Monato 2022/03
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2022-02-04T23:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Leteroj

Unika problemo

La artikolo Kiel iĝi poligloto? de Mikael Korotkov (MONATO 2021/11, p. 25-26) estis interesa. Ĝenerale li pravas, ke lernado de fremda lingvo estas pli facila, se la lingvo apartenas al la sama lingva familio kiel la naskiĝidiomo de la lernanto. Tamen, ne ĉiam. Escepto estas la keltaj lingvoj. Estas du keltaj subfamilioj, nome la P-kelta (kimra, bretona, kornvala) kaj la Q-kelta (irlanda skotgaela, manksa), kiuj, kvankam diste samoriginaj, estas tute ne interkompreneblaj. Plie, malgraŭ la fakto, ke ambaŭ estas hind-eŭropaj, ili prezentas por lernantoj unikan problemon.

Aliaj fleksiaj lingvoj kutime indikas kazojn, funkcion, genron, sintagmon ktp per finaĵaj literoj, sed la keltaj indikas ilin per mutacio de la unua litero (plej ofte konsonanto) de la vorto. Do en la gaela lingvo la mutaciinta vorto

„mart” (bovo) skribiĝas kiel „mhart” kaj prononciĝas kiel „vart”; kaj „peann” (skribilo) iĝas „pheann” kaj sonas kiel „fjaŭn”. En la P-keltaj lingvoj, la mutacioj estas multe pli kompleksaj ol en la Q-keltaj kaj iĝas eĉ pli nerekoneblaj. Kompreneble, por denaskaj parolantoj de keltaj lingvoj tio aspektas tute natura!

Garbhan MAC AOIDH

Irlando

Neniu homo estas neleĝa

La disputata ŝtatestro de Belorusio Lukaŝenko allogas fuĝantojn el diversaj landoj kaj kuraĝigas ilin transpaŝi la limojn al najbaraj EU-landoj kiel Litovio kaj Pollando. Laŭ li mem, tio estas reago al sankcioj de EU kontraŭ belorusaj firmaoj kaj personoj. Laimius Stražnickas raportis pri tio (MONATO 2021/12, p. 8) kaj ke Litovio nun konstruas barilojn kontraŭ la „neleĝa enmigrado”. Sendube Litovio meritas ĉiun subtenon de EU kontraŭ la ĉantaĝo per ostaĝoj. Oni povas ekzemple finance kontribui al la azilekzamenado aŭ al akcepto de rifuĝantoj, aŭ aliaj EU-landoj povas transpreni ilin. Laŭ Stražnickas temas pri kelkaj miloj da homoj (aŭtuno 2021). Oni komparu tiun nombron kun la 447 milionoj da EU-loĝantoj! Tio efektive malakrigus la ĉantaĝon de Lukaŝenko. Kelkaj en la Komisiono de EU ankaŭ proponis pagi por limbariloj. Sed repuŝado de azilpetontoj sen individua ekzameno de azilpeto (farata speciale de Pollando) estas klare kontraŭleĝa. Ĝi lezus la Konvencion de Ĝenevo pri la Statuso de Rifuĝantoj de 1951 kaj EU-leĝojn. La rajtoj de fuĝanto (laŭ tiu konvencio) havas pli altan rangon ol la nerajtigita transpaŝado de landlimoj.

Werner FUß

Germanio

Korekto kaj novaĵo

En mia artikolo Virtuala modelino (MONATO 2021/11, p. 19) mi erare nomis Raea la virtualan koleginon de Rozy. Ŝia ĝusta nomo estas Reah Keem. La entrepreno LG Electronics anoncis ĉe CES (Consumer Electronics Show) 2022 okazinta januare en Las Vegas, Usono, ke Reah baldaŭ debutos kiel profesia kantistino kaj eldonigos sian muzikan albumon.

CHO Sung Ho

Koreio

Kio estu la normo?

Atente mi legis la esean kontribuon de Valentin Melnikov (MONATO 2021/10, p. 22). Mi tuj konsentas kun la fina konkludo, ke Nobel-premio pri literaturo estas vere tro alta celo por nur kelk-homa juĝokapablo. Plie, ke eĉ kantisto, kiel ajn fama kaj brila, estas honorata per tiu premio, tion prave li konsideras malĝusta.

Tamen, mi timas, ke en sia juĝo li tro kunportas sian rusan devenon kiel normon. Kial li kontraŭas la mirindan Gulag-arkipelagon de Solĵenicin, tion mi vere ne komprenas. Ja okulfrapas, ke ĝi estas majstraĵo, komparebla nur kun Lev Tolstoj en la rusa literaturo, kiom mi konas ĝin. Same mi miregas, ke li ne komprenas, ke la belorusa aŭtor-ĵurnalistino Svetlana Aleksandrovna Aleksieviĉ ricevis la premion. Eble lin misgvidas tie la sama naciisma rigardado. Ankaŭ se temas pri Esperanto-literaturaĵoj, kolego Melnikov miatakse tro ofte prenas nur sian ruslingvan guston kiel akcepteblan.

Gerrit BERVELING

Nederlando

Aotearoa

Rilate la artikolon Ĉu ŝanĝi la nomon de la lando? de Donald Evan Rogers (MONATO 2022/01, p. 7) mi povas aldoni, ke Aotearoa estas ĉefe uzata en la Norda Insulo, kaj la vorto laŭraporte ne plaĉas al sudaj triboj, kiuj preferas Nu Tireni, la maorian formon de New Zealand, kiu aperas en la traktato de 1840.

Martin PURDY

Nov-Zelando

Ne spegulas la realon

En la januara numero de MONATO aperis la artikolo Nesubigebla Serbio. Kiel albano mi ne povas ne reagi iamaniere. La aŭtoro de la artikolo akuzas NATO-n pro la bombardoj printempe 1999 kaj pro „ŝtelado” de la teritorio, kie fondiĝis la ŝtato Kosovo. Li ne mencias, ke tiel terurajn militojn en la eksa komuna ŝtato Jugoslavio kaŭzis ĝuste la agresemo kaj ŝovinismo de la serbaj gvidantoj (la lasta estis Milošević). Oni uzis la armeon kaj ties tutan armilaron por malpermesi al la ceteraj respublikoj disiĝi kaj memstariĝi. Oni ne povas forgesi Vukovaron, kiu similis al eksa Stalingrado, Sarajevon sieĝatan kaj bombardatan tagnokte, Srebrenicon kaj nelaste masakritan kaj detruitan Kosovon loĝatan je 90 % de albanaj etnanoj, aneksitan de Serbio en 1913. Tial mi opinias, ke la artikolo ne spegulas la realon.

Bardhyl SELIMI

Albanio

La rubriko „Leteroj” estas destinita al koncizaj (maksimume 150-vortaj) reagoj de abonantoj pri aktualaĵoj kaj pri artikoloj aperintaj en MONATO. La redakcio faras propran elekton, post lingva kaj stila polurado. Letero, ankaŭ reta, estu subskribita per la nomo, kompleta stratadreso kaj telefonnumero. Per la sendo de la letero la aŭtoro donas sian permeson publikigi ĝin en la papera kaj en la ciferecaj versioj de MONATO. Leteroj por publikigo estu senditaj al leteroj@monato.be.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Politiko

TURKIO

Erdoğan ne ŝatas proverbojn

En Turkio eblas kritiki la registaron, sed en malliberejo. La anatolia ĉefprokurorejo startigis pro „insultado de la prezidanto” enketon pri parolo de la ĵurnalistino Sedef Kabaş, kiu estis noktomeze arestita.

Sedef Kabaş, kondukite al la istanbula juĝejo en Çağlayan, rifuzis la akuzon kaj postulis sian liberigon. Ŝi diris: „Mi jam faris deklaron pri tio ĉe la prokuroro. En mia parolo en la televidkanalo mi menciis proverbon, kiun mi neniel ŝanĝis.”

La tribunalo deklaris, ke ŝia ago estas kvalifikita formo de krimo, kaj estas forta suspekto, ke la krimo estas kontraŭ la prezidanto Erdoğan. Ĉar la limoj de la puno laŭleĝe estas altaj, estas alta probableco, ke ŝi forkuros. Pro tio ŝi estis arestita.

En televida programo Sedef Kabaş diris, „Estas fama diraĵo: ‚kronita kapo fariĝas pli saĝa’. Sed ni vidas, ke tio ne estas vera. Ekzistas alia diro kontraŭe. ‚Se bruto eniras palacon – oni diras – ĝi ne fariĝos reĝo, sed la palaco fariĝos stalo.’”

Vasil KADIFELI

Turkio

Laŭ la artikolo 299 de la turka krima kodo „(1) Ĉiu, kiu insultas la Prezidanton, estas punata per malliberigo de unu jaro ĝis kvar jaroj. (2) (Amendo: 29/6/2005 – 5377/35-a art.) En la okazo, ke la krimo estas farita publike, oni pliigas la punon je sesono. (3) Procesigo pro ĉi tiu delikto estas submetita al la permeso de la justicministro.”

UNUIĜINTAJ NACIOJ

Financaj kontribuoj kontraŭ voĉdonrajtoj

La 12an de januaro 2022 António Guterres, ĝenerala sekretario de Unuiĝintaj Nacioj (UN), anoncis en letero al Abdulla Shahid, prezidanto de la Ĝenerala Asembleo de UN, ke ok membroŝtatoj (Antigvo kaj Barbudo, Gvineo, Irano, Respubliko Kongo, Papuo-Novgvineo, Sudano, Venezuelo kaj Vanuatuo) perdis sian voĉdonrajton en la Ĝenerala Asembleo. La suspendo tuj ekvalidis.

