Monato 2022/04
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2022-03-14T23:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Aktuale

Forpasis Claude Nourmont

Kun multe da bedaŭro ni devas informi vin, ke Claude Nourmont, redaktorino de la rubriko Arto en MONATO, post mallonga malsano forpasis. Claude iĝis redaktoro en 2005 kaj tre kompetente prizorgis sian rubrikon ĝis la lastaj tagoj. Kiel Brian Moon, ŝia edzo, klarigis, la plej bela omaĝo al ŝi estas plulabori por Esperanto.

Politiko

IRLANDO

Rapida kresko por naciisma partio

La polemika naciisma partio Sinn Féin rapide kreskas laŭ enketoj, kiuj sugestas, ke malgraŭ siaj ligoj kun IRA, ĝi povus gvidi la sekvan registaron. Se tio okazos, unuafoje en la historio de Irlando la plej granda partio en la registaro estos partio de la maldekstro.

Laŭ nova opinisondo, 37 % de la enketitoj voĉdonus por Sinn Féin, kiu neniam estis tiom populara kaj superas siajn konkurantojn Fine Gael (21 %) kaj Fianna Fáil (20 %). En la parlamenta voĉdonado en 2020, la tri partioj ricevis preskaŭ samajn kvantojn da voĉoj. Tio montras kiel rapide Sinn Féin kreskas.

Ligoj kun IRA

La partio estas polemika, ĉar ĝi estas la politika flanko de la Irlanda Respublikana Armeo (IRA) kaj subtenis la militon kontraŭ brita rego de Nord-Irlando inter 1968 kaj 1998. IRA estas nomita terorisma organizaĵo de la Respubliko Irlando kaj internacie, kaj kelkaj politikistoj de Sinn Féin estis enprizonigitaj pro teroristaj krimoj. Gerry Adams, prezidanto de la partio inter 1983 kaj 2018, ĉiam refutas la onidirojn, laŭ kiuj li estis altnivela membro de IRA.

Nova bildo

Male al iuj naciismaj partioj en Eŭropo, Sinn Féin ne estas kontraŭ enmigrantoj aŭ Eŭropa Unio, ĝi estas maldekstrisma kaj kontraŭis Briteliron. La nuna prezidanto, Mary Lou McDonald, strebas konstrui novan bildon de la partio kaj allogi novajn voĉdonantojn ekster ĝia tradicia naciista kerno. La partio fortas inter junuloj, la laborista klaso kaj loĝantoj apud la landlimo kun Nord-Irlando, sed enketoj montras, ke la subteno kreskas en la meza klaso. Ĝi atingas pli da konsento pro siaj proponoj por pli granda ŝtata investo en la ekonomio, precipe por konstruado de domoj kaj universala sansistemo, sed la kritikantoj asertas, ke tio estas nur popularismo.

Referendumo en Nord-Irlando

Unu el la ĉefaj promesoj de la partio estas referendumo en Nord-Irlando por demandi al la loĝantoj, ĉu ili volas aparteni al Britio aŭ al Irlando. Kvankam la celo de unuiĝinta Irlando delonge estas naciista revo de la irlandaj katolikoj, la porbritaj protestantoj pasie kontraŭas tion. Ili timas, ke ili estos malrespektataj aŭ eĉ subpremataj se ili iĝos minoritato. Ĉar la protestantoj ĉefe konsideras sin britoj, ili timas esti fremduloj en Irlando. Dum la pasintaj du jardekoj, malstabila paco regas Nord-Irlandon, sed la strebo por unuiĝinta Irlando povus detrui ĝin.

Ĉu la unua ina ĉefministro?

La politikon de la Respubliko Irlando tradicie regas la centra-dekstraj partioj Fianna Fáil kaj Fine Gael, kiuj kuniĝis en registaro por la unua fojo pasintjare (kun ankaŭ la Verduloj), parte por bloki Sinn Féin. Se tiu lasta partio daŭre profitos de la popola subteno ankaŭ dum la sekva parlamenta voĉdonado, ĝi probable estos la ĉefa partio de la sekva registaro. Tio estus ne nur la unua maldekstrisma registaro de Irlando, sed ankaŭ la unua kun ina ĉefministro.

Ĝis tiam, la partio diros la tradician naciisman sloganon kun pli kaj pli da fido:

Tiocfaidh ár lá („Venos nia tago”).

Robert NIELSEN
korespondanto de MONATO en Irlando

ITALIO

Farso en Italio

Per 759 voĉoj (el 1009) la 29an de januaro estis elektita kiel prezidento de la itala respubliko, en la 8a voĉdonado, Sergio Mattarella, kiu sekvas sin mem, estinte jam prezidento ekde 2015. Ĉio aspektus normala ĉe elekto de elstara ŝtatestro, cetere sufiĉe populara, kvankam ne tiom kiom kelkaj opini-kreantoj ŝatas kredigi; li, laŭ sia rolo, subskribis leĝojn, kiujn la registaro deklaris truditaj de la pandemio, sed kiuj forte limigis la liberon de vastaj kategorioj de personoj.

La 3an de februaro li ĵuris antaŭ la parlamento, memorigante pri la grandaj problemoj kaj defioj de la nuna tempo, la malegalaĵoj sociaj, la perforto kontraŭ virinoj, la krimeco, la laborakcidentoj, la rasismo kaj antisemitismo, la troplenaj karceroj, la nekontentigitaj aspiroj de la junuloj, la reformo de la justico, la certeco de la rajtoj; li dankis la civilan socion, la policanojn, la servistojn de la ŝtato. Memora mencio estis por la Papo kaj por la freŝe forpasintaj Davide Sassoli, prezidanto de la Eŭropa Parlamento, kaj Monica Vitti, ikono de la itala kinarto.

Ovacio

Sed ni reiru kelkajn tagojn malantaŭen. Dum la lasta skrutinio, je atingo de la absoluta plimulto, do 505, startis varma stara ovacio; restis sidantaj la parlamentanoj de la nura opozicia partio, Fratoj de Italio.

Kiu ovaciis, kaj kial? Utilas memori la situacion de la itala parlamento prezentitan en Monato, novembro 2021, kie tri blokoj sin alfrontas, kaj nenio eblas sen akordiĝo de du el ili kontraŭ la tria, aŭ momentaj akordiĝoj inter unu partio de unu flanko kun partio de la kontraŭa koalicio. En la unuaj tri voĉdonoj la necesa plimulto estis du trionoj, kaj neniu kandidato atingis ĝin. Ekde la kvara sufiĉis la absoluta plimulto kaj ankoraŭ dum pliaj kvar voĉdonoj neniu atingis ĝin; ja elvenis el la urnoj pluraj disaj nomoj, de la ankoraŭ spirite vigla 85-jara (sed ir-revena el hospitalo) Silvio Berlusconi, de la prezidantino de la Senato Elisabetta Casellati, de diversaj eksaj prezidantoj de institucioj, kiel deputitaro aŭ konstitucia kortumo, aŭ de juristoj almenaŭ oficiale eksterpartiaj.

Ankaŭ la nomo de Mattarella elvenis, kun plia progreso laŭ la tagoj, sed ĉiam larĝe sub ajna plimulto: li mem neniam prezentiĝis kiel eblo, plurfoje konfirmis sian laŭkonstitucian forirdaton, lia oficejo en la prezidenta palaco (Kvirinalo) estis jam malmuntata kaj la luo de privata apartamento en Romo aranĝita. Cetere, krom unu fojon, neniam prezidento estis reelektita, ja la deĵoro daŭras sep jarojn kaj dek kvar odorus je diktatoreco; krome la aĝo, 80 jaroj, ne nepre garantias longan efikan plenumon de tiom grava rolo. Krom grupetoj, la decido de la koaliciaj ĉefoj estis neniam reelekti la nunan.

Senkonkludaj voĉdonoj

La sinsekvo de senkonkludaj voĉdonoj estis tamen sentata, ankaŭ eksterlande, kiel perdo de prestiĝo de la parlamento kaj sekve de Italio mem; do la vesperon antaŭ la 8a voĉdono la estroj de la tri koalicioj, por ne ridindige prokrasti la konkludon montrante malkapablon elekti vaste akceptatan personon, abrupte decidis peti tiun sinoferon al Mattarella, kiu pro kliniĝo al tioma insisto akceptis, kaj ordonis al siaj parlamentanoj voĉdoni konsekvence. Plimulto obeis, tamen konsistaj grupoj decidis propran linion.

La centra-dekstra koalicio estis ja proponinta plurfoje triopon aŭ pli da nomoj, sed la maldekstra ĉiam deklaris ilin neakcepteblaj, tamen proponante nenion siaflanke; vagadis tra la palacaj koridoroj ankaŭ la hipotezo pri elektiĝo kiel prezidento de la nuna ĉefministro Draghi, kiu ja ne montris eksplicitan opozicion al tiu ebleco, sed tio estus kuntreninta la problemon pri nova ĉefministro, kaj pluraj konsideris, ke nur Draghi kapablas kunteni la nunan registaron, ampleksantan ĉiujn inter si kontraŭajn partiojn, krom la Fratoj de Italio. La itala ŝtato ricevis fortan helpon de Eŭropo, sub la kondiĉo, ke ĝi estu bone utiligata, kaj ĉiu partio laŭtas proponante siajn prioritatojn por tia utiligo (sano, ekologio, instruado, reformo de la juĝa sistemo, de la burokrateco, nu, la samaj de la lasta jardudeko kaj neniam solvitaj). Tial pli bone ne tuŝi tiel nestabilan ekvilibron.

Ĉe elektiĝo de nova prezidento, institucia kutimo estas, ke la ĉefministro, nomumita de la antaŭa, demisias, kaj fakte nenio garantius, ke nova prezidento renomumas la saman, ankaŭ tial, ke la nuna parlamento aspektas fluktua, kun dekoj da parlamentanoj kiuj forlasis siajn respektivajn partiojn kaj aliĝis al la miksa grupo, kies voĉoj ĉe eventuala baloto pri mocio pri konfido al la registaro estas neantaŭvideblaj. Do prefere teni ĉion blokita.

Timo perdi sian seĝon

Estas kroma faktoro. Venonta ĝenerala renovigo de la parlamento okazos en 2023 kaj, laŭ lasta leĝo, ambaŭ ĉambroj devus reduktiĝi je unu triono, tiel ke la tuta parlamento iĝos ĉ. 600-membra anstataŭ 900-membra kiel nun. Tial, eksterordinaraj antaŭtempaj elektoj estas timataj de ĉiuj, kiuj kun forta probablo perdus sian seĝon, krom de

Fratoj de Italujo kiuj estas, laŭ opinisondo, en forta kresko. Do, prefere ne estu ja nova prezidento, kiu povus eksigi la parlamenton kaj kaŭzi novan ĝeneralan voĉdonadon.

Estas flustrate pri alia kaŭzo. La nunaj parlamentanoj, kies monata salajro ĉirkaŭas, nete, 11.000 eŭrojn, kompreneble pagas kotizon por siaj pensioj, sed la minimumo por ricevi pension estas kvarjara deĵorado, kaj tiu periodo plenumiĝos en venonta septembro (la parlamento establiĝis en septembro 2018); do se nova prezidento eksigus la parlamenton antaŭ tiu dato, la kotizoj por la pensioj estus perditaj.

La rezultoj de la elekto de la prezidento havis fortan sekvon en la internaj situacioj de la partioj. Montriĝis, ke ne nur la koalicioj, sed eĉ la unuopaj partioj mem ne kapablas esti unuanimaj, kiam temas pri gravaj decidoj, kaj opinisondoj larĝe ondumas de semajno al semajno. Partiaj gvidantoj ne plu regas siajn parlamentanojn kaj ne plu kapablas orienti ties decidojn. Por eviti tion, kelkaj estroj subtenas la plej danĝeran solvon: ligi parlamentanon al siapartia decido, dum la nuna konstitucio parolas pri elektito al parlamento sen devontigo al la mandato.

Carlo MINNAJA
korespondanto de MONATO en Italio

ALĜERIO - FRANCIO

Tumultaj rilatoj inter Parizo kaj Alĝero

Lastan oktobron, post kutima peto pri rajtigo flugi super Alĝerio, la armeo franca eksciis pri la fermo de alĝeria aerspaco al francaj militaviadiloj. Jen nova kriza epizodo en la tumultaj rilatoj inter Parizo kaj Alĝero ekde la fino de la alĝeria milito.

