Monato 2022/06
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2021-05-05T22:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Leteroj

Sotos Ochando

Mi konsideras min iom vanteme unu el la plej malnovaj abonantoj de MONATO, mi eĉ posedas la tutan paperan kolekton. Kvankam mi nur tre malmulte kunlaboris per teksto aŭ letero, mi legas ĉiumonate atente la revuon.

Ĉi-foje trafis min la artikolo pri la lengua universal y filosófica de Sotos Ochando (MONATO 2022/02, p. 21-23), pri kiu mi nenion legis antaŭe. Mia studfina disertacio, prezentita en 1978, temis pri „komparo inter etnolingvoj kaj artefaritaj lingvoj” inkluzivante matematikan lingvaĵon kaj planlingvojn, kiel Esperanto, Ido, Occidental kaj Interlingua. Tiam mi baziĝis i.a. sur la libro de Monnerot-Dumaine Précis d'interlinguistique, kiu ne menciis tiun ĉi projekton.

Interesa konstato estas, laŭ mi, ke la diversaj provoj aperis kaj malaperis rapide, forpuŝitaj de novaj lingvoj. Tiel okazis ankaŭ kun Volapuko. Poste tamen ne plu? Krome estas signifa fakto, ke Sotos Ochando kaj Schleyer, iniciatinto de Volapuko, estis ambaŭ ekleziuloj kaj parolantoj de lingvoj tiutempe relative gravaj, la hispana kaj la germana. Mi demandas min, kial ili ne elektis la latinan, eĉ reformitan. Sed ili ja havis apriorisman preferon.

Mi bedaŭras, ke en la artikolo, krom la titolo Osabe lo el atubo ne estas specimeno de la lingvo kun kelkaj klarigoj pri ĝia strukturo. Eble tio povus esti la temo de alia artikolo?

Marc DEMONTY

Belgio

Teologia tempo-dilemo

Ververe mi ne komprenas, kial leviĝis la demando pri teologia tempo-dilemo (MONATO 2022/05, p. 27), almenaŭ el kristana vidpunkto.

Se oni akceptas la kristanan vidpunkton, ke Dio kreis ĉi tiun universon el nenio, oni devas konkludi, ke Lia naturo estas tute malsimila al tiu de Lia kreitaĵo. Do, tutsimple niaj kreitaĵaj kategorioj kaj fizikaj leĝoj ne aplikeblas al Li. Ne havas sencon provi enkadrigi Lin en ilin. Kiel oni ofte diras mialande, ne provu trovi tripiedan katon. Katoj estas kvarpiedaj.

Do, nia kompreno je Dio estas kaj restos nekompleta; ni asimptote alproksimiĝas, sed multo restos mistera en la senco, ke tia kompreno estos neeviteble nekompleta. Multajn aferojn al Li rilatajn ni akceptas pro fido; fido ebligas al ni kompreni, almenaŭ parte, aliajn. Do ĝi iasence ŝanĝiĝas en vojon al scio. Tiel estas.

Alberto GARCÍA FUMERO

Multon ŝuldas

Mi esprimas profundan kondolencon pro la forpaso de s-ino Claude Nourmont. Kiel redaktorino de MONATO ŝi ĉiam favore traktis miajn artikolojn, pro kio mi multon ŝuldas al ŝi. Ni ĉiuj sentos mankon, ĉar ŝi ne plu estas kun ni.

CHO Sung Ho

Koreio

Mondo sen armeo

Rilate la tekston Svislando sen armeo (MONATO 2022/04, p. 19): Jes, pacon! For la armilojn! Tio funkcias, se ĉiuj ŝtatoj faras tion. Se nur unu ŝtato ne rezignos pri sia armeo, tiu ŝtato superregos la aliajn. Ĉu vi ankoraŭ revas pri monda paco? Tiam rigardu la mortintojn kaj ruinojn en Ukrainio!

Walter KLAG

Aŭstrio

La rubriko „Leteroj” estas destinita al koncizaj (maksimume 150-vortaj) reagoj de abonantoj pri aktualaĵoj kaj pri artikoloj aperintaj en MONATO. La redakcio faras propran elekton, post lingva kaj stila polurado. Letero, ankaŭ reta, estu subskribita per la nomo, kompleta stratadreso kaj telefonnumero. Per la sendo de la letero la aŭtoro donas sian permeson publikigi ĝin en la papera kaj en la ciferecaj versioj de MONATO. Leteroj por publikigo estu senditaj al leteroj@monato.be.

El diplomatia vidpunkto

Taliboj fermis knabinajn lernejojn: kritika reago de diplomatoj

La 23an de marto la taliba islama fundamentisma movado ordonis la fermon de knabinaj mezlernejoj en Afganio, ĉar devas esti ellaboritaj novaj reguloj, por ke la instruado de knabinoj okazu laŭ la islama juro kaj la afgana kulturo.

Komuna alvoko de ministrinoj

La kritika reago de la internacia komunumo alvenis senprokraste. Jam du tagojn poste ministrinoj pri eksterlandaj aferoj de 20 landoj alvokis la regantan reĝimon ŝanĝi la decidon. „Kiel virinoj kaj ministrinoj pri eksterlandaj aferoj, ni estas profunde seniluziigitaj kaj maltrankvilaj pro tio, ke al knabinoj en Afganio ne estas permesita aliro al mezlernejoj ĉi-printempe” – des pli, ke la talibaj reprezentantoj jam plurfoje promesis malfermi „ĉiujn lernejojn por ĉiuj infanoj.”

En la alvoko la ministrinoj plie emfazis, ke aliro al instruado estas homa rajto, kiun havas ĉiu knabino kaj ĉiu virino. Ili avertis ankaŭ, ke „neniu lando povas permesi al si ne eluzi la potencialon kaj talenton de sia tuta nacio.” Tiamaniere la ministrinoj sendis klaran mesaĝon, ke la internacia komunumo devos atente observi la situacion de knabinoj en Afganio.

Solidareco

Al la komuna alvoko aliĝis ministrinoj pri eksterlandaj aferoj de Albanio, Andoro, Aŭstralio, Belgio, Bosnio, Britio, Estonio, Germanio, Islando, Indonezio, Kanado, Kosovo, Libio, Liĥtenŝtejno, Malavio, Mongolio, Norvegio, Nov-Zelando, Svedio kaj Tongo.

Ankaŭ la ministroj pri eksterlandaj aferoj de Britio, Francio, Italio, Japanio, Kanado, Norvegio, Usono kaj la Alta Reprezentanto de Eŭropa Unio (EU) publikigis komunan alvokon, deklarante, ke la decido de la taliboj fermi knabinajn lernejojn povus malfavore influi la aspirojn kaj perspektivojn de Afganio aliĝi al la internacia komunumo.

Simile, ankaŭ 10 (1) el la 15 membroŝtatoj de la Sekureca Konsilio de Unuiĝintaj Nacioj sendis unuecan mesaĝon al la taliboj, postulantan la malfermon de lernejoj por ĉiuj knabinoj en Afganio.

Julius HAUSER

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio.

1. Albanio, Brazilo, Francio, Gabono, Irlando, Meksiko, Britio, Usono, Norvegio kaj Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Noticoj

Mortintoj pro trafikakcidentoj malmultiĝas

En 2020 en Eŭropa Unio preskaŭ 19 000 personoj mortis pro trafikakcidento. Tio estas malkresko je 17 % kompare kun 2019. Grafikaĵo 1 montras la evoluon dum la pasintaj 20 jaroj. Ekde 2000 estis daŭra malkresko (flava linio). La celo de EU estis daŭrigi tiun evoluon (blua linio), sed ekde 2013 la nombroj restas je sama nivelo. Verŝajne la malkresko inter 2019 kaj 2020 ne estos daŭra, ĉar pro la pandemio estis malpli da trafiko.

Grafikaĵo 2 montras la evoluon inter 2010 (blanka) kaj 2020 (ruĝa) por la membroŝtatoj, Islando, Norvegio kaj Svislando (mortintoj je miliono da loĝantoj). La skandinavaj landoj progresis kaj atingis nombrojn multe sub la EU-mezumo. La laste alvenintaj membroj, malgraŭ siaj grandaj progresoj, restas super la mezumo.

RR

Fonto: CARE (komunuma datumbazo pri trafikakcidentoj)

Politiko

OPINIO - BRAZILO

Ĉu elektronikaj balotiloj estas fidindaj?

La sistemo de voĉdonado en iu ajn lando, kiu pretendas nomi sin demokratia, devas uzi fidindajn balotilojn. Kutime, civitanoj devas voĉdoni per plenigo de slipo, sur kiu ili lasas la indikon de siaj kandidatoj aŭ siajn respondojn. Se oni akuzas tiun sistemon pri fraŭdoj, la tuta demokratia domo riskas disfali.

Prezidentaj akuzoj

De kelkaj monatoj la brazila prezidento Jair Bolsonaro disvastigas dubojn pri la fidindeco de la elektronikaj balotiloj uzataj en Brazilo. Li tamen nenian pruvon prezentis, ĝis nun, sed nur argumentas, ke tiujn aparatojn oni ne povas kontroli por renombrado kaj ekzamenado, se tio montriĝas necesa. Kurioze, li asertas, ke okazis suspektindaj balotaj aferoj en la jaro 2018, kiam li estis elektita kiel prezidento!

Evoluo de la sistemo

La brazila respubliko estis proklamita en la jaro 1889, kiam la lando konsistis grandparte el analfabetoj. De tiam, oni klopodadas konstrui decan demokration. Voĉdonado ĉiam okazis per paperaj slipoj, kaj en ĉiuj elektoj okazis malhonestaĵoj kaj fraŭdoj. Estis ĝenerala konsento, ke la sistemo estas tre korupta.

En 1996 oni komencis uzi elektronikajn balotilojn en kelkaj municipoj. Ili tiel klare plibonigis la sistemon, ke ekde la jaro 2000 ili estas alprenitaj en la tuta lando, por ĉiuj oficialaj politikaj elektoj. Rezultis rapida nombrado de la balotiloj kaj anonco de la elektitoj. Reprezentantoj de politikaj partioj, organoj de publikaj instancoj kaj reprezentantoj de la civila socio kontrolas kaj akompanas la teĥnologion.

Kontraŭkampanjo

Lastatempe Roberto Barroso, prezidanto de la Supera Elekto-Tribunalo, lanĉis publikan kampanjon por konvinki la publikan opinion pri la sekureco de la sistemo. Jen kelkaj fundamentaj informoj:
- elektronikaj balotiloj ne estas konektataj al Interreto, nek al alia reto, kio malebligas invadojn de informadikistoj;
- elektronikaj balotiloj estas fermitaj; se oni perfortas la ujon, la sistemo informas aŭtomate, ke okazis invado;
- oni plenumas publikajn testojn por provi trovi malfortajn punktojn en la sistemo; eventualaj riskoj estas tuj korektitaj;
- balotantoj estas identigataj per siaj fingrosulketoj, kio malebligas, ke unu homo voĉdonu anstataŭ alia;
- per kriptografio oni miksas la balotojn en ĉiu balotujo;
- antaŭ ekfunkciigo, ĉiu elektronika balotilo produktas dokumenton, kiu montras, ke ĝi ankoraŭ ne estas uzita; ĉi tiun dokumenton aŭtoritatuloj povas ekzameni.

Polemiko pluas

Malgraŭ la intensa esplorado kaj publikigado de datumoj pri la sekureco de elektronikaj balotiloj en Brazilo, la polemiko pluas. La prezidento kaj liaj sekvantoj de tempo al tempo denove akuzas pri suspektindeco. En unu el siaj deklaroj, la prezidento kun minaca tono asertis eĉ, ke se oni ne revenos al la papera balotsistemo, eble okazos socia konvulsio en la lando. Dum la lastaj jaroj oni plurfoje petis de la parlamento decidon pri tio. Ĝis nun, la decidoj ĉiam favoris la elektronikajn balotilojn. Kontraŭuloj de Jair Bolsonaro asertas, ke ĉi tiu polemiko fontas simple de lia timo ne esti reelektita en 2022.

