Monato 2022/05
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2022-03-29T22:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Eseoj

RUSIO

Premo sur la civilan socion

El la serio de eventoj okazantaj en Rusio estas fojfoje malfacile distingi iujn aparte gravajn kaj historie signifajn. Sed kio okazis en decembro 2021, tio estas ĝuste unu el tiuj. Temas pri la decidoj de tribunaloj en Moskvo likvidi la internacian volontulan publikan organizaĵon Memorial, historian, klerigan, homrajtan kaj bonfaran societon, esplorantan persekutojn de la reĝimo. Tio signifas, laŭ mi, simbolan venĝon de la fortoj, kiuj estis malantaŭ la malsukcesa „Aŭgusta Puĉo” en 1991.

Memorial

La oficejo de Memorial en Moskvo. Foto: ALEKSEJ SALOMATOV

Memorial estas unu el la plej malnovaj kaj plej grandaj organizaĵoj pri homaj rajtoj en Rusio, fondita kun la partopreno de, inter aliaj, la akademiano Andrej Saĥarov, kaj oficiale registrita en 1989. Organize, ĝi estas asocia komunumo de multaj organizaĵoj en Rusio, Ukrainio, Kazaĥio, Ĉeĥio, Italio, Belgio kaj Francio. Memorial laboregas por konservi la memoron pri viktimoj de politika subpremo, por rehabiliti ilin kaj por disvolvi la civilan socion. Ĝi administras liston de politikaj malliberigitoj. Nun en Rusio ilia nombro (pli ol 420 en 2021) estas komparebla al la nombro en Sovetunio en ĝiaj lastaj jaroj.

La likvido de Memorial klare montras, ke la potencon en Rusio akaparis heredintoj de la ekzekutistoj por Stalin, kiuj persekutis milionojn da siaj kuncivitanoj. Kaj estas kompreneble, kial en 2014 la Komisiono por Protekti Ŝtatajn Sekretojn (persone direktata de Putin), plilongigis la periodon por teni sekretaj la dokumentojn el la arkivoj de sovetiaj ŝtatsekurecaj agentejoj por pliaj 30 jaroj, ĝis 2044.

Ŝildo sur la muro de domo en Moskvo: Ĉi tie loĝis Nikolaj Jakovleviĉ Incertov, esperantisto, naskiĝinta en 1886, arestita la 17/04/1937, mortpafita la 27/10/1937, rehabilitita en 1957. Memorial estas la fondinto de la fonduso Lasta Adreso, kiu instalas ŝildojn sur la domoj, de kie la persekutitaj homoj foriris la lastan fojon. N. Incertov estis membro de la Centra Komitato de Sovetrespublikara Esperantista Unio (SEU). Foto: ALEKSEJ SALOMATOV

Perestrojko

Kiel okazis, ke nun Rusio troviĝas, se diri figure, denove en 1983, en situacio de ĉiopovo de „specialaj” gvatistaj servoj kaj persekutado de disidentoj, de maldemokratio kaj ekstera agreso?

La politiko de perestrojko (rekonstruo, restrukturado aŭ transformado) de Miĥail Gorbaĉov post 1985 ŝanĝis Sovetion. Danke al ĝi, la orient-eŭropaj landoj liberiĝis de la sovetia diktaturo, Germanio unuiĝis kaj poste Estonio, Litovio kaj Latvio deklaris la restarigon de sia sendependeco.

La konservativa parto de la landa gvidantaro, malkontenta pri la politiko de Gorbaĉov, por malebligi la subskribon de nova Unia Traktato, kiu estis transformonta Sovetion en Union de Suverenaj Ŝtatoj, provis renversi lian prezidentecon. Ili organizis puĉon, kreante Ŝtatan Komitaton por Krizostato^1. La prezidento de la Rusia Federacio Boris Jelcin aktive kontraŭbatalis la puĉistojn kaj alvokis la homojn rezisti. La puĉistoj estis venkitaj kaj nur akcelis la procezon de la disfalo de Sovetio, kiu havis objektivajn kialojn. Sovetio oficiale ĉesis ekzisti en decembro 1991.

Demokratiaj reformoj

La rusia prezidento Boris Jelcin ĝuis grandan subtenon de la loĝantaro en la fruaj 1990aj jaroj, kio ebligis al li daŭrigi demokratiajn reformojn kaj efektivigi reformojn cele al kreo de merkat-bazita ekonomio en la lando. Rusio ekmalfermiĝis kaj estis respektata eksterlande: ekzemple, ĝi estis invitita partopreni en G7, grupo de gvidaj industriigitaj demokratiaj landoj. Sed poste la populareco de Jelcin komencis malpliiĝi pro ekonomiaj problemoj kaj pro la milito en Ĉeĉenio (1994-1996), kaj li estis pene elektita por dua prezidenta periodo en 1996 (en la dua fazo de la elektoj). Li komencis havi sanproblemojn, perdis la subtenon de demokrataj fortoj kaj ĉirkaŭis sin per sekurecaj-gardistaj fortoj. Jelcin estis tre influata de sia familio, laŭ kies rekomendo li nomumis Vladimir Putin, negravan oficiston kiu estis malmulte konata en la lando, unue direktoro de la ŝtata sekureca servo FSB, poste ĉefministro kaj poste sia posteulo.

Putin

Post la libervola abdiko de Boris Jelcin, en rapidaj elektoj en 2000 Vladimir Putin estis elektita prezidento post postulo de la publiko pri forta ŝtato fone de la dua ĉeĉena milito, tiamaj teroristaj atakoj kaj precipe la eksplodoj de loĝkonstruaĵoj en kelkaj rusiaj urboj. En la 2000aj jaroj li ĝuis subtenon de signifa parto de la socio fone de pliboniĝanta prospero de civitanoj ĉe altaj prezoj por petrolo kaj gaso, ankaŭ danke al la daŭra favora efiko de la merkatreformoj faritaj de la teamo de Jegor Gajdar en la fruaj 1990aj jaroj. Sed post la financa kaj ekonomia krizo de 2008-10 kaj la interna politika krizo de 2011-13, la nivelo de la subteno al Putin malkreskis. Li sukcesis altigi sian popularecon per la kontraŭleĝa „aneksa” invado en Krimeon en 2014 kaj komencante militon kontraŭ Ukrainio, kaj poste komencante armean operacon en Sirio.

La efiko de ĉi tiuj agoj sekiĝis post akcepto, en 2018, de la leĝo pri plialtiĝo de la emeritiĝo-aĝo (de 60 al 65 ĉe viroj kaj de 55 al 60 ĉe virinoj), kaj lia populareco falis al antaŭ-krimeaj niveloj. En sia kvara oficperiodo kiel prezidento, li iniciatis voĉdonon en la somero de 2020 por ŝanĝi la Konstitucion kaj „nuligi” la antaŭajn prezidentajn oficperiodojn kaj povi esti elektita en 2024 por pliaj du oficperiodoj ĝis 2036, tio estas, praktike dumvive. Nun, por reteni la potencon, li devas nur intensigi subpremadon kontraŭ tiuj, kiuj malkonsentas. Ne estas hazardo, ke la federacia buĝeto por 2022 planas pliigi la elspezojn sub la rubriko „Nacia sekureco kaj leĝobservado” je 17,4% kompare kun la antaŭa jaro, dum la sanservaj elspezadoj malpliiĝos je 8,6 %.

Totalismo

Post la aneksado de Krimeo kaj precipe post la nuligo de la oficperiodlimigoj por Putin, la reĝimo komencis transformiĝi en totalisman. Kiel ĉiuj tiaj reĝimoj, krom per kreskanta subpremo, ĝi ne povas ekzisti sen freneza propagando, aŭ pli ĝuste, cerbolavado. Frapa estas la koncentriĝo de mensogoj kaj malamo al Ukrainio kaj Okcidento, kiuj nun estas verŝataj el ŝtataj amaskomunikiloj sur la loĝantojn de Rusio kaj aliaj landoj. Ĉi tiu propagando estas komparebla nur kun la nazia kaj stalina propagandoj, aŭ kun la programoj de Libera Radio kaj Televido de Mil Montetoj^2 en Ruando, kiuj kondukis al genocido.

Hibrida milito

Ne estas hazardo, ke la elspezoj por la propaganda laŭtigilo Rusio Hodiaŭ (Russia Today, RT.com) por 2022 plialtiĝis je 10 %, dum, ekzemple, subvencioj al la pensia fonduso reduktiĝis je 3,2 %.

Samtempe kun la agreso kontraŭ Ukrainio, la Putin-reĝimo lanĉis „hibridan” militon kontraŭ Eŭropo kaj Usono. Tio estas kodrompistaj atakoj, influo sur la elektojn en tiuj landoj, subteno de ekstremdekstraj partioj, kreado de krizo pri migrantoj ĉe la EU-landlimoj kaj gasĉantaĝo. Lige kun la aktiva militiĝo de la lando kaj la posedataj nukleaj armiloj, la Putin-reĝimo nun prezentas realan minacon al la tuta mondo, sed precipe por landoj limantaj kun Rusio. Tion konfirmas la invado de rusiaj trupoj en Ukrainion la 24an de februaro ĉi-jare kaj la komenco de granda milito, kia ne estis en Eŭropo post 1945. Samtempe Putin minacas uzi nukleajn armilojn.

Marŝo memore al Boris Nemcov en Moskvo la 24an de februaro 2019. La standardo diras: Ni fordonis Rusion al kanajloj. Estas la tempo repreni ĝin! Foto: ALEKSEJ SALOMATOV

Prezidentiĝinte, Putin iom post iom neniigis preskaŭ ĉiujn demokratiajn atingojn en la lando el la tempoj de Miĥail Gorbaĉov kaj Boris Jelcin, kreante aŭtokratecan reĝimon. Esprimlibereco estas limigita per la ekregado de preskaŭ ĉiuj amaskomunikiloj kaj premo sur la malmultajn restantajn sendependajn novaĵkomunikilojn. Fakte, la disigo de potencoj ĉesis ekzisti: la reprezentaj potencorganoj estas nur ornamaj, kaj la juĝaj instancoj perdis sian sendependecon. La decidcentroj situas en la sekureca servo FSB kaj en la prezidenta administracio. Ŝlosilajn sektorojn de la ekonomio, ĉefe petrol- kaj gas-kompaniojn, ekregis la ŝtato. Ilin administras homoj el la interna rondo de la prezidento. Ĉi tiuj homoj, antaŭe asociitaj kun Putin per komuna laboro en la sovetia ŝtatsekurecservo KGB, kaj la urbestra oficejo de Sankt-Peterburgo, kaj parencoj, ankaŭ iamaj amikoj, fabele riĉiĝis. Rusio havas unu el la plej grandaj diferencoj inter malriĉuloj kaj riĉuloj en la mondo, ĉar 89 % de la financaj aktivoj estas regataj de nur 3 % de la loĝantaro (laŭ datumoj el 2019).

Suverena demokratio

La esencon de la ŝtata sistemo sub Putin difinis unu el la ideologoj de la reĝimo, Vladislav Surkov, kiel „suverenan demokration”. Tio revivigis malnovan sovetian ŝercon: „Kia estas la diferenco inter demokratio kaj suverena demokratio? Sama kiel inter seĝo kaj elektra seĝo.” Kaj nun, ĉe tia „demokratio”, batalo kontraŭ korupto aŭ postulo de justaj elektoj estas motivoj por alkalkuli homojn al ekstremistoj. Ekzemple, dungitoj de la Kontraŭkorupta Fondaĵo^3 kaj aktivuloj de la stabejoj de la opozicia politikisto Aleksej Navalnij estis deklaritaj ekstremistoj kaj teroristoj, dum li mem estas en malliberejo. Por eviti subpremadon nur en 2021 pli ol 1500 aktivuloj kaj ĵurnalistoj forlasis Rusion.

La leĝo pri „eksterlandaj agentoj” akceptita en 2012 iĝis rimedo de registara premo sur sendependajn neregistarajn organizaĵojn (NRO), amaskomunikilaron, historiistojn kaj ĵurnalistojn. Laŭ ĝi, ĉiuj, kiuj aktivas politike financate el eksterlando, estu enigitaj en specialan registron. Sed en 2021 oni komencis deklari eksterlandaj agentoj eĉ tiujn sen ĉi tiuj kriterioj – sufiĉas nur opozicieco. Ĉiujn publikaĵojn, kiujn oni konsideras aŭtoritaj de eksterlandaj agentoj, eĉ en sociaj retoj, antaŭu 24-vorta anonco, ke tion skribis eksterlanda agento, eĉ se oni, ekzemple, en Fejsbuko, simple skribos unu vorton „Dankon”. Neplenumo de ĉi tiu postulo sekvigas unue monpunojn kaj poste kriman respondecon.

La preteksto por likvidi Memorial estis supozata foresto de la etikedo „eksterlanda agento” sur kelkaj materialoj. Sed la vera kialo de la asertoj kontraŭ la organizaĵo estis esprimita en la deklaro de la reprezentanto de la Ĝenerala Prokuroro, ke Memorial kreas „malveran bildon de Sovetunio kiel terorisma ŝtato” kaj „portas kritikon pri la organoj de ŝtata potenco”.

Popola memorloko sur ponto proksime de Kremlo en la loko, kie Boris Nemcov, opozicia politikisto, iama vicĉefministro de la rusa registaro, estis mortpafita en la dorson la 27an de februaro 2015. De marto 2015 ĝis nun, jam 7 jarojn, aktivuloj deĵoras ĉe la memorloko preskaŭ ĉiutage kaj nokte, kaj tie ĉiam estas freŝaj floroj. La aŭtoritatoj plurfoje detruis la memorlokon, sed ĝi reaperis. Kelkfoje el Kremlo ekflugis helikoptero malalte super la memorloko por disĵeti la florojn kaj fotojn per aerfluoj de helicoj. Foto: ALEKSEJ SALOMATOV

Nobel-premio

La unuan plendon kontraŭ la leĝo pri „eksterlandaj agentoj” 11 rusiaj NRO-oj, ankaŭ Memorial, sendis al la Eŭropa Kortumo pri Homaj Rajtoj (EKHR) jam en 2013. Laŭ deklaro de EKHR, ĝis ĝia verdikto pri la plendo, la plenumo de kortumaj verdiktoj pri la likvido devas esti suspenditaj. Sed la 22an de marto la Supera Kortumo rifuzis ĉesigi la likvidon de Memorial. Grupo de deputitoj de la estona parlamento nomumis Memorial kandidato por la Nobel-premio pri paco.