Ne-solvitaj restaĵoj

La interkonsentoj de Évian en 1962 markis la finon de la armita konflikto inter Francio kaj la alĝeriaj sendependistoj, sed ne solvis la restaĵojn de la franca koloniado kaj de la milito inter la du landoj. Ambaŭflanke de Mediteraneo politikistoj daŭre blovas sur la ankoraŭ brulantajn ardaĵojn de tiu komuna historio. Dum en Francio iuj politikistoj ne hezitas flati la naciismajn sentojn de la viktimoj de ĉi tiu konflikto kaj de iliaj posteuloj, en Alĝerio Francio restas la ideala vickulpulo de ĉiuj politikaj reĝimoj por deturni atenton de la internaj politikaj malfacilaĵoj.

Misio de historiisto

En 2020 la franca prezidento Emmanuel Macron petis Benjamin Stora, specialiston pri la nuntempa alĝeria historio, labori pri „la memoro pri koloniado kaj la milito en Alĝerio” por akordigi la du popolojn. „La temo de la koloniado kaj la milito en Alĝerio tro longe malhelpis la konstruadon inter niaj du landoj de komuna destino en Mediteraneo”, precizigis la misio-letero al Stora.

Kunlaborado

Samtempe la alĝeria prezidento Abdelmadjid Tebboune nomumis Abdelmadjid Chikhi ĝenerala direktoro de la Nacia Centro de Alĝeria Arkivo por plenumi similan laboron. La du historiistoj devis kunlabori. „Ni esperas, ke ili faros sian laboron en vero, sereneco kaj trankvileco por solvi ĉi tiujn problemojn, kiuj venenas niajn politikajn rilatojn, la komercan klimaton kaj bonan komprenon”, klarigis la alĝeria prezidento al la franca ĵurnalo L'Opinion.

Malfrostigi la rilatojn

Antaŭ la konkludoj de la misio de Stora, kiu rekomendis fortajn gestojn de la franca ŝtato por ripari kaj plibonigi la ligojn inter la du landoj, Emmanuel Macron jam iniciatis ian degelon en la franc-alĝeriaj rilatoj. Li redonis al Alĝero la restaĵojn de dudek kvar alĝeriaj batalantoj mortigitaj ĉe la komenco de franca koloniado en la 19a jarcento, malfermis francajn arkivojn rilatajn al la alĝeria milito inter la 1a de novembro 1954 kaj la 31a de decembro 1966, agnoskis la implikiĝon de la franca armeo en la malapero de la kontraŭkoloniisma kaj komunisma aktivulo Maurice Audin en Alĝero en 1957 kaj honoris la memoron de la harkioj. La harkioj estis alĝeriaj helpantoj de la franca armeo, buĉitaj je centoj de la Fronto de Nacia Liberigo (FLN) post la sendependiĝo kaj konsiderataj ĝis hodiaŭ kiel duaklasaj civitanoj en Alĝerio. Ilia sorto en Francio post la alĝeria milito estis apenaŭ enviinda.

Raporto ankoraŭ atendata

Dum Benjamin Stora transdonis la konkludojn de sia laboro ekde januaro 2021, la raporton de Chikhi oni ankoraŭ atendas. Ĉi-lasta akuzis la francajn aŭtoritatojn unue, ke ili ne malfermis al li la francajn arkivojn; kaj due, ke ili ne transdonis oficiale la raporton de Stora al la alĝeriaj aŭtoritatoj. „Ĝi estas franc-franca raporto. Ĝi ne estas oficiale transdonita al ni,” li diris al la televidkanalo Al-Ĝazira la 22an de marto 2021.

Ĉu malbona volo de la aŭtoritatoj?

Laŭ observantoj kaj en Francio kaj en Alĝerio, konfidi tian mision al Chikhi, ulo de la reĝimo, estas signo de la malbona volo de la aŭtoritatoj en tiu ĉi afero, kie iliaj propraj arkivoj estas ankoraŭ fermitaj al historiistoj. Amare, alĝeria historiisto Amar Mohand-Amer, demandas sin: „Kie estas la alĝeria raporto? Ni havas unuflanke raporton (de Stora), kiu kreas debaton post sia publikiĝo, kaj aliflanke raporton, kiu kreas debaton per sia foresto.” La sekvo povas montri lin prava. Efektive, la alĝeria reĝimo ĉiam postulis oficialan pardonpeton de Francio pro la koloniado kaj milito en Alĝerio sen iam kritike rigardi siajn proprajn agojn en la historio.

Memorrento

Dum renkontiĝo kun junaj franc-alĝerianoj en septembro 2020 Macron laŭ Le Monde diris pri la alĝeria reĝimo, ke ĝi „estas konstruita sur ĉi tiu memorrento”. Kolero kaj protestoj ĉe la alia flanko de Mediteraneo kun la reago de la alĝeria prezidento malpermesi la aerspacon de sia lando al francaj militaj aviadiloj. „Se la francoj volas iri al Malio aŭ Niĝero (scenejo de la kontraŭteroristaj operacoj de la franca armeo), nu, ili devos flugi naŭ horojn anstataŭ kvar”, diris Abdelmadjid Tebboune al la germana ĵurnalo Der Spiegel.

Migradaj problemoj

Malproksime de malpliiĝo, la streĉiteco inter Parizo kaj Alĝero riĉiĝis per la temo de vizoj. Por resanigi sian bilancon rilate al migrado, kelkajn monatojn antaŭ la prezidenta baloto Macron duonigis la nombron de vizoj donataj al alĝerianoj. Parizo opinias, ke Alĝero malhelpas la forpelon de siaj sendokumentaj ŝtatanoj el Francio per rifuzo emisii konsulajn enirpermesilojn, kondiĉojn por la forpelplenumo. Laŭ la ministrejo pri internaj aferoj, el 7731 devigoj forlasi la teritorion eldonitaj de la franca justico inter januaro kaj julio 2021 nur 22 estis plenumitaj, t.e. 0,3 %. Ĉi tiu rimedo pri limigo de vizoj koncernas ankaŭ Tunizion kaj Marokon, sed ĝi aldonas ankoraŭ iom da turbulado al la jam ŝtorma ĉielo inter Alĝero kaj Parizo.

Christian FABOUSSOU
korespondanto de MONATO en Francio

D. R. KONGO

Malkonsento voje al baloto

En Demokratia Respubliko Kongo, la politika klaso kaj la ekleziaj komunumoj ne parolas la saman lingvon. Kial?

La opozicio, kies ĉefrolulo estas Martin Fuyulu Madidi, kaj religiaj komunumoj kontraŭstaras la enoficigon de nova balotkomisiono, kies prezidanto Denis Kadima estas taksata kiel proksimulo de la ŝtatestro Felix Tshisekedi Tshilombo. Rimarkindas, ke ili ankaŭ devenas el la sama regiono.

Triba povo

La nuna konga registaro havas triban karakteron: la ŝtatestro nomumis membrojn el sia tribo en preskaŭ ĉiuj strategiaj postenoj. Krom la prezidanto de la senato kaj tiu de la nacia asembleo, kiuj ne devenas el la sama provinco kiel Tshisekedi Tshilombo, multaj altranguloj estas el la tribo luba.

La balotkomisiono konsistas el 15 membroj, el kiuj nur 12 estas enoficigitaj; 3 postenoj vakas, ĉar ili devus aparteni al la opozicio. Organizi la baloton en decembro 2023 estas la tasko de la nova komisiono.

Denis Kadima

Ni analizu iomete la profilon de Denis Kadima: li estas spertulo pri balotado, bona regado kaj demokratio. Li gvidis multajn misiojn de observado kaj taksado en multaj voĉdonadoj tra la afrika kontinento, la plej lasta estis en 2020 en Ebur-Bordo.

Neatingita interkonsento

Laŭ la konga leĝo la religiaj komunumoj elektas la membrojn de la balotkomisiono. Okaze de malkonsento, oni voĉdonas. El ok religiaj komunumoj, ses elektis la kandidaton Denis Kadima: la kimbanguista eklezio, la konga ortodoksa eklezio, la konga islama komunumo, Savarmeo, Konga Eklezio de Vigliĝo kaj la unuiĝo de sendependaj kongaj eklezioj. La katolika kaj la protestanta eklezioj kontraŭis.

Pacaj manifestacioj

La 16an de oktobro la konga parlamento aprobis la nomumon de Kadima malgraŭ la malkonsento de religiaj grupoj kaj la 29an de oktobro ŝtatestro Felix konfirmis kaj enoficigis lin kiel prezidanton de la balotkomisiono. La opozicio kune kun la katolika kaj la protestanta eklezioj kunigis sin en la tiel nomata patriota fronto por organizi serion da pacaj manifestacioj kaj postulas la eloficigon de Denis Kadima.

Arlain KIZEYIDIOKO-MAYINDA
korespondanto de MONATO en Demokratia Respubliko Kongo

KANADO

Malfacila vojo al vero kaj repaciĝo

La teritorion de Kanado delonge okupas diversaj indiĝenaj popoloj. Ĝi estas lando kun vastaj naturrimedoj. Jen du gravaj nunaj kanadaj politikaj kaj sociaj temoj – ofte nekongruaj.

Indiĝenoj konsistigas ĉirkaŭ 5 % de la loĝantaro, kaj estas dividitaj en diversaj grupoj: inuitoj (en la nordo de la provinco Kebekio, Nunaviko, kaj en la plej laste kreita teritorio de Kanado, Nunavuto, lokoj en kiuj ili estas la plimulto), la Unuaj Nacioj 1 kaj la metisoj de centra Kanado, kiu estiĝis, kiam krioj 2 renkontis francajn komercistojn.

Multaj indiĝenaj popoloj de Kanado daŭre spertas diskriminacion kaj malfacilajn sociajn kondiĉojn. Tamen danke al indiĝenaj sociaj movadoj pli kaj pli estas strebo al plibonigo de vivkondiĉoj, al revigligo de kulturoj kaj lingvoj kaj al videbligo de indiĝenaj temoj. La cetero de la kanada loĝantaro pli kaj pli ekkonscias pri tiuj temoj, kaj oni nun puŝas al repaciga procezo inter indiĝena kaj neindiĝena loĝantaroj – ankaŭ per publikaj debatoj pri historio. En 2021 estis okazigita unuafoje „Nacia tago pri vero kaj repaciĝo kun la indiĝenaj popoloj de la lando”.

Nemarkitaj tombejoj

Unu tre grava lastatempa okazaĵo estas la malkovro de tombejoj nemarkitaj apud „lernejoj” tra Kanado, en kiuj mortis multege da indiĝenaj infanoj tien perforte senditaj, por ke ili estu edukitaj laŭ la moroj de la koloniantoj kaj perdu siajn lingvon kaj kulturon.

Diskriminacio en sanservo

Ankaŭ pri diskriminacio en sanservo oni multe parolas. En Kebekio okazis granda socia ŝoko, kiam en 2020 37-jaraĝulino Joyce Echaquan mortis en malsanulejo, dum apudaj flegisto kaj flegista helpanto, ne atentinte ŝian sanproblemon, inter si parolis insulte kaj prifajfante ŝiajn plendojn

Teritoriaj rajtoj

Ni prezentis nur kelkajn ekzemplojn de malfacilaĵoj kaj perforto spertitaj de multaj indiĝenaj komunumoj. Preter la temo de la diskriminacioj en policejoj, malsanulejo ktp, estas tre grava tiu de la teritoriaj rajtoj. Kiom da regado la indiĝenaj nacioj povas praktiki en sia tradicia teritorio?

Energio kaj naturresursoj

La statuso de la indiĝenoj estas do ligita al tiu de naturrimedoj, sur kiuj baziĝas tre gravaj kanadaj ekonomiaj sektoroj. Temas kaj pri minejoj kaj pri energiaj rimedoj. La situacio malsamas laŭ provinco: ekzemple en Kebekio kaj Brita Kolombio elektro estas ĉefe produktata per grandegaj akvobaraĵoj, sed la mez-okcidentaj provincoj (ĉefe Alberto kaj Saskaĉevano) produktas petrolon.

Malfacila ekvilibro

Kanado provas ankaŭ atingi klimatajn celojn, pri kiuj ĝi engaĝiĝis internacie, sed malfacilas ekvilibrigi tion kun la evoluigo de petrolaj resursoj – kiuj tamen intertempe daŭre necesas, kaj de kiuj Kanado estas nun grava produktanto en la mondo. Dum la pasintaj jaroj estis do gravaj debatoj pri la „karbon-imposto” por malaltigi la uzadon de fosiliaj energiaj rimedoj, sed tion en produktantaj regionoj oni ofte rezistas.