Kialoj

Artikolo 19 de la Ĉarto de UN deklaras, ke membro, „kiu malfruas en la pago de sia financa kontribuo al la Organizaĵo, ne rajtas voĉdoni en la Ĝenerala Asembleo, se la nepagita sumo egalas aŭ superas la kontribuon ŝuldatan de ĝi por la du kompletaj pasintaj jaroj. La Ĝenerala Asembleo tamen povas permesi al tia membro partopreni en la voĉdonado se ĝi konstatas, ke la nepago estas kaŭzita de cirkonstancoj nedependaj de la volo de la membro.”

Tiurilate la Ĝenerala Asembleo decidis, ke el la supre menciitaj landoj nur tri afrikaj ŝtatoj konservos la voĉdonrajton: Komoroj, Santomeo kaj Principeo kaj Somalio.

Ŝuldantoj

Laŭ la letero de la ĝenerala sekretario de UN, la minimumaj pagoj estas 39 850 761 usonaj dolaroj por Venezuelo, 18 412 438 usonaj dolaroj por Irano kaj 299 044 usonaj dolaroj por Sudano. Ĉiu el la aliaj kvin landoj devas pagi malpli ol 75 000 usonajn dolarojn por renovigi sian voĉdonrajton.

Irano jam perdis siajn voĉdonrajtojn en januaro 2021. Ĝi reakiris ĝin en junio de la sama jaro, post minimuma ŝuldo-pago. Tiutempe, Irano kritikis Usonon pro konservado de sankcioj, kiuj malhelpis al ĝi disponi pri miliardoj da dolaroj en eksterlandaj bankoj.

Kontribuantoj

El 193 membroŝtatoj al la buĝeto de UN plej multe kontribuas Usono (22,00 % de la buĝeto), sekvas Ĉinio (15,25 %), Japanio (8,03 %) kaj Germanio (6,11 %). La kontribuoj de ĉi tiuj kvar landoj reprezentas pli ol 50 % de la buĝeto de UN.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Li esperantistiĝis kiel memlernanto en 2010.

OPINIOJ

Brazilo - unu lando, du frontoj

La „elkora” homo

La brazila sociologo Sérgio Buarque de Hollanda [serĵjo buarke de olanda] en sia verko

Radikoj de Brazilo difinis la brazilanon kiel elkoran homon. La vorto „elkora” celis esprimi karakteron de afableco, kiu kaŝas profundajn sentojn, eĉ pasiemon.

Nuntempe la brazila popolo estas kaptita de ekstremaj sentoj. La nuna registaro, klare dekstrema kaj radikala en siaj konservativaj sintenoj, arigis milionojn da adeptoj, kiujn allogis la promesoj de Jair Messias Bolsonaro pri batalado kontraŭ korupto kaj komunismaj tendencoj ĉe la antaŭaj registaroj de la Partio de Laboristoj. Aliflanke, granda parto de la socio ŝokiĝas pro la primitiva maniero de lia politiko – sen atento al edukado, kun neglektado pri la publika sano (precipe dum la pandemio) kaj kun konsiderinda fiasko rilate ekonomion, naturmedion kaj internaciajn rilatojn. Ŝajnas, ke la prezidento okupiĝas pli pri kampanjo por reelektiĝo en 2022 ol pri efektiva administrado de la lando.

La alveno

Bolsonaro estis apenaŭ konata deputito dum jardekoj. Li faris mallongan karieron en la armeo. Li neniam prezentis gravan leĝproponon dum sia parlamenta oficperiodo. Li famiĝis pro krudaj radikalaj esprimoj, kiam li defendis la militistan diktaturon en Brazilo de la jaroj 1964-1985, kiam li laŭdis konatajn torturistojn, kaj kiam li publike minacis virinon per seksperforto. Inter liaj opinioj elstaras la defendo de mortopuno, kaj faciligo de la rajto posedi armilojn.

Kiel okazis, ke tia kruda politikisto estis elektita per milionoj da voĉoj? Tiu elekto grandparte estis reago kontraŭ tri oficperiodoj kaj duono, dum kiuj regis la Partio de Laboristoj. Precipe dum la regado de Luís Inácio Lula da Silva aperis grandaj denuncoj pri korupto. Amasego da mono estis ricevita de la partio kaj de politikistoj (ne nur de tiu partio), tiel ke oni konstatis „la plej grandan ŝtelon en la historio de la homaro”. Juraj procesoj komenciĝis, multaj politikistoj kaj entreprenistoj estis arestitaj kaj kondamnitaj, kaj milionoj da realoj estis redonitaj al la registara kaso, post konfesoj de krimintoj. La operacio famiĝis sub la fantazia nomo „Lava-Jato” [lavaĵato], kaj juĝisto Sergio Moro elstariĝis kiel granda aganto kontraŭ korupto. Prezidento Lula mem estis arestita kaj kondamnita. Unu el la sekvoj de la perdo de prestiĝo, kiu damaĝis la Partion de Laboristoj, estis la elpostenigo de prezidentino Dilma Rousseff en 2016.

Kontraŭ Lula

Koruptado dum la regado de Lula estis tiel granda, ke la popolo decidis reagi, kiam aperis Bolsonaro, kun siaj promesoj pri severeco. Inter liaj ruzaĵoj estis starigo de firmaj ligoj kun la evangeliismaj (protestantaj) eklezioj, kun deklaro de simpatio kaj favoroj (oni efektive komplezis al eklezioj per nuligo de iliaj impostoj). Unuvorte: multaj brazilanoj voĉdonis ne propre por Bolsonaro, sed kontraŭ Lula.

Jen formiĝis du frontoj en la lando: unuflanke, tiuj, kiuj malgraŭ ĉio restis fidelaj al Lula; aliflanke, la radikalaj, fanatikaj favorantoj al la nova dekstrema „bolsonarismo”. Ambaŭflanke regas absoluta netoleremo, akra reciproka kritikemo, kompleta manko de dialogo, fojfoje eĉ perfortemo.

La fiasko

Tamen, Bolsonaro draste fiaskis en siaj unuaj tri jaroj da regado. Inflacio kreskis en Brazilo, pli multe ol en aliaj landoj, kaŭze de la kovim-pandemio. Rilate al la sanitara krizo, lia politiko konsistis el neado de vakcinoj, maskoj kaj socia izoliĝo. Mortis multe pli da homoj pro tio ol en plej multaj aliaj landoj. En la amazonia ŝtato, ekzemple, mortis homoj pro manko de oksigeno en hospitaloj. Mizero kreskis en la tuta lando, kaj informoj, ke malriĉuloj kolektas rubaĵojn por manĝi ŝokas la socion. 14 % de la aktiva loĝantaro ne sukcesas trovi laboron, kaj multaj aliaj milionoj eĉ rezignis pri dungiĝo, kaj nur improvizas vivtenon aŭ simple almozpetas.

Tute strange, la registara politiko favoris neglekton de protekto de la naturmedio, precipe en Amazonio, kie la senarbarigo kaj incendioj kreskegas. La registaraj subvencioj al malriĉuloj ne sukcesas likvidi la malriĉecon de la loĝantaro. Dek naŭ milionoj da brazilanoj malsatas kaj pliaj milionoj troviĝas en stato de „risko de malsato”. La kurzo malfavoras la brazilan valuton, kaj la prestiĝo de Brazilo malaltiĝis, malstimulante la alilandajn investantojn. La prezo de petrol-derivaĵoj konstante altiĝas, kun la konataj sekvoj. Lastatempe, skandalaj denuncoj pri korupto en la ministrejo pri sano skuis la publikan opinion.

Ŝajnas, ke la registaro ne havas programon por progresigo de Brazilo. Krome, daŭras streĉaj konfliktoj, ĉar la prezidento de Brazilo interalie grave atakis la Superan Kortumon kaj disvastigis dubojn kaj suspektojn pri la elektronika sistemo de voĉdonado.

Du frontoj

Multaj brazilanoj, kiuj voĉdonis por Bolsonaro, pentis: pli ol duono de la loĝantaro opinias lian regadon „malbona” aŭ „tre malbona”. La ĝenerala opinio estas, ke Lula estis „malpli malbona” ol Bolsonaro. Tamen, ankoraŭ estas freŝaj en la memoro de la homoj la denuncoj kontraŭ Lula. Dum la lastaj monatoj, tamen, la Supera Kortumo nuligis kelkajn el liaj kondamnoj, konsiderante, ke Sergio Moro kaj aliaj juĝistoj ne agis sufiĉe „neŭtrale”. Pro tio, Lula estis liberigita kaj rajtas konkuri al nova prezidenta periodo.

Dum parto de la brazilanoj deklaras sian lojalecon al Lula aŭ al Bolsonaro, aliaj revas pri „tria vojo”, pri nova, moderna, fidinda politika gvidanto, kiu povus konduki la nacion al pli sana vivo kaj progreso. Ĝis nun, tia alternativo ne klare montriĝis en la tumulta brazila socio.

Paŭlo Sergio VIANA
korespondanto de MONATO en Brazilo

Rusio: Portreto de opoziciulo

Amnesty International agnoskis Aleksej Navalnij kiel konsciencmalliberulon. Li nun estas unu el la plej famaj ne nur en Rusio, sed eble en la tuta mondo.

Eŭropa Parlamento aljuĝis al li en 2021 Premion Saĥarov, la ĉefan premion de Eŭropa Unio pri homaj rajtoj. Krome, pli frue samjare oni donis al Navalnij pliajn premiojn: Premion Boris Nemcov pro kuraĝo defendi demokratiajn valorojn en Rusio, la polan premion Kavaliro de Libereco kaj kelkajn aliajn. Navalnij estis ankaŭ unu el la favoratoj por la Nobel-premio pri paco, li estis enlistigita inter la 100 plej influaj homoj en la mondo laŭ la revuo Time, kaj la agentejo Bloomberg metis lin inter la 50 plej influhavajn personojn de 2021.

