompare al la turka liro. Tio kontribuis al la altiĝo de la energiprezoj kaj al la ĝenerala preznivelo en la lando.

Dum la lastaj jaroj la registaro provis regi la situacion per rezigno je impostoj sur la fakturoj de gaso, sed tio ne sufiĉis. Ĝi ankaŭ provis stabiligi la kurzon de la liro per vendado de valutrezervoj de la centra banko, sed ankaŭ tio ne efikis. Je la fino de decembro 2021 la ministrejo pri financoj kreis novajn tempodeponajn instrumentojn por la turka liro, kiuj protektas la deponantojn kontraŭ kurzoŝanĝoj kaj inflacio, tiel instigante homojn vendi siajn fremdajn valutojn kaj turni sin al la turka liro. Tio ŝajne iomete trankviligis la merkatojn, sed la problemo estas pli fundamenta.

Tutlanda agado

Protestoj kontraŭ la elektro-fakturoj okazas en la tuta lando. En kelkaj lokoj la civitanoj kunvenis antaŭ la elektrodistribuaj kompanioj kaj alvokis la registaron demisii. Ili postulis, ke la prezaltigoj estu nuligitaj kaj ili bruligis siajn elektrofakturojn. Sed tamen tio ne havos efikon al la prezoj.

Vasil KADIFELI

Turkio

Kurz-evoluo de la turka liro kompare al la usona dolaro. En februaro 2021 per unu liro eblis aĉeti 0,14 dolarojn; unu jaron poste liro valoris nur 0,07 dolarojn.

Eseoj

VENEZUELO

Popolismaj promesoj kaj hiperinflacio stimulas migradon

Migrado estas procezo, en kiu homoj forlasas sian urbon, regionon aŭ eĉ landon, daŭre aŭ ne, pro diversaj kialoj. Migrado estas afero historia, ĉar de miloj da jaroj la homaro migras de unu parto de la mondo al aliaj, ĉiam serĉante pli bonajn vivkondiĉojn: homoj migris de malvarmaj regionoj al pli varmaj, aliaj migris de montaj regionoj al pli ebenaj ktp. Migrado estas historia afero, kiu jam antaŭenigis la disvolviĝon de la homaro dum pratempoj. Tamen, en la 20a kaj 21a jarcentoj migrado ne funkcias tiel.

Kial homoj migras?

La plej multaj el tiuj, kiuj migras, faras tion pro ekonomiaj kialoj, fuĝante el malriĉeco, serĉante aliron al laboro, pli bonajn viv- kaj labor-kondiĉojn, aŭ en pli krizaj okazoj, pro kialoj de supervivado. La situacio de malsato kaj mizero en multaj subevoluintaj landoj devigas multajn elmigrintojn riski sian vivon (kaj eĉ perdi ĝin), por eliri el sia situacio. Sed ankaŭ politikaj, militaj kaj religiaj kialoj multe influas.

Laŭ Unuiĝintaj Nacioj en la jaro 2020 estis 272 milionoj da internaciaj elmigrintoj en la mondo kontraŭ 258 milionoj en la jaro 2017. Azio havas 31 % de ili, Eŭropo 30 %, Ameriko 26 %, Afriko 10 % kaj Oceanio 3 %.

De gastiganta al elmigra lando

Venezuelo tradicie estis gastiganta lando por migrantoj. La lando ricevis signifan fluon de enmigrintoj, plejparte de Ameriko (centra kaj suda), Eŭropo, Proksima Oriento kaj orient-aziaj landoj pro la petrolo-prospero en la mezo de la 20a jarcento. Tiam Venezuelo estis tre ŝatata loko por enmigrintoj el Eŭropo kaj aliaj sud-amerikaj landoj. Bedaŭrinde komence de la 21a jarcento tio ŝanĝiĝis.

Laŭ retaj fontoj, en 2003, post la eksigo de proksimume 20 000 laboristoj de Petróleos de Venezuela SA kiel rezulto de striko en 2002, multaj familioj foriris al Kolombio, kie komenciĝis haŭso de kruda petrolo. Inter 2005 kaj 2008 multaj komercistoj forlasis la landon pro politika persekuto kaj la ŝtatigo de industriaj kaj agrikulturaj kompanioj. En 2015 tio estis pli rimarkebla ĉe la meza klaso, pro la ekonomia krizo, kiun Venezuelo alfrontis, kun 697 562 venezuelanoj, kiuj iris eksterlanden, reprezentante 2,3 % de la tuta loĝantaro. En 2017 temis jam pri preskaŭ 5,4 %, ĉirkaŭ 1,42 milionoj da homoj. En 2018, kiam la lando eniris hiperinflacion, pli ol 2,3 milionoj da venezuelanoj forlasis la landon, reprezentante proksimume 7 % de la nacia loĝantaro.

Laŭ nombroj de la Agentejo pri Rifuĝintoj de UN ĝis oktobro 2021 kombinaĵo de perforto, malsekureco kaj manko de manĝaĵoj, medikamentoj kaj aliaj servoj en Venezuelo devigis pli ol kvin milionojn da homoj fuĝi el la lando, kreante unu el la plej grandaj delokiĝkrizoj de la mondo. Pli ol 80 elcentoj fuĝis al aliaj landoj en Latin-Ameriko kaj Karibio, ĉefe al Kolombio kaj Peruo.