Energio kaj politiko

Diversaj regionoj – kaj la federacia registaro – fojfoje kontraŭstaras unu la alian. Ekzemple, Alberto riĉiĝis dum la pasintaj jardekoj pro petrolo el gudraj sabloj. Pere de la redistribuaj reguloj de la federacia registaro, tiuj provincoj (aparte Alberto) nerekte elfluigas – laŭ ili troan – monon al aliaj provincoj. Tio estas unu el la kialoj, pro kiuj estiĝis tensioj kaj sento de aparteco en la okcidentaj provincoj, kiuj delonge sentas sin neglektataj de la elitoj de Ontario kaj Kebekio.

Protestoj kontraŭ petroldukto

Sed en diversaj lokoj, kie oni ekspluatas naturrimedojn, intervenas ankaŭ indiĝenaj nacioj kaj ties rajtoj. La indiĝenaj popoloj profitas de rajtoj pri tradiciaj aktivaĵoj kiel fiŝkaptado kaj ĉasado. Sed kio pri naturrimedoj kaj la rajto uzi la teron? Al kiu ili apartenas? Ekzemple, kio se oni volas konstrui gasodukton tra tradicia teritorio de indiĝena nacio? Ĉu ili rajtas rifuzi? Ĉu ili ricevu monan kompenson?

Ĝuste tia krizo estis okazanta tuj antaŭ la komenco de la pandemio, komence de 2020, kiam oni plu celis konstrui, en Brita Kolombio, tian gasodukton (Coastal GasLink) tra la teritorio de la nacio Wet'suwet'en, kies tradicia gvidantaro rifuzis. Kontraŭ la celoj de registaroj, indiĝenaj grupoj kaj ties subtenantoj blokadis tre gravan trajnlinion apoge al la trafita nacio, kio haltigis gravan parton de la kanada loĝistiko, meze de la vintro. Iuj, tamen, subtenis la konstruon, interalie pro la miliondolaraj enspezoj en la lokan ekonomion okazigataj de la konstru-laboroj. Kvankam post kelkaj semajnoj tiuj trajnaj blokadoj ĉesis, la situacio ĝis nun estas ne plene solvita. Kaj la konstruaj laboroj, malgraŭ juraj kontestoj, daŭras.

Nicolas VIAU

Kanado

1. Per tiu ci ĝenerala vortumo oni priskribas plej diversajn indiĝenajn kulturojn de Kanado.

2. Krioj: indianoj loĝantaj precipe en la orienta parto de Kanado.

Nicolas Viau naskiĝis en Francio sed loĝas en Kanado ekde la jaro 2000. Li eklernis Esperanton en 2009 kaj estas prezidanto de Esperanto-Societo Kebekia ekde 2019, kaj cetere unu el la vicprezidantoj de la loka kongresa komitato por la Universala Kongreso okazonta en Montrealo en 2022. Li ankaŭ helpis kunorganizi la lingvan festivalon LangFest en Montrealo, de 2016 ĝis 2019. Pasia interalie pri lingvopolitikaj temoj, li studis fizikon kaj mastrumadon de la naturmedio kaj nun laboras en firmao, kiu fakas pri teknologio de renovigebla energio. Li verkas pri temoj lingvaj, politikaj kaj ceteraj (ĉefe franclingve) en sia blogo ideesmultiples.ca.

OPINIO

Ĉu Olimpiaj Ludoj sen politiko kaj diplomatio?

La pekinaj vintraj Olimpiaj Ludoj finiĝis. Por diri pli ĝuste, finiĝis la granda monda sportmanifestacio. Precipe por atletoj, ĉar la olimpia medalo ĉiam havas pli grandan valoron ol medalo de ekzemple la ordinaraj ĉampionludoj. Tamen, la vintrajn ludojn en Pekino akompanis tro da konfliktoj. De la pandemio, tra la politikaj kaj diplomatiaj riproĉoj al la gastiganta lando, neĉeesto de spektantoj kaj sportfavoruloj, ĝis bojkoto.

Politiko kaj diplomatio

Oni diras, ke politiko ne apartenas al sporto. Sed se ni rigardos iom pli profunde en la historion de la ludoj, ni trovos, ke ili ĉiam estis (kaj estas) ligitaj al politiko kaj diplomatio. La Olimpiaj Ludoj reprezentas grandan politikan kaj diplomatian okazon por la gastiganta lando, kiu povas montriĝi en bona lumo al la tuta mondo kaj samtempe akiri internacian rekonon kaj simpation. Unuflanke, tio estas politika kaj diplomatia propagando de la lando, aliflanke ekonomia gajno. Tamen, ne ĉiu lando kapablas organizi la ludojn proprakoste, ĉar la postuloj de la Internacia Olimpia Komitato (IOK) estas neplenumeblaj por multaj landoj.

Politiko kaj diplomatio havas la ĉefan vorton jam, kiam oni elektas la lokon de la ludoj. Elekto de organizanto estas esence grava politika ludo bazita sur diversaj diplomatiaj agadoj. Ankaŭ la funkciado de IOK estas speciala speco de internacia sporta politiko, kiu havas certan potencon super la registaroj de la landoj.

Nuligo, misuzo

La internacia politika situacio kaj la mondmilitoj kondukis al la nuligo de la ludoj en 1916, 1940 kaj 1944. Hitler uzis ilin en Berlino en 1936 por elmontrado kaj glorado de la nazia reĝimo, prezentante Germanion kiel pacan landon. La kronvirusa pandemio kaŭzis, ke la ludoj de 2020 en Tokio estis prokrastitaj al 2021.

Bojkotoj

La unua grava bojkoto de multaj landoj okazis en 1956 en Melburno. Proteste kontraŭ la fakto, ke IOK permesis al la tajvana delegacio partopreni la konkursojn, Ĉinio nuligis sian partoprenon. En la tiam streĉa politika situacio post la atako de Israelo, Britio kaj Francio kontraŭ Egiptio, la ludojn bojkotis Egiptio, Irako kaj Libano. Same kondutis Nederlando, Hispanio kaj Svislando sekve de la sovetia okupado de Hungario kaj la sanga subpremado de la ribelo en Budapeŝto. Brutalan intervenon kontraŭ la olimpia armistico alportis ankaŭ la ludoj en Munkeno, kiam 11 israelajn sportistojn mortigis palestinaj teroristoj.

En 1976 22 afrikaj landoj ne partoprenis la Olimpiajn Ludojn de Montrealo por protesti kontraŭ la partopreno de Nov-Zelando, kies rugbeteamo turneis en Sud-Afriko dum la periodo de apartismo.

La moskvaj ludoj de 1980 estis profunde markitaj de politika kaj diplomatia lukto inter oriento kaj okcidento, kiam pli ol 60 landoj bojkotis ilin proteste kontraŭ la sovetia interveno en Afganio, kio estis sendube granda eksterlanda malvenko de Moskvo. Kvar jarojn poste, la tiamaj socialismaj landoj, krom Rumanio kaj Jugoslavio, bojkotis la ludojn en Losanĝeleso.

Kontraŭstaroj

Kontraŭstaroj de homrajtaj organizaĵoj kaj kelkaj landoj pro malobservoj de homaj rajtoj en Ĉinio, precipe kontraŭ islamaj ujguroj en la provinco Ŝinĝjango, kaŭzis neĉeeston de delegacioj je plej alta nivelo ĉe la malferma ceremonio de la vintraj Olimpiaj Ludoj en Pekino^1. Kvankam la politika bojkoto ne influis la agadon kaj altan moralon de la sportistoj, ĝi estis, esence, nur relative simpla diplomatia maniero publike „mallaŭdi” Ĉinion, kaj samtempe „konservi sian vizaĝon”. Ne mirinde do, ke la listo de neĉeestantaj politikaj gvidantoj estis granda, kaj la ĉina prezidanto fakte gastigis nur kelkajn reprezentantojn (Rusio, Kamboĝo, Singapuro, Kirgizio, Uzbekio, Egiptio, Sauda Arabio ktp.).

El Eŭropo ĉeestis la malfermon la pola prezidento Andrzej Duda kaj la serba prezidanto Alexander Vučić. Al la bojkoto ne aliĝis Francio kaj Italio, verŝajne ankaŭ pro tio, ke ili organizos la ludojn en proksima estonteco (Parizo en 2024 kaj Milano kaj Cortina d'Ampezzo en 2026).

Sukceso kontraŭ legitimeco

La sportrezultoj, la ĝojo pro medaloj de individuoj kaj nacioj, estis realaj. El ĉi tiu vidpunkto la pekinaj vintraj ludoj sukcesis, ĉar restis la olimpia spirito kaj la ĝojo de venko kaj movado. Politiko, diplomatio kaj komerco estis kaj estas integra parto de la ludoj. Ili ne povas esti ekskluzivitaj. Nek nun, nek estonte. Pro tio la ludoj iom post iom perdas sian legitimecon kaj ĉarmon.

Sankta principo: armistico

Antaŭ du mil jaroj, la antikvaj grekoj provis konservi ekeĥería, t. e. olimpia armistico inter ŝtatoj. En 1992 IOK renovigis ĉi tiun tradicion, kaj poste la Ĝenerala Asembleo de UN, per sia rezolucio 48/11 de 1993 2, alvokis la membro-ŝtatojn plenumi la olimpian armisticon ekde la sepa tago antaŭ la malfermo ĝis la sepa tago post la fino de la ludoj. Tiu ĉi ideo estis plue konfirmita de la Jarmila Deklaro de UN en 2000 3. Estus bone, se landoj povus konservi ĉi tiun pacan ideon ankaŭ en la 21a jarcento.

Tuj post la fino de la Olimpiaj Ludoj la trupoj de Putin atakis Ukrainion. Jen protestoj antaŭ la Ĝenerala Konsulejo de Rusio en Krakovo, Pollando. Foto: DAWID KOZUB

Bedaŭrinde, la malo okazas. Multaj prognozis, ke Vladimir Putin atendos la finon de la vintraj ludoj por invadi Ukrainion. Ili evidente pravis kaj tio plie substrekas la amarajn rilatojn inter sporto kaj politiko.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Li esperantistiĝis kiel memlernanto en 2010.

1. Ankaŭ la Eŭropa Parlamento postulis bojkoton de la vintraj ludoj en sia rezolucio de la 8a de julio 2021 (2021/2786(RSP)).

2. Rezolucio de UN, A/RES/48/11 de la 2a de novembro 1993.

3. Rezolucio de UN, A/RES/55/2, Jarmila Deklaro de Unuiĝintaj Nacioj, de la 18a de septembro 2000.

OPINIO

Portreto de prezidento

La 13an de februaro 2022 la Federacia Asembleo reelektis Frank-Walter Steinmeier kiel germanan prezidenton per granda majoritato por pliaj kvin jaroj. Kiu estas tiu homo?

Kalvinisto el modestaj cirkonstancoj

Steinmeier naskiĝis en 1956. Lia familio, kvankam ne riĉa, sukcesis ellabori modestan bonfarton. Li decidis fariĝi juristo kaj interesiĝis pri senhejmeco: havi komprenon kaj kompaton por homoj vivantaj marĝene de la socio estas por li memkompreneblaĵo. Pri sia religieco li diris: „Mia kredo inspiras mian agadon kaj private kaj politike. Sed mia kredo ne rajtas fariĝi temo de mia politiko – kaj neniam instrumento kontraŭ alikredantoj”.

Politika kariero

Jam kiel juna studento ekaktivis Steinmeier politike. Ne hazarde fariĝis lia politika hejmo la Socialdemokrata Partio (SPD): tiam oficis la socialdemokrata kanceliero Brandt, kiu en 1971 enkondukis financajn subtenojn por studentoj. Tio ebligis studi ankaŭ al junaj homoj el malriĉaj familioj. En 1991 Steinmeier renkontis Gerhard Schröder, tiaman ĉefministron de la federacia lando Malsupra Saksio kaj postan kancelieron, kiu nomumis lin kiel sian proksiman kunlaboranton. En 2005 Schröder malgajnis balotojn, sed SPD formis koalicion kun Kristanaj Demokratoj (CDU) kaj la nova kancelierino Merkel surprize nomumis Steinmeier ministro de eksterlandaj aferoj. Li baldaŭ iĝis unu el la plej popularaj ministroj en ŝia kabineto.