Gvida rusia opoziciulo

Li estas nuntempe gvida rusia opoziciulo kaj la ĉefa kontraŭulo de prezidento Vladimir Putin. Estas kurioze, ke Putin ŝajne mistikece timas Navalnij. Li neniam nomas lin laŭnome, ĉiam uzante alivortumojn. Kaj ĝuste pro tiu ĉi timo Navalnij nun estas en malliberejo.

En aŭgusto 2020 Navalnij estis venenita per milita ĥemia substanco el la grupo „Noviĉok”. Li falis en komaton dum aviadila flugo de la siberia urbo Tomsk al Moskvo kaj ne mortis nur pro tio, ke la pilotoj sukcesis urĝe surteriĝi en la urbo Omsk, kaj la kuracistoj tuj injektis al li taŭge necesan medikamenton. Du tagojn poste Navalnij estis transportita al Germanio por kuracado kaj pasigis 32 tagojn en berlina kliniko, post kio li rehabilitiĝis en Germanio.

Aleksej Navalnij kaj lia edzino Julia en 2015. Fotis: ALEKSEJ SALOMATOV

Rusiaj aŭtoritatoj neis ajnan implikiĝon de sekurecaj fortoj en la veneniĝo de Navalnij, sed esplorraportistoj de Bellingcat kaj The Insider, kunlabore kun Der Spiegel kaj CNN, konvinke montris, ke ene de FSB – la nuna rusia servo pri ŝtata sekureco, la siatempa KGB – ekzistas teamo, kiu okupiĝas pri venenado de kritikantoj de la Putin-reĝimo, kaj tio jam okazadis pli frue, ekzemple, kiam estis venenitaj la poeto kaj verkisto Dmitrij Bikov, la politikisto kaj ĵurnalisto Vladimir Kara-Murza kaj aliaj. Surbaze de ĉi tiuj esploroj Navalnij kaj lia teamo publikigis du filmojn: Afero solvita. Mi konas ĉiujn, kiuj provis mortigi min kaj Mi telefonis al mia mortiginto. Li konfesis. Tiuj filmoj havis dekojn da milionoj da spektoj en YouTube.

Brigado de murdistoj

La ekziston de ĉi tiu brigado de murdistoj nerekte konfirmas la forigo de la datumoj en la Ŝtata Registro de Nemoveblaĵoj pri iliaj posedaĵoj (kune kun datumoj pri la posedaĵoj de aliaj altrangaj koruptitaj oficistoj kaj iliaj familianoj), kiel raportis en decembro 2020 partneroj de Navalnij de la Kontraŭ-Korupta Fonduso. Ĉi tiun fonduson li kreis en 2011, kaj ĝi faris grandan nombron da enketoj pri korupto inter altrangaj oficistoj. La plej fama estis la esploro publikigita la 19an de januaro 2021 filmforme,

Palaco por Putin. Rakonto pri la plej granda subaĉetaĵo. En januaro ĉi-jare ĉi tiu filmo havis pli ol 120 milionojn da spektoj jutube.

Kuraĝo kaj braveco

Du tagojn antaŭ la publikigo de ĉi tiu filmo, Aleksej Navalnij revenis post kuracado el Germanio al Rusio, tuj arestote jam en la flughaveno. La reveno estis ago de kuraĝo kaj braveco de viro, kiu bone konsciis pri granda risko esti arestita. La aŭtoritatoj deklaris la Kontraŭ-Koruptan Fondaĵon ekstremisma organizaĵo kaj likvidis ĝin en junio 2021. La dungitoj de la Fondaĵo estis persekutitaj, kelkaj el ili elmigris el Rusio kaj daŭrigas sian agadon eksterlande.

Aleksej Navalnij politikas ekde 2000. Li estis membro de la rusia unuiĝinta demokrata partio Jabloko [el la nomoj de la kunfonditoj Javlinskij, Boldirev kaj Lukin] ĝis 2007, post kio li kunfondis nacian demokratan movadon „Popolo”, kiu ĉesigis sian agadon en 2011. Ekde 2012 Navalnij kun siaj kunuloj provadis krei sian partion por partopreni en elektoj, sed la aŭtoritatoj ĉiam malebligis ĝian leĝan registriĝon, ankaŭ per fraŭdoj: ekzemple, jam registrita eta partio ŝanĝis sian nomon, prenante la saman nomon kiel la partio de Navalnij.

Amasaj pacaj protestoj

En 2011-2012 Navalnij estis unu el la opoziciaj gvidantoj dum amasaj pacaj protestoj kontraŭ la falsitaj elektoj al la parlamento de la lando kaj la nomumo kaj elekto de Vladimir Putin kiel prezidento por tria oficperiodo.

Aleksej Navalnij partoprenis en la moskvaj urbestraj elektoj en 2013 kaj prenis la duan lokon. Laŭ li, la mankantajn 1,37 procentojn por la dua stadio rezultigis „administra rimedo” uzita fare de la urbestro de la ĉefurbo Sergej Sobjanin, konata antaŭe kiel estro de la prezidenta administrejo de Putin.

Reto da stabejoj

Post tio Navalnij anoncis sian intencon partopreni la prezidentajn elektojn de 2018 kaj komencis krei reton de stabejoj tra la tuta lando por akiri subtenon: ĝis decembro 2017 stabejoj estis kreitaj en 84 urboj de Rusio. Post la apero de esplorfilmo pri la tiama ĉefministro Dmitrij Medvedev, en multaj urboj okazis protestaj amaskunvenoj kontraŭ korupto, helpate de tiaj stabejoj.

Navalnij aranĝis aktivan prezident-elektan kampanjon, partoprenis en debatoj kaj renkontiĝis kun balotantoj en 27 urboj de la lando, estis plurfoje arestita kaj atakita. Oni ĵetis kaŭstikan likvaĵon en lian vizaĝon, kemie brulvundante la korneon de lia maldekstra okulo. Rezulte la rusa opoziciulo parte perdis sian vidkapablon, kio postulis operacion. Fakte, Navalnij estis la sola, kiu aranĝis veran balotkampanjon, sed finfine li ne estis registrita kiel kandidato pro fabrikita jura afero rilata al liaj komercaj agadoj. La Eŭropa Kortumo pri Homaj Rajtoj rekonis tiun kriman persekuton politike motivita. Junie 2021 la stabejoj de Navalnij estis deklaritaj ekstremismaj, kaj ilia laboro estis malpermesita fare de la aŭtoritatoj.

Estas notinde, ke, male al Navalnij, Vladimir Putin neniam partoprenis en malfermitaj debatoj dum la tuta periodo de sia politika agado. Aleksej Navalnij havas familion: edzinon, filinon kaj filon. Kaj ĉiuj en Rusio scias pri ili. Kaj pri la familio de Putin estas nur onidiroj – ĉiuj informoj estas sekretaj.

Strategio pri „Saĝa voĉdonado”

La strategio „Saĝa voĉdonado”, publikigita aŭtune de 2018 kaj aplikita en diversaj elektoj en 2019-2021, iĝis grava por Navalnij. Ĝia celo estas redukti la rezultojn de la reganta partio „Unueca Rusio”. La esenco de ĉi tiu strategio estas, ke la teamo de Navalnij nomumas kandidatojn el ekster la reganta partio, kiuj havas la plejeble grandan subtenon, por kiuj ili rekomendas voĉdoni, tiel firmigante la voĉojn de la protestvoĉdonantoj. Ĉar la aŭtoritatoj simple rifuzas registri indajn opoziciajn kandidatojn sub diversaj arbitraj pretekstoj, ofte okazis tiel, ke pro taktikaj kialoj balotantoj devis voĉdoni por tiuj, kiujn ili neniam subtenus en aliaj kondiĉoj. Sed la strategio montris sian efikecon: ekzemple en la jaro 2021 15 kandidatoj, subtenataj per „Saĝa voĉdonado”, estis elektitaj al la parlamento. Povintus esti eĉ pli da ili, se ne estus falsado dum la kalkulado de la voĉdonoj. Konfirmo de la minaco al la aŭtoritatoj de ĉi tiu strategio estas la kontraŭrimedoj de ili: la retejo de „Saĝa voĉdonado” estis blokita; la rusa serĉilo Jandeks forigis la retejon de „Saĝa voĉdonado” de serĉo sub la minaco de monpunoj kaj krima respondeco; Google kaj Apple forigis la apon „Navalnij” de Google Play kaj AppStore (poste Google restarigis la aplikaĵon por rusiaj uzantoj).

Jam unu jaron Aleksej Navalnij estas en malliberejo, sed li restas gvidanto de rezistado al la Putin-reĝimo.

Aleksej SALOMATOV

Rusio

Aleksej Salomatov estas fotisto, reĝisoro de dokumentaj filmoj

Ĉu eksterlanda influo en Albanio?

Io ne-kutima okazas en Albanio de unu jaro. Post regado dum ok jaroj socialistoj gvidataj de Edi Rama gajnis denove la baloton de la 25a de aprilo 2021. Ili estis forte kaj malkaŝe subtenataj de la usona ambasadorino Yuri Kim – iom strange por la demokratiaj valoroj.

Laŭ la analizisto Kastriot Myftaraj, la 11an de februaro 2021 Yuri Kim renkontis la ĉefministron Rama por diskuti pri la nova registaro (du monatojn antaŭ la balotoj!) sed ne kun la ĉefo de la opozicio, Lulzim Basha^1.