Komenco de la fiasko

La migra situacio komenciĝis sub la registaro de Hugo Chavez en la jaro 1998 pro liaj promesoj disdoni nacian riĉecon egale (kutima popolisma promeso de komunistoj); tio maltrankviligis la plej riĉajn homojn, kiuj forlasis la landon iom post iom.

Poste, venezuelanoj de la mezaj klasoj kaj la pli malriĉaj klasoj komencis foriri, kiam la vivkondiĉoj en la lando malboniĝis. Kiam Chavez mortis, Nicolás Maduro daŭrigis la „Revolucion”, kaj pro tio milionoj da venezuelanoj vidis migradon kiel solan solvon por pluvivi antaŭ giganta krizo ekonomia, kiu alvenis al la lando de la jaro 2014 kaj daŭras ĝis nun.

La krizo, kiu reduktis la ekonomion je 80 % inter 2013 kaj 2021, devigis homojn serĉi pli bonajn vivkondiĉojn eksterlande. Pro tio, laŭ raporto de la retejo abc.es, en majo 2021 estis proksimuma nombro de 7 milionoj da venezuelaj elmigrintoj en la mondo, kio reprezentas pliiĝon de 1468,24 % kompare kun 2010 kaj implicas, ke elmigrintoj reprezentas ĉirkaŭ 22 % de la tuta loĝantaro naskita en Venezuelo. En aprilo de 2021 proksimume 1,7 milionoj da venezuelaj elmigrintoj estis en Kolombio.

Kiu ankoraŭ loĝas en Venezuelo devas ĉiutage lukti por pluvivi. Tio tamen ne facilas per malpli ol kvin usonaj dolaroj monate, ĉar pro hiperinflacio oni ne povas multon aĉeti per sia salajro. Tio devigas ilin havi du aŭ tri laborojn por vivteni sian familion, kio eluzas energion kaj korpon. La venezuelanoj esperas, ke ilia lando trovos rektan vojon por solvi siajn problemojn.

Jezer DORANTE

Venezuelo

Lingvo

AKTUALE

Plena statuso por la irlanda lingvo

Ekde la 1a de januaro 2022, la irlanda lingvo plene funkcias kiel unu el la oficialaj lingvoj de Eŭropa Unio, tiel gajnante plenan agnoskon ene de la internacia organizaĵo. Tio signifas, ke ĉiuj dokumentoj eldonataj de la Unio estos ekde nun tradukataj ankaŭ en la irlandan.

La prezidento de Irlando, Michael D. Higgins, bonvenigis tiun paŝon asertante, ke temas pri grava rekono je internacia nivelo „de nia specifa identeco kiel popolo kun aparta lingvo nia, kiun ni uzas apud ĉiuj el la aliaj lingvoj, kiujn ni uzas kaj respektas”.

Natura deziro

Tiu rekono signifas la finon de la subrangeco de la irlanda lingvo ene de EU, kiu ekzistis ekde la jaro 2007, kiam la irlanda formale agnoskiĝis kiel oficiala lingvo, sed nur limigitaj kvantoj da dokumentoj estis eldonataj en ĝi. La irlanda prezidento ne mencias la fakton, ke la aldono de pliaj lingvoj al la jam granda nombro de oficialaj lingvoj en EU certe komplikos kaj pli multekostigos la funkciadon de la organizo, sed kompreneble ĉiu popolo nature deziras, ke la propra lingvo estu respektata tiom kiom la ceteraj.

Garbhan MACAOIDH
korespondanto de MONATO en Irlando

Garbhan MacAoidh estas plurlingva tradukisto kaj verkisto, kiu kontribuas al MONATO ekde 1988.

Spirita vivo

OPINIO

Kie estas via frato Habel?

La novaĵo, ke Papo Francisko pretas renkontiĝi kun la rusia prezidento kun la celo trovi solvon por meti finon al la invado de Ukrainio, estis surprizo por neniu. Jam komence de la milito, la gvidanto de la Katolika Eklezio iris persone al la rusa ambasado kun la celo sendi mesaĝon al Putin.

Oni povus demandi sin, kial li ne vizitis unue Ukrainion, kies prezidanto lin invitis, sed la kialo estas sufiĉe klara: prioritato estas ĉesigi militon, kiu povus konduki al monda katastrofo.

Sendepende de tio, ĉu eblos aŭ ne renkontiĝi, ĉu li ricevos respondon aŭ ne, tiu preskaŭ senprecedenca movo de la papo memorigas nin pri la urĝa bezono je vera paco en ĉi tiu mondo.

Kial li ne provas iri ankaŭ tien, aŭ tien?

Tiu demando leviĝas sufiĉe ofte, rilate al la dekoj da militoj kaj konfliktoj. Eĉ se ne preni en konsideron la gravajn religiajn devojn kaj respondecojn de gvidanto de la plej granda kristana konfesio, venas en la menson la saĝaj vortoj de la Emerita Papo, parolanta al la kara forpasinta kardinalo Ortega: „Ne estas tasko de la Eklezio ŝanĝi registaron. La tasko de la Eklezio estas ŝanĝi la koron de la homoj”. Nur poste venos, aŭ ne venos, ŝanĝoj.

Kontraste

Se eblas miri pri tio, pli mirinda, tamen malĝojiga afero estas, ke spirita gvidanto de respektinda kristana konfesio apogas militon tiom kruelan; militon, kiu sukcesos nur semi pli da malamo kaj malfido. Jam dufoje Papo Francisko kontaktis Patriarkon Kirilo kun la celo peti apogon por ĉesigo de la invado. Ĝis nun, la respondo estas nea.