1. Государственный комитет по чрезвычайному положению (ГКЧП)

2. Radio Télévision Libre des Mille Collines.

3. Фонд борьбы с коррупцией (ФБК).

Aleksej SALOMATOV

Aleksej Salomatov estas fotisto kaj reĝisoro de dokumentaj filmoj.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Politiko

OPINIO - BRAZILO

Politika ago kontraŭ indiĝena saĝo

La indiĝena kulturo havis gravan rolon en la formiĝo de Brazilo. Multo el ĝia historio estas frukto de la indiĝenoj, kiuj semis siajn trajtojn kaj kutimojn. Ne estas malfacile konstati ilian influon je la nomoj de urboj kaj fruktoj aŭ observi ilian influon sur manĝkutimoj, kredoj ktp. Malantaŭ la unuavide rava aspekto tamen estas malpaco, persekuto kaj detruo de la indiĝenoj en Brazilo.

Antaŭ la koloniado

Antaŭ la alveno de la portugalaj koloniistoj, la indiĝenaj komunumoj abundis, kaj estis miloj da ili. Tamen, dum la lastaj jarcentoj ilia nombro draste malpliiĝis. Nun la indiĝenoj reprezentas proksimume 0,50 % de la loĝantaro (896 917 homoj, laŭ la lasta censo). Simile okazis al la indiĝenaj lingvoj, kiuj antaŭe estis pli ol mil kaj nun ĉirkaŭ 160.

La supre menciitaj datumoj utilas por kompreni, kiom agresa estis la rilato inter la tiamaj eŭropaj koloniistoj kaj la „originaj popoloj”. Post la proklamo de la respubliko, preskaŭ ĉiuj konstitucioj enhavis artikolojn favorajn al la indiĝenoj. Preskaŭ ĉiam. Tamen la realo estas tute malsimila al tio, kio estas garantiita laŭleĝe.

Precipe dum la lastaj jaroj, oni observas kreskon de perfortoj kontraŭ la originaj popoloj, ĉar multaj politikistoj, inkluzive de altranguloj de la brazila federacio, agas malfavore al ili. Do, kaj politike kaj fizike, brazilanoj vidas akriĝon de la malbona situacio ĉe la indiĝenoj.

Drastaj registaraj agoj

Laŭ la lasta konstitucio, indiĝenoj rajtas posedi la tradicie loĝatan areon. Tamen, dum la lastaj jaroj, sub la registaro de Jair Bolsonaro, la brazilanoj vidas drastajn agojn kontraŭ la apliko de tiu artikolo de la konstitucio. La indiĝenoj posedas grandajn teritoriojn, kiuj povus esti uzataj por agrikulturo fare de riĉaj firmaoj, okupantaj laborforton kaj riĉigantaj la landon. Tiu ĉi koncepto montras, kiel la registaraj organizaĵoj vidas la indiĝenojn: kiel homojn malevoluintajn, kiuj malhelpas la disvolviĝon de Brazilo.

Kvankam dum antaŭaj registaroj ne ĉio estis favora al la indiĝena popolo, nuntempe la brazila ŝtato reprezentas malamikon pli ruzan, agreseman kaj malfavoran.

Minejaj esploroj

La membroj de la registara teamo publike apogas minejajn esplorojn en indiĝenaj areoj, eĉ se tio signifas morton de indiĝenaj komunumoj. Tio okazas nuntempe ĉe la indiĝenoj Munduruku, kies tereno estas nun invadita, kaj la kontraŭleĝaj ministoj minacas la lokanojn, atencas kontraŭ ili kaj poluadas la akvojn per ĥemiaĵoj.1

Katastrofa situacio

En tia katastrofa situacio, la teamo de Jair Bolsonaro stimulas minejan esploradon publike, kaj ĝi uzas policon por malhelpi la pormediajn kontroladojn, draste mallaŭtiĝintajn pro sistemaj agoj de la ministro pri medio de Brazilo, kiuj povus eviti senarbarigon kaj poluadon de la naturaj resursoj tiom necesaj por la indiĝenoj.

Kronviruso

Nuntempe la indiĝenoj suferas pro manko de subteno de la ministerio pri sano, ĉar ĝi preteratentas iliajn bezonojn rilate medikamentojn kaj protekton kontraŭ kronviruso. Ili suferas pro malĉeesto de ia ajn politika protekto, ĉar la plej grava landa reprezentanto estas tiu, kiu per siaj politikaĵoj montras sian malkonsideron pri ili. Konsekvence, neregistaraj organizaĵoj kiel Greenpeace faras kampanjon por enspezigi monon kaj porti bazajn rimedojn al tiuj indiĝenoj, kiel manĝaĵoj, medikamentoj, kuracistoj ktp.

Saĝo kontraŭ perforto

Restas esperi, ke la indiĝena saĝo estu daŭre sufiĉe akra kaj preciza por kontraŭbatali tiajn atakojn, kaj ke tiel ili sukcesu rezisti kaj ekzisti por daŭre riĉigi la landon per sia profunde bela kulturo.

Marcionilo VASCONCELOS

Brazilo

1. Laŭ Greenpeace pli ol 600 kilometroj da riveroj estas poluitaj de la ĥemiaĵoj uzitaj de ministoj.

OPINIO

Etiopio: Kio okazas?

Etiopio, oficiale konata kiel la Federacia Demokrata Respubliko Etiopio, estas (post Niĝerio) la due plej loĝata lando en Afriko. Kvankam ĝi estas konsiderata unu el la plej rapide kreskantaj ekonomioj en la mondo, ĝi ankaŭ estas unu el la plej malriĉaj landoj en la mondo. La ĉefurbo, Adisabebo, estas la natura kaj neoficiala centro de la afrika kontinento ekde la 50aj jaroj de la pasinta jarcento, komparebla al Bruselo en Eŭropo. Adisabebo estas la sidejo de iuj gravaj internaciaj organizaĵoj^1, kaj troviĝas tie pli ol 110 akredititaj ambasadoj. Lastatempe, la mondaj amaskomunikiloj raportas pri armita konflikto, perforto kaj humanitara krizo en Etiopio. Kio propradire okazas en ĉi tiu lando?

Se diri kaj verki simple, en Etiopio etnaj minoritatoj batalas por la povo. Por ke la leganto pli bone komprenu la kaŭzojn de ĉi tiu armita konflikto kaj orientiĝu en la problemaro, necesas unue doni kelkajn bazajn informojn.

Etne bazitaj ŝtatoj

Etiopio estas federacia parlamenta respubliko kun ĉirkaŭ 80 etnaj grupoj. La plej granda etna grupo estas oromoj (ili konsistigas ĉirkaŭ 34,4 % de la loĝantaro), sekvas amharoj (27 %), somaloj (6,2 %), tigrajanoj (6,1 %), afaroj ktp. Etiopio konsistas el dek regionaj ŝtatoj kreitaj sur etna bazo, al kiuj estas aldonitaj du urbo-regionoj (Addis Ababa kaj Dire Dawa). La regionaj ŝtatoj havas la rajton ratifi siajn proprajn regionajn konstituciojn kaj leĝojn, krei siajn registarajn funkciojn ktp.

Unu el tiuj regionaj ŝtatoj estas Tigrajo kun la ĉefurbo Mekele, situanta en norda Etiopio. Ĝia plej granda politika partio estas la Tigraja Popola Liberiga Fronto (TPLF). Ĝi formis ĝis 2018 registaran koalicion kun la Etiopa Popola Revolucia Demokrata Fronto (EPRDF), kiu monopoligis la tutan politikan, ekonomian kaj armean povon en la lando.

Nova ĉefministro – novaj reformoj

En aprilo 2018 Abyi Ahmed (el la oroma etna grupo) iĝis la nova ĉefministro kaj tujtuje komencis realigi novajn reformojn. La koaliciaj partioj estis kunigitaj en novan politikan partion (Partio de Prospero). Politikaj malliberuloj estis liberigitaj, plifortiĝis libereco de esprimo, rajtoj de virinoj, protekto de ĵurnalistoj. Krome, nova politika dialogo estis lanĉita ne nur ene de la lando kun diversaj partioj sed ankaŭ kun najbaraj landoj. La internacia komunumo bonvenigis tiujn ŝanĝojn kaj konsideras ilin necesa paŝo al demokratiigo de la lando.

Nobel-premio pri paco

La nova ĉefministro de Etiopio provis dum la unua jaro konkludi pacon kun Eritreo, kun kiu Etiopio batalis en 1998-2000, en kio mortis ĉirkaŭ 100 000 homoj. Ĉi tiu diplomatia klopodo alportis al li Nobel-premion pri paco en 2019.

Sukcesojn ombris malpacoj

Tamen, tiujn sukcesojn ombris diversaj malpacoj, malkonkordoj kaj konfliktoj en la enlanda politika scenejo ligitaj kun potencbatalo, kiuj rezultigis malfermitan militan konflikton en novembro 2020 inter la federacia registaro kaj la regiona ŝtato Tigrajo. Konkreta preteksto por la apero de ĉi tiu armita konflikto estis atako kontraŭ federacia armea bazo en Tigrajo, kiun la federacia registaro atribuis al la tigrajanoj.

Nesimetria konflikto

Laŭ milit-analizistoj, ekestis tiel nomata nesimetria konflikto. Kvankam TPLF havas spertajn armeajn komandantojn, la armeo de Tigrajo estas teknologie malforte armita. Krom tio ĝi restis sola en ĉi tiu batalo kontraŭ la federacia armeo, ĉar neniu etna grupo identiĝis kun ĝiaj politikaj opinioj. La 28an de novembro 2021 federacia armeo konkeris la ĉefurbon Mekele, kaj ĉefministro Ahmed anoncis sukcesan finon de la milita operaco.

Tamen la konflikto kaŭzis gravan humanitaran krizon, malsaton, etne motivitan perforton, forpelis milionojn da lokuloj, detruis ŝlosilan ŝtatan infrastrukturon ktp.

Sep kialoj

Plejparto de la diplomataj kaj politikaj analizistoj opinias, ke estas pluraj ŝlosilaj faktoroj, kiuj kaŭzis ĉi tiun internan militan konflikton kaj interrompis la demokratian procezon en Etiopio.

1. Konfliktoj inter oroma kaj tigraja etnaj grupoj, el kiuj ĉiu volas havi siajn postenojn en la federacia registaro.

2. TPLF rifuzis aliĝi al la nova partio.

3. La novaj reformoj de la ĉefministro kaŭzis, ke la nuna TPLF estas forpremita el gravaj politikaj kaj ekonomiaj decidprocezoj kaj kontrolo de sekurecaj taĉmentoj. 4. La opinio de la ĉefministro pri etna federaciismo, kiun kelkaj analizistoj konsideras la plej granda disputo kun TPLF. La politika celo de la ĉefministro estas nova unuiĝinta Etiopio, kie civitanoj ne estos dividitaj surbaze de etneco, sed estos unuforme identigitaj kiel etiopianoj.

5. Centralizo de la potenco en la manojn de la ĉefministro. La tigrajanoj timas, ke ili perdos sian ekzistantan potencon kaj aŭtonomion en Etiopio, kio onidire apartenas al ili surbaze de historia merito en la nacia movado kontraŭ la marksisma kaj socialisma diktaturo de Mengistu Haile Mariam. Li estis inter la jaroj 1977 kaj 1991 la ŝtatestro de Etiopio, kaj direktis la transiron de la ŝtata reĝimo de monarkio al socialismo.

6. Prokrastitaj parlamentaj elektoj en aŭgusto 2020 pro la kronvirusa pandemio. Laŭ politikaj analizistoj, la prokrasto de la elekto forŝovis opoziciajn gvidantojn kaj kritikistojn de la ĉefministro al flanktrako. Responde, TPLF proklamis siajn proprajn elektojn en la regiona ŝtato Tigrajo, kiujn la federacia registaro deklaris nevalidaj. Per ĉi tiu paŝo, TPLF volis montri ne nur sian propran aŭtonomion de la regiona ŝtato, sed ankaŭ la malkapablon de la federacia registaro certigi la kontinuecon de la balotsistemo malgraŭ la kronvirusa pandemio.

7. Malfido al la nova ĉefministro. Kritikistoj (precipe el TPLF) akuzas lin esti rekta heredanto de la iama partio EPRDF, kiu havis absolutan ekonomian, politikan kaj armean hegemonion, kaj pro tio li povas alporti nenion novan al la demokratiiga procezo.

Diplomatia aktiveco

La interna situacio en Etiopio kaŭzis internacian maltrankviliĝon. Deklaroj de mondaj politikistoj, diplomatoj kaj internaciaj organizaĵoj postulas sindetenon kaj dialogon. Ekzemple Unuiĝintaj Nacioj (UN) kaj Eŭropa Unio (EU) kondamnis la perforton kaj alvokis al dialogo de ĉiuj flankoj. Eŭropa Parlamento (EP) adoptis rezolucion pri la humanitara situacio en Tigrajo^2. Usono sendis la diplomaton Jeffrey David Feltman al Etiopio.

Necerta perspektivo

La plua politika kaj ekonomia evoluo de Etiopio estas nuntempe malfacile antaŭvidebla. Tamen, oni povas supozi, ke daŭraj internaj politikaj konfliktoj kaj bataloj inter diversaj etnaj grupoj povas provoki jenajn reagojn sur la enlanda kaj internacia scenejoj.

Ekzemple laŭgrada geografia ruiniĝo de la lando, ĉar ie-tie aperadas ankaŭ voĉoj, kiuj postulas la sendependecon de Tigrajo; komuna endanĝerigo de regiona sekureco en la regiono de la Korno de Afriko, en kiu la multetna Etiopio estis en pasinteco konsiderata kiel garantio de stabileco; perdo de politika kaj diplomatia graveco por Etiopio sur la internacia scenejo. Konsiderante la daŭrantajn batalojn, oni povas supozi, ke multaj homoj ankaŭ decidos forlasi Etiopion kaj foriri al najbaraj kaj aliaj landoj. Kaj finfine, la nestabila situacio kaj etna perforto povas ankaŭ konduki al pliiĝo en la aktivado de ĝihadismaj grupoj kaj movadoj (ĉirkaŭ triono de la etiopa loĝantaro konfesas islaman kredon), kiuj povas „disverŝiĝi” en najbarajn landojn.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Li esperantistiĝis kiel memlernanto en 2010.