Kritikoj: afero Kurnaz kaj sociala frido

La plej nigra makulo en la kariero de Steinmeier estas sendube la afero de Murat Kurnaz, turka civitano naskiĝinta kaj elkreskinta en Germanio. En 2001 li estis arestita en Pakistano kaj kiel suspektata teroristo enprizonigita en Guantanamo. Baldaŭ evidentiĝis lia senkulpeco, kaj usonanoj proponis liberigon. Sed Steinmeier - tiam komisiito pri spionservoj - malebligis la revenon al Germanio (malgraŭ daŭra restadpermeso). Ankaŭ Turkio ne volis zorgi pri li, tial Kurnaz restis enprizonigata pluajn kvar jarojn, ĝis kancelierino Merkel mem sin engaĝis en la afero kaj revenigis lin al Germanio. Steinmeier neniam konfesis, ke li faris eraron, kaj defendas sian decidon: „Oni devas nur imagi, kio estus, se okazus teroratako”.

Alia riproĉo koncernas lian rolon en la reformado de la sociala politiko dum la registaro de Schröder. La reformoj estis tiutempe tre disputataj kaj kondukis al la fino de la kanceliereco de Schröder en 2005 kaj grava krizo de la Socialdemokrata Partio. Steinmeier estis la „arkitekto” de la reformoj, kaj li diras pri ili: „Ne temis pri socialaj tranĉoj. Temis pri enlaborigo de homoj kaj en tio ni sukcesis”.

Defendanto de demokratio

Malgraŭ la kritikoj Steinmeier restas unu el la plej popularaj germanaj politikistoj. Kiel ministro pri eksterlandaj aferoj li montris siajn kvalitojn: paciencon, kapablon aŭskulti kaj solvi problemojn. Kiam en 2017 oni serĉis novan prezidentan kandidaton, Steinmeier trovis vastan subtenon inter politikaj partioj. Germanaj prezidentoj tradicie ne havas politikan povon – tro malbonaj estis la spertoj kun fortaj prezidentoj en antaŭmilita Germanio. Estas grave, ke prezidento estas personeco, kiu ne dividas sed unuigas. Tiun rolon Steinmeier trovis. Ni vivas en tempoj de Trump kaj aliaj popolistoj, kreskas danĝeroj pro diktatorecaj reĝimoj en Ĉinio kaj Rusio, endanĝerigataj estas demokratioj en Pollando kaj Hungario. Aperas konfliktoj ankaŭ en Germanio pro la kreskanta divido de la socio sociale kaj politike. Steinmeier avertas: „Demokratio ne estas memkompreneblaĵo. Por demokratio oni devas batali, demokration oni devas defendi”. Ne surprize elektiĝis Frank-Walter Steinmeier germana prezidento por la dua oficperiodo per granda majoritato.

Jiří PROŠKOVEC

Germanio

Jiří Proškovec estas inĝeniero pri materiala teknologio. Li esperantistiĝis en 1981.

Moderna vivo

PACMOVADO

Svislando sen armeo

Dum multaj jarcentoj la svisa ŝtato difinis sian ekziston per la slogano: „Svislando ne nur havas armeon: ĝi mem estas armeo”.

Svislando estas malgranda ŝtato. Ĝi nomas sin demokrata kun popolaj referendumoj, iniciatoj kaj politikaj partioj, kaj estas konata kiel lando de bankoj, bovinoj – kiuj donas multe da lakto – kaj ĉokolado.

Fondiĝo kaj agado

En 1982 estis fondita la pacisma grupo „Svislando sen armeo” 1, kiu subtenis popolan iniciaton por forigo de la svisa armeo. Tamen, laŭ referendumo nur 35,6 % de la voĉdonantoj emis al la forigo.

La grupo aktivis kontraŭ la aĉeto de militaviadiloj F/A-18 kaj organizis manifestaciojn kontraŭ la milito en Jugoslavio. En ĉi tiu jarcento ĝi prezentis sukcesan iniciaton kontraŭ la milita engaĝiĝo de la svisa armeo eksterlande, sed la enkonduko de civila pacoservo en Svislando malsukcesis, ĉar nur 21 % de la civitanoj subtenis ĝin. La grupo subtenis la aliĝon de Svislando al UN.

En 2013 „Svislando sen armeo” apogis referendumon, per kiu 53,8 % de la voĉdonantoj kontraŭis la aĉeton de svedaj militaviadiloj Gripen.

„Svislando sen armeo” aktivas kontraŭ deva militservado kaj privataj armiloj.

Novaj iniciatoj

En la lastaj jaroj la grupo instigas al iniciatoj kontraŭ la investo de bankoj en entreprenoj produktantaj militilojn. En 2021 post longa debato la parlamento decidis malpermesi la eksportadon de militmaterialoj al ŝtatoj engaĝiĝintaj en konfliktoj.

En 2020 50,1 % de la voĉdonantoj aprobis la aĉeton de novaj aviadiloj por la armeo.

Post la militministreja jesa decido koncerne la aĉeton de usondevena militiaviadilo F-35, alianco de socialdemokrata partio – verda partio – kaj pacifistaj grupoj nun kolektadas la 100 000 subskribojn necesajn por malebligi la aĉeton.

1. Gruppe Schweiz ohne Armee (GSoA)

Dieter ROOKE

Svislando

Dieter Rooke estas emerita flegisto, eksa senatano de la ruĝa grupo en Esperanta Civito, loĝas en Faulensee/Spiez, Svislando.

USONO

Duonkonduktantoj en krizo

La kovima situacio influas ne nur la sanstaton de homoj, ilian interkomunikadon kaj laborajn planojn, sed ankaŭ ĉiujn industriojn: turismon, transportadon, komercon ktp.

Unu el la plej grandaj „malgajnantoj” en la pandemia tempo estas la industrio de duonkonduktantoj. Unue, la provizado (ĉefe el Ĉinio) de tiuj materialoj lastatempe havas plurajn problemojn, kaj due postulado pri ili konstante kreskas. Tion kaŭzis novaj projektoj por plia evoluo de la homaro: produktado de elektraj aŭtomobiloj, kreado de la nova komuniksistemo 5G k.a.

Prezidanto antaŭenpuŝas

En Usono, por regi la provizadon de tiuj materialoj – kaj ankaŭ de aliaj, kiel manĝoproduktoj – estas formita speciala laborgrupo por kontroli interrompojn de provizado. La funkcion de la laborgrupo superrigardas la usona prezidanto.

La usona ministrejo pri komerco informis, ke lastjare la averaĝa postulo en la branĉo de duonkonduktantaj integraj cirkvitoj – icoj – kreskis je 17 % kompare kun 2019. Tiu miskongruo inter postulado kaj ebla proponado estas la plej granda iam ajn ekzistinta.

La ministrejo prognozas daŭran mankon de duonkonduktantoj. Kialo estas la kompleksa provizĉeno, ĉar ĝi dependas de la nuntempe pli kompleksaj rilatoj kun orient-aziaj partneroj (ĉinaj kompanioj). Tial la usona prezidanto proponis disponigi 52 miliardojn da dolaroj (ĉ. 46 miliardojn da eŭroj) por plia disvastigo de la usona produktado de duonkonduktantoj.

Tesla kaj Afriko

Unu el la kompanioj, kiuj urĝe bezonas trovi solvon por la manko de duonkonduktantoj, estas la fama Tesla, kiu zorgas pri senhalta produktado de akumulatoroj por siaj elektraj aŭtoj. Tiucele la kompanio subskribis kontrakton kun la aŭstralia kompanio Syrah Resources, kiu helpos provizi grafiton (minatan en Mozambiko) rekte al uzino en la usona subŝtato Luiziano.

Laŭ la kontrakto, Tesla aĉetos en 2025 ĝis 80 elcentojn de la tuta restrukturita grafito produktota en la luiziana uzino. Tiu kontrakto ne nur solvos la problemon pri akumulatoraj materialoj, sed ankaŭ malkreskigos la dependecon de Tesla koncerne produktojn importatajn el Ĉinio, kiu dominas en la grafito-merkato.

Alexander MIKISHEV
korespondanto de MONATO en Usono

Alexander Mikishev estas lektoro, instruas kaj esploras en Hjustono, Teksaso. Esperanton li eklernis en 1979.

SLOVAKIO

Daŭras la maljuniĝo

En januaro ĉi-jara la Oficejo pri Statistiko de la Slovaka Respubliko publikigis oficialajn rezultojn de la censo 1 farita en 2021. Unuafoje en la historio de la censo, loĝantoj povis elekti censformularojn ĉu en tradicia papera formo, ĉu en cifereca.

La rezultoj montras, ke Slovakio havas 5 449 270 loĝantojn, el kiuj 51,1 % estas virinoj. 53,2 % el la loĝantaro loĝas en urboj kaj 18,4 % havas altlernejan diplomon.

Kialoj

Konstateblas ankaŭ la maljuniĝo de la slovaka loĝantaro. La kvanto de loĝantoj ekster laboraĝo (de 0 ĝis 14 jaroj) estas 15,9 %, en laboraĝo (de 15 ĝis 64 jaroj) 67 % kaj emeritoj (ekde 65 jaroj) 17,1 %.

Laŭ analizistoj, Slovakio travivis demografiajn ŝanĝiĝojn en la lastaj jardekoj. La maljuniĝo de la loĝantaro havas rektan efikon en la evoluo de la tuta socio. Konkrete, dum la lastaj dek jaroj la nombro de loĝantoj en laboraĝo malkreskis je 5 %, kaj la nombro de emeritoj kreskis je 4,4 %.

La kialoj estas diversaj: ŝanĝiĝo de la homa sinteno, ekonomiaj kialoj, sukcesa laborkariero, familia vivmaniero, malkreskanta kvanto de naskiĝoj, libereco veturi tra la tuta mondo ktp.

Religio

Slovakion karakterizas relative stabila religia strukturo, kies historie plej granda kvanto apartenas al la katolika konfesio.

La censo montris, ke romkatolikan kredon konfesas 55,8 % de la loĝantaro. En komparo kun la jaro 2011 tio signifas malkreskon je 7 %. La due plej granda grupo de religianoj konfesis evangelian kredon de aŭgsburga konfesio (5,3 %), sekvas grekkatolika kredo (4 %) kaj kalvinisma kredo (1,6 %).

Tamen, nova tendenco estas la relative granda kresko de la ateistaro: preskaŭ 1,3 milionoj da loĝantoj, kio estas 23,8 % de la loĝantaro (en 2011 nur 13,4 %).

Pliaj statistikaĵoj

La plej granda etna minoritato estas la hungara, kiu konsistigas 7,75 % de la loĝantaro. Sekvas la romaa (1,23 %), la ĉeĥa (0,53 %), la rutena (0,44 %) kaj la ukraina (0,17 %).

La censo montris, ke la slovaka estas la gepatra lingvo de preskaŭ 82 % de la loĝantaro. La due plej multnombra lingvo estas la hungara (8,5 %), sekvata de la romaa (1,8 %), la rutena 2 (0,7 %) kaj la ĉeĥa (0,6 %). 1835 loĝantoj deklaris la slovakan gestolingvon kiel sian gepatran lingvon.

1. Priaj artikoloj de la sama aŭtoro: Elcensa senco, MONATO 2012/07, p. 13; Censo sencensa ... aŭ ĉu?, MONATO 2014/04, p. 8; Maljuniĝo, MONATO 2018/01, p. 15.

2. Historia orienta slava lingvo.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Lia tuta profesia vivo estas ligita kun diplomatio. Li laboris en diversaj altrangaj postenoj en la ministrejo pri eksterlandaj aferoj kaj eksterlande.

BREDADO

Griloj sur pladoj

Hodiaŭ en Litovio neniu miras, ke azianoj ĝuas grilojn kaj diras, ke ili estas tre bongustaj kaj nutraj. Tamen litovoj estas multe pli konservativaj, kaj por gustumi tiun frandaĵon ŝatatan en Azio ili ankoraŭ bezonas specialan kuraĝon. Tamen, post kuraĝiĝo ili ne plu povas halti.

Loĝantoj en la ĉirkaŭaĵo de la litova urbo Marijampolė estis ŝokitaj, kiam antaŭ preskaŭ du jaroj el unu biena konstruaĵo venis ĝis tiam nekonata sono, kiu aŭdiĝis kvazaŭ pepado de akridoj aŭ cikadoj, kio memorigis pri sudaj landoj. Sed fakte ne tio estis la kaŭzo. Tian nekutiman sonon aŭdigis hejmaj griloj Acheta domesticus, kiujn akiris la juna familio Greta kaj Vaidas Budreika.