Ni ne troviĝas en la tempo de la krucmilitoj, kiam tio estis akceptebla kadre de la tiama pensmaniero. Kvankam ne sen stumbloj kaj eĉ faloj, kun la paso de la tempo la ĉefaj pensfluoj de la kristana mondo komencis kompreni, kiom malproksimaj ni estas ankoraŭ de la mesaĝo de Tiu, kiu diris al ni: „Jen estas mia ordono: ke vi amu unu alian tiel same, kiel mi vin amis.” Tamen, kelkfoje oni povus pensi, ke la vortoj de la Elaĉetinto estis diritaj al surduloj. Jam patrino Teresa diris siatempe: „La malbonon vi trovos tie, kie oni ne permesas al Dio eniri”. Kion respondos ni, kiam venos la demando: Kie estas via frato Habel?

Alberto GARCÍA FUMERO
korespondanto de MONATO en Kubo

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Libroj

Sciencfikcia klasikaĵo

La romano Solaris, aperinta en 1961, estas fama klasikaĵo de sciencfikcio, sed mi supozas, ke multe pli da homoj aŭdis pri ĝi, ol efektive legis ĝin. Ĝis antaŭ nelonge al tiu kategorio apartenis ankaŭ mi. Eblas konatiĝi kun la verko interalie per tri filmoj faritaj el ĝi: sovetiaj filmoj en 1968 kaj 1972, kaj usona en 2002.

Erotiko kaj amo

Ĉar mi jam spektis kaj la duan sovetian filmon, kiun reĝisoris Tarkovskij, kaj la usonan filmon, kiu estas certagrade bazita sur la filmo de Tarkovskij, mi iom sciis, kio min atendas. Aliflanke, mi jam legis, ke la aŭtoro, Stanisław Lem, ne tre aprobis tiujn filmojn. Mi konis, ekzemple, jenajn citaĵojn (de mi esperantigitajn): „laŭ mia plej bona scio, la libro ne temis pri erotikaj problemoj de homoj en ekstertera spaco” ... „jen kial la libro havis la titolon ‚Solaris’ kaj ne ‚Amo en ekstertera spaco’”.

Tamen, leginte la libron, mi serĉis kaj trovis la tekston, en kiu aperis la vortoj ĵus cititaj, kaj mi trovis en la teksto alian citindan parton: „Mi ne povas diri ion racian pri ĝia kreado – la libro iel ‚verŝiĝis el mi’ sen ia antaŭa planado”. Se tiel estas – kaj artisma kreado ofte estas tia – eble la aŭtoro tamen ne povas kun plena aŭtoritato informi nin, pri kio la libro temas.

Intrigo

La pola originalo aperis antaŭ 60 jaroj, do verŝajne mi rajtas en la recenzo malkaŝi kelkajn elementojn de la intrigo. Se vi nepre volas legi la libron sen tiaj antaŭscioj, bonvolu transsalti la sekvan alineon.

Solaris estas planedo, malkovrita antaŭ pli ol cent jaroj, kiun kovras oceano, kiu ŝajnas esti unu granda inteligenta organismo. Homoj studadas ĝin de longa tempo, kaj tuta scienca fako, „solaristiko”, kun propra grandega literaturo, ekzistas por tiu studado. Oni konstruis esplorstacion, kiu ŝvebas super la maro, kaj Kris Kelvin, psikologo kaj la mi-forma rakontanto, alvenas tien kaj trovas tre strangan situacion: unu el la tri sciencistoj, kiujn li esperis tie renkonti, ĵus mortigis sin, kaj la aliaj du kondutas strange, eble freneze. Unu el ili, Snaut, donas al Kris tre enigman averton: „Ni estis triope kaj nun, kun vi, denove ni estas triope. [...] Se vi vidos iun alian, [...] faru nenion.” „Kion mi povos vidi? Fantomon?!” demandas Kris. Nu, post nelonge, venas al li „gasto”, kiu estas fizike reala kaj tamen iuspeca fantomo, ĉar temas pri preciza kopio de lia mortinta koramikino.

Homaj rilatoj

Granda parto de la libro konsistas el priskriboj de la planedo Solaris, de la historio de ĝia studado, kaj de la plejparte vanaj provoj kompreni ĝin. Eble la aŭtoro malaprobus, sed mi ne trovis la historion de „solaristiko” la plej interesa parto de la libro. Min pli interesis la rilato inter Kris kaj lia gasto. Do mi simpatias kun la kreintoj de la du filmoj, kiujn mi spektis, en kiuj oni malemfazis la filozofiajn ideojn de la aŭtoro kaj pli emfazis la homajn rilatojn, kiuj ankaŭ en la libro estas potencaj kaj tute ne banalaj. Tamen ankaŭ la pensoj pri komunikado kun tre fremda, tute alispeca intelekto estas interesaj. Eble la romano elstaras ĝuste pro tio, ke ĝi havas ambaŭ tiujn elementojn kaj lerte kombinas ilin.