Usona ostracismo

Maje 2021 la usona ministro pri eksteraj aferoj Blinken deklaris persona non grata la eksan ĉefon de la albana demokrata partio (DP), Sali Berisha^2, kaj lian familion (edzinon, gefilojn kaj bofilon), akuzante ilin pri korupto. Berisha postulis, ke Blinken prezentu pruvojn por tia decido^3, konsiderata politika kondamno, sed li ricevis ĝis nun nenian respondon. Plie, li senmaskigis la korupton de la registaro kaj ties ligojn kun la mafio internacia. Alia atako kontraŭ li venis antaŭ la inaŭguro de la nova parlamento, septembre 2021, kiam Lulzim Basha, laŭ peto de la usona ambasadorino, ekskludis Berisha de la parlamenta frakcio de DP.

Refondi la demokratan partion

Berisha responde entreprenis potencan kampanjon ene de la partio por eksigi ties estron, aranĝante amasajn kunvenojn tra la lando. Rezulte pli ol 60 % de la DP-delegitoj subtenis lin en granda kunveno en la futbalstadiono Air Albania en Tirano, la 8an de decembro 2021, voĉdonante por la demisiigo de Lulzim Basha. Oni kreis komisionon por refondo de DP kaj iniciatis protestojn por rekapti la estradon de DP. Denove la usona ambasadorino subtenis Lulzim Basha, kun potenca apogo ankaŭ de la ŝtata polico, kiam la komisiono intencis eniri la oficejojn de DP. La protestoj daŭros. Ne nur la elektantaro demokrata estas ŝokita de tiaj malagrablaj evoluoj ene de DP sed ankaŭ la popolo, kiu suferis ĝis 1991 unu el plej teruraj diktaturoj komunismaj.

Bardhyl SELIMI
korespondanto de MONATO en Albanio

1. Yuri Kim renkontis Lulzim Basha unu tagon antaŭ la balotoj por paroli pri la graveco de trankvila balotado.

2. Sali Berisha rezignis la estradon de Demokrata Partio post la malvenko en 2013, tamen li plurestis membro de la estraro de DP.

3. Gabriel Escobar, usona speciala sendito por Balkanio, dum intervjuo en la nacia kanalo „Novaĵoj 24” deklaris la usonan subtenon por kontraŭi korupton en Albanio, ne ekskludante la liveradon de „pruvoj, dosieroj, datumoj”, se la albana justico esploros la aferon de la iama ĉefministro Berisha kaj lia familio.

Kazaĥio: ĉu „frateca” milita helpo? Apenaŭ.

Kazaĥio estis longe konsiderata kiel „insulo” de stabileco en postsovetia Azio. Danke al siaj vastaj kuŝejoj de mineralaj riĉaĵoj, ĝi estas ekonomie grava partnero de multaj landoj tra la tuta mondo. Tamen, en kelkaj tagoj en ĉi tiu nova jaro ĝi ŝanĝiĝis pli ol en tridek jaroj de la sendependeco, kiun ĝi akiris per la disfalo de Sovetio en 1991. Tiu ĉi kruela dramo, kiu kaŭzis dekojn da mortintoj, centojn da vunditoj kaj milojn da arestitoj kaj enkarcerigitoj kaj transformis kelkajn urbojn en batalkampojn, havas plurajn kaŭzojn.

Malkontenteco

Unue, la baza kaŭzo de la pacaj sociaj protestoj de la loka loĝantaro estis duobligo de la prezo de likva petrolgaso, kiu estas la ĉefa brulaĵlo de aŭtomobila transporto en Kazaĥio. Due, alta inflacio forte trafis la vivon de simplaj kazaĥoj, kies averaĝa monata salajro estas malpli ol kvincent eŭroj. Trie, frustriĝo pri la maljusta distribuo de la riĉeco – nur riĉaj magnatoj profitas el la vastaj rezervoj de petrolo, tergaso, uranio kaj valormetaloj. Simple dirite kaj uzante oksimoron, Kazaĥio estas do malriĉa riĉa lando. Kvare, la malemo de la malnovaj post-sovetiaj aŭtokratoj rezigni siajn poziciojn.

Eksprezidanto Nursultan Nazarbajev regis Kazaĥion per fera mano dum preskaŭ tri jardekoj. En 2019 li tamen transdonis la postenon de prezidanto al iama karierdiplomato Kasim-Ĵomart Tokajev^1, sed la ŝlosilajn levilojn de politika kaj ekonomia potenco tenis sub sia povo, enoficigante siajn homojn en ĉiujn gravajn poziciojn de ŝtata potenco.

Ĉu „frateca” helpo?

Plejparto de la politikaj analizistoj opinias, ke la protestoj de la loka loĝantaro eksplodis spontanee kiel reago de malsupraj sociaj tavoloj. Kvankam multaj detaloj de la protestoj estas obskuraj, oni povas supozi, ke la okupado de la flughaveno, atakoj al militaj konstruaĵoj kaj senbrida rabado estis kaj ankoraŭ estas potencbatalo inter la klanoj de la antaŭa prezidanto Nazarbajev kaj la nuna prezidanto Tokajev.

Laŭ prezidanto Tokajev la partoprenantoj de la protestoj estas eksterlandaj internaciaj teroristoj, instruitaj eksterlande, el meza Azio, Afganio kaj Proksima Oriento. Pro tio li petis senprokrastan helpon de la Organizaĵo de la Traktato pri Kolektiva Sekureco (OTKS)2. Kvankam la protestoj estis ekskluzive interna afero de Kazaĥio, OTKS tuj sendis soldatojn el Rusio, Armenio, Belorusio, Kirgizio kaj Taĝikio kaj poste informis la Sekurecan Konsilion de Unuiĝintaj Nacioj (UN) pri sia armea operaco.

Motivado de decido

Moskvo nomis la tumultojn kaj protestojn ekstera provo rompi la sekurecon kaj integrecon de la ŝtato per perfortaj rimedoj. Estas evidente, ke tia klasifiko de la situacio en Kazaĥio kiel ekstera agreso kun terorismaj elementoj nur kreis taŭgajn laŭleĝajn antaŭkondiĉojn, por ke Rusio kaj ĝiaj aliancanoj aktivigu artikolon 4 de la Traktato, lige kun sendado de armea helpo al Kazaĥio^3. Per aliaj vortoj, la statuto de OTKS ebligas uzi tiuokaze helpon de la aliancanoj, kaj milita helpo konformas ankaŭ al artikolo 51 de la Ĉarto de UN pri kolektiva sindefendo. Sed en ĉi tiu okazo Tokajev ne menciis eĉ unu konkretan fakton pri eksterlanda interveno kaj agreso.

En la pasinteco ankaŭ Kirgizio kaj Armenio petis militan helpon, sed OTKS ne plenumis iliajn postulojn, ĉar ne estis plenumita la specifa kondiĉo de armea atako el eksterlando^4.

Nova elemento

La decido de Rusio kaj OTKS milite interveni en Kazaĥio estas nova elemento por solvado de enlandaj politikaj konfliktoj en la postsovetia spaco. Tio povas reflekti ne nur la timon de kazaĥaj elitoj pri neregeblaj ekonomiaj kaj politikaj ŝanĝoj en la lando, sed ankaŭ la klopodojn de Rusio malhelpi ripeton de la ukraina scenaro. La eblo, ke etne heterogena Kazaĥio en la areo inter Rusio, Ĉinio kaj malstabila Afganio deturnus sin de Rusio, estas nuntempe tre neverŝajna.

Diplomatia sindeteno

La situacio en Kazaĥio kaŭzis internacian maltrankviliĝon, sed ĉiuj nuntempaj deklaroj de mondaj politikistoj kaj diplomatoj estis nur varmetaj kaj postulas sindetenon kaj dialogon. Ankaŭ Eŭropa Unio (EU) pere de sia Alta Reprezentanto por la komuna ekstera kaj sekureca politiko, Josep Borrell, alvokis al dialogo de ĉiuj flankoj.

Perspektivoj

La varmeta respondo de la internacia komunumo al la interveno en Kazaĥio nur konfirmas la dominantecon de Rusio en meza Azio, kio povas influi ankaŭ la eksteran politikon de najbaraj landoj (Uzbekio kaj Turkmenio) en la proksima estonteco. Moskvo provas ne nur konservi sian eksterlandpolitikan influon al sia strategia suda najbaro, sed ankaŭ plifortigi sian pozicion kiel la ekstera garantianto de sekureco en meza Azio (kiam Usono forlasis Afganion) kaj plialtigi la aŭtoritaton de OTKS en la postsovetia regiono.

Moskvo havas liberan spacon ne nur por la novaj ekonomiaj interesoj de Rusio en Kazaĥio, precipe en la kampo de gasindustrio (projekto de rus-ĉina gasodukto) kaj kosma esplorado (Kosmodromo Bajkonur), sed ankaŭ por subteno de la interesoj de la rusa minoritato, ĉirkaŭ kvinono de la kazaĥa loĝantaro. Do, Kazaĥio povas esti en estonteco alia rusa vasala ŝtato post Belorusio, absolute dependa de Rusio.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Li esperantistiĝis kiel memlernanto en 2010.

1. Tokajev, porrusa politikisto, kiu studis en la moskva Ŝtata Instituto de Internaciaj Rilatoj, estis, interalie, ministro pri eksterlandaj aferoj de Kazaĥio en 1994-1999 kaj 2002-2007.

2. La Organizaĵo de la Traktato pri Kolektiva Sekureco estis fondita en 1992, oficiale registrita ĉe la sekretariato de UN la 1an de novembro 1995. Ĝiaj membroj estas Armenio, Belorusio, Kazaĥio, Kirgizio, Rusio kaj Taĝikio. La ĝenerala sekretario de OTKS estas Stanislav Zas el Belorusio.