Spertiĝo

Nun ili scias multon pri griloj. Greta klarigis, ke vespere muzikas virgriloj. Tiel ili anoncas sian volon delogi inojn. Ĉi tiu kompleksa sono formiĝas, kiam la insekto frotas la akrajn randojn de unu flugilo sur la malglata skrapilo de la alia flugilo.

La grilbredantoj hodiaŭ asertas, ke por ili la grila sono – kiu preskaŭ senĉese aŭdiĝas ekster la muroj – estas kiel ekzota muziko. Necesos nur planti palmojn kaj alporti komfortan fotelon, kaj tiam eblos ripozi kaj mediti dum tuta tago imagante sin en tropika lando.

Mallonga vivociklo

La junaj grilbredantoj rakontis, ke la vivociklo de griloj daŭras nur ses semajnojn. Kiam griloj atingas kvinsemajnan aĝon ili strebas al plilongigo de sia generacio. Grila muziko sciigas al la familianoj, ke ili tuj zorgu pri komfortaj kondiĉoj, por ke inoj povu ovumi. Tiucele, en plastajn skatolojn – kie griloj vivas – Greta kaj Vaidas aldonas ujojn kun torfo. Tie inoj ovumas.

„Kiom da ovoj lasas unu grilino, ni eĉ ne scias precize. Sed vere multe. Dek tagojn poste aperas etaj insektoj. Ni kutimas mezuri ilin per mililitroj. En unu skatolo kutime vivas tiom da griloj, kiom da ili entenas 15-mililitra ŝovelilo. Verŝajne dek mil”, diris la virino.

Komforta domo

La grildomo estas plasta skatolo, kiu devas ĉiam enhavi akvon kaj nutraĵon. Griloj trinkas kaj manĝas multe. Ekvilibra, organika furaĝo estas disvolvita speciale por ili. Platoj de malnovaj ovopakaĵoj metitaj en la grila skatolo kreas kroman komforton. Ovoformo por griloj fariĝas perfekta ĉambro. Insektoj povas kuri libere de ĉambro al ĉambro. Por ke la griloj sentu sin bone, necesas krei specifajn vivkondiĉojn. La plej grava afero estas garantii temperaturon de ĉirkaŭ 30 gradoj kaj humidecon inter 40 kaj 50 %. Gravas ankaŭ ĝustigi la lumon tiel, ke duonon de la diurno la griloj vivu en lumo kaj la alian duonon en mallumo.

Plenkreskaj griloj prizorgas nur unu generacion de insektoj. Fininte sian mision, ili vojaĝas al fridujo. Greta tuj klarigas, ke inoj povus ovumi plurfoje, sed la bredistoj ne donas al ili tiun ŝancon. „Tiel, kun ĉiu nova ovumado, la grilo iom post iom perdus sian nutran valoron. Estas tre grave por ni konservi ĝin”, ŝi klarigis.

Valoraj produktaĵoj

Post ovumado venas la tempo por produktado. Unue, la maturajn grilojn oni pakas en plastajn sakojn, la ceteran tempon ili konserviĝas en malvarmeta ejo, por ke ili endormiĝu, kaj finfine oni metas ilin en frostujon. Post iom da tempo, la frostigitaj insektoj estas brogataj por liberiĝo de bakterioj. La kuiritaj insektoj iras al sekigilo kaj tie restas dum dek horoj. Sekigitaj griloj fariĝas bonega krudaĵo por produktado de diversaj frandaĵoj.

„La plej popularaj produktoj estas sekaj griloj kun diversaj spicoj: kapsiketo, ajlo, cepo aŭ simpla salo. Ŝatantoj de tia nutraĵo ekdeziris ion pli dolĉan. Tial ni malkovris novan recepton de ĉipsoj: kun seka mielo. Kaj por tiuj, kiuj ne kuraĝas manĝi ĉipsajn insektojn kun spicoj, ni ofertas grilan farunon”, diris la insektobredanto.

Greta menciis ankaŭ, ke grilajn produktojn ili ofertis al restoracioj, kiuj ne-kuraĝe akceptis la proponojn pro timo malaltiri klientojn per insektoj. La virino konsentas, ke multaj litovoj ankoraŭ konsideras grilojn kiel vermojn aŭ skarabojn timigajn por enmeti en sian buŝon. Necesas zorgema laboro por kuraĝigi la popolon. Acheta domesticus estas insekto bredata speciale por homa konsumado, kaj la griloj estas nutrataj ekskluzive per organika furaĝo. Kaj por pli facila maĉo, iliaj flugiloj, kruroj kaj ĉiuj antenoj estas forigitaj. Do necesas manĝi nur la krakan insektan korpon.

Iuj diras, ke la gusto de griloj – riĉaj je proteinoj – estas simila al tiu de sunfloro; aliaj eksentas nuksan guston. Greta konfesis, ke ilia familio manĝas grilojn ĉiutage. „Ni manĝus eble eĉ pli se ni povus, sed bedaŭrinde ne sufiĉas la kvantoj. Matene ni kutime trinkas proteinajn koktelojn. Ni faras ilin el legomoj kaj fruktoj, sed nepre aldonas unu aŭ du kulerojn da grila faruno. Ni ne povas rifuzi tian delikataĵon. Ni sentas nin tre bone kaj nia animstato perfektas”, konfesis la virino.

Danke al la pandemio

Ne estas klare, ĉu la familio Budreika entreprenus tian nekutiman aferon, se ne estus veninta la kovima pandemio. Ili neniam havis rilatojn kun agrikulturo, ĉar Greta laboris kiel projektestro ĉe la Litova Scienca Akademio, kaj Vaidas en la aŭtomobila kampo. Kiam venis la pandemio la laboroj de Vaidas haltis, kaj Greta gravediĝis. Ambaŭ cerbumis pri tio, kion fari por profiti sian tempon hejme. La ideo pri bredado de griloj venis, kiam Greta legis rilatan artikolon en gazeto. La familio kultivanta sanan vivmanieron malkovris, ke ĉi tiuj insektoj estas riĉaj ne nur je proteinoj: ili estas bonega fonto de eĉ 18 diversaj aminoacidoj kaj aliaj utilaj substancoj kiel fero, kalcio, vitaminoj (A, C, B12) kaj fibro, kaj ili estas malriĉaj je grasoj kaj karbonhidratoj.

Do la sane vivanta familio eĉ ne longe demandis sin, ĉu la grila ideo estos vere realigebla. Ili tion decidis kaj faris. Ili trovis bienon en Litovio, kie griloj jam kreskis; tien veturis kaj gustumis, kaj la gusto kaj nutraj ecoj fascinis ilin; do ili finfine aĉetis grilajn ovojn kaj komencis la produktadon. Nuntempe en la bieno ĉiujn laborojn ili faras memstare. Tamen en proksima estonteco la bieno verŝajne plivastiĝos, ĉar plimultiĝas la mendoj.

Grilplena estonteco?

Ili sciis, ke la tasko ne estos facila. Ja litovo kutime ne metas insekton en sian buŝon. Eĉ la plej proksimaj familianoj timeme akceptis ĉi tiun novaĵon. „Necesas pacienca penado por eduki nian socion. Estas multaj kaj diversaj opinioj pri manĝado de griloj. Ni nur ĝojas, ke neniun el tiuj, kiuj decidis gustumi, naŭzis tio, kion ili metis en sian buŝon. Ni ne timas negativajn reagojn. Ni ĝojas pri tiuj reagoj ĝenerale! Finfine ni memoru, ke salikoko iam aspektis abomena, sed nun ĝi estas ŝatata bongustaĵo. Ni subtenas la sloganon ‚Griloj estas la estonteco’. Ni esperas, ke la komunumo de grilomanĝantoj en Litovio plivastiĝos”, kvazaŭ unuvoĉe diris Greta kaj Vaidas Budreika, grilobredantoj el Litovio.

LAST
korespondanto de MONATO en Litovio

Laimius Stražnickas estas litova ĵurnalisto jam dum 35 jaroj. Li esperantistiĝis en 1974 kaj estas kunlaboranto de MONATO ekde 1991.

Greta kaj Vaidas Budreika bredas grilojn en la litova urbo Marijampolė. Foto: LAST

Ne por ĉiuj grilo estas simpatia, sed jes vere nutrovalora produkto. Foto: LAST

Malnovaj ovopakaĵoj estas komforta domo por griloj. Foto: LAST

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Ekonomio

INTERNACIAJ RILATOJ

Litova komerco blokita pro Tajvano

En novembro 2021 la tajvana ministrejo pri eksteraj aferoj raportis, ke Tajvana Reprezenta Oficejo komencas laboron en Litovio. La malfermo de la reprezentejo emfazas „novan kaj promesplenan vojon en duflankaj rilatoj inter Tajvano kaj Litovio”, la raporto diras. La oficejo en Vilnius estis prezentita kiel tajvana oficejo por komercaj rilatoj, sed ĝi ankaŭ pritraktos konsulajn aferojn.

La decido de Litovio permesi al Tajvana Reprezenta Oficejo agi en la lando nome de la tajvananoj kolerigis Ĉinion, kiu protestas kontraŭ ajnaj provoj de Tajvano agi kiel sendependa ŝtato. Aliloke en la mondo, tajvanaj reprezentejoj agas nome de la ĉefurbo Tajpeo, sekvante internacian konsenton, ke tia nomo ne kontraŭas la politikon de „integra Ĉinio”, kiu malpermesas, ke Tajvano estu traktata kiel aparta ŝtato. 1

La ĉina ministrejo pri eksteraj aferoj deklaris, ke tiu ĉi ago de Litovio kontraŭas al ĉina suvereneco kaj teritoria integreco kaj estas serioza enmiksiĝo en la internajn aferojn de Ĉinio. „La ĉina registaro esprimas rigoran proteston kaj fortan kontraŭstaron rilate al tiu ĉi ege terura ago kaj prenos ĉiujn necesajn rimedojn por defendi nacian suverenecon kaj teritorian integrecon. La litova flanko respondecas pri ĉiuj rilataj konsekvencoj”, atentigis la ĉina flanko.

Reagante al la situacio Ĉinio revokis sian ambasadoron en Litovio kaj postulis, ke Litovio faru same.

Sen diplomatia statuso

Gabrielius Landsbergis, la litova ministro pri eksteraj aferoj, klarigis, ke la tajvana reprezentejo en Vilnius estas malfermita por disvolvi ekonomiajn rilatojn kun Barato kaj Pacifiko, sed ĝi ne havos diplomatian statuson. Laŭ li, Ĉinio estis informita pri la inaŭguro de tiu reprezenta oficejo en Litovio.

La ministro substrekis, ke la ŝtato havas intereson forĝi pli fortajn ligojn kun demokrataj landoj. „Ni opinias, ke la ekonomiaj rilatoj starigitaj kun demokrataj ŝtatoj estas pli firmaj kaj longdaŭraj. Ili pli baziĝas sur la principo de la jura regado, do ili pli konformas al la interesoj de Litovio”, li diris.

Ekonomiaj rilatoj

Litovaj entreprenistoj tuj spertis, ke la disputoj inter Vilnius kaj Pekino forte komplikas la komercon inter ambaŭ. La registaro trankviligas dirante, ke disvolviĝo de rilatoj kun Tajvano helpos al litovaj kompanioj malkovri novan promesplenan merkaton.

Litovaj varoj estis haltigitaj antaŭ la ĉina doganejo kaj ne povis eniri la landon. Ankaŭ alilandaj produktaĵoj, entenantaj erojn produktitajn en Litovio, iĝis malbonvenaj en Ĉinio.

Litovaj eksportistoj plendas, ke Ĉinio ne plu bezonas litovajn produktojn. Granda lignovenda kompanio eĉ menciis pri intenco translokiĝi el Litovio. Granda laktofabriko asertis, ke la vendo ĉesas kaj ke antaŭe farita grava kunlaboro velkas. Eĉ litovaj cerealoj ne plu veturas sur la silka vojo.

Unu el la plej rimarkindaj faktoj rilatis al 20 000 boteloj kun litova rumo. La rumo estis unue sendita al Germanio kaj de tie estis transportita al kontinenta Ĉinio, sed tiu ĉi rifuzis plenumi doganajn formalaĵojn. Rezulte Tajvano aĉetis tiun rumon, kiun Ĉinio ne enlasis, kaj poste organizis prezenton de litova rumo por alkoholaĵaj importkompanioj. La litovan rumon tajvananoj aĉetis kiel dankesprimon al Litovio.