Tuj mendi

La esperanta traduko estas tre bona, preskaŭ senmanka. Normale mi ne mencius en recenzo tiajn supraĵajn aferojn, sed la fasonado, presado kaj bindado de ĉi tiu libro estas elstare bonaj, do mi tamen mencias tion. Entute la libro ŝajnas bela kontribuo al la „Jaro de Stanisław Lem”, la centjariĝo de la aŭtoro. Esperantistaj ŝatantoj de sciencfikcio devus tre ĝoji kaj tuj mendi la libron, sed ankaŭ legemuloj, por kiuj sciencfikcio ne estas la ĉefa furaĝo, kaptu la okazon konatiĝi kun ĉi tiu pensiga verko, kiu havis grandan influon en sia ĝenro.

Edmund GRIMLEY EVANS

Stanisław Lem: Solaris. Tr. Przemysław Wierzbowski. Eld. Bjalistoka Esperanto-Societo, 2021. 274 paĝoj. ISBN 978-83-962222-0-6.

Tritikaj haroj, mirtelaj okuloj ...

En recenzo pri Mirakla fabelo de Julian Modest (MONATO 2021/12, p. 29) mi jam menciis la enorman verkemon de Julian Modest. Li ĉiujare aperigas minimume 4-5 novajn librojn. Tamen, kiel oni scias, kvanto kaj kvalito (de ĉio ajn) kutime estas ligitaj invers-proporcie ...

Plej multe li verkas novelarojn – do jen la nova, „La fera birdo”. 30 rakontoj sur 90 paĝoj.

La stilo

Se vi regule legas beletron en Esperanto, do vi certe jam legis iujn novelojn de Julian Modest kaj povas proksimume imagi, pri kio kaj kiel li rakontas. Jes, vi konjektis. Tiaspecaĵojn kutime verkas virinoj por virinoj – la protagonistoj estas admirinde noblaj anime, altmoralaj kaj bonintencaj, ĉiurilate senriproĉaj; iuj flankaj roluloj povas esti abomenaj kanajloj, la tuto devas ĝustaloke elpremi larmojn el sentimentalaj legant(in)oj ... Julian Modest estas, probable, la sola viro, verkanta tiamaniere, almenaŭ inter nuntempuloj. La aŭtora stilo restas ĉiam sama. Kiel kutime, pri ĉiu persono estas senbezone detale priskribita iu eksteraĵo: okuloj, haroj kaj vestaĵoj, kun komparo de koloroj al io neordinara. Iam fama ĉokoladkolora kostumo, evidente, triviĝis – sed anstataŭe aperas ĉerizkolora kravato; „liaj okuloj havis orecan koloron, similan al aŭtunaj folioj”; „Sonja havis bluajn okulojn kiel du grandaj safiroj kaj longan, orecan hararon, similan al matura tritiko”, „okuloj, kiuj havis ĉokoladkoloron”, „nigraj okuloj kiel fulgo”, „Ŝi havis (...) lipojn kiel rozan burĝonon” [tiel], „tritikkolora hararo”, „grandaj okuloj de la knabo, similaj al steletoj”, „okuloj kiel olivoj”, „bluajn okulojn, similajn al vitraj globetoj”, „nigraj kiel mirteloj okuloj”, „tatarformaj okuloj kaj hararo simila al erinacaj pikiloj”. Ktp, ktp ... Lian verkmanieron facilas rekoni, facilas parodii.

La impreso

La tuta libro aspektas ne sufiĉe redaktita/provlegita – kio ja ne mirindas ĉe tia produktad-rapido. Ofte miksiĝas as- kaj is-tempo, malĝustas transitiveco, aperas „ŝtalo” anstataŭ „stalo”, ks. Jen temas pri pano – „Oni devas atente knedi ĝin por esti bongusta”. Tamen, ĝenerale la lingvaĵo estas glata kaj klara.

Kelkaj noveloj estas pli-malpli sukcesaj, almenaŭ pro neŝabloneco, surprizeco, subiteco de okazaĵoj. Tiaj estas „La enigma ŝipano”, „Bonŝanco”. Sed la plimulto estas enuigaj naivaĵoj, plumpaj edifaĵoj. Estu bonkora, kondutu dece, helpu al proksimuloj ... Ofte jam meze de rakonto klaras, kiel ĉio finiĝos. Ie-tie priskribitas tute neeblaj okazaĵoj, aliloke okazaĵoj ordinaraj kaj negravaj, kaj la aŭtora ideo eĉ ne rimarkeblas. Tamen ĝuste tiaj senpretendaj rakontoj impresas pli agrable, ĉar pli nature. Sukcesis ankaŭ la rakontoj pri ĉasistoj kaj natur-zorgantoj: „Majesta Cervo”, „La lupgvidanto”. Priskribi rilatojn inter homoj (t.e. inter viro kaj virino) la aŭtoro kvazaŭ evitas, tuŝas nur pretere ...

Konklude

La bazan principon pri rilatoj inter kvanto kaj kvalito mi jam menciis dekomence. Mi certe ne pretendas, ke mia takso estas absolute objektiva: vi povas legi la titolan novelon en la retejo http://verkoj.com, antaŭ ol decidi, ĉu aĉeti la libron.

Valentin MELNIKOV

Julian Modest: La fera birdo. Eld. Libera, 2021. 99 paĝoj, broŝurita. ISBN 9781365286377.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Arto

MUZIKO

Artisto kun reakirita aŭreolo

En la malgranda urbo Tongyeong ĉe la suda marbordo de Koreio, urbo tiel pitoreska, ke ĝi estas kromnomata „Napolo en Oriento”, pompas konstruaĵo nekonforma al la urba amplekso. Tie ĉiun printempon okazas internacia festivalo de klasika muziko, kaj ankaŭ ĉi-jare spite la pandemian krizon ĝi sukcesis arigi konatajn enlandajn kaj eksterlandajn artistojn kaj muzikamantojn sub la temo

Vido en diverseco. La festivalo estas evento tributa al la komponisto Isang Yun (1917-1995) kaj lia muziko.