1. Ekzemple Ekonomia Komisiono de Unuiĝintaj Nacioj pri Afriko, Organizaĵo por Afrika Unueco (ekde 2002 Afrika Unio). Siajn diplomatajn reprezentejojn havas ĉi tie ankaŭ Monda Organizaĵo pri Sano, Tutmonda Nutraĵa Programo ktp.

2. Rezolucio de la Eŭropa Parlamento de la 7a de oktobro 2021 pri la humanitara situacio en Tigrajo (2021/2902 (RSP).

PERUO

Proceso pri kontraŭvolaj steriligoj

La 3an de marto komenciĝis proceso kontraŭ Alberto Fujimori, prezidanto de Peruo dum la periodo 1990-2000, pro lia supozata respondeco en miloj da kontraŭvolaj steriligoj dum lia mandato. Perua juĝisto Rafael Martínez decidis malfermi kriman proceduron en decembro 2020, konkludante, ke ekzistas sufiĉaj indikoj por jura esploro. Tio markis mejloŝtonon en la historio de la lando por la viktimoj, parencoj kaj homrajtaj organizaĵoj. La misuzoj frapis ĉefe malriĉajn virinojn kaj keĉu-parolantojn.

Intelektaj aŭtoroj

La eksprezidanto Fujimori, lia ministro pri sano Eduardo Yong Motta kaj la antaŭa konsilisto de la sama ministrejo Ulises Jorge Aguilar estas implikitaj en la proceso. Kaj Yong kaj Aguilar aperis la 4an de marto por doni siajn deklarojn antaŭ la juĝisto Littman Ramírez Delgado. Estis kunvokitaj ankaŭ la eksministroj Marino Costa Bauer kaj Alejandro Aguinaga (nuntempe parlamentano de la politika partio Fuerza Popular), sed ili ne respondis al la voko. Bauer ne pravigis sian foreston, kaj la advokato de Aguinaga komunikis skribe, ke lia kliento ne ĉeestos pro laborkialoj.

La akuzitoj estos esploritaj kiel „intelektaj aŭtoroj” pri krimo kontraŭ vivo, korpo kaj sano, seriozaj vundoj, sekvitaj de morto, en kunteksto de grava malobservo de homaj rajtoj por supozeble antaŭenigi steriligojn kiel sisteman metodon por redukti malriĉecon per la malkresko de la naskokvanto.

Ĉu kontraŭvolaj steriligoj?

La kontraŭvolaj steriligoj okazis kadre de la aplikado de la Programo pri Reprodukta Sano kaj Familia Planado 1996-2000 de la registaro de Fujimori, en kiu havis ŝajne gravan rolon la „libervola kirurgia kontraŭkoncipo”, kiel oni nomis la ovoduktligadojn kaj vasektomiojn.

Dum tiu periodo preskaŭ 300 000 homoj estis steriligitaj, el kiuj pli ol 272 000 estas virinoj, laŭ raportoj de la ministrejo pri sano kolektitaj de la mediaciisto, sed nuntempe estas ankoraŭ nekonate, kiom el ili estis devigitaj. Iom pli ol 2000 formale deklaris esti perforte steriligitaj, el kiuj 1307 estis grave vunditaj, kaj kvin el ili mortis pro la sekvoj de la operacio.

Jam kondamnita

Fujimori, nun 83-jara, estis kondamnita en 2009 je 25-jara mallibereco pro krimoj kontraŭ la homeco kiel aŭtoro de la murdo de 25 homoj fare de la arme-stila organizaĵo

Colina, en la masakroj en Barrios Altos (1991) kaj la universitato La Cantuta (1992). Ĉi-marte la konstitucia kortumo decidis lian liberigon 1. Li estas lastatempe en malsanulejo en Limo pro kora malsufiĉo, kaj laŭ lia kuracisto estas malfacile determini, kiom longe li restos enhospitaligita 2.

La afero ne estu senpuna

Dume la organizaĵoj, viktimoj kaj parencoj postulas, ke la proceson gvidu ekskluziva tribunalo kompetenta pri la afero. Siaflanke, la direktoro de la inisma organizaĵo

Demus Cynthia Silvia esperas, ke „la esploroj estu ĝisfundaj kaj faritaj diligente kaj nediskriminacie, por ke la afero ne restu senpuna”.

Gustavo VILLANUEVA CHÁVEZ

Peruo

1. La decido restarigis humanecan indulgon deklaritan en 2017 fare de la tiama prezidanto Pablo Kuczynski, sed nuligitan en la posta jaro fare de la supera kortumo. (red.)

2. Malgraŭ la malsano Alberto Fujimori estas daŭre influa homo en la perua politiko. Lia filino Kejko en la lasta prezidenta rebaloto ricevis la 49,7 % de la voĉoj. (red.)

GVATEMALO

Milionoj da vakcinoj eksvalidiĝis

La 28an de februaro grupo de opoziciaj parlamentanoj vizitis Centro Nacional de Biológicos en Gvatemalurbo, kie estas stokataj la vakcinoj aĉetitaj de la gvatemala registaro, por kontroli la eksvalidiĝon de pli ol unu miliono da dozoj de la kontraŭkovima vakcino

Sputnik V. Tiu eksvalidiĝo reprezentas malprofiton de 84,3 milionoj da kecaloj (ĉirkaŭ 10 milionoj da eŭroj) pagitaj de la gvatemalanoj.

Laŭ Francisco Coma, ministro pri sano, la vakcinoj ne estis uzitaj de 54 % de la gvatemala loĝantaro pro la kontraŭvakcinaj grupoj kaj la malemo vakciniĝi. Multaj civitanoj kredas, ke la vakcino mortigas aŭ malebligas infangeneradon. Sputnik V estas la vakcino, kiu plej malallogas la gvatemalanojn. Nur 5000 tiaj vakcinoj estas injektataj ĉiutage. Pro tio la ministrejo pri sano lanĉis kampanjon en 25 lingvoj kontraŭ la misinformado, sed la sinteno de la loĝantaro tute ne ŝanĝiĝis. Eĉ se la gvatemalanoj volus Sputnik V, ĝi povus esti injektata nur en 69 % de la vakcinejoj, ĉar ĝi devas esti konservata je tre malalta temperaturo, kio ne eblas ĉie. Ankaŭ pro tio eĉ pli da dozoj alproksimiĝas al la limdato.

Malprofito riskas pligrandiĝi

Aldone al la vakcinoj pli frue eksvalidiĝintaj, Gvatemalo havas 2,9 milionojn da dozoj de Sputnik V, kiuj eksvalidiĝis je la fino de marto. Do, alia perdo de 221 milionoj da kecaloj aŭ 26 milionoj da eŭroj. Malgraŭ tio, la gvatemala registaro subskribis kontrakton pri 4 milionoj da dozoj de Sputnik Light. La opoziciaj parlamentanoj, kiuj vizitis Centro Nacional de Biológicos, petis la prezidanton nuligi la decidon, por eviti eĉ pli da perdo kaj uzi nur la vakcinojn, kiujn la gvatemalanoj volas. Prezidanto Alejandro Giammattei ĝis nun ne respondis. Pro tiom da perdita publika mono, la ideo pri deva vakcinado ekestas. Sed, ĉu eĉ grandega perdo de publika mono pravigas perdi iom da libereco?

Nikolas MENKOS

Gvatemalo

ISRAELO

Ĥaredoj ploras pro morto

Vendredon la 18an de marto miloj da ultraortodoksaj junuloj festis en Jerusalemo la judan feston Purim, sed malĝojiga novaĵo atingis ilin. „Rabeno Kanjevski forpasis”.

Ekde tiu momento komenciĝis inversa nombrado. Ĉiu sciis, ke la entombigo de Kanjevski estos la plej granda okazaĵo iam okazinta en Israelo. La familio konsentis prokrasti ĝin ĝis dimanĉo tagmeze, por ke la polico kaj la helpservoj povu pretiĝi. Kaj vere, laŭ la polico la entombigon ĉeestis pli ol 500 000 homoj, laŭ la urbaj aŭtoritatoj de Bnej Brak – ĉirkaŭ 750 000.

Influa homo

Rabeno Kanjevski estis 94-aĝa. Li estis la plej grava rabeno de la ĥaredoj, la ultraortodoksa komunumo de Israelo – 13 % de la loĝantaro, ĉirkaŭ 1,26 milionoj da homoj. Ili praktikas la plej striktan kaj konservativan observadon de judismo: la celo de ilia tuta vivo estas preĝi kaj lerni la sanktajn librojn: Tora, Talmud kaj Miŝna. La ĥaredoj estas konataj pro siaj unikaj vestaĵoj: nigraj manteloj, pantalonoj kaj ĉapeloj, blankaj ĉemizoj, barboj kaj mallonga hararo krom la longaj tempiaj harbukloj nomataj peot.

Politikaj aspektoj

La plimulto loĝas en ĥaredaj urboj aŭ kvartaloj – multaj en Bnej Brak kaj Jerusalemo. Ili estas tre malriĉa komunumo, ĉar tradicie ili havas grandajn familiojn, kaj multaj viroj ne laboras, nur studas kaj preĝas. La ĥaredoj havas tamen grandan politikan forton, ĉar iliaj ĉefaj partioj Jahadut HaTora kaj Ŝas havas 16 sidlokojn el la 120 de la parlamento. La du politikgrupoj ofte partoprenis en la registaro, jen kadre de dekstraj, jen de maldekstraj koalicioj 1. Nun ili estas en la opozicio de la registaro de Naftali Bennett. La membroj de Jahadut HaTora kaj Ŝas ne havas unuforman pozicion pri la pligrandigo de la setlejoj en la disputataj Cisjordanio kaj Golanaj Altaĵoj kaj ĉefe interesiĝas pri socialaj aferoj kaj pri la rilatoj inter ŝtato kaj religio.

Konservi la staton

La du politikaj partioj strebas konservi la aktualan staton de la rilatoj inter religio kaj sekulareco en socia kaj politika vivo. En Israelo la vendejoj kaj la publikaj servoj ne funkcias sabate kaj judeco havas leĝan valoron – tial ekzemple miksitaj paroj (judo kun islamano ekzemple) rajtas edziĝi nur eksterlande.

Memoraĵoj

La plimulto de la ĥaredoj kredas, ke indas fari kion ilia rabeno diras, kaj demandas lin pri ĉiu grava kaj eĉ ĉiutaga afero. Kion oni manĝu aŭ ne, kiel edukadi infanojn, kiun politikan partion elekti. Kaj multaj ĥaredoj vidis Rabenon Kanjevski kiel juĝiston kaj gvidiston. Li neniam havis ian formalan gravan postenon. Sed al lia hejmo venis multaj por ricevi lian benon aŭ peti konsilon. Ĉe la entombigo, junulo rakontis, ke li demandis Kanjevski pri medicina afero, faris kion li diris, kaj lia sano pliboniĝis. Alia diris, ke ĉio, kion la rabeno diris, realiĝis: „Li mem ne povis klarigi. Li diris, ke vortoj fluas, kvazaŭ li estus nur kanalo.” Aliaj rakontis pri lia ĝentileco, kaj pri tio, ke li studis tuttage, sed dum la paŭzoj li pretis beni ĉiujn, riĉulojn kaj malriĉulojn, religiulojn kaj ne. Ankaŭ liaj helporganizaĵoj helpis multajn malriĉulojn.

Kanjevski loĝis en malgranda domo, en malriĉa urbo. Lia domo estis tre simpla kun malmultaj mebloj. Li dormis sur simpla ligna lito kaj frue ellitiĝis por preĝi kaj lerni. Kvankam lia vivo estis simpla kaj modesta, pli ol 500 000 homoj iris malantaŭ lia ĉerko, en grandega nigra amaso, kaj ploris pro lia malapero.

Laŭ la polico la entombigon ĉeestis pli ol 500 000 homoj. Foto: NICAN CVI COHEN

Nican CVI COHEN

Israelo

1. Ŝas interalie estis en la koalicio de la registaro de Jicĥak Rabin (1990-1995), kiu en 1993 subskribis la interkonsentojn de Oslo inter Israelo kaj la Organizaĵo por Liberigo de Palestino (PLO) (red).

Moderna vivo

MALLIBEREJOJ

Danio luos kosovajn ĉelojn

Antaŭ unu jaro Danio proponis, ke Kosovo ludonu al ĝi 300 prizonĉelojn por homoj kondamnitaj pro ordinaraj kialoj.

Ekde 2015 la nombro de danaj prizonuloj kreskis je 19 %, kaj la nombro de gardistoj falis. Pro tio Danio esploris en kelkaj landoj la eblojn lui iom da prizonĉeloj. Kosovo montriĝis taŭga lando pro la relative bonaj kondiĉoj kaj sekureco.

Malliberuloj translokiĝos

Danio planas sendi al Kosovo, ekde la jaro 2023, 300 prizonulojn ne-danetnajn kaj ne-teroristajn. Tiucele estas elektita prizono en vilaĝo apud Gjilan, urbo en la sud-oriento de la lando. Kosovo enspezos pro tio dum dek jaroj ĉirkaŭ 185 milionojn da eŭroj. Post la fino de la mallibereco la prizonuloj revenos al Danio, por ke poste oni sendu ilin al iliaj respektivaj patrolandoj.

La administradon de tiu prizono en Kosovo faros danoj mem laŭ la dana leĝo, kaj oni dungos lokajn gardistojn. Por ke la interkonsento ekfunkciu, bezonatas aprobo fare de du trionoj de la deputitoj de la kosova parlamento.

Cetere, similaj praktikoj estas jam konataj. Belgio (MONATO 2010/04, p. 12) kaj Norvegio luis ĉelojn en Nederlando, kies prizonoj estas plenigitaj je nur 50 %.

Bardhyl SELIMI
korespondanto de MONATO en Albanio

Bardhyl Selimi (1945) finstudis matematikon en la universitato de Tirano. Li estas kunlaborinto de PIV. Pro sia rolo en la plifortigo de la albana Esperanto-movado li estis honorita per Diplomo pri Elstara Agado de Universala Esperanto-Asocio.