Paulo Sérgio VIANA
korespondanto de MONATO en Brazilo

NEDERLANDO

Pardonpeto pro perforto

En februaro la nederlanda ĉefministro Mark Rutte proponis „profundajn pardonpetojn” pro la ekstrema perforto fare de la nederlandaj soldatoj dum la sendependiĝa konflikto en Indonezio. Rutte deklaris ankaŭ, ke vidvinoj kaj infanoj de la viktimoj povas postuli kompenson. Pluraj vidvinoj de la vilaĝo Rawagade antaŭe jam sukcese jurpersekutis la nederlandan ŝtaton pro la ekzekuto de iliaj edzoj. Do estos pliaj dekoj aŭ eble eĉ centoj da miloj da petoj por kompenso.

Pli frue estis prezentita scienca studo „Sendependeco, malkoloniado, perforto kaj milito en Indonezio 1945-1950”, de teamo de ĉirkaŭ 40 esploristoj – 30 nederlandanoj kaj la ceteraj el Indonezio. Tiu studo montras, ke nederlandaj soldatoj estis „ofte kaj strukture” kulpaj pri militperforto, inkluzive de „eksterjuĝaj ekzekutoj, mistraktado kaj torturo, aresto sub malhomaj kondiĉoj, krimbruligo de domoj kaj vilaĝoj, kaj ofte arbitraj amasaj arestoj kaj internigoj”. La granda plimulto de respondecaj nederlandaj politikistoj, armeaj gvidantoj kaj juĝistoj sciis pri tio, sed estis „pretaj toleri, pravigi, kaŝi kaj lasi ĝin senpuna”.

Raporto en la tirkesto

La raporto estas fakte kompletigo de la laboro de du ŝtatoficistoj, kiuj en 1949 faris unuan inventaron de la fitraktadoj. Sed la kabineto estis avertita, ke la publikigo ĵetas lumon ankaŭ sur la respondecon de armeaj kaj politikaj gvidantoj pri la priskribitaj krimoj. La raporto do estis metita en tirkeston fare de la kabineto Drees 1 (1948-1951) kaj estis elprenita nur en 1969 por ellabori la t.n. „Noton de ekscesoj”.

Policaj operacoj

Tio okazis responde al la atesto en gazetoj kaj en televido de iama soldato, Joop Huitink, pri tio, kion li spertis en Indonezio. Pli frue en sia doktora disertacio li demandis, kial Nederlando neniam esploris militkrimojn dum la tiel nomataj „policaj operacoj” (tiel la militon nomis Nederlando). Dum debato en la Ĉambro de Reprezentantoj opoziciestro Joop den Uyl petis parlamentan enketon, sed ne ricevis plimulton.

Pardonpeti malfacilis

En 1995 reĝino Beatrix esprimis emon pardonpeti dum ŝtata vizito en Indonezio, sed la registaro ne permesis al ŝi fari tion.

En 2005 Ben Bot, ministro pri eksteraj aferoj, deklaris, ke Nederlando tiam estis „sur la malĝusta flanko de historio”, provokante proteston de veteranoj. Li diris ankaŭ, ke la nederlanda registaro akceptas la daton de la 17a de aŭgusto 1945 kiel la komencon de sendependa Indonezio (kaj ne, kiel antaŭe, la daton de la transdono de suvereneco – la 27an de decembro 1949).

En 2020 reĝo Willem Alexander diris: „Mi nun volas esprimi mian bedaŭron kaj transdoni miajn pardonpetojn pro la ekscesoj de perforto ĉe la nederlanda flanko en tiuj jaroj, post antaŭaj deklaroj de mia registaro. Mi faras tion en plena konscio, ke la doloro kaj malĝojo de la familioj trafitaj estos sentataj dum generacioj.”

Kaj nun en 2022 post la nova studo, la ĉefministro Mark Rutte profunde pardonpetis kaj proponis riparon de la damaĝo.

Kees NEEFT

Nederlando

KOLOMBIO

Nutri pacon per elektro

Kolombio estas la due plej biodiversa lando en la mondo kaj havas grandajn naturajn rimedojn, kiuj, unuavide, povus esti konsiderataj kiel avantaĝoj. Tamen, en multaj okazoj tiuj rimedoj povas fariĝi ŝarĝo por ĝiaj loĝantoj kaj kaŭzo de grandaj tragedioj: multnombraj civitanaj militoj, drogoŝakrado, terorismo, kidnapado ktp. Tamen en la lastaj jaroj kaj post la pacprocezo kun ribelaj grupoj kiel la Revoluciaj Armitaj Fortoj de Kolombio (kutime mallongigita hispane FARC), la lando spertis senton de paco, kiun ĝi ĉiam deziris.

Tiu paco, kvankam esperplena kaj necesa, estas minacata de malfacilaĵoj, pro kiuj Kolombio ĉiam suferis: unuavice korupto. La afero estas tiel grava, ke ĝi malbridis tre gravajn sociajn problemojn, inter ili, malriĉeco kaj malegaleco.

Socia aktivulo: riska profesio

Ne mankas aktivuloj, kiuj pace rezistas la grandajn konfliktojn estigitajn. Ili estas viroj kaj virinoj, kiuj malgraŭ la malfacilaĵoj kaj la premo de krimaj grupoj, kredas je projektoj, kiuj rekte profitigas siajn komunumojn. Oni povas ekzemple trovi patrinojn, kies infanoj estas murditaj, junulojn, kiuj zorgas pri la mediprotektado, aŭ virojn edukantajn la novajn generaciojn cele al plibonigo de iliaj vivkondiĉoj.

Elektroliverado

Unu el la projektoj, kiuj havas la plej favoran efikon por ĉi tiuj komunumoj, estas sendube la liverado de elektro por la loĝantoj. Oni devas memori, ke en Kolombio multaj homoj ne havas elektroprovizon kaj granda parto de la loĝantaro bedaŭrinde eĉ ne havas aliron al bazaj publikaj servoj. La projektoj, kiuj celas kontentigi bazajn energibezonojn, havas do fundamentan gravecon.

Pura energio

Kolombio plejparte povus esti konsiderata kiel relativa produktanto de pura energio, ĉar 68 % de ĝia elektroproduktado venas el akvoresursoj. La ŝtato celas klopodi pri energitransiro uzante nekonvenciajn fontojn de renovigebla energio kaj por la diversigi energian strukturon kaj por garantii konstantan produktadon.

Ne-interkonektitaj zonoj

Ĉirkaŭ 400 000 hejmoj situantaj en „ne-interkonektitaj zonoj” ankoraŭ ne havas alireblan kaj konstantan elektroservon, kaj renovigebla energio povos ludi gravan rolon. Teĥnologioj kiel suna, venta kaj akva estas perfektaj alternativoj por la tiel nomata „surloka” generado aŭ distribua generado. Ĉi tio ŝuldiĝas al la fakto, ke multaj komunumoj loĝas en geografiaj teritorioj malfacile alireblaj kaj sen sufiĉa infrastrukturo por ebligi finance realigeblan etendadon de la Interkonektita Sistemo (mallongigita hispane SIN).

Plibonigo de la vivo

Kiel projektoj pri elektra energio kontribuas al plifortigo de paco en tiuj malfortikaj komunumoj? Havante tiun rimedon, multaj homoj povas havi pli bonan kaj decan vivostilon. Oni finfine povas profiti de malvarmoĉenoj por manĝaĵoj, publika lumigado, ventolsistemoj, uzado de pli kompleksaj ekipaĵoj en kuracistaj centroj kaj lernejoj ktp. Konfliktoj, perforto, krimo kaj aliaj malbonaĵoj, kiuj tendencas hanti komunumojn, estas do forlasitaj.

Paco kaj publikaj servoj

Internaciaj kunlaboraj instancoj (kiel Unuiĝintaj Nacioj) efektivigas gravajn strategiojn por kunigi pacajn agojn kun publikaj servoj de akvo, baza kloakigo kaj elektra energio, per teknika asistado kaj generado de lokaj kapabloj, same kiel per kunordigo kun la nacia registaro por la administrado de la ekonomiaj rimedoj necesaj por ĝia funkciado. Danke al tiuj iniciatoj, pluraj projektoj estis efektivigitaj en tre malfortikaj lokoj de la karibia, pacifika, anda, orinoka kaj amazona regionoj de la lando.

Multaj el tiuj projektoj antaŭvidas la aktivan partoprenon de komunumoj, postvivantaj la armitan konflikton, kaj ankaŭ de eks-gerilanoj. Ĉi-lastaj celas vivi pace, strebante kompensi siajn viktimojn kaj postulante la protekton de sia vivo kaj justecon por la granda nombro de krimoj faritaj kontraŭ sociaj kaj mediaj aktivuloj.

Kia estonteco?

Prognozi la estontecon de ŝanĝiĝema lando kiel Kolombio estas ja malfacile. Tamen, post la rezultoj de la realigitaj projektoj, oni povas aserti, ke sendube la vojo de efektivigo de daŭrigebla energio en la lando estas sekvinda, Ja ne estas akcepteble, ke eĉ kun tiom multe da diversaj naturaj rimedoj, estas loĝantoj, kiuj ne profitas de ili kaj suferas pro malegaleco.

Oni povas diri, ke klerigo (al kiu ankoraŭ mankas multaj stimuloj) kunigita al aliro al bazaj servoj por la loĝantoj de la tuta lando estas bonega unua paŝo por la evoluo al pli promesplena kaj inda estonteco de la kolombianoj. Ĉi tiu nacio, kies popolo havas grandajn kapablojn por disvolviĝi, estos pli bonfarta, se la paco ricevos ŝancon.

Jaime GONZÁLEZ

Kolombio

EGIPTIO

Persekutado kontraŭ aktivulo(j)

Jam antaŭe Italio estis ŝokita pro la morto en Egiptio de Giulio Regeni 1, itala doktoriĝonto ĉe la universitato de Kembriĝo, kiu estis forrabita la 25an de januaro 2016 en Egiptio kaj mortis, torturite, en egipta karcero. Malgraŭ multaj iniciatoj policaj kaj diplomataj, ankoraŭ ne estas konkludita proceso pri lia morto. La rilatoj inter Italio kaj la Egiptio de Al-Sisi estis kaj plu estas streĉitaj pro tio.

Dua okazo de plia streĉiteco prezentiĝis kun la aresto kaj 22-monata restado en karcero de alia esploristo, ĉi-foje mem egipta. La protagonisto estas Patrick Zaki 2, studento ĉe la universitato de Bolonjo.

Homaj rajtoj, riska afero

La kalvario, se tiel diri (Patrick naskiĝis en kristana kopta familio), komenciĝis la 7an de februaro 2020. Zaki flugis de Bolonjo al Kairo por ĝui libertempon kun sia familio; haltigite tuj ĉe la flughaveno kaj pridemandite, la postan tagon li estis arestita kaj enkarcerigita. La arestordono entenis akuzojn pri minaco al la nacia sekureco, instigo al nerajtigita manifestacio, ŝtatrenverso, disvastigo de falsaj sciigoj kaj propagando favore al terorismo. Li mem poste diris, ke li konscias, ke li luktas por la homaj rajtoj kaj ke tio estas risko.

Kiel motivon de la aresto la prokuroro menciis artikolon verkitan de Zaki en 2019, en kiu li raportis pri la diskriminacioj kontraŭ egiptaj kristanoj. Tio estas punebla kiel „disvastigo de falsaj sciigoj, kiuj povas damaĝi Egiption”; kondamno por tiu delikto povus konduki al kvinjara karcerpuno.

Internaciaj premoj

Tuj kreiĝis ĉirkaŭ li rondo de aktivuloj „Patrick libera”, agitanta per manifestacioj por lia liberiĝo, por justa kaj rapida proceso kaj verdikto pri senkulpeco. Konstanta estis la internacia premo kiu grave helpis al lia spirita kapablo elteni tian situacion, kiu cetere estis tuj sekvata kaj de la itala ministrejo por eksterlandaj aferoj kaj de Amnestio Internacia; krome, la prezidanto de la Eŭropa Parlamento, italo Davide Sassoli, apogis la kampanjon, la 11an de januaro 2021 urbo Bolonjo lin nomis „honora civitano”, la itala registaro proponis al la senato, kiu aprobis, la atribuon de la itala civitaneco; ankaŭ la urbestro de Bolonjo apogis la iniciaton.

Komputada agreso

La 7an de decembro 2021 Patrick estis elkarcerigita en atendo de proceso, sed kun la malpermeso forlasi la landon; li rekomencis studi kaj labori, cele al konkludo de supera diplomo ĉe la universitato. Intertempe la studento denuncas agreson al siaj retpoŝtaj kontoj.