Studo en Japanio kaj Eŭropo

Isang Yun naskiĝis en submontara vilaĝo ne malproksime de Tongyeong. De sia infanaĝo li interesiĝis pri kaj korea tradicia kaj okcidenta klasika muziko. En 1935 li iris al Japanio kaj lernis violonĉelon, komponadon kaj muzikan teorion ĉe la Osaka Kolegio de Muziko kaj poste en Tokio sub gvido de Ikenouchi Tomojiro, kies muziko ricevis influon de la franca impresionismo.

En 1956 Isang Yun decidis studi la modernan klasikan muzikon en ĝia lulilo, Eŭropo. Li unue iris al Francio kaj studis ĉe la Pariza Konservatorio, sed ne kontenta pri la rezulto daŭrigis sian studadon ĉe Muzikhochschule Berlin en Germanio. Li lernis la teorion kaj komponadon per teknikoj de la 12-tona muziko sub la gvido de Boris Blacher inter aliaj.

Setlado en Berlino

Ĉe diplomitiĝo en 1959 Isang Yun komencis sian profesian karieron kiel komponisto, premierante Kvin pecoj por piano en Bilthoven, Nederlando, kaj Muziko por sep instrumentoj en Darmstadt, Germanio; tiu lasta estis alte aprezata en la prestiĝa Festivalo por Nova Muziko. En 1964 li setlis kun sia familio en Okcidenta Berlino. La sukceso de la oratorio Om mani padme hum (1964) kaj grandskala orkestraĵo Réak (1966) alportis internacian renomon al la komponisto.

Lia muziko kombinis koreajn tradiciajn stilojn kun okcidentaj avangardaj teknikoj. Liaj muzikaĵoj nombras pli ol 150 pecojn inkluzive 4 operojn, 5 simfoniojn kaj plurajn orkestraĵojn, kaj 11 konĉertojn. Li estis elektita de kritikistoj kiel unu el la kvin plej gravaj siatempaj komponistoj en Eŭropo.

Enkarcerigo

En 1967 okazis la tiel nomata „Orient-berlina spionada incidento”, en kiun enplektiĝis ankaŭ la komponisto Isang Yun. Li estis denuncita interrilati kun la nord-korea ambasado en Orienta Berlino, sekrete viziti Nordan Koreion kaj laŭdire trejniĝi kiel spiono. Li estis perforte alportita al Seulo kaj kondamnita al ĝismorta puno, kiu poste reduktiĝis al dekjara enkarcerigo.

Ankoraŭ en prizono li kompletigis la operon La vidvino de papilio, kiu estis enscenigita en Germanio. Tio instigis peticion por lia liberigo, kiun subskribis proksimume 200 eminentaj muzikistoj, kiel Herbert von Karajan, Otto Klemperer, György Ligeti, Karlheinz Stockhausen kaj Igor Stravinski. Li estis liberigita en 1969 kaj ekzilita al Germanio.

Reveninte al Berlino, Isang Yun akiris okcident-germanan civitanecon en 1971 kaj fariĝis profesoro ĉe Hochschule der Künste Berlin en 1977. Sub lia gvido studis nombro da estontaj konataj komponistoj, inter kiuj enlistiĝas Jolyon Brettingham Smith, Raymond Deane, Kang Sukhi, Hosokawa Toshio kaj aliaj.

Porpaca koncerto

En 1988 Isang Yun intencis organizi orkestron kun muzikistoj el Suda kaj Norda Koreioj kaj okazigi koncerton en Panmunjeom, situanta lime inter la du landoj, kiel simbolo de paco, sed malsukcesis. Alternative en 1990 sub lia organizado la Muzikfestivalo por la Tutkorea Unuiĝo okazis sinsekve en Seulo kaj Pjongjango kun partopreno de muzikistoj el ambaŭ Koreioj.

Isang Yun forpasis pro pneŭmonito en Berlino en 1995. En 2006 speciala komisiono sub mandato de la korea registaro deklaris, ke la spionada incidento estis parte fabrikita fare de la sekureca agentejo. En 2018 lia tombo estis translokita el Berlino al Tongyeong.

Honorata en la patrolando

Diversaj eventoj dediĉitaj al la komponisto Isang Yun regule okazas en Koreio. Kiel menciite la internacia muzikfestivalo Tongyeong okazas ĉiujare ekde 2002 kaj jam akiris internaciajn renomon kaj prestiĝon. La internacia konkurso Isang Yun altiras kompetentajn junajn muzikistojn el la tuta mondo kaj premias en la kategorioj piano, violono kaj violonĉelo, alterne ĉiun trian jaron. La Fondaĵo Isang Yun por Paco ĉiujare aljuĝas premion al muzikisto, kiu grave kontribuas al la paco kaj egaleco de la homaro.

CHO Sung Ho
korespondanto de MONATO en Koreio

Cho Sung Ho estas emerita profesoro pri biologio kaj aktivis en la movado kiel ĉefredaktoro de la gazeto La Espero el Koreio kaj vicprezidanto de Korea Esperanto-Asocio. Li estas aŭtoro de la korelingva libro

Klasika muziko sur scenejo.