NEDERLANDO

Ellen Laan – „baptopatrino de la seksologio”

Kiam la 17-jara Ellen Laan kun entuziasmo rakontis al amikino pri sia unua – tre sukcesa – seksumado, ŝokita rigardo estis la reago. „Poste, tiu sperto metis min sur la vojon de la seksologio”, ŝi iam diris, „ĉar kial virinoj ne rajtis ĝui?” Tiu ĉi opinio ne estis bone komprenebla en la medio, kie ŝi grandiĝis. Ŝi diris pri tio: „Ni devas antaŭ ĉio voli ne tro multe; male oni gajnos seniluziiĝon.”.

La demando pri la rajto ĝui iĝis gvida kaj en ŝia akademia kaj en ŝia socia engaĝiteco.

Honora titolo

Ŝi studis psikologion kaj seksologion (kiel kroman fakon) en Amsterdamo. En 1994 ŝi kun laŭdoj doktoriĝis pri esplorado de la determinantoj de la seksa ekscitiĝo ĉe virinoj. La studo alportis al ŝi la honoran titolon „baptopatrino de la seksologio”. En 2016 ŝi estis nomumita profesoro pri seksa sano en la universitato de Amsterdamo.

Scienca agado

Ŝia scienca laboro estis ĉiam kerno de ŝia socia misio: zorgi pri tio, ke virino metu antaŭen sian propran ĝuon. „Seksa plezuro estas ja necesa kondiĉo por sendolora kaj agrabla seksumado, sed ne ‚ristorno’, pri kiu oni povas rezigni”. Tial ŝi fondis en 2018 la fondaĵon pri seksa bonstato Seksueel Welzijn Nederland, kun la celo fari normo la seksan egalecon inter viroj kaj virinoj.

Klaraj diroj

Ĉar estas eraro konsideri, ke la seksa emancipiĝo de virinoj estas atingita, Laan emfazis: „Tiu memkontenteco bremsas nin”. Ŝi daŭre indignis pri aferoj kiel „orgasma ravino” (ĉar virinoj orgasmas multe malpli ofte ol viroj) kaj pri tio, ke unu el dek virinoj spertas doloron dum seksumado. „Virinoj estas precipe donantoj de plezuro; ne ricevantoj”, ŝi konkludis dum prezentado en la programo College Tour de la nederlanda televido.

Ne sufiĉe ofte ŝi povis diri en klara, plata lingvaĵo, ke la vagino ja ne estas peniso. „Ĝi estas nia naskiĝkanalo. Tra ĝi devas iri infano, do ĝi estas sekse ne tre sentema organo. Bonsanĉe, ĉar male ni eble estus formortintaj kiel specio”. Ŝi diris, ke „ankaŭ viroj povus gajni multon se ili enprofundiĝus en la klitoron, ĉar se vi ne faras seksumadon agrabla por la virino, vi povos forgesi longdaŭran sekse kontentigan rilaton.”

Sen timo al la morto

En 2016 oni diagnozis mamkanceron ĉe Laan. Sufiĉe paradokse la vivo iĝis pli malpeza por ŝi. Pro sia malsano ŝi komencis fidi pli al si mem, kio estis malfacila en ŝia junaĝo. La lastan someron ŝi rakontis: „Ke mi havas ion rakontindan, ke mi havas mesaĝon, kiu estas aŭdinda, kaj ke mi estas bona, kiel mi estas, tion mi ĝuste nun sentas. Kaj per tio mi ĝuste nun povas vere senti, ke oni min amas”.

„Mi ne timas morti”, – ŝi tiam diris, – „ĉar mi pensas, ke mi intertempe havis abunde ĉion, kion oni povas havi dum la vivo. Do ne, mi ne estas kompatinda. Eĉ se mi mortus post kelkaj monatoj, mi ne malhavus mian grandegan bonŝancon”.

Kees NEEFT

Nederlando

Kees Neeft estas emerita instruisto kaj administristo en lernejoj. Naskiĝis en 1942 kaj loĝas en Leiderdorp, apud Leiden, en Nederlando.

GASTRONOMIO

Nova manĝaĵo por eŭropanoj

La 10an de februaro 2022 Eŭropa Komisiono (EK) sciigis, ke ĝi permesas konsumadon de la hejma grilo (Acheta domesticus) kiel nova manĝaĵo en la interna merkato de Eŭropa Unio (EU).

La hejma grilo estos havebla kiel manĝaĵo en diversaj formoj: tuta, frostigita, sekigita kaj muelita (pulvora formo).

Insektoj sur teleroj

EK memorigis, ke la hejma grilo estas jam la tria insekto sukcese aprobita por konsumo en EU-landoj. En julio 2021 EK permesis konsumadon de sekigitaj flavaj farunaj vermoj (Tenebrio molitor), kaj en novembro ĝi aprobis ankaŭ la akridon migrantan (Locusta migratoria).

EK bazas sian decidon sur rigora analizado fare de la Eŭropa Instanco pri Nutraĵ-Sekureco 1, kies fakuloj venis al la konkludo, ke la konsumado de ĉi tiu insekto estas sekura. Fakuloj identigas ĝin kiel alternativan fonton de proteinoj, kiu povos faciligi la transiron al pli daŭrigebla manĝsistemo.

Ĉiutaga manĝaĵo

Insektoj estas signifa parto de la ĉiutaga manĝaĵo de milionoj da homoj tra la mondo. Laŭ faka literaturo ekzistas ĉirkaŭ 1500 specioj de manĝeblaj insektoj en la mondo, kiuj estas bonvenaj kaj facile alireblaj fontoj de proteinoj en la plej malriĉaj landoj.

Kelkaj popoloj en Afriko, Ameriko, Azio, Aŭstralio kaj Oceanio konsumas termitojn, formikojn, akridojn, grilojn, libelnimfojn kaj larvojn de kelkaj papilioj, muŝoj, abeloj, skaraboj ktp. En pli riĉaj partoj de la mondo insektoj estas pli-malpli nur bongustaĵo.

Oni povas supozi, ke la tria jarmilo estos periodo, kiam insektoj fariĝos grava parto de la homa manĝaĵo, ĉefe pro sia abundeco kaj signifa energia valoro.

1. Eŭropa Instanco pri Nutraĵ-Sekureco (European Food Safety Authority, EFSA) havas sian sidejon en Parmo (Italio) kaj estis fondita en 2002.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Lia tuta profesia vivo estas ligita kun diplomatio. Li laboris en diversaj altrangaj postenoj en la ministrejo pri eksterlandaj aferoj kaj eksterlande.

Scienco

AKTUALE

Biodiverseco, zoonozoj kaj epidemioj

Kio estas la rilato inter biologia diverseco, zoonozoj kaj epidemioj? Jen scivoliga demando, kiun oni ne povas facile respondi. En la pasintaj du jaroj tiu demando fariĝis pli aktuala pro la kovim-pandemio. Sed jam delonge en la homa historio estas pruvoj pri la katastrofa efiko de zoonozoj al homoj en diversaj regionoj de la mondo. Ĉu sekvo de fatalo, puno de Dio aŭ detruado de biodiverseco?

Zoonozo estas malsano de homo, kiu infektiĝas per kontakto kun besto aŭ besta produkto. La malsanon povas estigi viruso (kovimo), bakterio (boreliozo, malsano de Lyme) aŭ sporozoo (malario). Sed ankaŭ besta produkto (viando) en si mem povas kaŭzi malsanon, kiel atestas la malsano de la folaj bovinoj (la malsano de Creutzfeld-Jacob ĉe homoj), kiu estiĝas pro infekta proteino – priono.

Estas interese, ke tiaj zoonozoj jam ekzistis en antaŭaj jarcentoj. Iuj opinias, ke la disfalo de la romia imperio parte ŝuldiĝas ankaŭ al malsano, nome variolo, kaj pro tio verŝajne imperiestro Justiniano ŝanĝis la sidejon de la regno al Konstantinopolo.

Meze de la 14a jarcento la pesto, kiun kaŭzas la bakterio Yersinia pestis, eniris Eŭropon, verŝajne per la haveno de Venecio, kiu havis multajn rilatojn kun komercistoj en oriento. Poste, regule okazis pestepidemioj en eŭropaj urboj. Nur kiam oni eksciis, ke la peston kaŭzas bakterio, kiu transiras de rata pulo al homo, oni povis adekvate reagi al tiuj epidemioj. Antaŭe, oni postulis en Venecio, ke infektita ŝipanaro restu ekster la urbo, sur insulo, dum kvardek tagoj (el kio venas la vorto kvaranteno).

Ankaŭ malario estis konata malsano en antaŭaj epokoj en Eŭropo. Kie estis marĉoj, tie la kulo, kiu transportas la infektan sporozoon, povis bone vivi kaj multobliĝi. Ĝis la jaro 1916, malario estis endemia malsano en la provinco Nord-Holando. Nun, pro klimatŝanĝiĝo, oni atendas, ke la kulo Aedes aegypti pli kaj pli migros norden kaj ke pli ofte homoj malsaniĝos pro dengo-viruso. Fakte, la besto jam estas trovita en Nederlando kelkloke. Cetere, tiu kulo estas en tropikaj regionoj ankaŭ transportanto de zika-viruso, kiu povas kaŭzi mikrocerbajn bebojn. Antaŭ kelkaj jaroj subite kreskis la nombro de tiaj beboj en Brazilo.

Kiel estiĝas zoonozoj?

Tio estas la plej malfacile respondebla demando. Kompreneble devas esti iu besto, kiu gastigas ĉu viruson, ĉu bakterion, ĉu protozoon; kaj devas esti kontakto inter tiu besto (aŭ alia besto, kiun ĝi povas infekti) kaj homoj. Epidemioj karakteriziĝas per granda infektemo kaj rapida disvastiĝo de la malsanaj bestoj kaj homoj. En la nuntempo, la moderna (ofte aviadila) transportado estas granda helpo por rapida disvastiĝo de infekta malsano tra la tuta mondo. Ĉi-sube temas precipe pri virusmalsanoj. La ekesto de bakteriaj kaj protozoaj malsanoj postulas alian rakonton, kvankam temas ankaŭ pri interagoj inter bestoj kaj homoj.

Virus-supo

Ekzistas multaj specoj de virusoj en la mondo. Virusoj ne vivas: ili konsistas el peco da DNA aŭ RNA, do genetika materialo, kiu estas en proteina envolvaĵo. Oni ne povas vidi ilin per sia okulo, ili estas ege malgrandaj. Oni bezonas elektronan mikroskopon por vidi ilin. Nur kiam la viruso atingas ĉelon de homo aŭ besto, en kiun ĝi povas penetri, la virusa DNA aŭ RNA povas multobligi sin. La ĉelo eksplodos, kaj liberiĝos novaj viruspartikloj, kiuj infektos aliajn ĉelojn.

Laŭ taksoj de virusologoj, la nombro da specoj de virusoj estas pli ol unu miliono; iuj parolas pri 1,7 milionoj. Oni fakte ne povas diri „specio” por viruso, ĉar specio en biologio estas difinita laŭ la kriterio, ke ĝi povas reprodukti sin sen helpo de aliaj estaĵoj. Oni do kalkulas specojn laŭ la simileco de la genetika materialo kaj la gastigantoj, kiujn la virusoj bezonas.

Se estas tiom da diversaj pecoj de genetika materialo en la „prasupo”, la demando estas, kiel kaj kiam ili povos formi novan kombinaĵon por infekti vivantan ĉelon. Hazardo kompreneble helpas; la hazardo ĉi-okaze estas la kombino de diversaj pecoj de virusmaterialo en iu besta ĉelo, tiel ke pro rekombinado de la genetika materialo ekestas nova infekta viruso.

Oni povas kontraŭargumenti, ke virusoj estas ofte adaptitaj al sia gastiganto, ĉar ili devas kapabli penetri ties ĉelojn. Tial du diversaj virusoj ne tiel facile „renkontiĝas”, sed en la praktiko tiu supozata specifeco ne estas baro, kiel montriĝis ĉe kovimo. Kovimon kaŭzas viruso, kiu ne infektas nur vespertojn kaj homojn, sed ankaŭ vizonojn (oni devis mortigi milojn da ili en bredejoj en Danio kaj Nederlando), hamstrojn, blankvostajn cervojn (Odocoileus virginianus en Usono), hipopotamojn (en zoologia ĝardeno), kaj kelkfoje katojn kaj tigrojn.

Transsalto

Oni atribuis la ekeston de la kronviruso al transsalto de viruso de vesperto en Ĉinio al homoj. Unue oni pensis, ke eble ankoraŭ alia besto (maniso) estas gastiganto de la viruso, sed poste oni ne konfirmis tion. Esploro pri la virusoj en 227 vespertoj en la ĉina provinco Yunnan montris, ke troviĝas kronviruso RmYN02, kiu je 93 % kongruas genetike kun la genomo de SARS-CoV-2 (kovimo); unu geno kongruas eĉ je 97,2 %.

Do estas tre verŝajne, ke la kovim-viruso venis el vesperta fonto. Kompreneble oni ne povos konvinki Donald Trump pri tio, samkiel dum la unua mondmilito oni asertis, ke la hispana gripo estas produktita de la germana malamiko. La sekva demando estas, kiel kaj kial la viruso transsaltis de besto al homo. Devas esti kontakto inter besto kaj homo, kaj en la amaskomunikiloj oni montris kaptitajn vespertojn vendotajn en komerca bazaro de Vuhano, Ĉinio. Do, verŝajne ... Sed estas malfacile pruvi tion je 100 %.

Ĉu precedenco?

Ĉu transsalto de besto, ĉi-okaze vesperto, al homo estas malofta okazo? Nu, tio okazas ne tre ofte, sed ja okazas. Estas precedenco, kiu okazis en Malajzio en 1999. En tiu jaro okazis grandskalaj forbruloj de tropikaj arbaroj en Borneo (Indonezio) kaj Malajzio. Oni volis krei pli da palmoleaj monokulturoj kaj detruis grandan surfacon de tropika arbaro. Vespertoj, kiuj manĝis fruktojn de arboj en tiu arbaro, devis serĉi rifuĝejon kaj ankaŭ ekinvadis arbojn apud porkobredejoj en Malajzio. Apud la urbo Sunga Nipah en Malajzio aperis mistera malsano en la porkoj. La malsano estis infekta, ne nur inter porkoj, sed ankaŭ inter porkoj kaj homoj. 105 homoj mortis, kaj oni devis mortigi unu milionon da porkoj.