Kvankam la perdoj de iuj kompanioj povas esti doloraj, laŭ aserto de ekonomikistoj ĉi tio ne devas fariĝi grava damaĝo al la ekonomio de la lando. En 2020 Ĉinio estis la dek-trie plej granda komerca partnero de Litovio, kun entuta komerca sumo de 1,5 miliardoj da eŭroj. La komerco estas plejparte unuflanka: Ĉinio vendis al litovoj varojn je valoro de 1,2 miliardoj da eŭroj kaj la eksporto de Litovio al Ĉinio sumiĝis je nur 0,3 miliardoj. Laŭ datumoj de la ministrejo pri eksteraj aferoj, Ĉinio estas la sepe plej granda importpartnero, sed nur la 22a eksportpartnero.

Kio morgaŭ?

Qu Baihua, la provizora ĉina aferŝarĝito en Litovio, rimarkiginte en gazetara konferenco, ke nunaj ĉin-litovaj rilatoj spertas malfacilan situacion, menciis, ke se Litovio volas redukti streĉon kaŭzitan de apero de tajvana reprezentejo en Litovio, ĝi devas korekti la eraron, tio estas ŝanĝi la nomon de la tajpea reprezentejo. Li klarigis, ke la vortoj „Tajvano” kaj „tajvananoj” en ĉina lingvo sonas idente.

Gitanas Nausėda, la prezidanto de Litovio, substrekis, ke la nomoj de la tajvana reprezentejo en litova kaj ĉina lingvoj estu identaj, ĉar nun problemon kaŭzas la ĉinlingva nomo de la oficejo. Li asertis, ke tre gravas normaligi la rilatojn litov-ĉinajn kaj strebi al tio, ke entreprenistoj de Litovio ne spertu malprofiton. Tiu ĉi prezidanta aludo tuj estis bonvenigita de la ĉina ministrejo pri eksteraj aferoj. „Agnoski la eraron estas paŝo en la ĝusta direkto, tamen ankoraŭ pli gravas ekagi”, substrekis reprezentanto de la ĉina ministrejo pri eksteraj aferoj Wang Wenbin.

Eŭropa Unio apelaciis al Monda Organizaĵo pri Komerco (MOK) pri la komercaj praktikoj de Ĉinio, kiujn la Unio konsideras diskriminaciaj kontraŭ Litovio. Notindas, ke la limigoj de Ĉinio ne respektas la regulojn de MOK pri komerco de varoj kaj servoj.

En eksterlandaj amaskomunikiloj jam aperis informo, ke Litovio intencas ŝanĝi la oficialan nomon de la tajvana reprezentejo tiel, ke ĝi plaĉu al ĉinaj aŭtoritatuloj – reprezentejo de tajvana popolo. Tamen Gabrielius Landsbergis neis tiun informon kaj li esprimis esperon, ke Ĉinio akceptos inviton partopreni en interkonsiliĝoj kun Eŭropa Unio. Tiaj interkonsiliĝoj estos sukcesaj ne nur solvante nunajn komercajn perturbojn, sed ankaŭ konfirmante longdaŭrajn firmajn solvojn.

1. Pri la rilatoj inter Ĉinio kaj Tajvano aperis artikolo en MONATO 2021/11, p. 9-10.

LAST
korespondanto de MONATO en Litovio

La malfermo de Tajvana Reprezenta Oficejo en Vilnius kaŭzis kontraŭstarojn inter Litovio kaj Ĉinio.

La ministro pri eksteraj aferoj de Litovio, Gabrielius Landsbergis, esperas sukcesan futuron de litov-ĉinaj rilatoj.

Ekonomio

BELGIO

Financaj zorgoj por Valonio

Belgio estas federacia lando. La regionoj (la flandra, la valona kaj la brusela ĉefurba regiono) havas propran registaron kaj ankaŭ respondecas pri siaj financoj, krom por la specifaj respondecoj de la federacia registaro.

La valona ŝuldo kreskis dum pli ol dek jaroj (vidu tabelon 1). Kiel ĉie en la okcidenta mondo, pro la kronvirusa epidemio la regiono devis elspezi grandajn sumojn por subteni la ekonomion. Nun la deficito en la jara buĝeto atingas danĝeran nivelon. Sen drastaj rimedoj, oni taksas, ke la deficito altiĝos en 2026 al 46 miliardoj da eŭroj, kio egalas al preskaŭ la trioblo de la jaraj enspezoj. Sekve de la deficitoj Valonio nuntempe pagas 600 milionojn jare pro rento, en periodo, kiam la rentonivelo ege malaltas.

Evoluo de la valona ŝuldo: ruĝe (ciferoj de la maldekstra kolumno) la evoluo en % de la jaraj enspezoj; grize (ciferoj de la dekstra kolumno) la sumo de la ŝuldoj en miliardoj da eŭroj. Fonto: ĵurnalo Le Soir, 8an de novembro 2021.

Valonaj registaroj provis diversajn projektojn por revigligi la ekonomion, kiuj jam havis favorajn efikojn. Tio tamen ne sufiĉis por ŝanĝi la deficitan tendencon.

Malhelpoj

Valonio spertas diversajn malhelpojn. Nur unu kvinono de la entreprenoj okupiĝas pri eksporto. En oktobro/novembro 2021 la loĝantaro proksimiĝis al monda rekordo de infektitoj. La meza enspezo malplias je 15 % kompare kun Flandrio, kaj la senlaboreco plias. La transportstrukturoj estas pli kompleksaj ol en Flandrio, sed ankaŭ malpli prizorgataj.

Aldoniĝis nekredeblaj zorgoj en 2021 pro la inundoj en Belgio kaj Germanio. La brita organizaĵo Christian Aid taksas ĝin la due plej multekosta katastrofo en la mondo en 2021. Precipe en orienta Valonio, la ruinigoj pro la akvotorentoj postlasos spurojn dum jaroj.

La asekurkompanioj malfermis 63 000 dosierojn pri damaĝoj por sumo de 2,1 miliardoj da eŭroj. 23 000 domoj, 220 pontoj kaj 100 km da vojoj detruiĝis. 41 homoj mortis. La veterprognozistoj ja avertis, sed eble iuj instancoj nesufiĉe rapide alvokis al evakuado. Post la katastrofo evidentis, ke la komunumoj ne disponas pri la necesa infrastrukturo por forpreni tunojn da fatraso. 14 000 familioj ne plu havis loĝlokon. Ĉe 20 000 mankis elektro aŭ gaso aŭ trinkakvo. Feliĉe la bildoj tiom trafis, ke alvenis miloj da volontuloj, eĉ ĝis en 2022, precipe el Flandrio, por laŭeble rebonigi per disdono de nutraĵoj, alporti materialojn por helpi en la rekonstruado kaj kuraĝigi senesperulojn. La trafitaj domoj ankaŭ suferas pro akvosaturitaj muroj, dum daŭris duonjaron por ĉie redisponigi gason kaj elektron.

Tian kataklismon Valonio ne povas ripari. Ĝi petis helpon de la federacia registaro kaj ricevis prunton de 1,2 miliardoj da eŭroj. Ĉar temas pri prunto, tio signifas, ke iam oni devos repagi la ŝuldon. Sed pro la klimatŝanĝiĝoj spertuloj avertas, ke tia unika fenomeno plej verŝajne pli kaj pli ofte ripetiĝos, mezume ĉiun 20an jaron. Tio necesigos grandajn strukturlaborojn en la riveroj. Ĉi-rilate ne jam ekzistas detala studo, sed en unua kostotakso oni parolas pri 3 miliardoj da eŭroj.

Redukti la deficiton je 1 %

Do evidentas, ke regas granda timo. La gvidantoj kunvokis grupon de financaj spertuloj. Ili konsilis jenan eblan solvon: reduktu la deficiton je unu procento ĉiujare. Spontanee oni povus pensi, ke la forigo de deficito tiel daŭros ankoraŭ jarcentojn. Sed la fakuloj kalkulis, ke per sistema respekto de tiu regulo ekde 2026 okazos esenca ŝanĝo, tiel ke la deficito pli kaj pli rapide malkreskos (vidu tabelon 2). La valona ministro pri financo ankaŭ jam difinis, ke oni sisteme kaj rigore esploru ĉiun elspezon pri ebla redukto aŭ nuligo.

Antaŭvidata evoluo de la valona ŝuldo en % de la jaraj enspezoj sen (nigre) kaj kun (ruĝe) apliko de la unu-procento-propono. Fonto: Gazetara komuniko de la ministro Crucke, 7an de oktobro 2021.

Oni esperu, ke la valonoj sukcesos en tiu procedo, sed la vojo estos ege malfacila kaj por la politikistoj kaj por la loĝantoj. Sendube ankoraŭ venos stumbloj pro internaj politikaj premoj. La valona ministro pri financoj, Jean-Luc Crucke, demisiis pro tensioj kun sia partiestro. Kaj tro fruas por scii, ĉu la anstataŭanto konservos la proponitan doktrinon.

Ivo DURWAEL

Belgio

Eseoj

KARTVELIO

Malfacilas esti najbaro de potenca lando

En Kartvelio la 1an de oktobro estis arestita la eksprezidento Miĥeil Saakaŝvili. En prizono li protestas kontraŭ sia aresto per malsatstriko. Ekde 2013 la ĝenerala prokuroro lanĉis plurajn akuzadojn pri krimaj aferoj, kaj li petis ekstradicion el Ukrainio, kie Saakaŝvili daŭrigis sian politikan aktivecon. La pundaŭro en tiaj aferoj atingas 6 jarojn da mallibereco. Memorindas, ke en 2012 la partio de Miĥeil Saakaŝvili malvenkis ĉe la parlamenta elektado. En 2013 li senprobleme lasis sian postenon je la fino de sia dua prezidenteco. Tia politika ŝanĝiĝo ne okazis ĉie en la eks-sovetiaj respublikoj, des malpli pacmaniere. Dum la naŭ jaroj de sia prezidentado Saakaŝvili rekonstruis la landon per interna kaj eksterlanda politiko. Unu el liaj ĉefaj celoj estis, ke Kartvelio alproksimiĝu al kaj estontece eĉ integriĝu en Eŭropa Unio. En majo 2021 la ukraina prezidento Volodimir Zelenski donis al Saakaŝvili, kapabla politikisto, la taskon gvidi la oficejon pri plenumado de reformoj.

Strangaj sortoj

Kartvelio dufoje ricevis la eblon sendependiĝi el rusa regado. Unuafoje en majo 1918, kiam post la rusa revolucio en 1917, Kartvelio deklaris sian sendependecon. Per parlamenta elektado gajnis socialdemokrata partio kaj ĝia gvidanto Noe Jordania fariĝis ĉefministro. Dum tri jaroj da sendependeco, Kartvelio sukcesis starigi konstitucion, ricevi internacian apogon, kaj krei nacian armeon. Tamen en februaro 1921 la ruĝa armeo invadis Kartvelion kaj la kartvela estraro devis elmigri en Francion. El tiu lando ili organizis ribelon kontraŭ la bolŝevisma okupado kune kun la kaŭkaza sendependa komitato, ĵus kreita. Post unu semajno da bataloj, la bolŝevistoj mortigis 3000 ribelulojn, komencis subpremi la kaŭkazajn popolojn. Tio malaperigis la novan ideon de kaŭkaza unuiĝo, kiu estis la ununura eblo, ke iam daŭre la kaŭkazaj regionoj sendependiĝu el la rusa imperio. Noe Jordania, la unua demokrata prezidento, mortis eksterlande.

Duafoje disvastiĝis naciaj movadoj dum la regado de Gorbaĉov kaj krizo de Sovetio. En aprilo 1989 la sovetia armeo frakasis pacan manifestacion en la ĉefurbo de Kartvelio, Tbiliso, kaj homoj estis mortigitaj. En aprilo 1991 per referendumo la popolo amase voĉdonis favore al la sendependiĝo de Kartvelio. Unu el la gvidantoj de la nacia movado, Zviad Gamsaĥurdja, iĝis la prezidento de la respubliko Kartvelio. La registaro en Moskvo kompreneble ne ŝatis la rezulton de tiu referendumo kaj malfaciligis la starigon de la kartvela estraro. Krom ekonomie, la rusa potenco, danke al osetaj kaj abĥazaj separatistoj en la aŭtonomaj respublikoj, komencis krei teritoriajn problemojn. Ĝi ankaŭ bone sukcesis helpi la batalojn inter la kartvelaj opoziciaj partioj, kaj en tiu grava momento ne okazis unuiĝo de la kartveloj. Decembre de 1991 armea grupo, financata pere de sekretaj servoj, renversis la tutnovan sendependan respublikon. Januare de 1992 la prezidento Gamsaĥurdja forfuĝis kun sia estraro kaj elmigris en Ĉeĉenion. Tio kreis la kialon por nova batalo inter kartveloj, kie mortis multaj homoj. La popolo agadis por revenigi la rifuĝintan prezidenton kaj enprofundiĝis en milito inter kartveloj. En malklara situacio, en decembro 1993, oni mortigis en Ĉeĉenio la prezidenton.