Isang Yun komencis sian profesian karieron kiel komponisto. Foto: © TIMF

OPINIO

Ĉu estas tubero en la artafero?

Balloon Dog de Jeff Koons, L.O.V.E. de Maurizio Cattelan, Tree de Paul McCarthy, Io sono de Salvatore Garau, Teddy B de Bertrand Lavier. Ĉu vi ĝuas efikan imagpovon? Pri kio temas la ĉi-supra listo? Artaĵoj, laŭdire.

Supozeble, vi jam aŭdis aŭ legis la nomojn de tiuj verkoj kaj de ties aŭtoroj; eble eĉ vidis ilin, ĉu reale, ĉu fote. Se ne, ĉu vekis vian scivolon la kvin titoloj? Ĉu vi ŝatus prie ekscii iom pli? Mi intence ne aldonas fotojn, pro du kialoj. Unue, la kopirajtoj sendube tro kostus. Due, plaĉus al mi, ke vi mense bildigu al vi la menciitajn „aĵojn”. Jen do kelkaj precizigoj.

Balloon Dog estas hundo tri metrojn alta, el rustorezista ŝtalo violnuance ruĝa, simila al tiuj, kiujn infanoj ŝatas ŝveligi per enblovita aero. En 2008 tiu hundo fiere staris sub la plafonaj oraĵoj de unu el la salonoj de la Versajla Palaco, en la pariza regiono.

L.O.V.E. (alinome „Il dito”) estas mano 11 metrojn alta, skulptita el marmoro, kies mezfingro alĉielas, dum ĉiuj aliaj estis tranĉitaj. Ekde 2010 ĝi staras sur la placo Affari en Milano, fronte al la urba borso.

Tree estas „kristnaska arbo”, 24 metrojn alta, ŝveligebla, el verda plasto. En 2014 ĝi staris sur la pariza placo Vendôme. „Seksludilo por plenkreskuloj”, asertis mallaŭdantoj. „Dia totemo”, rebatis admirantoj.

Io sono sendube estas la plej stranga. Kial? Nu ... ĝi ne videblas! Iu tamen elspezis 14 820 eŭrojn por ĝin akiri en 2020. La artisto, Salvatore Garau, planas krei maksimume sep nemateriajn artaĵojn.

Alia samspeca, Buddha in contemplazione, estis instalita en februaro 2021 sur Piazza della Scala en Milano. Instalita? Jes ja! Kvadrato kun latero 1,50 metroj, el glupapero, indikis ĝian lokon sur la placo. Por vidi Budhon, sufiĉis funkciigi sian imagpovon. Facile, ĉu ne? Ĉu ne?

Kaj fine, Teddy B, pluŝa ursido simila al tiuj de viaj infanoj, montras sin ekde la 22a de majo 2021 al la artamantoj, kiuj vizitas la Kolekton de Pinault en la iama Komerca Borso de Parizo, iĝinta nova artejo.

Artaĵoj aŭ mistifikaĵoj?

La cititaj aĵoj havas komunan econ: ili lasas neniun indiferenta. Ĉiuj ĉefrolas en konversacioj, debatoj, diskutoj kaj disputoj. Dum kelkaj laŭdadas la aŭdacon kaj avangardecon de la artistoj kaj de iliaj kreaĵoj, aliaj prifajfas kaj malfamigas ilin. Okazis eĉ, ke Paul McCarthy, la kreinto de Tree, estas agresita, kaj lia verko difektita. Estas fakto, ke ne al ĉiuj plaĉas iu skolo de la nuntempa arto, fojfoje nomata koncepta arto, konsistanta ofte el nuraj artinstalaĵoj. Sed iuj opinias, ke arto ekzistas ĉefe tra la reagoj, kiujn ĝi naskas. Ĝi diskutigu, ĉu bone, ĉu malbone, egale ĉu la priparolata verko estas bela aŭ malbela, genia aŭ stultega, agnoskinda aŭ provoka. Se tiu rezonado estus sekvenda, tiam listego da plej malfavoraj kritikoj nur konfirmus la vivpravecon de artverko.

Tulona ekzemplo

En Tulono, la ĉefurbo de la franca departemento Var, mi havis la okazon vidi tian instalaĵon. Meze de la placo Monsenergue, proksime de la milithaveno kaj de ĝia arsenalo efemera stako el sep malnovaj plezurŝipoj proponis sin al la publikaj rigardo kaj kritiko. Ĉu la loko iĝis ŝipdetruejo? Ne ... ne eblus sur bela placo. Fakte, temis pri artaĵo Delokigo, instalita tie kadre de kultura evento Blua Pasio, iniciatita de la Tulona spektaklejo Châteauvallon-Liberté. Ĉu la aĵo estis farita de nekonata artisto avida je fameco? Ne ... male! Kreis ĝin japano Tadashi Kawanata. Lin vi konas, ĉu ne? Ankoraŭ ne? Li tamen havas internacian reputacion; liajn verkojn jam povis admiri la artŝatantoj de Tokio, Venecio, Toronto, Nov-Jorko, Barcelono, Sidnejo ...

Por aŭ kontraŭ?