Kio do okazis? La vespertoj manĝis fruktojn, kaj sur la arboj ili alkroĉiĝis kaj faligis siajn ekskrementojn aŭ duonmanĝitajn fruktojn. La porkoj sube formanĝis la restaĵojn kaj tiel infektiĝis per la viruso, kiun oni baptis la „nipah-viruso”. Se viruso establas sin en populacio de sovaĝa besto, kiel kovimo en la blankvosta cervo en Usono, tio povos funkcii kiel fonto de novaj virusvariantoj en la venonta tempo.

Aidoso, ebolo, Q-febro kaj kokina gripo

Estas pliaj rakontoj pri transsalto de viruso de bestoj al homoj. Ekzemple pri aidoso oni supozas, ke la viruso saltis de simioj al homoj, kiuj manĝis la viandon de la sovaĝaj bestoj. Simila rakonto aŭdiĝas pri ebolo, tre infekta malsano, kiu manifestiĝis unue en okcidenta Afriko. La kaŭzoj estas ĉasado kaj komercado de sovaĝaj bestoj. Kaj en la okazo de porkoj, kiuj infektiĝas, oni povas konstati, ke la amasbredado de porkoj, kiuj ofte estas genetike similaj, kreas bonajn kondiĉojn por rapida disvastiĝo de la malsano.

En Nederlando oni povis konstati, ke la intensa amasbredado de kaprinoj kaj ŝafoj kaŭzis zoonozon (Q-febron), kiu mortigis kelkdekon da homoj en la ĉirkaŭaĵoj de la bienoj kun kaprinoj kaj ŝafoj en regiono kun intensa brutbredado. La malsanon kaŭzis bakterio, Coxiella. Sed, de kie ĝi venas kaj kial ĝi fariĝis tiom infekta, tio estas ankoraŭ ne bone esplorita.

La birda gripo estas virus-malsano, kiu precipe en vintro povas infekti multajn kokinojn en kokinbredejoj. La viruson transportas sovaĝaj birdoj, kiuj povas infekti per siaj ekskrementoj la kokinojn. Ankaŭ ĉi-okaze temas pri amasbredado de bestoj, kiuj genetike malmulte diferencas kaj do estas tre sentivaj je infektoj. Kaj, same kiel pri la kovim-viruso, okazas mutacioj, tiel ke ĉiun vintron oni devas atendi novan varianton de la viruso. Samkiel la viruso, kiu kaŭzas gripon. La vakcino ĉiujare ŝanĝiĝas laŭ la atendataj regantaj gripvariantoj.

Oni povas aldoni ankoraŭ aliajn ekzemplojn de transsaltoj de virusoj de bestoj al homoj (MERS, SARS, meksika gripo k.s.), sed estas klare, ke virusoj ne estas tiom „fidelaj” al siaj gastigantoj. Bedaŭrinde por la homo ...

Biologia diverseco kaj zoonozoj

Estas indikoj, ke la malpliiĝo de la nombro de specioj aŭ genotipoj de bestoj kaj plantoj povas stimuli la ekaperon de zoonozoj kaj tiel endanĝerigi ankaŭ homojn. La rezonado estas jena: en areoj, kie la diverseco de specioj estas granda, la risko, ke viruso aŭ alia malsaniga faktoro transsaltos de unu specio al alia, ne estas granda, ĉar ili tutsimple ne ofte renkontas unu la alian. Se la ekosistemo estas riĉa je biodiverseco, malsanoj malofte atingas tian stadion, ke ili infektas aŭ mortigas tutajn populaciojn de bestoj. Tiu hipotezo nomiĝas la „dilua hipotezo”, ĉar la risko je infektaj malsanoj estas fakte diluita.

Aliflanke oni scias, ke, ju pli genetike unuecaj estas bestoj, des pli da risko estas, ke ili suferos gravajn perdojn se infektitaj. Se la biodiverseco en iu areo malpliiĝas, ofte oni povas konstati, ke „ĝeneralistoj” profitas la situacion. Ĝeneralistoj estas bestoj, kiuj ne havas tiom striktajn postulojn pri manĝaĵoj aŭ restadejoj. Ratoj kaj musoj estas bestoj, kiuj ofte rapide multobliĝas post perturboj de ekosistemoj. Ili sekvas homojn. Ratoj kaj musoj estas konataj kiel transportantoj de malsanoj, ĉu bakteriaj ĉu virusaj. Tiel oni povas klarigi, ke, ju pli da perturbo de ekosistemoj kaj perdo de specioj, des pli da risko estas je malsanoj, kiuj atakas homojn.

En la revuoj Nature kaj Science en julio/aŭgusto 2020 aperis artikoloj de sciencistoj, kiuj substrekas la hipotezon, ke pandemioj fariĝos pli verŝajnaj, se la forhakado de tropikaj arbaroj pludaŭros kaj klimatŝanĝiĝo ŝanĝos la cirkonstancojn por vivaĵoj.

Resuma averto: oni povas atendi en la venonta tempo pli ofte epidemiojn, kiuj povos fariĝi pandemioj pro tio, ke la biodiverseco malpliiĝis pro la detruaj agadoj de homoj.

Bert DE WIT

Nederlando

Bert de Wit estas biologo, kiu laboris en ŝtataj konsilantaroj pri la esplorado de problemoj pri spacordigo, medio- kaj natur-protektado en Nederlando.

Lingvo

Ĉevalbatalo en proverbar-arbaro

Kompreni proverbojn ne ĉiam estas facile kaj en Esperanto kaj en naciaj lingvoj. Mi provos doni al vi ideon pri la afero. En la Oklingva Proverbaro 1 fare de Ludoviko Zamenhof kaj Marko Zamenhof estis paragrafo, kiu ĉikanis kaj hantis min. Mi ĉi-sube rakontos, kiel mi trovis la respondojn!

La batalkampo

Dum la multlingveco kaj paraleligo – same kiel la temindikoj de la paragrafoj en nia proverbaro – konsiderinde helpas kaj eĉ necesas por vere elkompreni la esperantajn proverbojn, ili tamen ne ĉiam liveras klaran kaj definitivan nuancon! Ankaŭ inter la nacilingvaj proverboj troviĝas iuj, kiuj estas malfacile kompreneblaj. Ili fojfoje supozigas iun kromkonon, iun krominformon. Tion mi spertis, dufoje, en paragrafo 81, kiu laŭ la esperanta kaj laŭ la rusa titolo pritraktas „bati/bato”. Fakte oni povas esti kontenta nur, kiam oni sentas harmonian fluon de la tekstoj en ĉiuj el la kvin lingvoj, kiam oni sentas, ke ĉio harmonias, ke ne plu estas iu ajn kontraŭado inter la diversaj lokucioj. Tamen, en la komenco, mi vidis nur tre supraĵan rilaton inter la kvin paragrafoj.

Ni citu la tekstojn: 81. Бьют не по годам, а по ребрам. – Po to biją, żeby bolało. – L'âge n'est fait que pour les chevaux. – Wie der Schelm, so die Prügel. (Oni batas ne sur aĝo, sed sur la ripoj – Tial ili batas, por ke doloru – La aĝo estas farita nur por ĉevaloj – Kia la netaŭgulo, tia la batado). La aldonaj proverboj esperantaj de Ludoviko: „Oni batas per vipo, por ke sentu la ripo. / Oni batas ne la aĝon, sed la vizaĝon.”

Franca teksto

La franca teksto ŝajnis al mi iom stranga. Francoj certigis al mi, ke, kiel mi trovis en klarigaj tekstoj, oni uzas la frazon en du sencoj, unue por trankviligi maljunulojn, sugestante, ke gravas ne aĝo, sed nur la sansituacio, alivorte ke oni ne zorgu pri aĝo, se oni sentas sin sana kaj bonstata; kaj due por admoni kaj riproĉi junulon, kiu antaŭ maljunuloj komencas babilaĉi pri aĝo, do kun la signifo: oni ne parolu pri aĝo kaj aĝiĝo antaŭ maljunuloj. Sed tio absolute ne klarigas, kial oni altiras ĉevalojn en la diraĵon. Mi supozis, ke povus temi pri vortludo, kio ne maloftas en proverbaroj.

Multjara okupiĝo pri proverboj instruis al mi, ke ekzistas tre multaj tiaj lokucioj por admoni iun, ke li tro ofte uzas iun vorton. Ekzemplo estas „Se la ĉielo falus al tero, birdokaptado estus facila afero”, kiu estas uzata ne kiel kutima proverbo, sed kiel admona frazo al iu, kiu daŭre „se-as”. Mi do supozis, ke devus ekzisti iu ajn „ilo rilate ĉevalojn”, ilo, kiu nomiĝu „aĝo” aŭ simile.

Kaj jes, unu el miaj francaj amikoj, kiu kutimas konsulti multajn enciklopediojn kaj tiajn verkojn, trovis, ke ekzistas tia ilo, nome „age” (senĉapela vorto, kvankam fojfoje erare notita kiel ĉapelita). Ĝi estas parto de plugilo, eĉ normale per ĉenoj ligita al la ĉevalo(j). En la enciklopedia artikolo estas notite, ke en multaj partoj de la lando oni uzas iujn aliajn nomojn.

Alia amikino, agrokulturista filino, diris, ke ŝi neniam aŭdis la nomon, sed ankaŭ ŝi trovis, ke efektive ĝi ekzistas. La vorton „age” mi ne trovis en iu ajn el miaj francaj vortaroj, krom en tiu franca-esperanta fare de Le Puil. Tie mi legis: „age”, age de charrue: plugiltrabo. Interese: tiu vortaro spertis plurajn malfavorajn recenzojn, sed mi jam pli ol unu fojon trovis en ĝi respondojn, kiujn mi vane serĉis en aliaj lokoj!

Tiu klarigo pri la franca frazo estas rapide rakontita, sed malantaŭ ĝi estas horoj da serĉado kaj klopodado kaj serĉado de helpo, kaj la tuta afero eliris el iom helpkria supozo; supozo, kiu, kiel poste montriĝis, havis seriozan bazon.

Rusa teksto

Ankaŭ la rusa teksto stumbligis min. Fakte rekta traduko estas: Oni batas la aĝon, ne la ripojn (ripoj, kiel facile kompreneblas, estas la korpo, la homo). Sed „bati la aĝon”? Al minimume dek kvin rusoj mi skribis kaj demandis, sed neniu kapablis liveri akcepteblan klarigon, ĝis iu moskvanino venis kun la bona, sendube ĝusta, klarigo. Fakte, laŭ ŝi, „bati aĝon” estas logika kaj regule uzata! La dua esperanta lokucio klare estas paŭsaĵo de la rusa kaj pola, kaj do ankaŭ estas ne tro memkomprenebla! La unua certe baziĝas sur la franca! Ludoviko ja menciis du paralelajn proverbojn.

Elnodiĝo por la rusa

Ofte la vera solvo estas simpla, ĉiutaga, plene logika. Tion denove spertis mi, kiam mi ricevis reagon de juna amikino el Moskvo! Ŝi skribis al mi: „Se mi tradukas laŭvorte, mi diras: oni batas ne jarojn, sed ripojn. Mi pensas, ke oni uzas tiun proverbon por adoleskantoj, kiuj plendas, ke ili estas tro aĝaj por esti punataj per batoj. Kaj oni respondas al ili: ja ni ne aĝon vian batas, sed dorson.” Oni devas do koni la kuntekston por vere kompreni la diraĵon, kaj tio relative ofte okazas por pluraj proverboj en nia proverbaro!

Jes, jen la klarigo, ĉar nun la diversaj paralelaĵoj (jes, ili estas ĉe paragrafo 81, pli malaltnumera ol 781, do ili estas ekzaktaj kopioj de la patra paragrafaro). La akompanaj proverboj estas nun tute en sama ideosfero! Pola: laŭlitera traduko de na to biją, żeby bolało estas „tial ili batas, por ke doloru”.

La signifo estas, ke oni batas kun tiu celo, ke la batito sentu tion bone. Do la bato devas havi efikon: oni ne batas iun por bati, sed por dolorigi iun.

Petro DESMET'

Belgio

\Oklingva Proverbaro http://retbutiko.be/eo/ero/okpr, eld. FEL, 2020.

Petro Desmet' estas lingvisto kaj aŭtoro de pluraj verkoj, i.a. de Vasta Vortaro Esperanto-Nederlanda, Praktika Fundamento de Esperanto kaj Bildvortaro en Esperanto.

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Libroj

Nekonata aŭstraliano

La antaŭ nelonge aperinta nova libro de Trevor Steele La sangoruĝa flago ekinteresis min pro por mi tute nekonataj eventoj, okazintaj en 1919 en la aŭstralia urbo Brisbano, ĉefurbo de la ŝtato Kvinslando. Iom pli detala esploro pri la temo rezultigis, ke la libro priskribas tiel nomatajn incidentojn, kiujn oni nomas „Tumultoj de ruĝa flago” (angle Red Flag Riots). Tiuj kunpuŝiĝoj okazis kiel rezulto de pluraj ŝanĝoj en la aŭstralia socio tiutempe.

Unue, en 1918 kreskis kontraŭ-militaj kaj sindikataj movadoj. Nur en Kvinslando tiame loĝis ĉirkaŭ kvin miloj da enmigrintoj el Rusio, inter kiuj estis aktiva grupo, subtenanta bolŝevismon. Due, la rusa revolucio, okazinta en 1917, kaj la posta rusa-germana paciĝo en Brest-Litovsk, kaj kiel rezulto de tiu paciĝo la eliro de Rusio el la unua mondmilito ŝanĝis la rilaton de aŭstralianoj al la rusa komunumo. Multaj el ili timis, ke rusaj enmigrintoj povas organizi revolucion, similan al la rusa ankaŭ en Aŭstralio. Ne forgesu, ke dum la unua mondmilito en Aŭstralio funkciis t.n. „Leĝo de militaj antaŭzorgoj” (angle War Precautions Act), specialaj sekurecaj reguloj. Septembre de 1918 al tiuj leĝoj estis aldonita regulo pri malpermeso uzi ruĝajn flagojn dum manifestacioj kiel simbolon de sindikata movado kaj precipe kiel indikon de rusa bolŝevismo.