3. Ankaŭ Nord-Atlantika Traktat-Organizaĵo (NATO) havas similan artikolon. NATO uzis ĉi tiun artikolon la unuan fojon en septembro 2001, respondante al la terorismaj atakoj kontraŭ la Mondkomerca Centro kaj la sidejo de la Usona Departemento de Defendo, Pentagono.

4. OTKS ne intervenis en la interetnaj konfliktoj en la sudo de Kirgizio (2010) kaj en la konflikto inter Armenio kaj Azerbajĝano por Montara Karabaĥo (2020). (red.)

Moderna vivo

MEKSIKO

Instruado dum pandemio

La meksika instruado ŝanĝiĝis abrupte pro la pandemia situacio, kiu suferigis la tutan mondon kaj instigis onin sekvi novan manieron daŭrigi ĉiunivelan lernejan laboron.

Lernejoj en ĉiuj mondopartoj estis fermitaj, kaj en Meksiko tio okazis ankaŭ en ĉiu instrunivelo. Unu el la plej gravaj problemoj aperintaj estis la aranĝado de nova virtuala sistemo. Ne ĉiuj (nek lernantoj nek instruistoj) sciis, kiel lerni aŭ lernigi hejme sen distraĵoj.

Tempo pasis, kaj la sekvoj rapide aperis: la oficialaj registaraj nombroj klarigas, ke dum jaro kaj duono post la estiĝo de urĝostato 8,8 milionoj da lernantoj forlasis sian lernejon. Tial unu el la politikaj prioritatoj estis daŭre serĉi manieron remalfermi la ĉeesto-lernejojn.

Malfacilaĵoj ankaŭ virtualaj

La instruadaj laborantoj ekhavis diversajn malfacilaĵojn laŭ la koncerna instrunivelo kaj fako. Oni povas imagi, kiom da malfacilaĵoj malhelpis la studadon de eksperimentaj sciencoj kompare kun sociaj sciencoj, ekzemple.

Krome, oni devas pripensi la hazardan akiradon de taŭgaj elementoj por plenstudi virtuale. Kiel okazas en ĉiu okcidenta socio, la kompreno eĉ pri aliaj socioj baziĝas en la klasa strukturo; tion mencias multaj sociaj sciencistoj, kiel Carlos Taibo.

Malegaleco socia

Se ega parto de nia socia kompreno baziĝas sur sociaj klasoj, utilas scii ankaŭ, ke kiam oni klarigas pri la aktuala instruada situacio, oni devas komprenigi al si la malegalecon, kiun suferas ĉiu homo laŭ sia propra socia pozicio. Tiusence filozofoj kiel Slavoj Žižek ĝuste skribis ekde la komenco de la pandemio pri pluraj situacioj travivataj de la homoj kadre de sociklasaj malegalecoj: en multaj landoj oni povas malĉeesti la laboron, sed en multaj aliaj landoj (kutime nomataj „triamondaj”) oni povas malĉeesti eĉ ne unu tagon, ĉar tio signifus malhavi la laboron.

Tio supre menciita jam okazis en la plimulto de la latin-amerikaj landoj, kie la laborperdado estis (kaj estas) pli granda ol en Eŭropo, ekzemple. La meksika registaro konkludis, ke ĉirkaŭ 10 milionojn da laborpostenoj la lando perdis en 2020. En 2021 grava parto de la registara agado celis ripari tiun damaĝon.

Instruado kun siaj trajtoj

Por analizi tion, kio okazas en la instrua fako, necesas taksado de problemoj sociekonomiaj. Klasikaj teoriistoj kiel Paulo Freire multe argumentis pri trajtoj socipolitikaj kaj ekonomiaj en la instrusistemo, tial ĉiam utilas rimarki, kiel facile aŭ malfacile estas sekvi la urĝajn pandemiajn postulojn baze de la individuaj ekonomiaj kapabloj.

En la ĉefurbo de Meksiko ekzistas egaj problemoj rilate la loĝantaron: la daŭra kreskado de ekonomicentro kaj la disvolviĝo de suburbeco ĉirkaŭ la ĉefurbo, fenomeno rimarkita de la teoriistino Olga Sánchez Cordero, kiu nomis ĝin „metropolo”. Ankaŭ antropologoj – kiel Leif Korsbaek – klarigas la fenomenon historie, sed tion faras baze de duobla kompreno pri la kapitalisma disvolviĝo: oni rimarkas unue la ekziston de centra kapitalismo kaj due la ekziston de periferia kapitalismo. La unua rilatas al la konstanta tendenco al koncentrado de faktoroj en eta loko, kaj la dua rilatas al la pligrandiĝo de la metropola spaco.

La loĝantoj en metropolaj spacoj ĉesigis la kutiman tagan translokiĝon, sed tio multe malaltigis la salajron. Tio estis (kaj estas) realaĵo, kiun suferis ĝenerale la instrulaboristoj.

Instruado kaj pagado

Rimarkindas ankaŭ la miksiĝo de hejmaj kaj lernejaj farendaĵoj. La laborlokoj kaj studlokoj modifiĝis: nun ĉio lokiĝas sub la sama plafono. La instruistoj nun devas pagi la bezonatajn laborilojn, kaj lernantoj la bezonatajn lernilojn: interretkonekton, komputilon ktp. Tial oni havas argumentojn por peti de la registaro malpliigon de publikaj impostoj. Aliaj registaroj malpliigis impostojn dum la pandemio, sed en Meksiko tio okazis neniam.

Pandemia semaforo

Unu el la plej zorgigaj aferoj rilate al instruado kaj pandemio en Meksiko estas, ke ekzistas daŭra registara klopodo refunkciigi la lernejojn, kaj tio dependas de la pandemia „trafiklumo”, kiun funkciigis la registaro preskaŭ ekde la komenco de la pandemio. Ĝi konsistas el kvar koloroj: ruĝa, kiu malpermesas ĉion kaj akceptas eliron de homoj el siaj domoj nur okaze de neceso; oranĝa, kiu permesas agojn sociajn kaj ekonomiajn je 50 % da homimplico; flava, kiu permesas agojn je 75 % kaj verda, kiu permesas ĉiajn agojn. La trafiklumo servas kiel gvidilo por difini la aferojn, kiujn oni ja rajtas aŭ ne rajtas fari, tio estas, kiujn ĉiutagajn agojn oni permesas al la popolo surbaze de la enlandaj infektiĝoj.

Komence oni malpermesis ĉiajn agojn. Ĉiu ordinara ago devis alĝustiĝi por fariĝi hejme, kaj kompreneble la ĉeesta instruado estis haltigita. Poste, oni iom post iom permesis kelkajn aferojn „necesajn”, tio estas, agojn (precipe laborajn), kiujn oni ne povis haltigi dum longa tempo.

Laŭ la pandemia trafiklumo la politikoj ŝanĝiĝis subite kaj hazarde. Ekzemple, la permeso rekomenci paŭzigitajn futbalajn matĉojn – kvankam sen publiko – estigis danĝeron, ĉar la laboristoj, kiuj devis aranĝi ĉion necesan por permesi „ne-necesajn agojn”, kiel futbalaj ludoj, riskis infektiĝi, ĉar la plimulto de tiaj laboristoj ne havas la ekonomian kapablon uzi propran aŭton, ekzemple. Tial multiĝis la infektiĝoj tiel rapide, kiel ŝanĝiĝis la trafiklumo.

Ĉu infektiĝado obeas la „trafiklumon”?

La gazeto El Economista (La ekonomikisto) mencias, ke la nombroj de la ministrejo pri sano montras, ke estis ĉefe tri periodoj, kiam la infektiĝado estis pli alta: de julio ĝis aŭgusto de 2020, de decembro de 2020 ĝis januaro de 2021, kaj en julio de 2021. Tio koincidas kun la ŝanĝoj faritaj al la „pandemia trafiklumo” en la plimulto de regionoj de la lando. Ni devas klarigi, ke malgraŭ la libervola kapablo ŝanĝi la koloron de la trafiklumo en ĉiu regiono de Meksiko laŭ decido de la loka registaro, ĝenerale tiuj decidoj koincidis en multaj regionoj. Unu el la plej gravaj regionoj estas la ĉefurbo de Meksiko kaj ĝia metropola spaco.

Instruado, ĉu izolita branĉo?

Kial ni komencis paroli pri sociaj situacioj rilataj al laboristoj kaj pri konektoproblemoj inter ekonomio kaj politikaj decidoj dum la pandemio? Ĉar kompreneble instruado enhavas tiujn aspektojn.

Oni povas nun memori la argumentojn de klasikaj sociaj teoriistoj, kiel Pierre Bourdieu, kiu mencias, ke la sociaj spacoj ne estas tute izolitaj aŭ fermitaj kontraŭ elementoj de aliaj spacoj. Tial, se ni parolas pri instruado, ni devas klare scii, ke ĝi dependas de ekonomiaj trajtoj. Kial? Ĉar instruado estas ilo por atingi moviĝon en la socia strukturo baze de la uzado de kapitalo. Specife Bourdieu parolas pri tri specoj de kapitalo: ekonomia, kultura kaj socia. Kompreneble, la kultura kapitalo estas la plej grava en la instrua fako, ĉar ĝi enhavas ĉiajn aferojn necesajn por strukture instigi la lernantaron sukcese eniri la tutmondan laborsistemon kaj fine havigi la ekonomian kapitalon.

Pripensi teoriojn kiel la antaŭa helpas nin pli klare kompreni, kial en la mondo oni uzas ĉiun malgrandan okazon por provi remalfermi lernejojn, tamen ofte sensukcese. En Meksiko tion oni ne aŭdacis fari antaŭ unu jaro post la komenciĝo de la pandemio. En lando kun preskaŭ 130 milionoj da loĝantoj la danĝero pro eventuala malfermo onin pensigis dufoje, sed ekde la mezo de 2021 komenciĝis registara kaj amaskomunikila instigado por igi la popolon dubi pri la taŭgeco daŭrigi la virtualan instruadon. Oni ne povus refunkciigi la ekonomion sen unu el la plej gravaj partoj: instruado.