Tiu longa listo kaj la artista famo ŝajne ne tro impresis la lokan loĝantaron. Jen kelkaj el la malfavoraj rimarkoj diritaj aŭ skribitaj pri ĝi: „Nur snobo povas pretendi vidi arton en tiu amaso da ŝipruinoj”, „Nepermesita ŝipdetruejo? Mi esperas, ke la kulpanto havos altan monpunon!”, „Ŝiprubejo subĉiela? Ne miru, se homoj tie lasos siajn forĵetindaĵojn”, „Kial la maro devas suferi tion, kion nenies okuloj volas vidi!”

Sed aliaj, unuarange la direktoro de Châteauvallon-Liberté, reagis per pli favoraj opinioj: „Artaĵo ne estu nura bela objekto en salono. Ĝi ankaŭ utilas por modifi la arttendencojn, por pensigi la spektantojn”, „Malfirma ĉiesa interkonsento ne interesas la artistojn. Arto estas io pasieca, kiel spiriteco aŭ amo. Ni diskutu! Ni disputu!” Nu ... pri tiu artaĵo vi legis porajn opiniojn de la artisto kaj de la projektiniciatinto ... kaj ankaŭ malfavorajn kritikojn de multaj vizitantoj de la tulona placo. Viavice, eĉ se per nura fotografaĵo, vi verŝajne jam havas aŭ faros al vi propran pritakson: artaĵo, mistifikaĵo? Juĝu mem ...

Meze de la placo Monsenergue en Tulono efemera stako el sep malnovaj plezurŝipoj proponis sin al la publikaj rigardo kaj kritiko. Ĉu ŝipdetruejo? Ne, artaĵo.

Verkojn de Tadashi Kawanata jam povis admiri la artŝatantoj de Tokio, Venecio, Toronto, Nov-Jorko, Barcelono, Sidnejo ...

Pascal VILAIN

Francio

Literaturo

RAKONTO

La boato

Jam de jaro en la urbo regas kaoso. Estas pafoj kaj eksplodoj. Sur la stratoj kuras armitaj viroj. Multaj domoj estas ruinigitaj, la vendejoj – fermitaj. La timo glaciigas nin kaj eĉ sonon ni ne povas prononci. Dum tutaj noktoj ni ne dormas. Mi kaj miaj fratinoj premas nin al panjo kaj ni ne kuraĝas ekmoviĝi. De matene ĝis vespere ni estas en la domo. Nur paĉjo de tempo al tempo eliras. Li revenas malfrue vespere, portante ian manĝaĵon, kiu tute ne sufiĉas por ni kvin. Ni manĝas silente, pene maĉas la sekajn panpecetojn. Ekstere oni ne ĉesas pafi. Ni tremas kiel arbfolioj vipataj de malica vento. Eksplodas bombo post bombo.

– „Ĝis kiam daŭros tio?”, flustras panjo.

Ŝi jam tre malofte parolas. Nur la teruron ni vidas en ŝiaj grandaj malhelaj okuloj, similaj al du profundaj kavoj. Ŝiaj manoj tremas. Panjo iĝis tre maldika kiel ombro kaj ni eĉ ne aŭdas ŝiajn paŝojn, kiam ŝi singarde paŝas en nia unusola ĉambro. La bomboj delonge detruis niajn aliajn du ĉambrojn.

Nun ni ĉiuj estas en la eta ĉambro, sed ĝi ŝajnas al mi vastega. Ni kvarope, panjo, miaj du fratinoj kaj mi, sidas senmovaj en ĉambrangulo. Ni ne parolas, ne konversacias. Mi sidas sur la planko kaj ne kuraĝas eĉ spiri. La tempo pasas ege malrapide. Mi provas rememori la belajn pasintajn tagojn, kiam mi frekventis la lernejon. Tiam la lernejaj koridoroj zumis kaj la klasĉambron lumigis suno. Nun, en nia malluma ĉambro, mi kvazaŭ vidas etan lumradion, kiu lumigas la vizaĝon de konata knabo. Eble li amis min, sed ne kuraĝis diri tion al mi. Mi same amis lin. Liaj okuloj brilis kiel grandaj olivoj kaj lia hararo estis densa kaj nigra. Mi ne povas forgesi lin, sed jam de tuta jaro mi ne vidis lin. Mi vidas ankaŭ la vizaĝon de mia instruisto, liajn malhelverdajn okulojn kaj mi kvazaŭ aŭdas lian molan varman voĉon. Li ofte diris: „La bono venkos la malbonon!” Ĉu li kredis tion aŭ li nur deziris, ke ni ne senesperiĝu? Kie estas la knabo, kiun mi amis, kaj kie estas mia instruisto, kiu kredis je la bono?

Mi sidas en la ĉambrangulo kaj de tempo al tempo mi flustre ripetas: „La bono venkos la malbonon!” Tamen mi jam ne kredas tion.

Denove fortaj pafoj igas min tremi. Mi provas diveni, kie ĝuste en la urbo oni pafas kaj kie falas la bomboj. En la ĉambro mi ŝajne aŭdas la flustron de panjo: „Ĝis kiam daŭros tio?”

Subite venas paĉjo. Li diras: „Mi decidis!” Lia voĉo eksonis terure. Kion li decidis?

„Prenu iom da vestoj kaj ni iru!”

„Kien?”, flustras time panjo.

Ŝi neniam kutimis demandi paĉjon pri io, sed nun time ŝi demandas lin.

Paĉjo ne respondas. Ni ekstaras de la planko. En la mallumo ni prenas kelkajn vestojn kaj iom da manĝaĵo, kiu estis restinta. Ni eliras.