Senfina proceso

La proceso okazas en la Justicpalaco de Mansura, urbo en la delto de Nilo, kie Patrick naskiĝis. La antaŭlasta kunsido de la proceso, en kiu li ĉiam devis prezentiĝi en kaĝo kiel akuzito, kvankam li ne plu estis karcerulo, okazis la 1an de februaro 2022. Estis espero, ke tiu fiksita por la 5a de aprilo estos la definitiva; sed ne estis tiel: la kunsido finiĝis rapide kun plusendo al nova kunsido en junio.

Kiel asertas Riccardo Noury, la proparolanto de la itala sekcio de Amnestio Internacia, „la studento estas blokita en la maŝoj de justica sistemo, kiu antaŭe lin tenis dum 22 monatoj en atendo de proceso kaj nun tenas lin en proceso, pri kiu oni ne scias, kiam ĝi finiĝos”. Liaj advokatoj petis, ke antaŭ ol konkludiĝos la proceso Patrick estu rajtigita vojaĝi ankaŭ eksterlanden, ĉar li deziras trapasi ĉeeste siajn universitatajn ekzamenojn en Bolonjo.

Carlo MINNAJA
korespondanto de MONATO en Italio

1. Pri la morto de Giulio Regeni aperis artikolo en MONATO 2017/08-09, p. 10.

2. Patrick Zaki ne estas „sola”: similaj estas la historioj de Ahmed Samir Santawy, aktivulo pri la virinaj rajtoj, de Ramy Shaat, kritikinta la normaligon de la rilatoj inter Egiptio kaj Israelo, de la opoziciulo Walid Shawky kaj de multaj aliaj (red.).

Moderna vivo

RIFUĜADO

Poloj malfermas hejmojn kaj korojn

Ĝis la fino de marto Pollando gastigis pli ol du milionojn da homoj el Ukrainio. La lando nuntempe apartenas al la grupo de ŝtatoj kun la plej granda nombro da rifuĝantoj. Oni povus supozi, ke tia situacio kaŭzas grandan krizon. Tamen en tiu centra-eŭropa lando kun 38 milionoj da homoj ne ekstaris urbetoj de blankaj tendoj, kiel en Proksima Oriento, ĉar poloj amase disponigas siajn domojn.

Pola respubliko de multaj

Ankaŭ Pollando – kiel Ukrainio kaj la najbaraj landoj – estas ŝtato ekskomunisma. Post 45 jaroj de ekonomio centre planata ĝi devis alkutimiĝi al libera merkato kaj prosperi mem. Poloj volis iĝi popolo nemalriĉa, samkiel nacioj de la alia flanko de la eksa fera kurteno, kiuj bonŝance ne troviĝis sub la sovetia regado.

Poloj forlasis sian hejmlandon kaj iĝis elmigrintoj; neniu vere pensis enmigri en Pollandon. Tio ŝanĝiĝis en 2014. La loĝantaro estis ŝokita de la komenco de la milito en Ukrainio. Subite multaj ukrainoj trovis sin apud la rivero Vistulo por labori kaj studi. Pollando, kiu iĝis preskaŭ entute unuetna (97 % de la loĝantaro estis poloj) en nur kelkaj jaroj iĝis hejmo de ĉirkaŭ 1,3 milionoj da ukrainoj.

En la urbo Wrocław, kiu ekhavis la kromnomon „Malgranda Kijivo”, 10 % de la loĝantaro konsistis el civitanoj de la lando apud Dnipro. Oni ne forgesu, ke poloj kaj ukrainoj estas slavoj, kulture kaj lingve similaj, havantaj komunan – iam malfacilan – historion.

Nova ŝoko

La mondo ŝokiĝis denove la 24an de februaro, kiam la armeo de Putin invadis Ukrainion de tri flankoj. En Pollando ekde la unua tago oni protestis antaŭ la ambasadejo kaj konsulejoj de Rusio. Kaj jam la duan tagon en la tuta lando spontanee aperis en la mensoj de multaj la sama ideo: kolekti aĵojn por helpi Ukrainion. Paroĥoj, skoltoj, kluboj, asocioj, organizaĵoj, aktivuloj, famuloj, unuopuloj, ĉiuj ekis. Nelonge poste multnombraj helpantoj kuniĝis sub la ombrelo de municipoj kaj urboj. Ili tamen kunlaboris (kaj ankoraŭ kunlaboras) kun la plej grandaj urboj, kaj ili sendas aĵojn al Ukrainio. La bezonoj tamen estas grandaj kaj daŭraj, ĉefe ĉar novaj gastoj daŭre alvenas, kaj ili bezonas manĝi kaj dormi.

Pasejoj ĉe la pola-ukraina landlimo iĝis grandaj akceptejoj funkciantaj danke al la laboroj de ŝtatoficistoj, municipoficistoj kaj multaj volontuloj ne nur lokaj, eĉ ne nur polaj kaj ukrainaj, sed ankaŭ de multaj aliaj landoj de Eŭropo.

Pro la multaj ukrainoj en Pollando la unuaj rifuĝantoj estis ĉefe homoj kun la plano loĝi ĉe familio aŭ proksimuloj. Sed estis ankaŭ homoj sen plano kaj sen konatoj ĉi tie, kiuj estis bonvenigataj de ordinaraj civitanoj en ties propraj domoj kaj ankaŭ en lernejoj, domoj por lernantoj, internulejoj, hoteloj, konferencejoj, ripozcentroj ktp. La simileco de la lingvoj ebligas ian interkomprenon eĉ inter unulingvuloj. Oni diras, ke kie du poloj troviĝas, tie estas kvin opinioj, sed la certeco, ke ili kapablas unuiĝi por kontraŭi danĝeron.

Apogo fare de la opozicio

Al la pola politiko, kiu estas ege unupolusa, alvenis armisticaj ideoj kaj nekutimaj esprimoj de subteno de la registaro fare de opoziciantoj. El 454 voĉdonintoj en la pola parlamento 439 voĉdonis por la registara leĝo pri helpado de civitanoj de Ukrainio. La leĝo donas al ili multajn rajtojn, kiel aliron al kuracservo kaj socialan monhelpon.

Denove aŭdiĝas la vortoj de la pola eksprezidento Lech Kaczyński, diritaj en 2008 en Tbiliso, la ĉefurbo de Kartvelio, dum la rusa-kartvela milito: „Hodiaŭ Kartvelio, morgaŭ Ukrainio, postmorgaŭ la baltaj landoj kaj poste eble estos la tempo por mia lando, por Pollando”.

Dawid KOZUB

Pollando

Dawid Kozub estas studento de juro kaj komisaro de internacia kunlaborado en distrikto Krzeszowice de la Asocio de Skoltismo Pola.

PASPORTOJ

Kiu estas la plej forta vojaĝdokumento?

Pasporton konas preskaŭ ĉiu, sed oni ne scias la ĝustan respondon al la demando. Tamen, neniu lando en la mondo havas fortan vojaĝdokumenton, kiu garantias al la posedanto liberan eniron en ĉiujn landojn.

Pasport-Indico Henley

Ne multaj scias, ke ekde 2006 ekzistas la Pasport-Indico Henley (PIH), kiu rangigas la ordinarajn (ne diplomatajn) pasportojn de unuopaj landoj laŭ la nombro de landoj (aŭ cellokoj), al kiuj iliaj posedantoj povas vojaĝi sen vizoj aŭ kun la eblo simple kaj tre rapide akiri vizojn eĉ post alflugo kaj alveno en la landon.

Forteco

La plej nova PIH (2022) montras, ke Japanio kaj Singapuro havas la plej fortajn naciajn pasportojn. Posedantoj de pasportoj de tiuj landoj rajtas eniri sen vizo en 192 landojn. En la dua rango troviĝas posedantoj de pasportoj de Sud-Koreio kaj Germanio (190 landoj). La trian rangon atingis Finnlando, Luksemburgo, Italio kaj Hispanio (189 landoj). En la sesa loko troviĝas posedantoj de pasportoj de Usono (186 landoj); Ĉinio atingis la 64an rangon.

La plej malfortan pasporton havas Afganio. Posedantoj de afganaj pasportoj havas liberan permeson por eniri en nur 26 landojn. Antaŭ ĝi estas Irako (28 landoj), Sirio (29 landoj), Pakistano (31 landoj) kaj Jemeno (33 landoj).

Henley & Partners

PIH estas ĉiujare kompilata de la londona kompanio por tutmonda civitaneco Henley & Partners. Ĝi monitoras, kiuj naciaj pasportoj ebligas la plej grandan kaj malplej grandan tutmondan moviĝadon. Por kompili la indicon ĝi uzas informojn de Internacia Aer-Transporta Asocio (IATA).

PIH mezuras la tutmondan alireblon kaj donas interesan geopolitikan bildon pri la stato de vojaĝado kaj proksimuman bildon pri la post-pandemia mondo. De unu flanko kreskas la nombro de landoj, kiujn la ordinara vojaĝanto povas viziti sen bezono antaŭe akiri vizon. Aliflanke, ĝi metas en nebulon la kreskantan malegalecon inter progresintaj kaj progresantaj landoj. Tio estas, ĝi simple dividas la mondon en du partojn: riĉuloj kaj malriĉuloj. Por riĉaj oligarĥoj kaj entreprenistoj en la tuta mondo la indico povas esti mezuro de financa sekureco kaj samtempe instigo por akiro de pli forta pasporto.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Li esperantistiĝis kiel memlernanto en 2010.

ĈINIO

Emeritiĝo kaj lernado

En nia mondo scioj estas riĉaj kaj multegaj, do lernindaj por ni ĉiuj. Bedaŭrinde unu homo ne povas posedi ĉiujn sciojn.

Ne nur dum infaneco kaj juneco, sed ankaŭ post emeritiĝo oni ankoraŭ devas lerni. Lernado okupas grandan parton de nia vivo, ĉar kun la rapida disvolviĝo de scienco kaj tekniko aperas multaj sciindaĵoj.

Laŭ la ĉina leĝo, virinoj emeritiĝas en aĝo de 50 kaj viroj en aĝo de 60 jaroj, kaj kun la pliboniĝantaj vivkondiĉoj homoj havas pli longan vivon. Laŭ statistiko, nuntempe la meza vivodaŭro de ĉinoj estas ĉirkaŭ 84 jaroj, kaj kutime post emeritiĝo oni havas multe da libera tempo kaj povas fari kion oni volas fari.

Universitato por maljunuloj

Antaŭ pli ol kvardek jaroj, la ĉina registaro donis grandan atenton al la emeritoj, kiuj, kvankam korpe maljunaj, tamen ankoraŭ havas la kapablon kontribuadi precipe ĉe sia familio. Finance subtenate de la centra registaro, preskaŭ en ĉiuj ĉinaj urboj estas konstruitaj lernejoj por emeritoj, nomataj „Pormaljunula Universitato”.

Por garantii la sekurecon de la lernantoj, la universitatoj estis konstruataj kiel infanĝardenoj. La ŝtuparoj, ekzemple, estas malaltaj kompare kun tiuj de aliaj ordinaraj domoj. Fakte la emerito-lernanto povas senti sin infano en infanĝardeno.

Kursoj post emeritiĝo

Kiel emeritoj pasigas la jarojn post sia emeritiĝo? Oni proponas multajn kursojn en la pormaljunulaj universitatoj, ekzemple pri kuirarto, kantado, dancado, modernaj telefonoj ktp.

La kursoj kostas ĉ. dek eŭrojn en ĉiu semestro, kaj ili estas taŭgaj por emeritoj, kiuj povas libere elekti la ŝatatan kurson.

Xu JINMING
korespondanto de MONATO en Ĉinio

Xu Jinming estas emerita policisto, diplomito en armea universitato. Li laboris kiel tradukisto ĉe El Popola Ĉinio.

Preskaŭ en ĉiuj ĉinaj urboj estas konstruitaj lernejoj por emeritoj, nomataj „Pormaljunula Universitato” Foto: XU JINMING

Post emeritiĝo oni havas multe da libera tempo kaj povas fari kion oni volas fari. Foto: XU JINMING

JAPANIO

Mifepristona Linepharma: novtipa abortigilo

Fine de 2021 la brita farmacia kompanio Linepharma petis de la ministrejo pri sano, laboro kaj bonfarto de Japanio permeson por vendi en Japanio sian abortigan medikamenton aplikeblan per simpla gluto. En la mondo vaste okazas abortigoj per glutebla medikamento. En Japanio, tamen, tiu rimedo ne estas permesata, kaj alia elekto ne ekzistas, krom multekosta kaj danĝera operacio. Se la ĉi-foja peto estos akceptita, tiu brita medikamento fariĝos la unua tiutipa abortigilo en Japanio.