Verda, do antaŭen!

Ekde novembro de 2021 la ĉefurbo ŝanĝis sian trafikluman koloron al verda, kaj la bazlernejaj lernantoj devis reiri almenaŭ kelkajn tagojn en la semajno, kaj tiel iom post iom oni permesas pliajn agojn en lernejoj. La eksperimento havas kiel unuan argumenton la kvanton da homoj jam vakcinitaj en la lando: preskaŭ 40 % havis kompletan vakcinadon (almenaŭ du dozojn) en la momento de la lumŝanĝo.

La publika instigado bone funkciis malgraŭ la ankoraŭa ekzisto de ĉiutagaj infektiĝoj. La remalfermado ekonomia estas pli grava ol risko pri la vivo. Kiu ajn povas tion rimarki eĉ baze de la maniero argumenti pri la reveno al ĉeestaj agoj: „Ni remalfermu la ekonomion kaj oni prizorgu unu la alian reciproke”. Almenaŭ en Meksiko tio estas la oficiala diro, kiu fontas el la registara ideologio. Kompreneble trovi similecon en aliaj landoj ne estas malfacile.

Konklude
a) La ĉefurbo de Meksiko ĉiutage ricevas milojn da homoj, kiuj loĝas ĉirkaŭ ĝi (metropola fenomeno). Pro la reveno al lernejoj la risko je infektiĝo kreskas malgraŭ ŝtata vakcinado.

b) Remalfermi lernejojn implicas denove funkciigi la publikan transporton, kaj la ĉefurbo havas seriozajn transportproblemojn. Tial tio signifas ankaŭ, ke la homoj troviĝos en etaj spacoj, kie ne eblos havi sufiĉan interpersonan distancon, kiel sanorganizaĵoj rekomendas.

c) Pro tio, ke la malaltaj sociaj klasoj suferas precipe perdon de laborpostenoj, elspezi monon kaj tempon por atingi lernejojn aperas kiel problemo grava.

ĉ) Publikaj lernejoj havas seriozajn problemojn ekzemple pri manko de akvo en necesejoj, kaj aliflanke la klasoĉambroj estas kutime aĉaj.

Oni konsideru la vortojn de la filozofiino Judith Butler: „La viruso ne diskriminacias, sed la kapitalisma strukturo ja tion faras”.

Carlos Velazquillo

Meksiko

Carlos Velazquillo estas meksika esperantisto kaj instruisto-helpanto pri socia juro ĉe UNAM. Precipaj akademiaj labortemoj: indiĝenaj popoloj, urbeca sociologio, jura kritiko.

FILIPINOJ

La du vizaĝoj de la survizaĝa masko

„Spirado estas pli malfacila tra la masko”, diris la filipina biciklista kolektivo Cycling Matters en sia gazetara komuniko eldonita en decembro 2020, kaj tio aludis la malavantaĝon surhavi maskon dum biciklado. „Malfacilas ĝin surhavi kun kasko kaj okulvitroj.”

Multaj manilanoj komencis uzi biciklojn, kiam la pandemio postulis limigon de moviĝado. La publika transportado ĉesis en Manilo, ĉar aŭtoritatoj hezitis trudi interpersonan distancon en la publikaj veturiloj. Tamen ne estas problemo trudi la uzon de masko. Inter multaj landoj ne nur Filipinoj devigis la uzadon de masko.

Komence jes, sed nun ...

En la fruaj tagoj de la pandemio neniu plendis pri la masko, ĉar multaj kredis, ke la tegaĵo blokos la kronviruson. Tamen, estas kreskanta movado por forigi la leĝon pri masko, ne nur ĉar homoj komencis pridubi la efikecon de la tegaĵo, sed ankaŭ pro tio, ke plian fojon konstateblis la korupteco de la registaro de Rodrigo Duterte, kaj la masko havas grandan rolon en tio.

Kroma tegaĵo

„La maskoj provizas kroman protektadon kontraŭ la kronviruso”, diras la Departemento pri Sano en sia gazetara komuniko en julio 2021.

„Kiam oni havas dutavolan protektilon kaj maskon”, diris doktoro Edsel Salvana (membro de Filipina Laborgrupo pri Kronvirusaj Variantoj) en intervjuo ĉe la loka retejo ABS-CBN News, „eĉ se la virusoj trairas ilin, vi ricevas tre malmulte da ili, kaj pro tio la eventuala malsano estas milda”.

Utila nur en malsanulejoj?

„Ne estas sufiĉa pruvo pri tio”, diris Mary Jean Lorecho (kuracisto de la Departemento pri Sano) en intervjuo ĉe la loka retejo Philippine News Agency, „ke la masko donas signifoplenan avantaĝon por evito de kontaĝoj pro kovimo en spacoj kun konvena aerumado”. Ŝi diris ankaŭ: „En aliaj lokoj kiel malsanulejoj (urĝecaj servoj kaj intenskuracado), en homplenaj spacoj – kie estas malfacile respekti la rekomenditan interpersonan distancon – kaj en lokoj, kie la aerumado ne estas sufiĉa, maskoj estas eble ankoraŭ utilaj.”

Leĝo kaj malŝato

En 2020 la Inter-Oficeja Laborgrupo por Administrado de Kontaĝaj Malsanoj (Inter-Agency Task Force for the Management of Emerging Infectious Diseases, IATF-EID) publikigis Rezolucion 88, kiu devigas ĉiujn porti maskon publike por haltigi la disvastiĝon de la kronviruso. Tamen en decembro 2021 multaj urbaj registaroj reagis por nuligi la leĝon.

Dum la prezidenta proparolanto Harry Roque diris, ke la proklamoj de la lokaj urbaj registaroj pri maskoj estas „nulaj kaj malvalidaj”, Eduardo Año – sekretario de la interna kaj loka registaro – diris, ke la proklamoj estas „ne vere nulaj kaj malvalidaj, ĉar laŭ niaj lokaj registaraj reguloj, specife sekcio 16 pri provizado de servoj kaj protekto al homoj, la lokaj registaroj rajtas leĝigi per estraraj ordonoj”. La aluditaj urbaj registaroj estas tiuj de Manilo, Dabo, kaj Iloilo.

„La situacio nun estas malsama. En 2020 estis eĉ ne unu sola vakcino, kaj niaj malsanulejaj rimedoj estis malmultaj. Konsideru nun Manilon, kiu estas en la dua urĝonivelo. Ni havas malgrandan riskon nun, do eblas tio”, li diris alude al la malkreskanta nombro de infektiĝoj en la ĉefmetropolo.

La fiasko de Pharmally

En junio de 2021 la ministrejo pri sano subskribis kontrakton kun Pharmally Pharmaceutical Corporation en valoro de 37,9 milionoj da pesoj (iom pli ol 650 000 eŭroj) por akiri maskojn.

La kompanio estas sub lupeo dum la lastaj monatoj. Ekde aŭgusto ĝi estas priesplorata de Senate Blue Ribbon Committee („bluarubanda” komitato de la filipina senato pri respondecigo de publikaj oficistoj). La esplorado tuŝas multajn aferojn, sed unu el la plej videblaj estas la demando, kial Pharmally ŝanĝis la limdatojn por uzado de maskoj. Senatanino Risa Hontiveros akiris deklaro-filmon de laboristo de Pharmally, kie li diras, ke ili ŝanĝis la limdatojn por uzado de maskoj en la stokejo de la kompanio.

„Tio estas io, kion mi ne povas nei”, diris Krizle Grace Mago al senatanoj okaze de demandado. Mago estas la ĉefa persono de Pharmally pri registaraj projektoj. En la filipina senato ŝi estis demandita pri tio, ĉu ŝia kompanio fraŭdis la registaron. Ŝi respondis: „Mi kredas, ke tio estas fakto.”

Ĉu forlasi la maskon?

Laŭ Rabindra Abeyasinghe, reprezentanto de Monda Organizaĵo pri Sano en Filipinoj, la nuligo de la leĝo pri surhavo de masko estas maloportuna. „Kiel lando vi decidis, ke maskoj estas devaj”, diris Abeyasinghe en programo de CNN Philippines The Source. „Vi ne ŝanĝu tiun pozicion nun, kiam la lando havas la plej altan nombron da infektitoj. Tio estus malĝusta mesaĝo al la popolo”.

#CourageOn kaj #PHVote komencis kampanjon „#FaceShieldChallenge” – gvidatan de Maria Ressa, Nobel-premiito pri Paco 2021 – kie homoj estas kuraĝigataj skribi „Ĉi tio estas koruptado, kiu fikse rigardas al via vizaĝo”, kiel aludo al la disputo de la registaro kun Pharmally.

La pandemio aĝas jam du jarojn. En la lastaj jaroj oni vidis, ke ĝi estas afero ne nur de sano, sed ankaŭ de politiko. Kiel ĉio en ĉi tiu pandemio, la „survizaĝa ŝildo” havas du „vizaĝojn”: ĝi estas kaj sanrilata kaj politika afero.

Jubert CABREZOS

Filipinoj

Jubert Cabrezos estas verkisto, artisto kaj poeto el la urbeto Medino en la filipina insulo Mindanao. Li loĝas en Manilo.

RUSIO

Sukcesa enmigrado

Oni multe parolas pri enmigrada krizo en Eŭropo kaj Usono kaj pri problemoj rilataj al adaptiĝo de enmigrintoj. Des pli interesa estas la sperto de Rusio, kiu jam akceptis 12 milionojn da enmigrintoj kaj planas akcepti pliajn.