Historiaj faktoj

Estas interese, ke la aŭtoro decidis ŝanĝi plurajn historiajn faktojn kaj realajn nomojn, kial ne – ni ja havas literaturan verkon. Ekzemple, priskribitaj tragikaj konfliktoj inter manifestaciantoj, portantaj ruĝajn flagojn, kaj grupo de ekssoldatoj revenintaj el la unua mondmilito, lerte uzataj de lokaj politikistoj, okazis la 23an-24an de marto 1919, sed ne fruaŭtune de tiu jaro, kiel skribas la aŭtoro en la unua frazo de la romano.

Ĉu la priskribitaj en la libro ĉefherooj reale ekzistis? Se jes, tiam ĉu la faktoj, indikitaj pri ilia vivo, veras? La respondo estas jesa. La reala nomo de la ĉefa bolŝevisto, motoro de rusa grupo, estis Zuzenko Aleksandr (Saŝa) (en la libro lia familinomo estas Mazdenko). Lia amatino, poste edzino, kiu helpis al li en eldonado de bolŝevismaj flugfolioj, en la romano nomiĝas Sarina Goldŝtejn, en reala vivo havis la nomon Cecilia Rosenberg. Cecilia kaj Aleksander havis ne filon Aleksej, kiel skribas la aŭtoro, sed filinon Ksenia. Cecilia sukcesis ekvidi propraokule la tempon de la gorbaĉova „perestrojko”, ŝi mortis en 1990.

Oni memoras pri Aleksander Zuzenko en Aŭstralio ĝis nun. En 2013 en la Aŭstralia Nacia Universitato oni prezentis libron de Kevin Windle Nedezirata persono. Kapitano Zuzenko kaj laboristoj de Aŭstralio kaj de la mondo (angle, Undesirable. Captain Zuzenko and the Workers of Australia and the World). Bone, ke danke al la libro de Trevor Steele nun la vivo de kapitano Zuzenko (laŭ sia unua profesio li estis maristo), lia romantika amhistorio estas konata ankaŭ por la esperantistaro. Do ne maltrafu tiun libron por via biblioteko.

Strangaĵoj

Fine, mi volas aldoni kelkajn rimarkojn pri la teksto de la libro. Ĝi enhavas kelkajn etajn strangaĵojn por ruslingva leganto, kiuj vere malmultas, kaj mi eĉ ne volas ilin ĉiujn prisdiskuti. Tiel, en kelkaj lokoj de la libro mi trovis la vorton „gulag” (ĉefa administrejo pri aro de punlaborejoj). La sistemo de punlaborejoj en Sovetio estis fondita en 1924, do post la priskribitaj eventoj. Iom strange, ke nur la ĉefheroon la aŭtoro nomas karesforme Saŝa, sed per kompleta nomo Aleksander.

Ankaŭ indas rimarkigi, ke la fino de la romano estas verkita iom tro rapide. Ŝajnas, ke post la reveno de la ĉefroluloj al Rusio la aŭtoro volis rapide fini ilian historion. Tamen la reala vivo de Zuzenko post la reveno estis eble eĉ pli interesa kaj certe pli aventura ol antaŭe. Li eklaboris en Kominterno (internacia organizaĵo de komunistoj), estis sendita denove al Aŭstralio kun speciala tasko krei tie komunistan partion. Veninte denove al Aŭstralio, li estis arestita kaj resendita al la sovetia Rusio. Post la reveno li laboris kiel ĵurnalisto, konis multajn famajn sovetiajn verkistojn, vojaĝis kiel kapitano de marŝipo. Aprile en 1938 li estis kondamnita kiel brita spiono kaj pafekzekutita aŭguste de la sama jaro. Li estis komplete rehabilitita en septembro de 1956 post la morto de Stalin. Sed tio estas jam temo por nova libro.

Alexander MIKISHEV

Trevor Steele: La sangoruĝa flago. Eld. FEL, Antverpeno, 2020. 165 paĝoj. ISBN 9789077066676.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Epopeo dediĉita al heroo de la antikva Mezopotamio

La nuna eldonaĵo estas represa kunigo de tio, kio aperis poparte dum kelkaj jaroj ekde 2015, sub la titolo „traduko” de La kanto de Gilgameŝ, fare de Stéphane Brault, en La Kancerkliniko. En la lasta el la 88 paĝoj aperas la jena linio: „Adaptis al Esperanto Stéphane Brault”. Leganto povus demandi, kion signifas la nuna termino „adapto”. Traduko (tiel enklasigita) de ege ampleksa (ĉ. 600-versa) fragmento de tiu babilona epopeo aperis jam en Tutmonda Sonoro (Hungara Esperanto-Asocio, 1981) fare de Kalocsay, kaj ĝi neniel similas la nun recenzatan verkon. Ja, neniel similas. Ŝajnas, ke temas pri du versioj, kiuj pli-malpli (malpli prefere ol pli) rakontas proksimume la samajn faktojn. Ĉu eble ilin inspiris du tute malsamaj transskriboj de ĉi tiu giganta poemo?

Necesas enkonduko

Bedaŭrinde, kaj en ĉi tiu rekompilaĵo el La Kancerkliniko kaj en Tutmonda Sonoro, mankas entute enkonduko, kiu klarigus pri kio temas, kaj eventuale, kial la du Esperanto-versioj estas tiel diversaj. La unuaj literaturaj tekstoj pri la prodaĵoj de Gilgameŝ, la mita suvereno de Uruk, sumera urbo en Mezopotamio, estas tabuletoj en la sumera lingvo, de la dua duono de la tria jarmilo antaŭ nia erao (a.n.e.), sed, probable, jam antaŭe la popola voĉa tradicio de kelkaj generacioj firmigis iujn epizodojn: tial tiu teksto estis pli fiksado de konataj faktoj, ol rakonto originala. Kiam la sumera civilizo estis ensorbita de la babilona, Gilgameŝ transiris en ĝin kiel babilona heroo.

Tre verŝajne, ĉirkaŭ la 18a-16a jarcentoj a.n.e. la diversaj mitoj kaj rakontoj fandiĝis en unu solan poemon, eble verkitan de unu aŭtoro. Laŭ katalogo trovita en la biblioteko de Hasurbanipalo, ĉirkaŭ du jarcentojn poste iu babilona skribisto, nomata Sin-leqi-unninni, reredaktis kaj kunmetis la diversajn epizodojn, tiel donante definitivan formon al verko, kiu estis nomota Klasika Babilona Epopeo kaj konsiderota unu el la plej valoraj esprimoj de la literaturo de la homaro. Ne ĉiuj fakuloj konsentas pri ĉi tiu atribuo de aŭtoreco, sed tion ni lasu flanke. La origina formo estis skribita kojnoforme sur dek du tabuletoj, el kiuj ne ĉiuj linioj estas deĉifritaj; la rekonstruoj ampleksas ĉ. 2000 versojn, la tuto, verŝajne, ampleksis ĉ. 3000.

Gilgameŝ

„Dutrione dia kaj unutrione homa estas lia korpo. La Granda Diino Aruru konceptis lian korpon kaj elfaris ĝian formon.” Tiel estas prezentata Gilgameŝ, brava kaj sentima filo de homo kaj de diino Ninsun, kiu diktatorece, kvankam saĝe, regas la urbon Uruk sen ajna kontraŭstaro, tiom ke la urukaninoj petas al Aruru, ke ŝi kreu alian estaĵon same fortan, por ke Gilgameŝ havu kontraŭulon, kiu bridu lian militan entreprenemon. Aruru kreas el argilo Enkidu-on, same fortan. Enkidu estas kvazaŭ prahomo: li estas ja ege forta, sed tute paca, kunvivas kun bestoj apud lageto, seksumas kaj sensoifiĝas kun ili kaj malpermesas al la montaranoj, ke ili ĉasu bestojn por sin satigi. Tial iu ĉasisto volas liberiĝi de Enkidu, kaj iras al Uruk por peti al Gilgameŝ, ke li eliminu ĉi tiun entrudiĝinton. Gilgameŝ konsilas, ke la ĉasisto reiru al la lageto kaj kunportu unu el la templaj amoristinoj, kiu ĉe la alveno ĉe Enkidu senvestigu sin kaj elmontru sian sekson; tio maturigos Enkidu-on kiel homon kaj tiel la bestoj lin rigardos kiel fremdulon.

La afero okazas, kaj Enkidu efektive estas kaptita de volupto kaj dum sep tagoj amoras kun la ino el la templo de Uruk; liaj kruroj iĝas malfortaj, la bestoj ne plu amikas kun li, kaj la virino persvadas lin veni al Uruk por alfronti Gilgameŝon. La lukto efektiviĝas kaj Enkidu venkas, sed agnoskas la grandecon de la kontraŭulo; la du fariĝas amikoj kaj kune alfrontos postajn vojaĝojn, aventurojn, batalojn.

Filozofiaj konsideroj

Ne eblas rakonti la tutan disvolviĝon de la epopeo. Ekzemple, la diino Iŝtar enamiĝas al Gilgameŝ, sed ŝi estas rifuzita kaj do malamikiĝas al li. Indas mencii, ke aperas en la pensoj de jen Gilgameŝ, jen Enkidu, filozofiaj konsideroj pri memkoncepto kiel homo, pri amikeco, morto kaj postmorta vivo, pri ebla eterneco, kies sekreton konas Utanapiŝtin, la biblia Noao, kiu supervivis la diluvon kaj kiu loĝas trans la Maro de Morto. Gilgameŝ lin atingas post diversaj aventuroj, kiuj elprovas lian estingiĝantan forton; jen la iluzio pri eterna juneco, kiun Gilgameŝ planas porti al Uruk por rejunigi la civitanojn.

Klasikaj temoj

En la multepizoda poemo rolas la konsiloj de patrinoj kaj saĝuloj pri vojaĝoj kaj bataloj, rolas envioj kaj favoroj de dioj kun ties helpoj kaj, respektive, malbenoj kun tragikaj sekvoj, rolas sonĝoj, kiuj allasas diversajn interpretadojn kaj kiuj influas la strategiojn pri atakoj kaj rezignoj. Aperas iuj klasikaj temoj de pluraj epopeoj: la temo de vojaĝo, de adoleskiĝo, de respekto al la tradicio. Forta estas la sento de intima amikeco inter Gilgameŝ kaj Enkidu, sento, kiun oni trovas ankaŭ en la Odiseado inter Aĥilo kaj Patroklo kaj kiun ekzegezistoj de la diversaj epokoj perceptos diversmaniere, ne ekskluzivigante samseksemon.

Fluaj dialogoj

La traduko/adapto estas rimarkinda, kaj laŭ la poezia aspekto, kaj laŭ la fluo de la rakonto, liberiĝinta el la subdivido laŭ versoj, kiuj cetere en la kaloĉaja traduko konsistis nur en interrompo de linioj laŭ la originalo (same en iu itala de 1992). La verko de Brault fluas kun dialogoj, disputoj, kvereloj, kvazaŭ fabelo disvolviĝanta en la fantasta medio de mitologio kaj proksimigas la leganton al unu el la plej gravaj verkoj de la tuta homa historio.

Carlo MINNAJA

Stéphane Brault: La Kanto de Gilgameŝ Eld. FEL. Antverpeno, 2019. 51 paĝoj, broŝurita. ISBN 9789077066645.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Arto

AMO KAJ ARTO

La mistero pri la blankaj konvaloj

Ivan K. Ajvazovskij estas aŭtoro de pli ol 6000 pentraĵoj, kiujn li surtoligis laŭ memorkapablo. Li diris: „Pentranto, kiu nur kopias naturon, fariĝas ĝia sklavo. Moviĝon de vivantaj medioj – puŝblovon, fulmojn – ne eblas pentri.” Rigardante liajn pentraĵojn malfacilas imagi, ke ilin kreadis homo.

La 17an de julio 1817 en la libro de naskiĝoj kaj baptoj de armena preĝejo en la urbo Feodosija (Krimeo) estas enskribo: „Naskiĝis Hovhanes, filo de Gevork Ajvazjan kaj Hripsime”. La pentrarta talento aperis ĉe Hovhanes jam en infaneco. Bedaŭrinde liaj infanaj pentraĵoj ne konserviĝis, ĉar ili estis faritaj sur marsablo.

Marie Taglioni

En 1837 Rusio atendis kun kortremeto la alvenon el Italio de la baletistino Marie Taglioni. Akiri biletojn al ŝiaj spektakloj apenaŭ eblis. Eĉ caro Nikolao la 1a, amanto de baleto, ne kaŝis sian admiron. La konatiĝo de studento de la Imperia Akademio de Belartoj kun Marie do okazis hazarde. Ŝia veturilo ektuŝis lin, kaj li falis. Marie kunportis lin ĝis lia hejmo kaj sekvan tagon transdonis al li biletojn por la spektaklo

La Sylphide (La silfo). Tiel komenciĝis ilia amromano.

Eksciinte, ke Marie pasigos printempon kaj someron en Italio, Ajvazovskij rapidis al ŝi. Ili plezure pasigis tempon en Venecio. Tie ŝi daŭrigis dancadon sur scenejo, li sian pentradon.

Unuan el liaj sukcesoj, lian pentraĵon Ĥaoso, deziris aĉeti eĉ papo Gregorio la 16a. Eksciinte pri tio, Ajvazovskij donacis ĝin al li. Tiu nobla gesto ege plaĉis al la papo, kaj li persone premiis lin per ora medalo.

Iun tagon Ajvazovskij konfesis pri sia amo al Marie kaj petis ŝin fariĝi lia edzino. Inter ili estis 13-jara aĝdiferenco. Eble tiu fakto, eble ega korinklino al scenejo poiomete malproksimigis ilin. Kaj Marie, dum iu Palma Dimanĉo, donis al li sian rozkoloran baletan ŝueton kaj diris: „Tiu ŝueto piedfrakasis mian amon. Prenu ĝin por memoro kaj revenu Rusion, tie estas via vivo. Vian virinon vi nepre renkontos.”

En la paska tago Marie Taglioni ricevis dokumentojn de notario pri donaco de Ajvazovskij. Ĝi estis pompa palaco, adiaŭa donaco de Ajvazovskij, kavaliro de rompita koro.

Julia Graves

En 1842 Ajvazovskij ricevis oran medalon de la Pariza Belarta Akademio kaj en 1843 la titolon de akademiano de la Florenca Akademio. Sed eĉ plia titolo, tiu de ano de la Amsterdama Akademio de Belartoj, ne malhelpis al li reveni patrujon.