Post Gamsaĥurdja, ĉefe pro la intelektularo, revenis kartvelien el Moskvo Eduard Ŝevardnadze (origine kartvela). En intervjuo li komparis tiun revenon al falo en bolantan kupron. Li pravis, ĉar tiutempe la enlanda situacio estis kaosa: perfortaj agadoj, mortigoj ... ĉiu milito alportis al la lando novajn rifuĝantojn. Ĝis 2008, pro la milito kun Rusio en suda Osetio, la lando ankoraŭfoje perdis teritoriojn kaj ricevis novajn rifuĝantojn.

Ŝevardnadze, kies internacia kromnomo estis „blanka lupo”, estris Kartvelion ĝis 2003. Tiam la popolo perdis la esperon, ke li povos vere helpi kaj evoluigi la landon. Okaze de la paca „roza revolucio” kartvelaj manifestaciantoj eksigis lin el lia prezidenta posteno. Per novaj prezidentaj elektoj gajnis la 36-jaraĝa Miĥeil Saakaŝvili, kiu nuntempe troviĝas en prizono.

Kion pensas la kartveloj?

Pri la nuna situacio la kartvela popolo denove malkuniĝas en du flankojn. Unu, kiu ankoraŭ ŝatas la eksprezidenton Miĥeil Saakaŝvili. La dua, kiu daŭre ŝatas la agadojn de la nuntempa reganta partio Kartvela Revo, kreita de la milionulo Bidzina Ivaniŝvili, kiu riĉiĝis en Rusio kaj ĝis nun estas grava ludanto en la politika vivo. Eĉ la nuntempa prezidentino, Salome Zurabiŝvili estis antaŭenpuŝata de li. Pasintjare, la 2an de oktobro, okazis baloto por la parlamenta kaj regiona elektoj, kiu ĝuste montris tiujn du flankojn.

Duono de la partoprenantoj denove deziras la rusan oligarkon pro malsamaj kialoj: por la plej riĉaj defendi siajn komercajn aferojn kaj postenojn, aŭ simple revenigi la pacon kun Rusio kiel antaŭe dum la „bona sovetia tempo”. Ili malaprobas la usonan kaj eŭropan aliancojn, ĉar Rusio pli proksimas kaj pli gravas iliaopinie.

La alia duono de la partoprenantoj neniam povos pardoni al Rusio la verŝitan sangon en Kartvelio ekde 1801, ĉefe dum la sovetia regado. Por ili estas ŝoke forgesi la propran historion, des pli kiam kelkaj popolanoj fieras ĝis nun pri la sovetia kaj kartveldevena tirano Stalin. Ili definitive diras NE al rusa okupado en la perditaj teritorioj kaj al la agresema politiko. Tio ne signifas malamon al la rusoj, kiuj multe vizitas la belan turistan landon kaj ankoraŭ multe aĉetas kartvelajn produktaĵojn, tamen ili ne deziras reveni pasintecen.

Notindas, ke proksimume duono de la popolo ne partoprenis, ĉar ili fidas neniun kaj nenion. Eĉ ili ne vidas la signifon de tiu politika batalo.

Protestoj

La 30an de oktobro okazis la dua baloto. Per malgranda diferenco gajnis la kandidatoj de la nuntempe reganta partio Kartvela Revo. La homoj, kiuj deziris politikajn ŝanĝojn, jam komencis protesti per manifestacioj en ĉiuj grandaj urboj. La eksprezidento Miĥeil Saakaŝvili daŭre malsatstrikas en prizono kaj lia sanstato ĉiutage iom pli malboniĝas. Grava postulo de la manifestaciantoj estas la liberigo de Saakaŝvili, kaj antaŭ ĉio la permeso transloki lin en normalan malsanulejon, ĉar tiu de lia prizono ne havas la bezonatajn servojn por bone prizorgi lin.

La nuntempa prezidentino Salome Zurabiŝvili dum informkunveno anoncis, ke ŝi neniam jesos al lia liberigo. Malstabileco utilas nur por la interesoj de la malamikoj de la lando!

Kiel la suko de vinbero, kiu devas trairi longan procezon ĝis ĝi fariĝos vino, Kartvelio trapasas ankaŭ longan periodon post la sendependiĝo el Sovetio.

Tea TURMANIDZE

Kartvelio

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Turismo

ĈEĤIO

Unika transporto

Post granda incendio en la jaro 1515 oni konstruis en la ĉeĥa urbo Most malfrugotikan preĝejon omaĝe al Ĉieliro de Maria. La projekton faris Jakob Haylmann, lernanto de arkitekto Benedikt Ried.

La preĝejo famiĝis en 1975, kiam oni translokis ĝin. La tiama registaro decidis savi la konstruaĵon. Ties tereno estis bezonata por elfosado de brunkarbo. Sur reloj oni transportis la preĝejon je distanco de 841,1 m.

La unika translokado estas registrita en la Guinness-libro de rekordoj. La tuta pezo de la preĝejo estis 12 000 tunoj. Sur la nova loko ĝi ekfunkciis la 4an de novembro 1988, sed la konsekro okazis nur en 1993. La preĝejo estas malfermita por vizitantoj.

Frantiŝek BINA

Ĉeĥio

Preĝejo omaĝe al Ĉieliro de Maria en la urbo Most. Foto: VIKIPEDIO

Libroj

Nia literaturo havas novan klasikaĵon

Mirinde brile verkita romano, en kiu la aŭtorino sin mem superas. Tre malofte oni konscie ĉeestas la aperon de nova klasikaĵo, sed mi kredas, ke tio nun okazis al ni. Kun kreskanta ensorĉiĝo mi tralegis la Memoraĵojn de Agripina kaj, eĉ se tio sonas strange, mi povas rediri mian ĵusan juĝon: Jen nia literaturo havas novan klasikaĵon.

Kiel klasikfilologo, fake siatempe sufiĉe funde mi pristudis la periodon de Cezaro ĝis Diokleciano, sed ĉi tiu romano de Anna Löwenstein iamaniere eĉ pli vigligas la bildon, kiun pri ĝi mi jam havis. Ŝi vere verkas nekredeble sorĉiste: Ĉi tiuj Memoraĵoj komenciĝas de plej frua periodo tra la tuta vivo, kaj enplektiĝas kompreneble detaloj de ĉiuj niveloj, seriozaj kaj ŝercaj, ofte atestitaj kaj fojfoje iom nebule-sugestataj.

Bela invento estas, ke al kelkaj el la roluloj ŝi donas „infaneskajn” nomojn, „Pina” por „Agripina”, „Sinjo” por „Drusila” kaj la plej fama, kompreneble, estas „Boteto”, infantempa ŝercnomo de imperiestro Kaligulo. Mirinde brila ideo estis, aldoni dors-kovrile kopion – multe pli grandan ol la originala monero – de tiuepoka sesterco kun bildo de la tri fratinoj de Kaligulo: Agripina, Drusilla kaj Iulia (Julia).

En la libro Anna ekprenis kelkajn vortojn, kiujn ŝi ofte ripetas, sed kiuj por mi iom perfidas aŭ ŝiras la klasikecan fonon de la rakontado, precipe tiel min trafis la vorto „divano”, kio por mi estas karakterize ne-klasikepoka, nome el kulturo pli fora. Miascie la germana aŭtoro Johann Wolfgang von Goethe ĝin en la eŭropan konscion enkondukis per sia West-östlicher Divan. Kvankam tuj de-interne mi kontraŭis tiun vorton, ĉar ĝi impresas tro ne-klasikepoka, malgraŭ serioza pluserĉado en Esperanto pli taŭgan vorton mi ne sukcesis elfosi. Do, malgraŭ interna kontraŭstaro al divano, tamen, ĝi restu!

Diversaj litertipoj

Mirinde trafa invento estas la uzado de pluraj litertipoj, kiuj indikas kiaspecan tekston ni legas. Agripina estas la rakontanta persono, kiu verkas – por si mem – historion pri la periodo, kiun ŝi mem partoprenis (efektive tion ŝi ja vere faris!), kursive ŝi tion mem prikomentas. Kelkfoje meze de frazo aŭ eĉ meze de vorto ŝi interrompas sin mem. Pli granda litertipo donas la bazan rakontadon de la libro.

Enhave

Miatakse, la ĉefa temo de tiu ĉi romano estas – certe, tiugeneracie aŭtente aktuala – la rolo de virinoj en publikaj kunvenoj. Dum la tempo iom post Kristo, en romiaj rondoj ekestis certa strebado al virina emancipiĝo el sub la potenco de la viroj. Kelkfoje entreprenema virino sukcesis leĝe memstariĝi. Agripina, en ĉi tiu nuna romano, estas klara ekzemplo de tiu evoluo.

En la libro ni renkontas tre kleran kaj sufiĉe ruzan personon, kiu siaepoke, bedaŭrinde, ĉar ina, ne povis atingi la plej suprajn ŝtupojn de la regado. Ankaŭ multajn generaciojn poste tio same ankoraŭ ne eblis, – nur esceptokaze ie-tie tra la eŭropa historio tio montriĝis realigebla – pensu pri la mirinda abatino Hildegardis de Bingen (1098-1179) kaj poste pri la brita reĝino Viktoria. Se diri ĝeneralige, ĝis en nia epoko mem nur viroj daŭre superregas en Eŭropo, tre bedaŭrinde. Miasupoze, Anna volas montri tion ĉi-romane.

Por fini

Tre bedaŭrinde la eldonejo decidis ne enpresi la genealogian arbon de la familioj Julia-Klaŭdia, sed aldoni ĝin kiel apartan folion. Aliflanke ĉe la legado tio regule montras sian grandan utilon.

Antaŭe aperis de la sama verkinto: La ŝtona urbo kaj Morto de artisto.

Gerrit BERVELING

Anna Löwenstein: La Memoraĵoj de Agripina. Eld. Flandra Esperanto-Ligo, Antverpeno, 2021. Bindita versio: 564 plus 2 paĝoj, kudre bindita. Bitaj versioj por diversaj librolegiloj.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Pri Kroatio itale

Jam en 1995 aperis en MONATO recenzo pri Kroata milita noktlibro, unu el la plej popularaj verkoj de Spomenka Štimec. La detaloj pri la milito, kiun ŝi priskribas, kaj kiu postlasis tiom da vundoj – ni pensu nur pri Vukovar, Prijedor, Sarajevo – iom post iom forflosas el la memoro. Sed simile stultaj kaj kruelaj militoj ripetiĝas diversloke en la mondo. La temo restas do triste aktuala kaj i.a. pro tio eldonejo Edistudio nun eldonis italan tradukon de la verko de Štimec: Taccuino notturno della guerra croata.

pp

Spomenka Štimec: Taccuino notturno della guerra croata. El Esperanto tradukis Fulvio Paccagnella. Eld. Edistudio, Pisa, 2021. 96 paĝoj, kudre bindita. ISBN 978-88-7036-816-1.

Literaturo

RAKONTO

Profesoro Lju

Kiam la usona esperantistino Katina Carry anoncis al mi, ke ŝi baldaŭ instruos en la Financ-Ekonomia Kolegio de Ŝensjio, mi tuj memoris, ke la maljuna esperantisto profesoro Lju instruas en tiu kolegio. Mi konis lian nomon delonge, sed ne vidis lin persone, kvankam ni ambaŭ loĝas en la sama urbo Ŝjiano. Pri lia kariero en Esperanto mi sciis de veterana esperantisto, ke komence li instruis Esperanto-kurson en la urba poŝtocentro, poste en la Nordokcidenta Universitato de nia provinco. Malgraŭ tio mi nun devis viziti lin por peti lian prizorgon de la usona samideanino Katina, kiu baldaŭ instruos en lia kolegio ...

Mi estis libera dimanĉon, ĉar mi laboras ĉiun labortagon en ŝtalfabriko. La dimanĉa tago estis serena, kaj mi vizitis lian oficejon. Li estas mezalta, modesta kaj tre afabla sinjoro. Sed lia reago mirigis min, kiam li komprenis mian intencon.

„Mi ne posedas Esperanton”, diris la profesoro.

„Ĉu vere?” Mi rigardas lin suspekte kun miro.