Malmultaj scias, ke Rusio estas inter la plej grandaj gastigantoj de enmigrintoj en la mondo, kion agnoskis en 2020 Ekonomia kaj Socia Konsilio de Unuiĝintaj Nacioj. Laŭ oficialaj datumoj en Rusio loĝas 12 milionoj da enmigrintoj, kiuj konsistigas 8 % de la loĝantaro. Tiukampe ĝin superas nur Usono (51 milionoj), Germanio (16) kaj Sauda Arabio (13).

Plejparte temas pri homoj el respublikoj de eksa Sovetio. Antaŭe tio estis unueca politika, ekonomia kaj kultura spaco, ene de kiu 300 milionoj da loĝantoj moviĝis libere. Oni povis naskiĝi en Ukrainio, fini universitaton en Rusio, labori en Taĝikio kaj fine setli en Kazaĥio – manko de limoj kaj la rusa kiel lingvo de interetna komunikado faciligis la aferon.

Problemoj post disfalo

Post la disfalo de Sovetio en 1991 milionoj da homoj subite iĝis loĝantoj de novkreitaj landoj, spertis problemojn pri lingva komunikado kaj ofte alfrontis naciismon. En multaj lokoj ekflamis konfliktoj, plejparte etne bazitaj. Ekonomiaj ligoj estis rompitaj, federaciaj subvencioj malaperis, do en multaj novaj landoj okazis ekonomia kolapso kaj drasta falo de la vivnivelo. Limoj dividis parencojn kaj geamikojn. Ĉio ĉi instigis milionojn da homoj al elmigrado – plejparte al Rusio kiel socie kaj ekonomie plej sekura evoluinta lando.

Armenio, Azerbajĝano, Kartvelio, Kazaĥio, Moldavio, Taĝikio, Ukrainio kaj Uzbekio perdis grandan parton de sia loĝantaro, kiu elmigris al Rusio. Tiu procezo daŭras, kaj ĉiujare milionoj da homoj venas al Rusio por labori kaj studi, el kiuj centmiloj ricevas rusian civitanecon. En ĉiuj urboj formiĝis grandaj diasporoj. Multaj fakoj jam ne povas funkcii sen enmigrintoj, kiuj dominas en ili danke al sia preteco plenumi neprestiĝan kaj ofte malalte pagatan laboron. En konstruado, purigado, taksiservoj, vendejoj kaj multaj aliaj fakoj apenaŭ eblas trovi lokanojn.

Kial tamen la tutmonda gazetaro malofte raportas pri enmigrado en Rusion kaj rilataj problemoj? Por kompreni tion ni analizu la rusian enmigradan politikon surbaze de la jenaj specife rusiaj trajtoj, kompare kun la politiko de Eŭropa Unio aŭ Usono.

Racia aliro

Rusio akceptas enmigrintojn plejparte laŭe al siaj naciaj interesoj, ignorante aliajn konsiderojn. En la tuta lando malpli ol 500 homoj havas statuson de rifuĝintoj kaj malpli ol 20 000 ricevis provizoran azilon. Tio signifas, ke la plimulto de la enmigrintoj ricevas neniujn ŝtatajn subvenciojn aŭ senpagajn servojn (loĝejon, sanasekuron ktp). Ĉiu enmigrinto post alveno devas studi aŭ labori, al kio lin devigas ne la ŝtato, sed la vivo mem.

Kultura proksimeco

La plejparto de la enmigrintoj venas el eksaj sovetiaj respublikoj. Do eĉ se ili naskiĝis jam post la disfalo de la unueca lando kaj foriro de la plimulto de la ruslingvanoj, ili tamen havas bazajn konojn de la rusa kaj orientiĝas en la rusia kulturo. En la plej bona pozicio tiurilate estas civitanoj de Ukrainio, kie ĉiuj parolas la rusan; sekvas Kazaĥio kaj Kirgizio, kie la rusa estas unu el la ŝtataj lingvoj. Ankaŭ la populareco de ruslingvaj televidserioj, muziko, interkonaj retejoj kaj aliaj elementoj de amasa kulturo faciligas la adaptiĝon.

Duobla identeco

Malgraŭ populara mito Rusio formiĝis kaj kreskis ne kiel koloniisma ŝtato, sed kiel ŝtato unueca. Novaj teritorioj ricevadis la saman juran statuson kiel tiuj kun rusa loĝantaro, iliaj loĝantoj havis la samajn rajtojn, kaj la ŝtata politiko ne celis asimiladon. Ekzistis nek metropolo nek kolonioj, koloniantoj aŭ koloniatoj.

Pro tio ĉiu civitano de Rusio havas duoblan identecon: etnan kaj ŝtatan. Taĝiko ne devas transformiĝi je ruso por iĝi plenrajta civitano de Rusio, sed li simple iĝas rusia taĝiko, konservante sian etnan kulturon. Tiu sistemo efike funkcias dum jarcentoj, kio speciale rimarkeblas dum krizaj situacioj. Eĉ dum la milito kontraŭ Kartvelio en 2008 kaj streĉiĝo de rilatoj kun Ukrainio ekde 2014 rusiaj kartveloj kaj ukrainoj ĉiam estis lojalaj al Rusio.

Kontrolo kaj kunlaboro

Kombino de tiuj du rimedoj ebligas garantii kunvivadon de pluraj etnaj kaj religiaj komunumoj, kies devenlandoj fojfoje konfliktas inter si. Kiam en 2020 eksplodis la milito en Montara Karabaĥo, en Moskvo okazis konfrontiĝoj inter lokaj armenoj kaj azeroj. Reago sekvis tuj: polico arestis kelkdek partoprenintojn kaj avertis, ke deliktuloj estos ne nur punataj, sed ankaŭ deportataj. Federacia Sekureca Servo kontaktis respektivajn diasporojn, kies estroj publike alvokis siajn samgentanojn ĉesigi ĉian perforton kaj memori, ke ili loĝas en Rusio, kiu havas nenian rilaton al problemoj de iliaj landoj, do ili devas respekti la lokajn leĝojn. La problemo estis solvita. Same rapide kaj severe polico reagis al incidentoj okazintaj lastatempe en Moskvo, kie grandaj grupoj de enmigrintoj atakis unu la alian.

Se oni konsideras enmigrinton deliktulo potenciale danĝera al Rusio, aŭ se li grave rompis enmigradan leĝaron, li povas esti deportita kun malpermeso reveni dum 5 ĝis 10 jaroj. Taĝikoj fojfoje revenis kun novaj identecoj (en la plene koruptita Taĝikio facile aĉeteblas ĉio – de stirpermesiloj ĝis pasporto), sed ekde 2022 ĉiuj enmigrintoj devos trapasi daktiloskopion, do tiu friponado ne plu eblos.

Religia toleremo

Rusio estas laika lando, kie religio kaj ŝtato estas apartigitaj, kaj la plejparto de la homoj indiferentas pri religiaj aferoj. Krome tradicia diverseco de la socio kaj la menciita duobla identeco faciligas al la enmigrinto trovi sian niĉon. En ĉiuj urboj funkcias ne nur ortodoksaj preĝejoj, sed ankaŭ islamaj moskeoj kaj ofte protestantaj kaj alikonfesiaj komunumoj. Do islamano-enmigrinto ne sentas sin fremdulo, sekvante islamajn tradiciojn en Rusio – li simple aliĝas al loka islama komunumo ekzistanta dum jarcentoj kaj iĝas unu el almenaŭ 10 milionoj da rusiaj islamanoj.

Subteni pacon inter tiom diversaj komunumoj estas malfacila tasko, do speciala leĝo malpermesas ofendi religiajn sentojn de iuj ajn kredantoj. Por rusianoj estis strange vidi kiel la franca gazeto Charlie Hebdo publikigas malbongustajn karikaturojn pri islamo eĉ post kiam tio indignigis francajn islamanojn kaj kaŭzis dekojn da viktimoj.

Manko de getoj

En Rusio reprezentantoj de ĉiuj etnoj tradicie loĝas miksite; etnaj kvartaloj ne ekzistas. La amasa enmigrado kaŭzis aperon de areoj, kie la nombro de enmigrintoj estas pli alta (temas pri malmultekostaj loĝejoj urborande), sed nenie ĝi atingas 50 %. La ŝtato ne konstruas por ili loĝejojn, do ĉiu solvas tiun aferon persone, kaj la enmigrintoj loĝas dise. Etnaj lernejoj funkcias nur kiel aldonaj edukejoj, viziteblaj libertempe, do ĉiuj infanoj lernas en ŝtataj lernejoj kune kun lokanoj. Ĉio ĉi ebligas rapidajn lingvolernadon kaj adaptiĝon.

Resume oni povas diri, ke Rusio akceptas nur homojn, kiujn ĝi vere bezonas, kaj stimulas ilin al aktiva vivo, sen espero pri ŝtata subteno. Ĉia etna kaj religia maltoleremo estas strikte malpermesita kaj severe punata, dum ebloj por adaptiĝo abundas.

Ĉu troaj aŭ necesaj?

Same kiel en okcidentaj landoj, en la rusia socio daŭras diskuto pri la rolo de la enmigrintoj kaj ilia neceso. Kritikantoj – el kiuj la plej fama estas Aleksej Navalnij – asertas, ke la ŝtata politiko estas tro milda rilate la enmigrintojn, kiuj inundis la landon, okupas laborpostenojn, ofte krimas kaj ĝenerale estas fremdaj al la rusia socio. Argumentoj estas plejparte ne ekonomiaj sed pure naciismaj – la opoziciulo postulis enkonduki vizan reĝimon por „kulture fremdaj” loĝantoj de Meza Azio, sed bonvenigis slavojn el Ukrainio kaj Belorusio kiel reprezentantojn de parencaj popoloj.