Li estis 27-jaraĝa, kiam li ricevis la titolon de akademiano de la Peterburga Akademio de Belartoj. El Peterburgo, tamen, li revenis al sia amata Feodosija, ĉe la Nigra Maro.

Ajvazovskij estis enviinda fianĉo. Kaj ĉiuj estis surprizitaj, kiam kiel edzinon li elektis guvernistinon de siaj lernantinoj, la anglinon Julia Graves [grejvz]. Ilia edziĝsolenaĵo okazis en armena preĝejo kun festo ege pompa: tapiŝoj el vivantaj floroj, konkursado de ĝigitoj 1, iluminado sur ŝipoj.

En tiu geedzeco naskiĝis kvar filinoj. Dum tiu periodo Ajvazovskij estis tre feliĉa, li multe pentris. La plej fama pentraĵo Naŭa ondo kreiĝis dum kvin tagoj. En 1856 la familio veturis Francion. Dum tiu vintro li pentris 25 pentraĵojn. Danke al la estimo de imperiestro Napoleono la 3a, sur la surtuto de Ajvazovskij ekbrilis ordeno de Honora Legio.

Bedaŭrinde Julia ne ŝatis longan tempon loĝi en Feodosija. Ŝi enuis en la provinca urbeto. Ŝi ŝatis akceptojn en pompaj palacoj kaj, krome, antaŭpensis pri la estonteco de siaj filinoj. Iun tagon ŝi ne revenis hejmen de restado en Peterburgo, kaj la familio disfalis. Al ĉiuj kvar filinoj Ajvazovskij donacis po unu palacon en Krimeo.

Anna Burnazjan-Sarkisova

La dua edzino de Ajvazovskij iĝis Anna, juna vidvino de negocisto Sarkisov. Ajvazovskij estis 65-jaraĝa, Anna 25. En ilia hejmo aperis varmo kaj komforto.

Tiu amikema familio multe faris por sia urbo. Ili donace konstruis en Feodosija urban akvodukton, malsanulejon kaj lernejon, kelkajn preĝejojn, fondis arkeologian muzeon kaj bildgalerion. La urbanoj tre estimis Ajvazovskij kaj donis al li la titolon „Honora civitano de Feodosija”.

Ajvazovskij havis dek nepojn. Unu el ili, Aleksander (Latri), estis adoptita de Ajvazovskij kaj tenis lian familinomon.

La blankaj konvaloj

Feodosija, la 2an de aprilo 1900, en la mateno de Palma Dimanĉo. Ĉe la enirejo staras kuriero kun blankaj konvaloj en korbo. „Kie mi vidis ilin antaŭe?” provis ekmemori Ajvazovskij. Tiun rigardon eksentis Anna. Ŝi diris: „Jam multajn jarojn en la sama tago vi ricevadas tiujn blankajn konvalojn. Kiu sendas ilin al vi?”

La 18an de aprilo li sidis antaŭ novkomencita laboro ... Li mortis la 19an de aprilo (la 2an de majo laŭ la nova stilo). Li estis 82-jaraĝa. Ĉe tomba baraĵo staranta maljunulo diris: „Al kiu mi portu florojn de Trubeckoj?”

Marie Taglioni, antaŭ sia forpaso, petis sian filinon (ŝi estis la edzino de grafo Trubeckoj), ke ĉiun Palman Dimanĉon ŝi sendu al Ajvazovskij blankajn konvalojn, memore pri tiu tago, kiam ŝi donacis al li sian rozkoloran ŝueton kaj rifuzis lian proponon, kvankam ŝi amis dum la tuta vivo nur lin.

Reveninte hejmen, Anna deprenis tiun ŝueton de la skatolo kaj metis ĝin en fornon, forigante la lastan baron inter ŝi kaj senlime amata homo, kvankam forpasinta.

Sur la tomboŝtono de Ajvazovskij armenlingve estas ĉizita la frazo „Naskiĝinta mortema – lasis pri si senmortan memoron”.

1. Ĝigito: kuraĝa, heroeca, eltenema rajdisto, kiu povas perfekte uzi armilojn. Historie ĝigitoj vivis en Kaŭkazio kaj Centra Azio. Rekta traduko de tiu vorto el tjurkaj lingvoj estas junulo, bravulo.

Lida ELBAKJAN

Armenio

Memportreto de Ivan K. Ajvazovskij.

La plej fama pentraĵo Naŭa ondo kreiĝis dum kvin tagoj.

La urbo Erevan (Armenio) honorigis la pentriston per monumento.

Unu el la poŝtmarkoj dediĉitaj al la pentristo.

Filozofio

OPINIO

Teologia tempo-dilemo

„Tiu, kiu pensas pri tempo, pensas profunde. Tiu, kiu pensas pri dio, pensas pli profunde. Tiu, kiu pensas pri dio kaj tempo, tuŝas limojn de la homa kompreno” (William Lane Craig).

Ĉu vi havas problemon kun tempo? Mi jes; al mi fojfoje mankas (libera) tempo. Miaj tempo-problemoj estas tamen etaj kompare kun tiuj, kiujn havas teologoj. Tempo estas por teologoj granda, fakte nesolvebla, problemo kaj dilemo.

Kio estas tempo?

Por pli bone kompreni la teologian tempo-problemon ni unue pripensu, kio estas tempo. Ĉiu certe havas imagon kaj senton pri tempo, sed verŝajne nur malmultaj kapablus ekspliki, kion ĝi fakte signifas. Kiam mi kiel junulo ekinteresiĝis pri astronomio kaj legis, ke tempo estas eco de nia universo kaj ne ekzistis „antaŭ” ĝia estiĝo, mi ne povis kompreni tion. En mia imago tempo estis io universala, ĉiam kaj ĉie ekzistanta. Sed tia imago pri senĉese pasanta tempo estas nur iluzio de nia cerbo. Pripensu, kiel homoj mezuras tempon. Fizikistoj mezuras ĝin precizege per atomhorloĝo, ordinaraj homoj havas brakhorloĝojn, kaj en la pasinteco homoj uzis sablohorloĝojn aŭ ili simple nur kalkulis tagojn. Kion havas tiuj mezurmetodoj komune? Ili ĉiuj registras iun movon, ŝanĝon. Kaj ĝuste la sekvo de ŝanĝoj estas tempo. Imagu nun, ke ĉio en la universo subite haltus kaj absolute nenia movo aŭ ŝanĝo okazus. Nu, en tia okazo ankaŭ tempo ĉesus „pasi”, ekzisti.

Ĉu eterna dio?

Se oni premisas, ke la mondo estas kreita, tiam pri la kreinto mem nepras antaŭkondiĉi, ke tiu ne estis. Efektive kaj la biblio kaj la korano parolas pri eterneco de dio. Kaj jen la dilemo. Teologoj baldaŭ rimarkis, ke eterne ekzistanta dio estus absurdaĵo, ĉar pri tia dio oni devus konkludi, ke ĝi ĝis la kreo eterne nenion faris (kaj se ĝi faris ion, do kion?). Oni do diskutis la demandon, kion signifas eterneco, kaj konkludis, ke ĝi ne signifas tempan senfinecon, sed nur tion, ke dio estas sen komenco. Tiel ĝi estas eterna sed sentempa.

Longe ŝajnis, ke tio estas kontentiga solvo de la tempo-dilemo. Sed nuntempe, kiam oni pli bone komprenas, kion signifas tempo, teologoj denove pridiskutadas la temon. Interalie ili starigis la demandon, ĉu sentempa dio povus scii, kia tempo estas, kaj konkludis, ke tio ne eblus. Sed tio ne nur kontraŭas la biblion kaj la koranon, kiuj parolas pri ĉioscianta dio, sed ankaŭ malebligus al dio esti en kontakto kun ni homoj. Alpreĝi dion estus sensence, kaj dio ankaŭ ne scius pri niaj agoj (kaj pekoj).

Ĉu kaj tempa kaj sentempa dio?

Ĉu do dio tamen devas esti tempa? Ne nepre, argumentas kelkaj teologoj kaj religiofilozofoj kiel ekzemple la usona filozofo W. L. Craig. Ili opinias, ke la solvo de la problemo estas konjekti, ke dio estas sentempa, sed en la momento de la kreo ĝi fariĝis tempa. Ĉu tiel vere povas esti? Miaopinie ne. Teorie oni povas imagi sentempan dion, sed tia dio ne kapablus pensi. Ĝi eĉ ne povus simple diri „estu tempo”, ĉar sole tia intenco implicus pensadon. Pensanta dio ĉiam estas tempa, ĉar pensado signifas ŝanĝon.

Tempo-dilemo ne solvita

Ĉu dio povas vekiĝi el sentempa „dormo” por fariĝi tempa kaj krei la mondon, kiel Craig opinias? Nu, sentempa dio tian vekiĝon ne povus intenci kaj tio signifas, ke ĝi estus nenio alia ol estiĝo kaj komenco de dio. Jen la fundamenta teologia dogmo pri eterna dio disfalas kiel dometo el ludkartoj. La teologia tempo-dilemo restas nesolvita. Ĉu efektive la ekzisto de tempo (respektive ĝia ne-ekzisto) ne estas filozofia pruvo de la neekzisto de dio?

Jiří PROŠKOVEC

Germanio

Hobio

LITOVIO

Modli per pastaĵoj

Valdemaras Liudvinavičius, 38-jarulo el la litova urbo Panevežys, de sep jaroj formas figurojn el makaronioj kaj alispecaj pastaĵoj. Li asertas, ke per tiu okupo li ne celas krei artaĵojn, sed simple fuĝi el la enua ĉiutaga vivo kaj obsedaj pensoj. „Modlante kaj gluante, mi neniam pensas pri tio kiel plaĉi al homoj aŭ surprizi ilin – mi pasie dronas en mia ŝatokupo kaj se la rezulto allogas, mi feliĉas”, diras la kreanto.

La plej malgrandaj figuroj, kiujn li modlis el pastaĵoj, probable ne superas laŭ la grandeco eĉ unucendan eŭro-moneron, kaj inter la plej grandaj menciindas ankoraŭ nefinitaj venta muelejo kaj ŝipo sen veloj. La kreanto malkaŝas, ke li ofte formas plurajn verkojn samtempe. „Fojfoje okazas, ke mi ankoraŭ ne finis objekton, sed alia ideo furioze venas, postulante plej baldaŭan realigon. Mi komencis modli malgrandan biciklon, sed haltis, kiam min subite obsedis nova defio – eroj, kiuj koncernas biciklon, devas trovi lokon ankaŭ en modelo. Nun mi cerbumas, kiel realigi tiun ideon. Sian vicon atendas ankaŭ duonfinita ŝuo”, klarigas Liudvinavičius.

Unuaj verkoj

La kreanto ne plu memoras, kiu estas lia unua pastaĵa figuro. „Mi komencis modli objektojn, kiam mia pli aĝa filino estis ankoraŭ malgranda kaj frekventis infanĝardenon. Tiam por la festo ŝi volis kunporti iun manfaritan figuron kaj petis mian helpon. Mi memoras, ke foje en la televido mi vidis kristnaskajn ornamaĵojn, faritajn el makaronioj. Inter miaj unuaj verkoj estis ŝipo, formita el maldikaj spagetoj, ankaŭ helikoptero kun rotacia helico kaj krabo el tri specoj de pastaĵoj. Poste, dezirante provi novajn formojn, mi modlis vaporlokomotivon el kanelonoj kaj donacis ĝin al mia frato okaze de lia naskiĝtago. Mi kreis diversajn figurojn ankaŭ por la gepatroj. Unu el ili estas dometo kun fumo el kamentubo”, rakontas la kreanto.

Provante diversspecajn pastaĵojn, Liudvinavičius konstatis, ke la plej konvenaj por li estas malhelkoloraj. Ili ne estas diafanaj kaj kaŝas la internajn erojn de figuro. Ili tre taŭgas por modli kubformajn elementojn ĉe vagonetoj, domoj aŭ muelejaj muroj. Uzante travideblajn diafanajn pastaĵojn, eblas atingi perfektan aspekton, precipe kiam oni rigardas la objektojn oblikve. Tiel klare videblas ilia interna strukturo.

Pluraj specoj

Foje li laboras per unu speco de pastaĵoj, kaj kelkfoje necesas pluraj specoj por unu figuro. „Tio dependas de la ideo. Ekzemple, kiam oni kreas ungograndan aŭton, ne eblas uzi plurajn specojn. Sed mi konstante havas malsamajn. Mi kutime kreas verkojn sen projektaj desegnaĵoj. Mia krea procezo evoluas en la laboro”, asertas la kreanto.

Se la objekto postulas ian specialan formon de pastaĵoj, ekzemple, por aldoni radon al aŭto, li ne rapidas serĉi simile aspektantajn figurformajn pastaĵojn. La eta maŝinrado povas esti facile farita el pli dikaj spagetoj aŭ el kanelonoj – necesas nur tranĉi la ceteran parton de dikaj pastaĵoj.

Liudvinavičius kredas, ke la figuroj estas pli allogaj, se oni konservas la naturan koloron. Tial li ne uzas farbon. La kreanto estas konvinkita, ke ĉiuspecaj pastaĵoj havas sian propran koloron, eĉ unikan teksturon. „Mi modlis antikvan multetaĝan defendo-turon kun interna ŝtuparo el japanaj pastaĵoj, produktitaj el fagopiro. Ĉiuj estas kvadrataj, longaj, grizaj. Do objekto, kreita el ili aspektas kvazaŭ modlita el ligno. Farbitaj pastaĵoj eble ne aspektas tiel alloge”, klarigas Liudvinavičius.

Revoj

Estigante pli kaj malpli grandajn objektojn, la kreanto senĉese revas pri novaj defioj. Li konfesas, ke lia granda revo estonte estas krei figurojn kun diversaj rotaciantaj partoj, ekzemple dentoradoj aŭ spektoradego.

Alia revo de Liudvinavičius estas aranĝo de konkurso pri modlado de figuroj faritaj el pastaĵoj, en kiu individuoj aŭ teamoj konkuras kaj gajnintoj ricevas premiojn. Tiucele necesas trafi favoran tempon kaj trovi sponsorojn.