„Jes”, respondis la profesoro.

„Kial? Kiel vi instruis Esperanton en la urba poŝtocentro kaj la Nordokcidenta Universitato?” mi demandis.

„Jen estas kiel”, trankvile komencis rakonti la profesoro. „Komence de la fondiĝo de la nova Ĉinio mi diplomitiĝis en mezlernejo, kaj laboris en la urba poŝtocentro. Tiam mi estis juna, kaj ankaŭ sopiris al studo en altlernejo. Pro tio mi ne forlasis memlernadon de diversaj kursoj. Iun tagon, kiam mi legis la anglan lingvon, neatendite aperis mezaĝa viro dum mia legado.” Li senvorte mezuris mian mienon kaj okulumis pripensante ion. Mi estis konsternita je lia rigardado. Mi sciis, ke li estas nova estro sendita de la komunista registaro. Oni diris, ke antaŭ la nova Ĉinio li estis kaŝa partiano, kaj iam lernis Esperanton, pri kio mi tute ne sciis ĝis lia apero.

„Mi aranĝos al vi novan taskon”, ordonis la nova estro.

„Kian taskon? Mi ne havas kulpon. Mi nur lernas fremdan lingvon, kiam ĉiuj ripozas sen laboro”, mi time volis senkulpigi min.

„Knabo, ne timu. Mi ŝatas junulon lerneman. Mi donas al vi taskon instrui Esperanto-kurson, kiun mi organizos baldaŭ en nia poŝtocentro”, decide ordonis la nova estro, kaj amike donis al mi sian manon. „Saluton!”

„Saluton? Kio ĝi estas?” mi volis scii, demandante al la nova estro.

„Saluton estas nihao 1”, milde ridas la nova estro.

„Saluton!” mi voĉimitas lian prononcon mallaŭte.

„Saluton! Vi jam estas nova esperantisto kaj nia samideano.”

„Mi ne scias, kio estas Esperanto.” Mi hontis je tio.

„Ĉu? Kiun lingvon vi lernas?” demandis la nova estro.

„La anglan mi lernas, sed mi ne posedas ...” mi respondis.

„Ne gravas. La angla kaj Esperanto estas similaj. Vi kapablas instrui Esperanton”, la nova estro diris elokvente kiel fakulo.

„Permesu al mi pripensi. Mi eĉ ne havas lernolibron de Esperanto”, mi hezitis.

„Mi kredas je vi, kaj ordonas al vi ĉi tiun taskon. Jen estas via instrulibro.” Dirante tion, la nova estro donis al mi unu libreton maldikan kiel propaganda folio.

Kion fari? Mi estis juna, kaj unuafoje renkontis tian stilon simplan, sinceran, ankaŭ nerifuzeblan. Fakte min kuraĝigis tia stilo esprimita de la revolucia partiano kontraŭ malfacilo. Je tia stato mi petis kelkajn tagojn por ekkoni Esperanton.

Post kelkaj tagoj mi jam povis legi la libreton. Fakte ĝi estis tre simpla, konsistante el la alfabeto kaj iuj sloganoj ekz. „Esperanto estas revolucia lingvo”, „La vivo estas batalo”, „Lernu Esperanton por la nova Ĉinio”, krom ĉiutagaj akuzativaĵoj „Saluton!”, „Bonan tagon!”, „Bonan nokton!” ktp. Kia lernolibro! Mi jam ne havis la antaŭan timemon. Ŝajne la nova estro pravis, ke mi estas kapabla instrui la kurson. Nun mi sciis ankaŭ, ke la nova estro havas la familian nomon Lin.

Mi iris trankvile al la oficejo de la nova estro Lin.

„Saluton!” Mi jam staris antaŭ lia ofictablo.

„Saluton!” La nova estro Lin kutime donis al mi sian manon, kaj ĉi-foje lia „Saluton!” estas iom intimvoĉa.

„Estimata estro Lin, mi deziras akcepti tiun taskon”, mi eldiris la decidon sen timo.

„Ne estu estimata estro, sed kamarado Lin”, li korektis mian titolvokon. „Tio estas malbona kutimo de feŭdismo. Nomu min kamarado Lin”, li klarigis al mi. „Ni ĉiuj estas revoluciaj kamaradoj, kiuj kune konstruas la novan socialisman Ĉinion.”

Jes, tio estis nova kaj freŝa al mi, kaj mi senkonscie fariĝis sindonema sekvanto de la estro Lin. Mi volis eĉ ĵeti min en iun taskon je lia ordono.

Baldaŭ okazis la kursa ceremonio en nia poŝtocentro. La estro Lin kaj mi staris sur la podio. Li elokventis kaj konvinkis ĉiujn ĉeestantojn, ke Esperanto estas revolucia lingvo, kaj lerni Esperanton estas revolucia tasko. Li estis vera oratoro staranta sur la podio, sed mi staris sur la podio kiel fajrpoto, sentante tre akran okulumon de fraŭlinoj, kiuj taksis min kiel eksponaĵon. Poste, kiam mi parolis, mi fariĝis balbutanto. Ĉiuj ĉeestantoj ridis pro amuzo.

La ceremonio estis raportita kun bela foto en la urba ĵurnalo, kaj aperis ankaŭ kiel konciza novaĵo en la ŝtata gazeto El Popola Ĉinio. Fakte en la nova socio oni interesiĝis pri novaj, eĉ kuriozaj aferoj, kaj Esperanto apartenis al tiaj aferoj. Poste, dum la kursado kelkfoje intervjuis min pri la kurso ĵurnaloj kaj revuoj. Tiuj intervjuoj konatigis min kiel novaĵulon tra la urbo. Pri tio estro Lin estis kontenta, ĉar li estis entuziasma esperantisto, ĝustadire Esperanto-propagandisto aŭ Esperanto-salutisto, kion mi konfirmis nur duonjaron post mia lernado de Esperanto.

Jes, post duonjaro pli kurioza afero trafis min. Mi ricevis neatenditan leteron de la fama profesoro Io Zhou. Li volis inviti min instrui Esperanton en la Nordokcidenta Universitato en nia urbo! Profesoro Io estas ĝentila kaj sincera, sed mi estis maltrankvila, ĉu mi kiel mezlernejano povus instrui en universitato? Kvankam mi jam estis kuraĝa, influate de la revolucia kamarado Lin, tamen mi ankoraŭ ne aŭdacis instrui en la universitato. Kompare en la poŝtocentro mi instruis al poŝtistoj kaj oficistoj, kiuj partoprenis mian kurson diverscele, ĉu por novaĵo, ĉu por amikiĝo, eĉ por flati al estro Lin, sed universitataj studentoj certe bezonus lingvoscion, kion mi ne posedis. Kion fari? Mi silentis antaŭ la tento, ne respondante al profesoro Io.

La sekvan tagon estro Lin alvokis kaj demandis min, ĉu mi ricevis leteron de profesoro Io.

„Jes, mi ricevis, sed ...” mi ne kapablis klarigi mian penson.

„Kamarado Lju, mi komprenas vian timon”, estro Lin konsilis. „Vi scias, ke generalo Linbo fariĝis korpusa estro en sia dek-oka jaro, kaj en la Pekina Universitato kelkaj famaj profesoroj evoluis el mezlernejanoj kiel vi ...”

„Sed tio okazis en revolucia tempo ...” mi komentis.

„Jes. Nuntempe estas la nova Ĉinio kaj nova periodo de la socialisma revolucio pli granda ol ajna tempo”, estro Lin fervore stimulis min. „Ni nun konstruas novan socion, ni devas superi ĉiujn kutimaĵojn. Vi rajtas instrui en universitato, ankaŭ laboristoj kaj kamparanoj rajtas instrui en universitato!”

Jen en tia tempo ĉio povis okazi, kaj mi komencis instrui Esperanton en la universitato. Sed sendube mi ne posedis Esperanton, aŭ mi ne havis sufiĉan tempon por ellerni Esperanton, aŭ ĉiuj estis malstudemaj krom pri novpolitika fervoro. Mia instruado pri Esperanto daŭris nur unu semestron. Poste alvenis ventego de la rusa lingvo kiel komunisma eduko devigita al ĉiuj studentoj, kaj ankaŭ okazis politikaj movadoj unu post aliaj, kaj Esperanto hazarde trafis min kaj destine ne konvertis min. Malgraŭ ĉio danke al Esperanto mi saltis de la poŝtocentro en la universitaton. Nun mi estas profesoro de la angla lingvo, kiun mi neniam neglektis ĝis nun, kvankam hodiaŭ mi ne povas libere interparoli angle kun Miss Katina Carry. Sed Esperanton kiel donacaĵon mi jam redonis al estro Lin. Mi ne ŝatas nomi lin kamarado, ĉar mi ne estas partiano. Mi ankaŭ ne sentas min lia samideano, ĉar mi ne posedas Esperanton, aŭ ne volas posedi Esperanton. Jen tio estas mia rakonto. Mi ne povas helpi vian samideanon Katina Carry.

Mi foriris de profesoro Lju, formale adiaŭinte sen la sento de samideaneco kutima inter esperantistoj. Ekstere, mi sopiris freŝan aeron, kaj mi havis novan lecionon, ke en la pionira tempo Esperanto apartenis ĉefe al kredantoj je la idealo de Esperanto, kaj kiel lingvo ĝi fakte ne estis grava. Mi kapleve rigardis la serenan ĉielon kun la brila suno, konsciante, ke en la mondo ne ekzistas mirakla maniero por lerni negepatran lingvon, eĉ por ellerni la facilan lingvon Esperanto ĉiuj devas senti fervoron, havi sufiĉan tempon kaj longan praktikon. Se ne, ankaŭ profesoro ne povas posedi Esperanton.

Chielismo WANG Tianyi

1. Nihao: ĉina salutaĵo = Vi bon'.

La rakonto estas vera sed malnova, okazinta en 1951 kaj 1990.

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 43a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 159 korespondantojn en 47 landoj kaj abonantojn en 64 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato
• Instagram: RevuoMonato
• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo
• Telegramo: https://monato.telegramo.org
• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be.

redaktoroj:
• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.
• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Massimo Ripani, Italio, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto Valuto mare aere bite

Argentino EUR 38 41 22,80
Aŭstralio AUD 97 102 58,20
Aŭstrio EUR 60 63 36
Belgio EUR 60 63 36
Bosnio-Hercegovino EUR 38 41 22,80
Brazilo EUR 38 41 22,80
Britio GBP 54 57 32,40
Bulgario EUR 38 41 22,80
Ĉeĥio EUR 52 55 31,20
Ĉinio EUR 38 41 22,80
Danio DKK 450 453 270
Estonio EUR 43 46 25,80
Finnlando EUR 60 63 36
Francio EUR 60 63 36
Germanio EUR 60 63 36
Grekio EUR 60 63 36
Hispanio EUR 60 63 36
Hungario EUR 43 46 25,80
Irlando EUR 60 63 36
Islando EUR 60 63 36
Israelo EUR 54 57 32,40
Italio EUR 60 63 36
Japanio JPY 7980 8500 4788
Kanado CAD 92 96 55,20
Kipro EUR 52 55 31,20
Koreio EUR 54 57 32,40
Kostariko EUR 38 41 22,80
Kroatio EUR 43 46 25,80
Latvio EUR 43 46 25,80
Litovio EUR 43 46 25,80
Luksemburgo EUR 60 63 36
Malto EUR 52 55 31,20
Nederlando EUR 60 63 36
Norvegio NOK 640 670 384
Nov-Zelando NZD 105 111 63
Pollando PLN 198 201 119
Portugalio EUR 54 57 32,40
Rusio EUR 38 41 22,80
Serbio EUR 38 41 22,80
Slovakio EUR 43 46 25,80
Slovenio EUR 52 55 31,20
Sud-Afriko EUR 54 57 32,40
Svedio SEK 640 670 384
Svislando CHF 82 88 49,20
Usono USD 78 82 46,80

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• El aliaj landoj per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be (Nur se vi havas bonhavon en via Paypal-konto. Se Paypal devas preni la monon el via kreditkarta aŭ alia konto, la pagokostoj estos altegaj).
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz
• Ĉina: Zhang Yan（张艳), Linyi shi, lanshan qu, taihe huayuan, CN-276000, Shandong sheng （中国山东省临沂市兰山区泰和花园）Poŝtel: 086-15376913078. Retadreso: 122309267@qq.com.
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando
• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de
• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, L. Giros 74-51, LT-06322 Vilnius-26, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Anoncetoj

- Retbutiko renovigita

- Naturista vivo

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...