Pago por danĝero?

En Japanio leĝe agnoskitaj ginekologoj rajtas abortigi nur per kirurgia apliko, kaj la leĝo postulas antaŭkonsenton de la edzo. Se la gravedulino ne estas edzino, necesas konsento de la parulo. La operacion ne kovras la publika medicina asekuro. Do gravedulino deziranta aborton devas pagi inter 100 000 kaj 200 000 enojn (inter 1000 kaj 2000 eŭrojn).

Krome, ĝenerale okazas „skrapado”: oni „elrastas” la uteran enhavaĵon per metalaj iloj, kio povas eventuale vundi aŭ trapiki la uteron. La Monda Organizaĵo pri Sano (MOS) avertas pri tio. La ministrejo pri bonfarto postulas, ke la Asocio de Japanaj Ginekologoj enkonduku „sorbadon” (ensorbadon de la utera enhavo per molaj tubaj instrumentoj), sed plej multaj ginekologoj ne sekvas la direktivon.

Kontraŭ „malriĉa” abortigo?

Rilate la enkondukon de la brita abortigilo, en novembro de 2021 la Asocio de Japanaj Ginekologoj petis de la ministrejo pri bonfarto, ke la abortigo estu traktata same kiel ordinaraj operacioj. Konkrete, tiu asocio postulas, ke nur leĝe agnoskitaj ginekologoj rajtu aĉeti, preskribi kaj apliki la abortigilon. Laŭ la asocio, ginekologoj konservu ĝin en la propraj hospitaloj aŭ kuracejoj, devigu la gravedulinon preni ĝin en ilia ĉeesto kaj enhospitaligu ŝin por ekzamenoj kaj aldonaj flegoj. Plie la asocio petas, ke la prezo de tia abortigo estu egala al la prezo de operacio. Se estos tiel, la volo de malriĉa virino pri abortigo tute ne realiĝos.

Dume, laŭ datumoj de MOS, tiaj abortigiloj estas agnoskitaj en pli ol 65 landoj, kaj la averaĝa prezo estas 740 enoj (ĉirkaŭ 7,4 eŭroj). MOS admonas, ke la publika medicina asekuro devas inkluzivi la homfaratan abortigon, por protekti virinojn kaj ginekologojn kontraŭ diskriminacio kaj antaŭjuĝo. En ĉirkaŭ 30 landoj abortigo estas objekto de publika financa subteno.

En plej multaj landoj gravedulino rajtas apliki al si abortigilon hejme. La Tutmonda Asocio de Ginekologoj rekomendas ankaŭ ekzamenon kaj preskribon per Interreto.

Kvazaŭ puno

Celante plibonigon de rimedoj rilataj al abortigo en Japanio, la civitana organizaĵo nomata Safe Abortion Japan Project komencis interrete kolekti subskribojn por subteni la novtipan abortigilon kaj ĝian malmultekostan traktadon. De septembro ĝis decembro 2021 tiu movado akiris pli ol 43 000 subskribintojn. La organizaĵo plendis antaŭ la ministrejo pri bonfarto rilate al la nuna situacio: multekosta abortigo, devigo pri konsento de la patro de la feto, vaste okazanta „skrapado” ktp. S-ino Enmi Sakiko, ginekologo kaj reprezentanto de tiu organizaĵo, asertas: „Nuntempa abortigo en Japanio estas tro granda financa, mensa kaj fizika ŝarĝo. Tio estas kvazaŭ puno por virinoj. Ili povu elekti trankviligan kaj sekuran rimedon.”

Sociaj antaŭjuĝoj

Kial en Japanio sekura kaj malmultekosta abortigo ne disvastiĝis ĝis nun? Unu el la kialoj ŝajnas esti, ke kaj en la parlamento kaj en kuracistaj organizaĵoj troviĝas malmultaj virinoj. Ĉar diskutejojn ĉefe okupas viroj, kiuj mem ne gravediĝas, oni nek pripensas nek pridiskutas, ĉu japanmaniera abortigo estas danĝera aŭ sekura, ĉu ĝi estas multekosta aŭ malmultekosta.

Japanaj viroj ĝenerale emas rigardi virinon ne-vole gravediĝintan (kaj kun volo aborti) kiel „malĉastulinon”. Aliflanke, viro gravediginta sian parulinon estas nek persekutata nek punata de la socio.

Estas preferinde, ke virinoj okupu pli multe da seĝoj en gravaj decidejoj. Tio estas la bona vojo, por ke japaninoj mem protektu sian korpon, eĉ se la paŝo ŝajnas esti ĉirkaŭvojo.

OKUMURA Juka

Japanio

Okumura Juka naskiĝis en 1971, loĝas en Hokajdo ekde 1994, eklernis Esperanton en studenteco en 1995, fake studis arbaro-ekologion kaj nun estas terkulturisto.

ALBANIO

Plej longa kabloglisejo en Balkanio

Nadir Abdiu estas junulo el Petrela, vilaĝo sude de Tirano. Je 15 km for staras antikva kastelo, ĉirkaŭata de verdaĵoj, olivarbaj montetoj kaj la bela rivero Erzen. Antaŭ kvar jaroj Nadir ekinteresiĝis pri kabloglisado, sporto disvastiĝinta jam monde. „Kial mi ne starigu similan kabloglisilon en mia vilaĝo, ekde la monteto alta pli ol 500 m ĝis la riverbordo de Erzen, je distanco de 1250 m?”, li pensis. Tio signifus, ke ĝi estus la plej longa en Balkanio kaj inter la 10 plej longaj en Eŭropo.

La ideo estis alloga, ĉar per tio la homoj povus pli frekventi ne nur la kastelon, sed ankaŭ la vilaĝon mem. Ne laste tio helpus ankaŭ por protekti la medion, ĉar kabloglisejo ja ne bezonas uzon de ia ajn energio. La inĝeniero-meĥanikisto Marenglen helpis Nadiron per projekto kaj ĉio rilate la sekurecon. Oni esploris eblojn por aĉeti la kablon necesan eksterlande, kaj fine antaŭ nelonge la sportilo estis pretpreta. Tuj ĝin frekventis centoj da homoj ĉiutage, eĉ eksterlandaj turistoj. TV SCAN Albania reklamis ĝin per speciala elsendo, direktita de la simpatianta ĵurnalistino Jenida Vladi.

Nadir fiere parolas pri sia sukceso kun la ĵurnalistino Jenida Vladi. Foto: JENIDA VLADI

Preta por la salto! Foto: JENIDA VLADI

Bardhyl SELIMI
korespondanto de MONATO en Albanio

Eseoj

ARMIL-ŜAKRADO

Ĉu Meksiko kaj Usono devas kunlabori?

En aŭgusto de 2021 la meksika registaro iniciatis civilan proceson antaŭ federacia kortumo de Usono kontraŭ 11 entreprenoj produktantaj kaj vendantaj armilojn en Meksiko. La kialo: la komercaj praktikoj de tiuj entreprenoj estas konsiderataj kiel neglektemaj kaj kontraŭleĝaj. Malgraŭ tio, ke laŭ kelkaj analizoj ĉi tiu „ne antaŭe spertita” proceso ne havos juran konsekvencon, tamen ja la proceso mem povas esti utila: ĝi metis la temon pri armiloj en la fokuson de la publika debato en ambaŭ landoj kaj certe levos plurajn demandojn. Dume ĉi tie ni fokusiĝu pri la respondo al tiu pri la dulanda kunlaboro en la batalo kontraŭ armil-ŝakrado. Al ĝi mi proponas du respondojn.

Ne ni respondecas

Por paroli pri la kialo ne kunlabori oni povas mencii la opiniojn, okaze de la proceso, de usona ĵurnalisto el konservativa komunikilo Bearing Arms, kiu cetere estas parto de pli granda movado por defendi la rajton de usonaj civitanoj porti armilojn. En sia artikolo li diras, ke nek fabrikistoj, nek vendistoj respondecas pri tio, ke krimaj organizaĵoj aĉetas iliajn armilojn. De la momento, kiam ili principe ne kontraŭleĝe vendas la armilojn en la usona teritorio, ilia ago ne difinas, kion la aĉetintoj faros per ili. Por li, la problemo estas korupto, kaj li memorigas, ke Meksiko havas longan historion tiurilate.

Li asertas ankaŭ, ke la meksika registaro volas kulpigi Usonon pri siaj propraj problemoj. Li diras, ke la meksikaj aŭtoritatoj ne volas agnoski, ke ekzistas sistemaj problemoj enlande, kiuj helpis la kreskadon de perforto. Verŝajne la ĵurnalisto referencas ĉi tie ne nur korupton, sed aliajn sociajn problemojn, kiuj enradikiĝis en Meksiko.

Ĉefe usonaj armiloj

Aliflanke, por paroli pri la jesoj al tiu kunlaboro, oni unue menciu la datumojn donitajn de la meksika registaro pere de la proceso-dokumentaro. Oni scias, ke armiloj venantaj de Usono al Meksiko kaŭzas perforton en Meksiko. El la armiloj tie uzataj de krimuloj inter 70 kaj 90 % venas de Usono laŭ oficialaj datumoj. Dum la lastaj jaroj perforto estas parto de la ĉiutaga vivo por milionoj da meksikanoj, kiuj suferas pro la tiel nomata „milito kontraŭ drogŝakrado”.

Dulanda problemo

Due, oni parolu pri la ligo inter konsumado de drogoj kaj ŝakrado de armiloj. Estas fakto, ke ekzistas krimaj organizaĵoj en Meksiko, kiuj vendas drogojn. La fakto, ke ili akiras pli bonajn armilojn, faciligas la ŝakradon de tiuj drogoj al Usono, kiu estas unu el iliaj plej grandaj konsumantoj. Vole-nevole tiu ligo montriĝas esti forta dulanda kaj internacia problemo.

Mia konkludo estas, ke, malgraŭ la malbona takso de kelkaj analizoj pri la sukceso de la proceso, tiu okazo jam povas levi plurajn demandojn rilate al la necesa kunlaboro inter najbaraj landoj pro ilia respondeco. Kunlaboro evidentiĝas esti ege necesa, ĉefe kiam okazaĵo kiel pandemio montris jam al ni ĉiuj, ke ni bezonas pensi grupnivele kaj ne individu-nivele por transvivi eventojn, kiuj riskas la vivon de niaj komunumoj.

David LÓPEZ-RUEDA

Meksiko

David López-Rueda estas lingvo-instruisto kaj tradukisto loĝanta en la nord-orienta parto de Meksiko.

FILMO

Pri la brazila ekstremdekstrularo

Alô! Tudo bem? estas dokumenta filmo reĝisorita de Hélios Molina. Li naskiĝis en Francio, sed lia hispana familia nomo devenas de liaj ekzilitaj gepatroj. Ankaŭ la geavoj suferis dum la hispana milito kaj la tiea diktaturo. Parte pro tiu persona historio, Molina malamas faŝismon kaj tre atentas la zorgigan kreskon de la ekstrema dekstrularo en multaj mondopartoj, inkluzive de Brazilo.

Tiel komenciĝas la filmo, klarigante la kontraŭfaŝisman lukton en Hispanio antaŭ 85 jaroj. Poste Molina prezentas siajn ligojn kun Brazilo, ĉefe pere de artistoj, kiujn li ekkonis en Parizo. Molina loĝas nun en Barcelono, kaj la unua intervjuito estas ĝuste universitata profesoro pri la historio de Ameriko en la kataluna ĉefurbo. Tiu rakontas, ke la latin-amerikaj diktaturoj kutimis preni kiel modelojn tiujn eŭropajn, nome Hispanion, Portugalion, Italion aŭ Germanion. En ili ofte ĉefrolis naciismo, la armeo kaj la eklezio. Ne hazarde, la nuna brazila registaro estas subtenata de la granda kapitalo, la armeo kaj la evangeliaj religiuloj.

Iom da optimismo

Kvardeko da muzikistoj, fotistoj, dezajnistoj kaj aliaj artistoj el Rio de Janeiro kuraĝas paroli antaŭ la kamerao pri tio, kiom ŝanĝiĝis la brazila demokratio en nur kelkaj jaroj. Je la fino aperas iom da optimismo rilate la nunan kulturan kaj socian rezistadon, sed ankaŭ pri la estonteco de la lando.