LAST
korespondanto de MONATO en Litovio

Historio

BELGIO/LATVIO

Ambicia projekto kun tikla balta rilato

Zedelgem estas mezgranda komunumo en la Flandra Regiono de Belgio, apud la turisma urbo Bruĝo (Brugge). Ĝi estas iomete konata en agrikulturaj rondoj, ĉar en ĝi estas fabriko de agrikulturaj maŝinoj, nun parto de la internacia grupo New Holland. Eble ĝi iam atingos plian famon, ĉar en forlasita kazerno estas malkovritaj interesaj restaĵoj de barakaro de militkaptitoj.

Vloethemveld

Vloethemveld [vlutmvelt] estas tereno kun surfaco de pli ol 300 hektaroj, grandparte sur la teritorio de Zedelgem kaj ĉefe arbaro. Loknomoj kun „veld” oftas en la regiono. Kutime ili estas terenoj, kiuj ne taŭgis por agrikulturo kaj kiuj ekde la mezepoko estis komuna posedaĵo de lokuloj, kiuj sur ili paŝtis bovojn, porkojn kaj ŝafojn. En la dua parto de la 19a jarcento ili grandparte privatiĝis. Unuflanke la kreskanta loĝantaro bezonis pli da nutraĵoj kaj ekestis modernaj teknikoj por igi ilin taŭgaj por intensa agrikulturo. Aliflanke grandskale en ili estis plantitaj arboj por la tiamaj karbominejoj, kiuj bezonis multe da ligno. Restas nur kelkaj „veld-oj” kiuj parte konservis sian originan statuson.

La historio de Vloethemveld malsamas. Jam de la 13a jarcento ĝi estas posedaĵo de la bruĝa hospitalo Sankta Johano, kiu forluis la bonajn partojn al agrikulturistoj kaj uzis la lignon de la arbara parto por siaj propraj bezonoj. Dum la unua mondmilito la germanaj okupantoj forhakis la arbojn kaj uzis la lignon por konstrui tranĉeojn kaj kiel brulaĵon por kuirejoj. La liberigitaj terenoj, sen apudaj loĝantoj, taŭgis kiel munici-deponejo.

Post la milito la belga armeo aĉetis Vloethemveld, plukonstruis la munici-deponejon kaj ligis ĝin al la fervoja reto. Dum la dua mondmilito la germanoj denove uzis la deponejon kaj post la milito la belga armeo revenis. Dum la jaroj 2000-2010 la belga armeo raciigis sian funkciadon kaj forlasis Zedelgem. Vloethemveld estis vendita al instanco de la Flandra Regiono, kiu mastrumas naturrezervejojn. La trikilometra fervoja trako iĝis bicikla vojo.

Militkaptejo

Fine de la dua mondmilito, ekde la lastaj monatoj de 1944, en pluraj eŭropaj landoj estis dekmiloj da germanaj militkaptitoj, kiuj atendis reiron al sia hejmlando. La brita armeo instalis en Vloethemveld barakaron en kiu inter 1944 kaj 1946 entute ĉirkaŭ 100 000 militkaptitoj estis registritaj. Inter ili estis la posta germana kanceliero Helmut Schmidt.

Kutime la restado en Zedelgem daŭris nur kelkajn monatojn, sed iuj restis pli longe: tiuj, kiuj ne plu havis hejmlandon, ĉefe baltoj, kiuj (libervole aŭ deve) batalis en la germana armeo. Iliaj landoj perdis sian sendependecon kaj iĝis sovetiaj. Ili timis je sia reveno esti konsiderataj kiel perfiduloj kaj deziris migri al sekura lando; post longa atendado plejparto sukcesis.

Naturrezervejo

Post kiam la armeo forlasis la ejon, lokuloj komencis esplori ĝin. Pri la graveco el naturmedia vidpunkto ne estis dubo, sed ne eblis tuj malfermi la terenon por la publiko, ĉar estis danĝeroj. Ekzemple la sin sekvantaj militistoj ĵetis troan municion en tieajn lagetojn. Unue necesis granda purigo, temporaba kaj multekosta.

Historiistoj remalkovris la barakojn de militkaptitoj. La ĉirkaŭ 15 000 baltoj (inter ili 11 800 latvoj) dum sia deva restado produktis kaj postlasis diversajn artaĵojn (pentraĵojn, skulptaĵojn) faritajn per primitivaj rimedoj, montrindajn al vizitantoj.

Nun la ĉirkaŭaj arbaroj estas libere viziteblaj. La militista parto alireblas nur dum kelkaj tagoj monate, laŭ rendevuo. Planoj por purigi kaj ordigi ĝin kaj por konstrui akceptejon por vizitantoj estas pretaj, sed fine de 2021 ankoraŭ ne komenciĝis la laboroj.

Abelujo kiel memoraĵo

Dum la esploroj okazis pluraj kontaktoj kun Latvio, kaj ekestis la ideo krei monumenton memore al la latvaj kaj aliaj militkaptitoj. Ĵurio de kvar latvoj kaj kvar anoj de Zedelgem elektis proponon de la latva skulptisto Kristaps Gulbis: latvastilan abelujon. Kreaĵoj de Gulbis (naskita en Rigo en 1967) troveblas tra la tuta mondo.

La skulptaĵon oni inaŭguris en 2018 sur nova placo Briviba (Briviba signifas „libereco” en la latva). Ĝin pagis duone la komunumo Zedelgem kaj duone la Muzeo pri la Okupacio de Latvio en Rigo, kiu varbis por tio donacojn. Por eksterulo estas strange, ke ne estis elektita loko en aŭ apud Vloethemveld, sed en nove konstruata kvartalo, ĉe alia flanko de Zedelgem. Ĉu oni havis antaŭsenton?

Paris Match akuzas

La 20an de majo 2021 ĵurnalisto Michel Bouffioux aperigis longan artikolon pri la abelujo en la belga eldono de la franca revuo Paris Match kun la titolo „Des SS lettons commémorés en Flandre” (Latvaj SS-anoj memorigitaj en Flandrio). Ne estis sekreto, ke la latvoj, kiuj pasis tra Zedelgem, plejparte estis anoj de SS: tio estis menciita en broŝuro eldonita de la komunumo en 2012^1. Ĉu ĉiuj SS-anoj aŭtomate estas militkrimuloj? Ne eblis kontroli tion en 1945 kaj dum la pasintaj dek jaroj ne troveblas rimarko pri tio en la loka gazetaro.

La artikolo en la franca revuo bezonis plenan monaton por iĝi konata en la nederlandlingva Zedelgem. Dum kelkaj tagoj ĝi estis grava loka novaĵo. La komunumo haste forprenis la nomŝildon de la placo kaj la trilingvan (nederlandan-latvan-anglan) klarigan tabulon apud la skulptaĵo. La risko, ke la abelujo iĝos kunvenloko de SS-adeptoj estas tamen negranda, ĉar sen GPS-navigilo ĝi apenaŭ atingeblas.

Kiu pravas?

En septembro profesoro Pieter Lagrou, specialisto pri la dua mondmilito, prelegis pri la afero en Zedelgem. Laŭ li ankoraŭ nun la muzeon en Rigo kaj la politikon en Latvio regas personoj, kiuj elmigris post la milito kaj revenis post la falo de la Berlina Muro. En Zedelgem oni estis naiva kaj ne sufiĉe esploris la situacion en Latvio.

Jam de jaroj la aŭtoro havas ĉemane dokumentaron por verki ĉi tiun artikolon, sed vane klopodis ricevi opinion el Latvio. Ĉu la afero tie estas komplete forgesita? Aŭ ĉu ĝi estas tro tikla por verki ion? Li esperas, ke iu reagos.

1. Pli precize: 15. Waffen-Grenadier-Division der SS (Lettische Nr. 1).

Roland ROTSAERT
korespondanto de MONATO en Belgio

Roland Rotsaert laboris en la financa sektoro. Li estas emerita ekde 2010 kaj nun i.a. volontulas en lokaj arĥivoj.

Jam antaŭ 1960 en Zedelgem ekzistis la firmao Claeys, produktanto de agrikulturaj maŝinoj. Nun ĝi estas parto de la grupo New Holland. Foto: WIKIMEDIA COMMONS

La malaperinta trilingva informtabulo. Foto: ROLAND ROTSAERT

Estonta ĉefenirejo de Vloethemveld. Restas kelkaj reloj de la iama fervojo. Foto: WIKIMEDIA COMMONS

La abelujo en septembro 2021. Foto: ROLAND ROTSAERT

Premio Paul Gubbins por Nova Ĵurnalisma Talento

Okaze de la 40-jara ekzisto de MONATO, kaj por memorigi sian forpasintan ĉefredaktoron Paul Gubbins, la revuo starigis la Premion Paul Gubbins por Nova Ĵurnalisma Talento. En 2020 kaj 2021 estis aljuĝitaj ĉefpremio de 250 eŭroj, dua kaj tria premioj de 100 eŭroj kaj sep senpagaj abonoj de MONATO.

Gajnintoj 2021

Jen la gajnintoj de la konkurso en la jaro 2021:

Gajnis la unuan premion de 250 eŭroj: Aleksej SALOMATOV: RUSIO: Portreto de opoziciulo

Gajnis la duan premion de 100 eŭroj: Antoni MARTÍ: HISPANIO: Unua movado por internacia (plan)lingvo

Gajnis la trian premion de 100 eŭroj: HATACHI Toshiko: ESEO: Kial plimultiĝas sinmortigantaj virinoj en Japanio?

Gajnis la kvaran ĝis dekan premiojn (senpaga abono de MONATO):

Śraddhāpa: TAJVANO: Pekino kaj Tajpeo pli malproksimiĝas;

Jezer DORANTE: VENEZUELO: De socia protektado al ĉantaĝo;

Paweł DZIENIS: POLLANDO: Ĥaĉkaro inter Okcidento kaj Oriento;

Tea TURMANIDZE: KARTVELIO: Malfacilas esti najbaro de potenca lando;

Ulises FRANCO: MEKSIKO: Amasmortigo neagnoskata;

Blas URIEL SOSA: ANTARKTO: Ĉu nova malvarma milito?

kaj Carlos VELAZQUILLO: MEKSIKO: Instruado dum pandemio

Korajn gratulojn!

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 43a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 159 korespondantojn en 47 landoj kaj abonantojn en 64 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato
• Instagram: RevuoMonato
• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo
• Telegramo: https://monato.telegramo.org
• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.

redaktoroj:
• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be, Telegramo: @PaulPeer.
• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Massimo Ripani, Italio, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto Valuto mare aere bite

Argentino EUR 38 41 22,80
Aŭstralio AUD 97 102 58,20
Aŭstrio EUR 60 63 36
Belgio EUR 60 63 36
Bosnio-Hercegovino EUR 38 41 22,80
Brazilo EUR 38 41 22,80
Britio GBP 54 57 32,40
Bulgario EUR 38 41 22,80
Ĉeĥio EUR 52 55 31,20
Ĉinio EUR 38 41 22,80
Danio DKK 450 453 270
Estonio EUR 43 46 25,80
Finnlando EUR 60 63 36
Francio EUR 60 63 36
Germanio EUR 60 63 36
Grekio EUR 60 63 36
Hispanio EUR 60 63 36
Hungario EUR 43 46 25,80
Irlando EUR 60 63 36
Islando EUR 60 63 36
Israelo EUR 54 57 32,40
Italio EUR 60 63 36
Japanio JPY 7980 8500 4788
Kanado CAD 92 96 55,20
Kipro EUR 52 55 31,20
Koreio EUR 54 57 32,40
Kostariko EUR 38 41 22,80
Kroatio EUR 43 46 25,80
Latvio EUR 43 46 25,80
Litovio EUR 43 46 25,80
Luksemburgo EUR 60 63 36
Malto EUR 52 55 31,20
Nederlando EUR 60 63 36
Norvegio NOK 640 670 384
Nov-Zelando NZD 105 111 63
Pollando PLN 198 201 119
Portugalio EUR 54 57 32,40
Rusio EUR 38 41 22,80
Serbio EUR 38 41 22,80
Slovakio EUR 43 46 25,80
Slovenio EUR 52 55 31,20
Sud-Afriko EUR 54 57 32,40
Svedio SEK 640 670 384
Svislando CHF 82 88 49,20
Usono USD 78 82 46,80

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• El aliaj landoj per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be (Nur se vi havas bonhavon en via Paypal-konto. Se Paypal devas preni la monon el via kreditkarta aŭ alia konto, la pagokostoj estos altegaj).
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz
• Ĉina: Zhang Yan（张艳), Linyi shi, lanshan qu, taihe huayuan, CN-276000, Shandong sheng （中国山东省临沂市兰山区泰和花园）Poŝtel: 086-15376913078. Retadreso: 122309267@qq.com.
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando
• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de
• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, L. Giros 74-51, LT-06322 Vilnius-26, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Eseoj

- RUSIO

- Premo sur la civilan socion

- Politiko

- OPINIO - BRAZILO

- Politika ago kontraŭ indiĝena saĝo

- OPINIO

- Etiopio: Kio okazas?

- PERUO

- Proceso pri kontraŭvolaj steriligoj

- GVATEMALO

- Milionoj da vakcinoj eksvalidiĝis

- ISRAELO

- Ĥaredoj ploras pro morto

- Moderna vivo

- MALLIBEREJOJ

- Danio luos kosovajn ĉelojn

- NEDERLANDO

- Ellen Laan – „baptopatrino de la seksologio”

- GASTRONOMIO

- Nova manĝaĵo por eŭropanoj

- Scienco

- AKTUALE

- Biodiverseco, zoonozoj kaj epidemioj

- Lingvo

- Ĉevalbatalo en proverbar-arbaro

- Oklingva Proverbaro

- Libroj

- Nekonata aŭstraliano

- Epopeo dediĉita al heroo de la antikva Mezopotamio

- Arto

- AMO KAJ ARTO

- La mistero pri la blankaj konvaloj

- Filozofio

- OPINIO

- Teologia tempo-dilemo

- Hobio

- LITOVIO

- Modli per pastaĵoj

- Historio

- BELGIO/LATVIO

- Ambicia projekto kun tikla balta rilato

- Premio Paul Gubbins por Nova Ĵurnalisma Talento

- Gajnintoj 2021

- Anoncetoj

- Retbutiko renovigita

- Naturista vivo

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...