Sur la strato ni rapide iras post paĉjo. Ni trapasas etajn stratojn, ruinigitajn domojn, en kiuj jam delonge loĝas neniu. Post duonhoro ni estas ĉe la mara bordo. Paĉjo haltas. Ĉi tie staras boato. Paĉjo puŝas ĝin al la maro.

„Eniru la boaton!”, diras seke li. „Iru! Dio estu kun vi!”

„Kaj vi?”, demandas panjo.

„Mi restos!”, lia voĉo eksonas firme.

Ni eniris la boaton. Panjo ekremas. Paĉjo longe staras sur la bordo, rigardante nin. Iom post iom lia figuro iĝas ĉiam pli malgranda kaj fine tute malaperas.

Mi ne memoras, kiom da tempo la ondoj portis la boaton. Kelkfoje la suno aperis kaj malaperis. Maristoj el granda ŝipo rimarkis nin. Ili parolis nekonatan lingvon, sed savis nin. Mia instruisto pravis: la bono venkis la malbonon!

Julian MODEST

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 43a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 159 korespondantojn en 47 landoj kaj abonantojn en 64 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato
• Instagram: RevuoMonato
• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo
• Telegramo: https://monato.telegramo.org
• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.

redaktoroj:
• Arto: Aleksej Salomatov, Moskvo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.
• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Massimo Ripani, Italio, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto Valuto mare aere bite

Argentino EUR 38 41 22,80
Aŭstralio AUD 97 102 58,20
Aŭstrio EUR 60 63 36
Belgio EUR 60 63 36
Bosnio-Hercegovino EUR 38 41 22,80
Brazilo EUR 38 41 22,80
Britio GBP 54 57 32,40
Bulgario EUR 38 41 22,80
Ĉeĥio EUR 52 55 31,20
Ĉinio EUR 38 41 22,80
Danio DKK 450 453 270
Estonio EUR 43 46 25,80
Finnlando EUR 60 63 36
Francio EUR 60 63 36
Germanio EUR 60 63 36
Grekio EUR 60 63 36
Hispanio EUR 60 63 36
Hungario EUR 43 46 25,80
Irlando EUR 60 63 36
Islando EUR 60 63 36
Israelo EUR 54 57 32,40
Italio EUR 60 63 36
Japanio JPY 7980 8500 4788
Kanado CAD 92 96 55,20
Kipro EUR 52 55 31,20
Koreio EUR 54 57 32,40
Kostariko EUR 38 41 22,80
Kroatio EUR 43 46 25,80
Latvio EUR 43 46 25,80
Litovio EUR 43 46 25,80
Luksemburgo EUR 60 63 36
Malto EUR 52 55 31,20
Nederlando EUR 60 63 36
Norvegio NOK 640 670 384
Nov-Zelando NZD 105 111 63
Pollando PLN 198 201 119
Portugalio EUR 54 57 32,40
Rusio EUR 38 41 22,80
Serbio EUR 38 41 22,80
Slovakio EUR 43 46 25,80
Slovenio EUR 52 55 31,20
Sud-Afriko EUR 54 57 32,40
Svedio SEK 640 670 384
Svislando CHF 82 88 49,20
Usono USD 78 82 46,80

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• El aliaj landoj per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be (Nur se vi havas bonhavon en via Paypal-konto. Se Paypal devas preni la monon el via kreditkarta aŭ alia konto, la pagokostoj estos altegaj).
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz
• Ĉina: Zhang Yan（张艳), Linyi shi, lanshan qu, taihe huayuan, CN-276000, Shandong sheng （中国山东省临沂市兰山区泰和花园）Poŝtel: 086-15376913078. Retadreso: 122309267@qq.com.
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando
• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de
• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, L. Giros 74-51, LT-06322 Vilnius-26, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Leteroj

- Tempo-dilemo (1)
- Tempo-dilemo (2)
- Ĉu Afganio aŭ Kosovo?

- Aktuale

- Forpasis Ivo Vercammen

- El diplomatia vidpunkto

- Somalio: malsukcesa ŝtato

- Politiko

- NIĜERIO

- Eksperimentado pri demokratio

- TAJVANO

- Ĉu ek al nova konstitucio?

- INTERNACIA KONFERENCO

- Diskutoj pri la estonteco de Ukrainio

- RUSIO

- Se fine eblas nur fuĝi

- Oklingva Proverbaro

- Moderna vivo

- SLOVAKIO

- Vizito de la usona prezidantedzino

- 2022

- Morti pro malsato kaj soifo

- ELMIGRADO

- Meksiko kiel transirejo

- IRLANDO

- Skandalo pro pirito kaj glimo

- Ekonomio

- TURKIO

- Inflacio renversas ekonomian funkciadon

- Eseoj

- VENEZUELO

- Popolismaj promesoj kaj hiperinflacio stimulas migradon

- Lingvo

- AKTUALE

- Plena statuso por la irlanda lingvo

- Spirita vivo

- OPINIO

- Kie estas via frato Habel?

- Libroj

- Sciencfikcia klasikaĵo

- Tritikaj haroj, mirtelaj okuloj ...

- Arto

- MUZIKO

- Artisto kun reakirita aŭreolo

- OPINIO

- Ĉu estas tubero en la artafero?

- Literaturo

- RAKONTO

- La boato

- Anoncetoj

- Retbutiko renovigita

- Naturista vivo

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...