Kaj la fotografio kaj la muziko estas eksterordinaraj, tiel ke malgraŭ la malfacile pritraktebla temo oni sukcesas ĝui la filmon. La plejparto el la homoj parolas portugale, kelkaj hispane kaj aliaj france. Eblis spekti la tuton kun hispanaj subtekstoj tre bone faritaj en pasintnovembra evento en la Universitato de Barcelono. Post la projekciado okazis debato kun Hélios Molina, sed ankaŭ kun Jean Wyllys, brazila eksdeputito, kiu ekziliĝis, unue en Bostono kaj poste en Barcelono. Wyllys aldonis interesajn detalojn. Interalie li rakontis, ke li prenis la decidon forlasi sian landon, post kiam kolegino lia estis murdita.

Struktura rasismo

De pluraj jaroj oni minacis lin pro tio, ke li estas maldekstrulo sed ankaŭ samseksemulo. Kaj ŝajnas, ke la agado kontraŭ samseksemuloj estas unu el la ĉefaj komunaj trajtoj de la nova ekstremdekstrularo, ankaŭ en aliaj landoj. En Brazilo same gravas la struktura rasismo kontraŭ nigruloj kaj indiĝenoj, sed ankaŭ kontraŭfeminismaj sentoj ene de socio ĉiam pli konservema.

La filmo premieris en Brazilo okaze de la festivalo MIMO, spite al tio, ke la direktorino de tiu festivalo ricevis klaran mesaĝon de la entrepreno Petrogras pri tio, ke ili ne ŝatas la filmon. Petrogras estas unu el la ĉefaj monsubtenantoj de tiu festivalo, kaj ne klaras, ĉu ĝi daŭre restos tia.

Resume, tute spektinda dokumenta filmo por kompreni, kiel funkcias la nuna brazila politiko kaj kiel la ŝanĝoj okazintaj lastatempe tie povus ripetiĝi aliloke. Anekdote, la filmreĝisoro junaĝe eklernis Esperanton kaj daŭre simpatias al ĝi.

Xavi ALCALDE
korespondanto de MONATO en Barcelono

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Scienco

NEDERLANDO

Lejdeno: eŭropa ĉefurbo de scienco

En 2022 Lejdeno estas la eŭropa ĉefurbo de scienco. Somere okazos Euro Science Open Forum (ESOF; Eŭropa Scienca Nefermita Forumo), la plej granda interfaka scienca kongreso de Eŭropo. Pasintjare ĝi okazis en Triesto (Italio). Krom tio, dum la tuta jaro, okazas programo por vasta publiko, kies devizo estas „Ĉiun tagon iomete pli saĝa” (do ĉiutage okazas iu programero), celita al la lejdenaj kvartaloj, per festivaloj, ekspozicioj, eksperimentoj, artaj kaj kulturaj eventoj, inkluzive serion da senpagaj prelegoj kadre de la Regna Muzeo de Antikvaĵoj.

Tion, ke Lejdeno fariĝis eŭropa ĉefurbo de scienco, oni ŝuldas interalie al la ĉeesto de la lejdena universitato, fondita en 1575 de Willem van Oranje (Vilhelmo de Oranĝio) kiel donaco al la urbo pro la rezisto de la lokaj civitanoj dum la sieĝo fare de la hispanoj. La fondo de la universitato celis precipe la klerigadon de pastoroj (per protestanta, kalvinisma teologio) kaj de registoj kaj lokaj kaj naciaj. La instrua lingvo estis la latina, samkiel ĉie en Eŭropo tiutempe. La grandaj fakultatoj estis tiuj pri teologio, juro kaj medicino: apud ili, estis ankaŭ filozofio, literaturo, matematiko kaj la tiel nomataj sep liberaj artoj (gramatiko, dialektiko, retoriko, aritmetiko, geometrio, muziko kaj astronomio).

Skermo

Ĉar matematiko estis grava por skermaj movoj, oni aldonis lernejon pri skermado: ekzemple skermomajstro Ludolf van Ceulen kalkulis la nombron pio ĝis 35 decimaloj. El la lernejo pri skermado estiĝis lernejo de inĝenieroj, ja uzanta la popolan lingvon, celanta al militado (paftekniko kaj konstruado de fortikaĵoj). Laste, sed ne balaste, estu menciita Hortus Botanicus (botanika ĝardeno) datiĝanta de la jaro 1590: temas pri la plej malnova en Nederlando. Tie Carolus Clusius kultivis la unuan grandan kolekton de tulipoj en Eŭropo.

Eminentaj scienculoj

El la tuta malnova kontinento oni altiris scienculojn eminentajn, kia estis Josephus Justus Scaliger el Francio. Multaj studentoj atingis la universitaton, ankaŭ por studi kun profesoroj kiel Hugo Grotius (kiu publikigis pri mara juro, milito kaj paco), Snellius (astronomio) kaj, pli malfrue, Boerhaave (konata, ekzemple, pro sia noveca instruado al studentoj, plenumata ĉe pacientoj en 12 litoj, ene de noveca kliniko de li malfermita). Lejdeno ekhavis la unuan laboratorion pri malaltaj temperaturoj: en ĝi Kamerlingh Onnes atingis temperaturon de nur unu grado super la absoluta nulpunkto kaj tial ricevis la Nobel-premion pri fiziko en 1913. Ankaŭ Jan Hendrik Oort eklaboris ĉe la universitato, same kiel ĉe la lejdena observatorio (laŭ li estas nomita la nubo de Oort, kie originas kometoj).

Muzeoj

En Lejdeno troviĝas jenaj gravaj fakaj muzeoj: Naturalis Biodiversity Center (nacia naturhistoria muzeo), en kiu videblas la skeleto de iu Tyrannosaurus Rex; RMO (Regna muzeo de antikvaĵoj), enhavanta unu el la plej grandaj kaj plej kompletaj kolektoj de antikva egipta arto en la mondo (en la centra halo oni rekonstruis la Taffeh-templon, 2000-jaraĝan preskaŭ kompletan antikvan egiptan templon); la Regna muzeo de etnologio, inaŭgurita en 1837 de la germana kuracisto Philipp Franz von Siebold, kiu antaŭe deĵoris por la nederlanda ŝtato sur la insulo Deŝimo en Japanio, danke al granda parto de lia kolekto pri japanaĵoj; alia parto estas en la Siboldhuis (domo de Sibold), nomata ankaŭ Japana Muzeo en Lejdeno; plantoj el Japanio kaj Ĉinio, ĝis tiam nekonataj, venis en Hortus Botanicus.

Rilate aeronaŭtikon troviĝas en Lejdeno parto de EADS Space, antaŭe nomata Dutch Space, kiu pli frue estis parto de Fokker kaj rilate farmacion Janssen Vaccines (antaŭe Crucell; ties kovim-vakcino estas vektor-tipa) kaj Janssen Biologics (antaŭe Centocor). Ambaŭ ekde 2020 estas partoj de Janssen Pharmaceutical Companies of Johnson & Johnson.

Kees NEEFT

Nederlando

FRANCIO/KUBO

Kontraŭ meningito kaj pneŭmonito

Per donaco de 45 milionoj da eŭroj, Francio apogos Kubon kun la celo ampleksigi la produktokapablon de vakcinoj kontraŭ meningito kaj pneŭmonito. Tiun financadon ricevos la loka Vakcin-Instituto Finlay (Instituto Finlay de Vacunas, IFV): ĝi daŭros tri jarojn kaj ebligos ekipi kaj rearanĝii fabrikojn por produkti vakcinojn.

Ambasadoro

La franca ambasadoro en Kubo, Patrice Paoli, emfazis, ke tiu kunlaborado estas prioritato por lia lando rilate al kunlaborprojektoj kun Kubo en la sansektoro kaj konstituas decidan paŝon antaŭen. La unuaj elspezoj okazis en la kvara trimestro de 2021. Paoli rimarkigis, ke IFV estas la kuba referenc-aganto en la produktado de vakcinoj favore ne nur al la landa loĝantaro, sed ankaŭ al tiu de evolulandoj.

Dankemo

Doktoro Vicente Vérez Bencomo, direktoro de IFV, dankeme certigis, ke tiu ĉi komuna tasko inter la du landoj garantios gravan sciencan kaj bioteknikan kunlaboron dum kelkaj jaroj. Li cetere memorigis, ke la antaŭan jaron la Franca Agentejo por Disvolvado subtenis per 5,3 milionoj da eŭroj la kuban batalon kontraŭ la kovima pandemio. Bencomo aldonis, ke lokaj kombinitaj vakcinoj estas jam vaste uzataj ĉe etaj infanoj por venki bakteriajn meningiton kaj pneŭmoniton. Li substrekis, ke la unua el tiaj kubaj vakcinoj estis tiu kontraŭ duatipa Haemophilus influenzae kaj estis tute sinteza. IFV ja akumulis ampleksan sperton pri kombinitaj vakcinoj, uzataj jam de multaj jaroj ĉe la infana loĝantaro.

Juan Carlos MONTERO MEDINA
korespondanto de MONATO en Kubo

Juan Carlos Montero Medina estas kuba emerita kontisto. Li naskiĝis en 1957 kaj loĝas en Havano.

ABELBREDADO

Virabela lakto kontraŭ malsanoj

La plimulto de la homoj konas nur bazajn abelproduktojn: tiuj estas mielo kiel nutraĵo, medikamento kaj dolĉigilo samtempe, plie abelvakso, propoliso, reĝa ĵeleo, abelveneno (apitoksino), eventuale ankaŭ abelpano (fermentinta poleno). Ne multaj scias, ke el abelujo eblas akiri bonegan virabelan lakton. Kio estas virabela lakto kaj kial ĝi havas sanigan efikon?

Hazarda malkovro

La historio de virabela lakto komenciĝis en la 1980aj jaroj en Rumanio. Abelbredisto Nicolae Ilieșu volis elĵeti nebezonatajn, senutilajn virabelajn larvojn el siaj abelujoj. Ĉar lia najbaro bredis relative grandan aron da kortaj birdoj, li sekrete komencis ĵeti virabelajn larvojn al la kortobirdaro. Post mallonga tempo kun granda surprizo li konstatis, ke la najbara kortobirdaro rapide kreskas, fortiĝas kaj ekhavas tre rapide novajn idojn.

Rumanaj sciencistoj konstatis, ke virabelaj larvoj enhavas grandegan kvanton da hormonoj kaj, kiel sola abela produkto, ankaŭ vitaminon B12, nomatan ankaŭ kobalamino. Finfine sciencistoj faris el virabelaj larvoj la nutran suplementon Apilarnil. Tio ĉi estas kunfando de la latinaj kaj rumanaj vortoj api (latine apis, abelo) lar (latine larva, larvo) plus n (Nicolae) kaj il (Ilieșu).

Virabela lakto

Virabela lakto, en fakaj abelistaj kaj sciencaj rondoj nomata virabela homogenaĵo (angle drone brood homogenate), estas glueca likvaĵo kun flaveta koloro kaj agrabla odoro. Ĝi estas la kompleta enhavo de abela ĉelo, kie vivis virabela larvo ĝis la sepa tago. La informo pri la sepa tago ne estas hazarde aldonita, ĉar tiam la virabela larvo havas la plej altan nombron da seksaj ĉeloj kaj tiel la plej grandan kvanton da energio kaj informoj.

Virabela lakto enhavas proteinojn, lipidojn, grasajn acidojn, sakaridojn, vitaminojn (A, B, E kaj D) kaj mineralojn. Krome, se ĉi tiuj substancoj estas amasigitaj en la komenca evolu-stadio de larvo, ili estas riĉa fonto de seksaj hormonoj (testosterono, progesterono kaj oestradiolo).

Seksa vivoforto

Virabela lakto utilas kiel subtena terapio ĉe diversaj malsanoj. Iuj sciencaj fontoj eĉ parolas pri pli ol 25 farmakologie gravaj ecoj de ĉi tiu abela produkto. Ĝi estas plejparte uzata kiel preventilo por diversaj malsanoj ligitaj al laceco, depresio, streso, elĉerpiĝo, tiroidito, stomakaj problemoj, haŭtaj malsanoj, sed ankaŭ por prostato, seksa potenco aŭ malfekundeco ktp.

Laŭ esploristoj virabela lakto havas ankaŭ grandan kapablon subteni plian produktadon de virseksaj hormonoj, t.e. ĝi kapablas plialtigi la aktivecon de spermatozooj, plibonigante ilian strukturon kaj kvaliton, samkiel onian seksan vivoforton.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Li esperantistiĝis kiel memlernanto en 2010.

Libroj

Lernu e-legante, ne ege lante!

Nova riĉe ilustrita eldono kun 175 paĝoj de Flandra Esperanto-Ligo Lerni e-legante. Ŝtupoj al pli riĉa vortprovizo sub la redakto de Petro Desmet' estas bibliofilaĵo, kiu devas troviĝi en la manoj de ĉiu esperantisto. Jes, en la manoj, ne simple sur la librobreto. Mia konsilo estas: legu, relegu, faru ekzercojn, respondu demandojn kaj ofte revenu al tiu libro. Tiamaniere vi lernos multajn novajn vortojn kaj firmigos kaj profundigos vian vortoscion. Supreniri la altan ŝtuparon de la lingva scio per antaŭstrukturitaj paŝoj sub la gvido de Petro Desmet' estas akrobataĵo. La libro estas tiel vortoriĉa, ke ĝia tro rapida legado povus kapdolorigi ne nur komencanton. Tamen atenta leganto kapablos trairi la lernovojon kun unu el siaj du manoj en la poŝo.

Promeni en la riĉa mondo, kaj tipe esperanta mondo, kune kun la aŭtoro estas ĝuinda kaj rekomendinda agado, same kiel antaŭaj Promenoj en Edeno.

Kun 36 ĉapitroj, laŭ plej diversaj temoj, kun entute pli ol 1400 utilaj vortoj, la libro celas vastigi kaj riĉigi la vortotrezoron de progresantoj. Ideala leganto de la libro devus havi bazajn konojn pri la gramatiko de Esperanto kaj scipovi uzi PIV-on, al kiu la aŭtoro ofte referencas.

Ĉe la fino de ĉiu ĉapitro aperas aldonaj informoj: taskoj kaj ekzercoj. La taskoj sugestas liberan elsaltadon el la kursaj tekstoj kaj instigas al seriozaj konversacioj, se oni uzas la libron en grupo. La lernantoj mem devas serĉi rilatojn inter temoj kaj konceptoj kaj trovi manieron enmemorigi la riĉan vorttrezoron.

Kunteksta priskribo

La libro indikas la plej bonan manieron de lernado de vortoj: en kunteksto. La aŭtoro bonege konscias, ke izolita scio estas tre malfacile memorebla. La struktura prezento de vortoj en kunteksto laŭteme ebligas asociadon kaj sekve pli facilan lernadon kaj enmemorigadon de i.a. homaj korpopartoj, vestaĵoj, bestetoj aŭ informoj pri biciklo.

En ĉiu elementa lernolibro aperas vortoj rilataj al homa korpo, sed ĉiam nur en limigita kvanto, kaj plej ofte nur por la ĉefaj partoj. Estas tamen utile kaj fojfoje necese koni ankaŭ malpli gravajn korpajn partojn kaj partetojn. Eĉ se oni ne ofte uzas tiajn vortojn, oni facile trovos ilin en la koncerna ĉapitro. „Tenaro” rilatas al mano, „instepo” al piedo ... se vi ne scias, pri kio temas, tiam sciu, ke la libro instruos vin!

Arto de kunmetado

La libro prezentas senlimajn eblojn de kunmetado de simplaj radikoj. Tiel, ekzemple, ĉirkaŭ la radiko „tub” la libro liveras, tute dissemitaj, dudek kunmetaĵojn: ekde tubformaj floroj ĝis klasika aertubo, kaj ekde parenca bicikla framtubo ĝis la en PIV tre neglektita tub(et)o: „pakaĵo el mola metalo aŭ plasto, kiu eligas sian enhavon per delikata fingropremo”, kiu uziĝas por pomadotubeto, farbotubeto kaj ankaŭ por ŝucirpremtubeto. Ĉe tiu lasta estas ankaŭ klare menciite, ke plej ofte ne necesas tiom longigi la nomon, sed ke, en taŭga kunteksto eĉ la simpla vorto „ciro” (apud ŝuciro, ŝucirtubeto ktp) estas taŭga, klare komprenebla kaj uzata. Eĉ aperas, kiel tubo, la tentubo de polvosuĉilo. Malgraŭ la ofta uzado de nia polvosuĉilo, malfacilas tuj havi la vorton pretan por ĉiuj partoj.

Tiu riĉeco de kunmetaĵoj estas komprenebla, ĉar ĝi venas el la plumo de aŭtoro, kiu jam de pli ol okdek jaroj uzas la lingvon kiel familian.

La scienca mondo

La libro ne limigas sin al ĉiutagaĵoj, sed montras klare, ke ankaŭ scienco kaj tekniko povas esprimiĝi en ĝi, eĉ en relative etaj detaletoj. Legu la ĉapitron pri kokinoj kaj la, laŭ ofte uzata difino en krucvortenigmoj, produkto de la kokino. (Ne tro cerbumu: ovo!). La aŭtoro ne hezitas averti, ke ne necesas honti, se oni ne detale komprenas sciencajn difinojn kaj priskribojn, ĉar tio eblas nur, se oni serioze studis la koncernan fakon.

Lokado en instrua serio

La libro mencias ankaŭ la antaŭulojn, de antaŭ ĝuste cent jaroj (Dietterle), de antaŭ kvindeko da jaroj (Němec) kaj montras la vojon al la plej gravaj konsultverkoj. Tiel ĝi ĉiam indikas, ĉu en PIV troviĝas bildoj, kiuj liveras aldonajn vortojn, kaj ankaŭ, ĉe kiu vorto oni rigardu en PIV, ĉar, ekzemple, la bildo pri la sanga sistemo de la homo en PIV estas trovebla ĉe la vorto „cirkuli” (sangocirkulado), kaj ĉe tiu PIV-a bildo troviĝas multaj nomoj de partetoj de tiu sangosistemo. Ne ĉiuj tiuj vortoj aperas en la libro.

Ĉiuj, kiuj strebas akiron de pli profunda kono de Esperanto kaj volas uzi la lingvon pli flue kaj elokvente, trovos en tiu ĉi libro sufiĉe da materialo por altnivela, varivorta kaj eleganta esprimado.

Jolanta VAN HOLSTEIN

Petro Desmet': Lerni e-legante. Ŝtupoj al pli vasta vortprovizo. Eld. FEL, Antverpeno, 2021. 172 paĝoj, glubindita. ISBN 978-9077-06674-4.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Vaporpunka aventuro subtera

Ĵurnalistoj kelkfoje asertas, ke scienco kaj teknologio progresas pli kaj pli rapide, fojfoje aplikante la ĝenerale misuzatan vorton eksponenciale, sed oni ne devas multe legi pri la historio de scienco por konstati, ke tiel ne estas. Al mi ŝajnas, ke malmulto interesa okazis post 1960, almenaŭ kompare kun la novaĵoj de la antaŭaj cent jaroj. Jes, la komputiloj iĝis pli potencaj, sed tio estas afero nur de kvanto, ne de kvalito. La baza teorio de komputado establiĝis antaŭ 1960, kaj la programlingvo FORTRAN, ankoraŭ iomete uzata eĉ hodiaŭ, aperis jam en 1957.

Se mi devus elekti periodon de cent jaroj, en kiu scienco kaj teknologio plej progresis, verŝajne mi elektus la periodon 1860-1959. Pripensu, kio okazis ĉirkaŭ la fino de tiu periodo. En 1957 Sputnik 1 orbitis la Teron, kaj en oktobro 1959 Luna 3 resendis la unuajn fotojn de la fora flanko de la Luno. Dum la 1950aj jaroj oni malkovris ankaŭ la strukturon de DNA kaj kreis la unuajn praktike uzeblajn transistorojn. Kaj pripensu, kio okazis ĉirkaŭ la komenco de tiu periodo. En 1859 Darvino aperigis sian teorion de evoluo per natura selektado, kaj en 1861 Pasteŭro sian malkovron, ke mikroboj kaŭzas malsanojn. En 1864 Maksvelo anoncis, ke lumo estas elektromagneta fenomeno, kaj en 1869 Mendelevo kreis sian periodan tabelon de la elementoj. Jen vere bazaj aferoj: malfacile estas eĉ imagi la pensmanieron de la homoj, kiuj ne sciis ilin. Oni povas do argumenti, almenaŭ por la celoj de trinkeja debato, ke preskaŭ la tuta scienca progreso de la homaro okazis en la jarcento de 1860 ĝis 1959.

Heroa jarcento

Jules Verne [ĵil vern] (1828-1905) verkis siajn „eksterordinarajn vojaĝojn” ĝuste en la komenco de tiu heroa jarcento. Vojaĝo al la centro de la Tero aperis en 1864. (La esperanta eldono estas traduko de la eldono de 1867, kiu havis du kromajn ĉapitrojn.) Tial la multaj aludoj en la teksto al sciencaj malkovroj kaj teknikaj novaĵoj havas tre specialan guston por moderna leganto.

Kiel la titolo jam malkaŝas, la romano temas pri subtera vojaĝo. Sed kiel oni trovis sian vojon en la mallumaj subteraj tuneloj? Ĉu per la „sekuraj” oleolampoj, inventitaj de la vere ekzistinta Humphry Davy (1778–1829), inventisto kaj ĥemiisto, kiu estas sesfoje menciita en la romano, interalie ĉar li en 1825 vizitis la fikcian heroon de la romano, profesoron Lidenbrock, por diskuti sian teorion, ke la kerno de la tero ne estas likva kaj ĝia varmeco devenas de ĥemiaj reagoj en la krusto (p. 36-37)? Sed ne! Oni kunportis ion multe pli modernan: „Du aparatojn de Ruhmkorff, kiuj, per elektra kurento, donis lumon tre facile kunporteblan, sekuran kaj malpezan.” (p. 66)

La ĵus menciita teorio, atribuita al Davy, gravas por la romano, ĉar la rakontanto, la nevo de la heroo, jene klopodas persvadi la profesoron ne entrepreni sian vojaĝon: „Estas perfekte konfesite, ke la temperaturo pliiĝas ĉirkaŭ unu gradon por sepdek futoj da profundo sub la surfaco de la globo; se la proporcio estas konstanta, ĉar la tera radiuso estas mil kvincent leŭgoj, ekzistas en la centro temperaturo de du milionoj da gradoj.” (p. 35)

Futoj, klaftoj, leŭgoj

La malnovaj unuoj (futoj, klaftoj, leŭgoj, ...) gravas por la etoso, do la tradukinto prave ne konvertis ilin, sed kelkaj kromaj piednotoj estus eble utilaj. Laŭ mia kompreno, Francio uzis metrojn jam en 1864, kvankam ne de longe, sed profesoro Lidenbrock loĝas en Hamburgo. La hamburga futo ampleksis 287 mm, laŭ la germana Vikipedio. Jes, oni vere havis apartan futon por ĉiu parto de Germanio; tial ĉiuj prudentaj homoj bonvenigis la metran sistemon. Ĉar la temperaturo de la terkrusto efektive altiĝas je ĉirkaŭ 25 oC en kilometro, kiam oni malsupreniras en ĝin, eble oni devus el tio konkludi, ke la nevo de Lidenbrock en la cititaj frazoj uzas farenhejtajn gradojn. Ĉu kredinde? Mi ne scias, sed oni ĉiuokaze ne atingus du milionojn da gradoj en la centro. Do ni lasu prefere la kalkulojn.

Ĉar la romanoj de Jules Verne konstante aludis la plej aktualajn aferojn, oni povus supozi, ke ili rapide malaktualiĝas kaj tial malpopulariĝas. Efektive, la vendado de liaj romanoj ja reduktiĝis en la jardekoj post lia morto. Tamen, eble pro la vigla kaj facile legebla stilo, kun mallongaj ĉapitroj kaj abundaj dialogoj, ili neniam ĉesis vendiĝi, kaj en la 1960aj kaj 70aj jaroj la reputacio de la aŭtoro ĉe kritikistoj eĉ multe kreskis.

Vaporpunko

Kial ĝuste tiam? Ĉu ekzistas ia ligo kun la fino de la „heroa jarcento”, kiel mi ĝin nomis supre? Ĉu la aŭtoroj de sciencfikcio kaj aliaj fantaziemuloj konstatis la malrapidiĝon de scienca progreso kaj sopiris al la bela epoko, en kiu vere gravaj malkovroj alvenis ĉiujare?

Ĝuste tiam, en la 1960aj kaj 1970aj jaroj, aperis la literatura ĝenro „vaporpunko”, en kiu oni imagas la socion, vestostilojn kaj plej imponajn maŝinojn de la 19a jarcento kombinitajn kun pli novaj teknologioj kiel komputiloj, aŭ fantaziaĵojn kiel tempomaŝinoj, tiel farante ian alternativan historion, ian estontecon de la pasinteco. La aŭtoroj de vaporpunko multe inspiriĝis per la romanoj de Jules Verne, kaj ankaŭ ekzemple H. G. Wells (1866-1946).

Tial la romano povas ŝajni pli moderna ol aliaj verkoj de ĝia epoko. Oni sentas kelkfoje, ke oni legas modernan romanon, kiun la aŭtoro lokis en fantazian version de la 19a jarcento, do ian vaporpunkaĵon.

Franceca

La esperanta traduko estas kritikebla: ĝi ŝajnas tre laŭvorta kaj franceca, kaj tial la vortordo kelkfoje impresas malnature. Pasivaj participoj ĉiam finiĝas per -ita, neniam, ŝajne, per -ata. La peza esprimo „koncerne al” ofte ripetiĝas. Oni „marŝas” per floso. Sed nur ĉirkaŭ dekfoje en la 250 paĝoj mi trafis frazon, kiun mi malfacile komprenis, ekzemple: tiam mi estos je la kosto de mia abstinado (p. 28); ĝi ne povis esti pli relativa (p. 32); se vi jam vin timigas, kia estos vi pli malfrue (p. 101); ni ne havis la elekton, kaj nur se oni iris al la centro, kiel ajn malgranda tio estus, ne necesis plendi (p. 132); Ni veturas rapide, kaj se mia takso ne min trompis, ni ne povas surteriĝi malfrue (p. 177); remeti la floson en staton (p. 189). Aliflanke, mi rimarkis neniun tajperaron, kaj nur du superfluajn akuzativojn (p. 25, 225). Do mi ne multe plendas pri la lingvaĵo. Mi ĝuis la legadon kaj rekomendas la libron al ĉiu ŝatanto de distraj romanoj, kaj speciale al interesatoj pri la historio de scienco.

Edmund GRIMLEY EVANS

Jules Verne: Vojaĝo al la centro de la Tero. Tr. Hu Shenghao. Eld. Libera, 2021. 250 paĝoj. ISBN 978-1-257-16166-9.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Arto

REDAKCIE

Artisma redaktoro

Antaŭ nelonge MONATO informis pri la subita forpaso de sia redaktoro de la rubriko „Arto”, Claude Nourmont. Nun ni povas konatigi vin kun la nova redaktoro Aleksej Salomatov, kiu transprenas la stafeton ekde nun.

Aleksej Salomatov naskiĝis en la urbo Satka de la ĉeljabinska regiono de Rusio, studis en Leningrado kaj nun loĝas en Moskvo. Li laboris dum longa tempo en la kampo de internacia turismo kiel fondinto kaj direktoro de la firmao Samiko, kies specialaĵo estis Finnlando kaj skandinaviaj landoj.

Samtempe li ekinteresiĝis pri foto-arto. Okazis kelkaj liaj personaj ekspozicioj en Moskvo kaj Murmansko. Liaj fotoj estas multfoje montritaj en artgalerio en Londono kaj foje en artgalerio en Kioto (Japanio). Fotoj regule estas publikigataj en presitaj kaj retaj gazetoj, inkluzive esperantajn, ekzemple en Juna Amiko, La Ondo de Esperanto kaj MONATO.

Lastatempe Aleksej aktive agas kiel reĝisoro de dokumentaj filmoj. Du liaj plenlongaj filmoj en Esperanto Somero de Sigrid kaj Verda Saliko estis elektitaj partopreni la filmfoiron en la kinofestivalo Visions du Réel en la svisa urbo Nyon. La dua filmo partoprenas ankaŭ en la kinofestivalo Beldocs (Beogrado, Serbio). La plenlonga filmo en la rusa Faina kaj katoj partoprenis en la festivalo Near Nazareth (Israelo), kaj mallonga filmo en la angla Exit to Iceland estis elektita partopreni la filmfoiron en la Festival du court métrage de Clermont-Ferrand (Francio).

La foto estas farita dum la epidemia izolado, kiam barbirejoj estis fermitaj!

MUZIKO

La deka simfonio de Beethoven kompletigita de la artefarita intelekto

Neniu amanto de la klasika muziko, ĉu profesiulo aŭ ĉu diletanto, neos, ke ĉiu el la naŭ simfonioj de Beethoven (1770-1827) neeviteble apartenas al la plej imponaj artaj heredaĵoj postlasitaj al la homaro. Se al li estus permesitaj kelkaj jaroj plu, ni povus aldoni al la listo alian splendan muzikaĵon, ĉar Beethoven prilaboris skizojn de sia deka simfonio.

Antaŭa klopodo

Beethoven komencis labori sur la nova simfonio jam du jarojn antaŭ ol la naŭa simfonio premieris en 1824. La manuskripto kun la skizoj de 250 mezuroj estis malkovrita en 1983, surbaze de kiu la skota muzikologo kaj komponisto Barry Cooper kompletigis la unuan movimenton. Li klopodis speguli la spiriton de Beethoven, sed pro manko de disponebla materialo ne povis progresi preter tiu punkto. La pecon premiere prezentis la London Symphony Orchestra en 1988.

La skipo

La deziro de interesatoj kompletigi la dekan simfonion kulminis okaze de la 250a datreveno de la naskiĝtago de Beethoven en la jaro 2020. Frue en 2019, Matthias Röder, la direktoro de Instituto Karajan en Salzburg, Aŭstrio, instigis projekton plenumi la taskon helpe de la artefarita intelekto (AI). Formiĝis skipo konsistanta el muzikologoj, muzikistoj kaj komputilaj sciencistoj subegide de Beethovenhaus. La teamon de la AI-teknologio gvidis Ahmed Elgammal, profesoro ĉe la fako de komputila scienco, Universitato Rutgers, Usono, kaj muzikaj konsilantoj inkluzivis la aŭstran komponiston Walter Werzowa, la britan komponiston kaj fakulon pri muzika komputado Mark Gotham kaj la muzikologon kaj pianiston Robert Levin de Universitato Harvard.

Procedo

La procedo kompletigi la dekan simfonion komenciĝis per la tradukado de la fragmentaj skizoj lasitaj de Beethoven en la muzikan lingvon MIDI (Musical Instrument Digital Interface), kiu estis siavice kopiita en la sistemon de AI. Sed ĉar la partituraj elementoj ricevitaj de AI estis tro malmultaj por fidele kompletigi laŭ la stilo de Beethoven pecon kun la mankantaj movimentoj, AI devis lerni la kreivan procezon de la komponisto revizitante liajn antaŭajn muzikaĵojn. AI analizis kiamaniere muzikaj motivoj konstruis la naŭ simfoniojn kaj sugestis metodojn kaj variaciojn konformajn al la nova simfonio. La lasta stadio estis konstati, ke aŭskultantaro da profesiuloj ne povas determini kie la frazoj de Beethoven finiĝas kaj kie la AI-komponaĵo komenciĝas.

Post 18-monata ŝvitado, al la internacia teamo prosperis fini la projekton. Meze de scivolemo kaj antaŭĝuo la deka simfonio de Beethoven kompletigita de AI premieris fare de Beethoven Orchester Bonn la 9an de oktobro 2021 en Bonn, la naskiĝurbo de la komponisto.

Reagoj

„Iuj diros, ke la artoj devas esti ekster la limoj de AI, kaj ke AI ne havas kvalifikon ripeti la kreivan procezon de homoj,” diris Elgammal antaŭ la prezentado, „tamen se paroli pri la artoj, mi rigardas AI ne kiel anstataŭaĵon sed kiel rimedon, kiu malfermas pordojn al artistoj por esprimi sin en novaj manieroj.”

Ne ĉiuj reagoj favoris la aŭdacan prodaĵon. La brita muzika publicisto Norman Lebrecht kritikis, „Al la verkaĵo tute mankas la distinginda stilo de Beethoven, tio estas la sprono al renovigo, kaj ĝi estas naŭze kontraŭbetovena.” Mi same seniluziiĝis aŭskultinte la retan prezentadon de la muzikaĵo, sed emocie inklinas flankeniĝi al la skipo aspirante plian majstraĵon de la muzika sanktulo.

CHO Sung Ho
korespondanto de MONATO en Koreio

Cho Sung Ho estas emerita profesoro pri biologio kaj aktivis en la movado kiel ĉefredaktoro de la gazeto La Espero el Koreio kaj vicprezidanto de Korea Esperanto-Asocio. Li estas aŭtoro de la korelingva libro

Klasika Muziko sur Scenejo.

Paĝo kun notoj de Beethoven por lia planita deka simfonio. © Beethoven House Museum

La deka simfonio estas kompletigita de artefarita intelekto. © Alamy

BOREALOJ

Festivalo de artoj de Skandinavio kaj Baltio

Nekomparebla arta evento pri la kulturoj de malbone konataj landoj de Skandinavio kaj Baltio estis pasintjare la 29a festivalo „Borealoj”. Ĝi naskiĝis en 1992 laŭ iniciato de profesoroj pri la dana kaj norvega lingvoj en la universitato de Caen (Francio). Konstatinte, ke la norda kulturo estas nesufiĉe konata, ili komencis per nur literatura festivalo. Decida jaro estis 1994, kiam aperis la unua disko de la islanda kantistino Björk kaj filmo de Lars von Trier venkis en la kinofestivalo de Cannes (Francio). Tio montris la ekinteresiĝon de francoj pri la nordo. Tiam Jérome Rémy, arkitekto de „Borealoj” komencis rondvojaĝon en la „nordo” kaj konstatis, ke „ne estas hierarkio inter la diversaj artoj; la landoj estas malgrandaj kaj verkistoj ne povas karieri surbaze de nur unu sukcesa romano!”. Baltio aldoniĝis, kiam la tri baltaj landoj (Estonio, Litovio kaj Latvio) eniris Eŭropan Union.

Enfokusigo de unu lando laŭ la jaroj

En 2021 enfokusiĝis Danio. Ne vane la afiŝo montris ruĝan marvirineton, konatan figuron pro la rakonto de Andersen. La ambasadoro de Danio en Francio ĉeestis la unuan tagon. En 2022, por la 30a eldono (de la 10a ĝis la 20a de novembro) elstariĝos Svedio, en 2023 Islando, en 2024 Finnlando. Kroma intereso apud la intervjuoj de verkistoj, estas granda librovendado, ofte en ĉeesto de la tradukistoj kaj verkistoj, kiuj dediĉas siajn verkojn. Amuza estis la dialogo inter Siri Ranva Hjelm Jacobsen, juna verkistino el Feroaj Insuloj, parto de Danio, kaj Jón Kalmann Stefánsson, el Islando. Li estis inter la unuaj, kiuj salutis la talenton de Siri. Interese por ni, kiuj ŝatas lingvojn, estas aŭskulti ne tro konatajn lingvojn kaj provi parte kompreni. Ĉar Danio regas Gronlandon, invititaj estis Kim Leine, Mads Peder Nordbo kaj Mo Malo, danaj aŭtoroj, kies verkoj (parte) temas pri Gronlando.

Plurarta aranĝo

Prezentiĝis ne nur literaturo sed ankaŭ teatro, filmoj, cirko, radio, pupteatro, danco kaj muziko (orkestroj, kantistoj Ljodahått, Bjørn Berge kaj Prudence). En cirka programo miksiĝis amo, humuro, danco kaj cirkaĵoj fare de la franco Victor Cathala kaj finnino Kati Pikkarainen, kiuj kune kreis cirkon Aïtal en 2004. Rolis malnova aŭto Simca 1000, kerno de akrobataĵoj! Al tiuj multfacetaj aranĝoj aldoniĝis pedagogiaj programeroj: prelegoj, jogo, trikado, kuirado, dokumentaj filmoj („Mi abomenas malvarmon” de Stéphane Dugast (2019), aŭ „Savi infanojn” de Charles Lassus (2018) pri la dana operaco por savi 21 000 infanojn inter 1945 kaj 1950, viktimojn de militoj). Eĉ restoracioj sekvas proponante danajn specialaĵojn, ne nur por bankedo sed ankaŭ en ĉiutagaj manĝejoj.

Engaĝiĝo de tuta regiono

Ne nur en la ĉefa urbo Caen sed en la tuta regiono okazis 150 eventoj, en 40 urboj kaj 65 kulturejoj. Sed plej bele estas, ke ne nur kulturaj lokoj, kiel urbaj bibliotekoj, kinejoj aŭ teatroj malfermas siajn pordojn al „Borealoj”, sed ankaŭ lernejoj: bazaj lernejoj, mezgradaj kaj superaj lernejoj de la regiono akceptas la verkistojn aŭ aktorojn, sed ankaŭ la malliberejo! Aranĝitaj estas milhomaj programeroj, sed ankaŭ pli intimaj eroj, kvazaŭ diskutoj ĉe hejma fajro. Kaj por ĉiuj aĝoj: imagu spektaklon-dancadon alireblan al kvarmonataj ĝis kvarjaraj infanoj!

Ne eblas raporti pri ĉiuj programeroj, tro bunta estis la programo. Restas nur la tasko inviti vin al la venontaj „Borealoj” en urbo je du-hora trajnveturado de Parizo, urbo riĉa je historiaj monumentoj kaj historio.

Renée TRIOLLE

Francio

Renée Triolle estas emerita instruistino de la rusa lingvo kaj uzas Esperanton de 1960. Ŝi estas la unua virino iĝinta vicprezidanto de UEA, kiun ŝi reprezentis en Unesko dum 20 jaroj.

Literaturo

ESEO

Poezia provoko

Antaŭ jaroj mi partoprenis kunvenon, kie ĉeestis ankaŭ la brazila profesoro kaj verkisto Geraldo (Gomes dos Santos) Mattos (1931-2014). Mi tiam ne havis okazon konversacii kun li, sed longe poste li kaj mi korespondis perrete. Dumtempe li agis kiel redaktoro de MONATO, kaj li redaktis kelkajn mallongajn skeĉojn miajn pri lokaj stranguloj kaj kuriozaj okazaĵoj en kampara urbeto irlanda. Kiam li eksciis, ke mi dum jaroj loĝis, kaj estis parte edukita, en Portugalio, li ĝentile sendis al mi, por komparo, amason da artikoloj en la portugala, kiujn li publikigis en la brazila gazetaro. La artikoloj estis brile verkitaj: ege humuraj kaj interesaj. Tiun ĝenron de literaturo li nomis per la portugala vorto crônicos.

Sed Mattos ne estis nura verkisto de leĝeraj legaĵoj por la ĝenerala publiko en Brazilo. Li estis tre dokta aŭtoro de seriozaj akademiaj verkoj pri lingvoj kaj literaturo. Krome li estis elstara poeto en Esperanto. Kvankam lia verkaro eminentas en ĉiu ĝenro, li precipe estis majstro de la soneta formo. Eble hodiaŭ la soneto estas rigardata kiel eksmoda ĝenro, sed Mattos igis ĝin freŝa, originala kaj imagplena en tute nova stilo.

Kiel filo de la Nova Mondo, sed ido de portugalaj antaŭuloj, Mattos esploris kaj plene uzis ne nur la rimedojn kaj potencialojn de la esperanta lingvo, sed lian verkaron riĉigis lia vasta erudicio kiel latinisto kaj fakulo pri la literaturo de la Ora Epoko en Portugalio. Li estis konanto, kaj certe estis influata, de la poezio de Luís de Camões, aŭtoro de la nacia epopeo Os Lusíadas, ĉefverko de la klasika literaturo de Portugalio, kaj de kelkaj el la plej belaj sonetoj en tiu lingvo. Aldone, Mattos profitis de la eblo verbigi substantivajn radikojn, ja permesebla en la brazila portugala (sed ne en la klasika portugala), ekzemple la verbo pistolar (pistoli) el la substantivo pistola (pistolo), kaj, multe pli poezie, en Esperanto, ekzemple (en la 134a soneto por Nejma):

ho, kiel bele, kiel amoriĉo
tra spacoj papilias kaj hirundas! ...

En recenzo la skota poeto William Auld skribis, ke Mattos estas poeto, por kiu la soneta formo estas „senfina provoko”. En almenaŭ unu okazo tiu provoko estis vere ekstrema. Ni klarigu:

En sia libro Vivo de Zamenhof, Edmond Privat rakontas, ke la juna Ludoviko sidante kun gimnaziaj kolegoj en la jaro 1878 „aŭdigis sian lingwe universala per ‚himno de frateco’: Malamikete de las nacjes” ktp. Tiu unua provo realigi sian projekton estis pli-malpli komprenebla pro sia relative aposteriora karaktero. Tamen en la jaro 1881 Zamenhof faris novan provon per ŝajne preskaŭ tute apriora – kaj do por hodiaŭaj parolantoj de Esperanto tute nekomprenebla – „Praesperanto”. Geraldo Mattos tre aŭdace akceptis la „provokon” kaj defion por verki soneton en tiu Praesperanto de 1881.

Laŭ Plena Gramatiko de Esperanto „la akcento estas ĉiam sur la antaŭlasta silabo”, sed tio ne kontentigas ĉiujn parolantojn de la lingvo. Iu rusino skribis en esperanta revuo, ke ŝi bedaŭras la mankon en Esperanto de la divers-silaba akcentado de la rusa lingvo. Ŝi diris, ke la konstanta antaŭlasta akcentado sonas monotone. (Kontraŭ tiu aserto oni povus argumenti, ke pro la fakto, ke en poezio estas permesebla la ellaso de la fina -o de substantivo, kaj pro la radika strukturo de la lingvo, iu monotoneco malaperas.) Iuokaze, en la praesperantaj provoj de la jaroj 1878 kaj 1881, Zamenhof ne ĉiam uzis antaŭlastasilaban akcentadon.

La verko Esperanta Antologio – Poemoj 1887-1981 enhavas plurajn poemojn de Geraldo Mattos, inkluzive de unu en Praesperanto de 1881, dediĉita al Juan Régulo Pérez. Ĝia titolo estas Sutte allá, kies signifo ne ŝajnas tre klara: ĉu „Zorge iris”? Supozeble mankas la pronomo li, kaj eble la poemo aludas al Ludoviko Zamenhof. (En diversaj lingvoj, kaj precipe en la latinidaj, la pronomoj ne ĉiam estas esprimataj.)

Kvankam MONATO ne kutimas publikigi poemojn aŭ tradukitajn kontribuaĵojn, mi petas indulgon de la redaktantoj, se mi citas tiun praesperantan poemon de Mattos, kune kun mia ege hezitema eksperimento traduki ĝin, jene:

Sutte allá

Tre madja verb' esté i ĉiu kotto,
a maro e vivor' blessenta uroj,
sej manku fu ple pallo e ple otto,
odassa koj bal urboj e bal guroj ...

Kor no esté prerokoj i forvagoj
di ĉiaj tiskaj maro e arbio,
e na moedo** kreskigé mortagoj
e os mortagoj kreskigé na krio! ...

Ro kojpu palli fej al surda mondo,
dum skribu ra pied' plenanta pondo,
kvul ŝemmo de un dio travuj beje.

Avionage ĉii, ro ne sidu
bal moa roko, sej ro pelle cidu:
faktassa es está pu fakti preje!

Jen mia tre malperfekta provo traduki la poemon en „normalan” Esperanton:

Sutte allá – Li zorge iris

Tre multa vort' estas en ĉiu flanko
al maro kaj vivul' vundanta orelojn,
sed mankis tiu sen parolo kaj sen aŭdo,
aŭdita nur sur l' urboj kaj sur landoj ...

ĉar estas ni rokegoj en forvagoj
– ĉe ĉiaj plaŭdaj maro kaj arbaro,
kaj nia silent'2 kreskigas mortintojn
kaj ankaŭ mortintoj kreskigas nian krion! ...

Li komencis paroli tiel al la surda mondo,
dum skribis lia pied' plenanta respondon,
kiun sun' de unu tago sekigos poste.

Fluginte ĉien, li ne sidis
sur l' muta roko, sed li plue decidis:
farita ankoraŭ estis por fari troe!

Eble legantoj rajtas demandi, kian utilon povas havi tia esploro de fruaj provoj konstrui planlingvon. Mi ofte pensis (kaj mi ne estas la sola simile pensanta), ke verkistoj aŭ tradukantoj de historiaj romanoj aŭ teatraĵoj en Esperanto povus enkonduki kelkajn frazojn en Praesperanto por doni iom da pasintjarcenta etoso al dialogo inter la roluloj. Multaj romanistoj en tiaj okazoj citas vortojn kaj frazojn en fremdaj lingvoj. Kial ne verkistoj en Esperanto?

Certe mia traduka provo estas manka, kaj pro tio mi esperas, ke iu leganto, kiu pli scias ol mi pri esperantologio kaj la literatura historio de la zamenhofa lingvo, povos ion kontribui al nia kompreno de la soneto.

Eĉ sen kompreno de la praesperanta teksto, iu ajn, kiu laŭtlegas ĝin, aprezos ĝian belsonecon. (Zamenhof insistis pri belsoneco ĉe sia lingvo.) Finfine, ŝatantoj de itala opero ĝuas ĝin, eĉ kiam ili ne komprenas la italan lingvon!

1. Alia brazila poeto de aŭstra deveno, Leopoldo Henrique Knoedt, esperantigis la tutan epopeon sub la titolo La Luzidoj https://www.retbutiko.be/eo/ero/luzid.

2. miec': signifo duba: silent' (?), egoism' (?)

Garbhan MACAOIDH

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 43a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 159 korespondantojn en 47 landoj kaj abonantojn en 64 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato
• Instagram: RevuoMonato
• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo
• Telegramo: https://monato.telegramo.org
• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.

redaktoroj:
• Arto: Aleksej Salomatov, Moskvo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.
• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Massimo Ripani, Italio, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto Valuto mare aere bite

Argentino EUR 38 41 22,80
Aŭstralio AUD 97 102 58,20
Aŭstrio EUR 60 63 36
Belgio EUR 60 63 36
Bosnio-Hercegovino EUR 38 41 22,80
Brazilo EUR 38 41 22,80
Britio GBP 54 57 32,40
Bulgario EUR 38 41 22,80
Ĉeĥio EUR 52 55 31,20
Ĉinio EUR 38 41 22,80
Danio DKK 450 453 270
Estonio EUR 43 46 25,80
Finnlando EUR 60 63 36
Francio EUR 60 63 36
Germanio EUR 60 63 36
Grekio EUR 60 63 36
Hispanio EUR 60 63 36
Hungario EUR 43 46 25,80
Irlando EUR 60 63 36
Islando EUR 60 63 36
Israelo EUR 54 57 32,40
Italio EUR 60 63 36
Japanio JPY 7980 8500 4788
Kanado CAD 92 96 55,20
Kipro EUR 52 55 31,20
Koreio EUR 54 57 32,40
Kostariko EUR 38 41 22,80
Kroatio EUR 43 46 25,80
Latvio EUR 43 46 25,80
Litovio EUR 43 46 25,80
Luksemburgo EUR 60 63 36
Malto EUR 52 55 31,20
Nederlando EUR 60 63 36
Norvegio NOK 640 670 384
Nov-Zelando NZD 105 111 63
Pollando PLN 198 201 119
Portugalio EUR 54 57 32,40
Rusio EUR 38 41 22,80
Serbio EUR 38 41 22,80
Slovakio EUR 43 46 25,80
Slovenio EUR 52 55 31,20
Sud-Afriko EUR 54 57 32,40
Svedio SEK 640 670 384
Svislando CHF 82 88 49,20
Usono USD 78 82 46,80

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• El aliaj landoj per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be (Nur se vi havas bonhavon en via Paypal-konto. Se Paypal devas preni la monon el via kreditkarta aŭ alia konto, la pagokostoj estos altegaj).
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz
• Ĉina: Zhang Yan（张艳), Linyi shi, lanshan qu, taihe huayuan, CN-276000, Shandong sheng （中国山东省临沂市兰山区泰和花园）Poŝtel: 086-15376913078. Retadreso: 122309267@qq.com.
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando
• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de
• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, L. Giros 74-51, LT-06322 Vilnius-26, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Anoncetoj

- Retbutiko renovigita

- Naturista vivo

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...