Tamen ekonomikistoj kaj demografoj havas malan opinion. Ili atentigas, ke Rusio estas tipa moderna lando kun malalta naskokvanto kaj ŝrumpanta loĝantaro. Se ne kompensi tion per enmigrado, Rusio povos sekvi la sorton de Ukrainio, kiu ekde 1991 perdis 20 % de sia loĝantaro, aŭ de Latvio, kies loĝantaro reduktiĝis je triono ĝis la nivelo de la jaro 1897. La senlaboreco en Rusio estas malalta, kutime sub 6 %, kaj plej ofte lokanoj tute ne interesiĝas pri laborpostenoj okupataj de enmigrintoj. La krimnivelo inter la enmigrintoj estas eĉ pli malalta ol inter lokanoj, kaj temas ĉefe pri rompo de la enmigrada leĝaro.

Praveco de la fakuloj klare montriĝis en la lasta jaro, kiam pro la kronvirusa pandemio kaj la limigoj kaŭzitaj de ĝi, la nombro de enmigrintoj en Rusio draste falis. Malgraŭ kresko de salajroj en konstruado kaj aliaj plej trafitaj fakoj, la manko de laborfortoj iĝis tiom akra, ke la vic-ĉefministro eĉ proponis aranĝi specialajn trajnojn, kiuj alportus laboristojn el Meza Azio. Laŭ ordono de prezidanto Vladimir Putin estis enkondukitaj enmigrada amnestio kaj pluraj faciligoj de reguloj kaj leĝoj. Jam estas afiŝita projekto de leĝo, kiu grave simpligos ĉiujn procedurojn, inkluzive ricevadon de rusia civitaneco. Cetere jam nun la nombro de novaj rusiaj civitanoj kreskas ĉiujare. Kiuj ili estas?

Rusia pasporto kiel ĉefa premio

Plejparte temas pri civitanoj de eks-sovetiaj respublikoj. Ĝenerale ricevado de rusia pasporto estas tasko malfacila kaj longa – necesas loĝi en Rusio almenaŭ kvin jarojn, trapasi ekzamenojn pri la rusa lingvo kaj rusia historio, kaj sekvi kelkajn formalajn etapojn. Sed ekzistas faciligoj por civitanoj de kelkaj eks-sovetiaj respublikoj. Ekzemple por loĝantoj de Belorusio, Kazaĥio, Moldavio kaj Ukrainio sufiĉas prezenti pasporton de tiuj ĉi landoj por peti rusian civitanecon. Denove temas pri pure racia aliro al la enmigrado – Rusio strebas ricevi kvalifikitajn homojn, kiuj bone parolas la rusan kaj povos rapide adaptiĝi, do estis elektitaj landoj kun la plej granda nombro de ruslingvuloj kaj homoj edukitaj.

Tio donas fruktojn. Dum en 2015 la rusian civitanecon ricevis 209 000 homoj, en 2018 ilia nombro kreskis ĝis 298 000, en 2019 atingis 498 000, en 2020 superis 656 000. Malgraŭ kronvirusaj limigoj kaj preskaŭ frostigita internacia trafikado, dum la unua duono de 2021 rusiajn pasportojn jam ricevis pli ol 351 000 homoj.

Deveno

La unuan lokon okupas Ukrainio (409 000 en 2020), sekvas Taĝikio (63 000), Kazaĥio (43 000), Armenio (30 000), Uzbekio (23 000), Azerbajĝano (21 000), Moldavio (20 000). Rimarkindas, ke Belorusio en tiu listo okupas unu el la lastaj pozicioj (10 000), ĉar pro relative alta vivnivelo kaj socia stabileco belorusoj emas vojaĝi, sed malemas elmigri el sia komforta lando.

Ankaŭ loĝantoj de pli foraj landoj povas akiri civitanecon de Rusio. La plej facilaj vojoj estas geedziĝi kun rusia civitano (post tri jaroj oni rajtos peti la civitanecon), militservi en la rusia armeo surbaze de kvinjara kontrakto aŭ fini rusian altlernejon kun bonaj poentoj. Ekzistas ankaŭ specialaj proponoj por altkvalifikitaj fakuloj, homoj kiuj havas rusiajn radikojn aŭ almenaŭ unu gepatron kiel civitanon de Rusio ktp.

Estonteco

Ĝis 2025 Rusio planas akcepti ĝis 10 milionojn da enmigrintoj. Fakuloj diras, ke la potencialo de eks-sovetiaj respublikoj baldaŭ elĉerpiĝos, do necesos konsideri pli vastajn regionojn inkluzive Azion kaj Afrikon. Tio povas aspekti ŝoka, sed efektive tre kongruas al la rusia tradicio. La plej fama rusa poeto Aleksandr Puŝkin havis afrikan devenon, kio ne malhelpis al li iĝi kreinto de la moderna literatura rusa lingvo. Kiu scias? Eble gepatroj de nova rusia geniulo jam pripensas forlasi Niĝerion, Bangladeŝon aŭ Sirion.

Stanislav BELOV
korespondanto de MONATO en Rusio

Stanislav Belov estas profesia historiisto kaj ĵurnalisto, nun laboranta ĉe Gazprom.

TELEVIDSERIOJ

Amuza ludo aŭ batalo por supervivado

La korea televida serio Sepia Ludo furoras tra la mondo. De kiam ĝi komencis elsendiĝi en septembro de 2021 per la reta kanalo Netflix, ĝi okupis en 94 landoj la unuan lokon en la listo de la plej multe spektataj programeroj de la kompanio. Fine de oktobro la serio altiris entute 110 milionojn da spektantoj, kaj danke al ĝia sukceso Netflix aldonis al si pli ol kvar milionojn da abonantoj.

La temo

Sepia Ludo konsistas el naŭ epizodoj, kie 456 partoprenantoj kun grandaj ŝuldoj konkuras pri supervivado en ses fazoj por akiri monpremion de 45,6 miliardoj da ŭonoj (38 milionoj da usonaj dolaroj). Kiu sukcesas trapasi ĉiujn fazojn, tiu fariĝas la fina venkinto. La malvenkintoj sinsekve mortas en la daŭro de la epizodoj. La fina fazo, en kiu la du lastaj supervivantoj konkuras, estas „sepia ludo”, kiu donas la titolon al la serio.

De korea populareco al tutmondiĝo

La ludoj en la serio reprezentas koreajn popularajn ludojn. Ili estas: „Hibisko 1 ekfloris” (Ruĝa lumo, verda lumo), „Elpikado de Dalgona”, „Ŝnurtirado”, „Globeta ludo”, „Suriri vadŝtonojn” kaj „Sepia ludo”.

Spektante la serion multaj koreoj rememoras la infanaĝon, dum kiu ili mem amuziĝis per la ludoj. Kompreneble, tiam al la malvenkintoj trudiĝis ne tiel severa puno kiel tiu montrita en la serio, ĉar temis pri ne pli ol ludoj por infanoj.

Furoro

Sperti la ludojn de la serio aŭ kolekti aĵojn rilatajn al ĝi populariĝis tutmonde. En Parizo homvico 250 metrojn longa formiĝis antaŭ butiko, kie oni povis sperti la ludojn. La homoj ne sentis sin ĝenataj de la plurhora atendado en pluva vetero.

En Ugando oni enretigis filmeton, en kiu infanoj prezentas amuzan dancon laŭ la temo de la ludo „Hibisko ekfloris”. La reĝisoro klarigis, ke pro la malpermeso al infanoj spekti seriojn klasitajn kiel „por plenkreskuloj”, la infanoj sekvis nur lian ĥoreografian instruon.

Artikloj rilataj al la serio fariĝis furoraj kaj en butikoj kaj en retaj vendejoj en Usono. En 2021 okaze de Haloveno inter la plej multe vendataj artikloj estis kostumoj kaj ornamaĵoj de Sepia Ludo.

K-dramo

Sepia Ludo simbolas la mondvastan popularecon de la tiel nomata K-dramo 2, kiu ekis antaŭ du jardekoj per televidaj dramoj kiel „Aŭtuno en Mia Koro” kaj „Daejanggeum” (Dae Jang Geum, konata ankaŭ kiel „Juvelo en la palaco”).

K-dramo apartenas al la K-kulturo, kiu inkluzivas K-popon kaj K-kinon, kiujn reprezentas respektive BTS 3 kaj la premiita filmo „Parazito” 4. La financa sukceso de Netflix instigas aliajn transnaciajn firmaojn kiel Disney kaj Apple vastigi siajn investojn ankaŭ en la K-kultura industrio.

Estonteco aŭ estanteco?

La serio eble anticipas nian distopian estontecon, sed ĝi ja spegulas la nuntempan socion, en kiu ĉiu devas strebi kontraŭ aliaj por supervivi.

De kelkaj jardekoj la malekvilibro inter riĉuloj kaj malriĉuloj pligrandiĝas tutmonde, kio multe pli intensigas la konkuradon. La fono de la serio estas Koreio, tamen ĝi estas aplikebla al kiu ajn socio aŭ lando, do spektantoj estas facile allogataj.

1. Hibiscus syriacus L., nacia floro de Koreio, ankaŭ nomata „Rozo de Ŝarono”.

2. Korea dramo. La termino rilatas al la televidaj dramoserioj el Koreio.

3. Korea grupo formita en Seulo en 2013, en la kompanio Big Hit.

4. Korea filmo de 2019, kiu ricevis Oscar-premion por la plej bona filmo.

CHO Sung Ho
korespondanto de MONATO en Koreio

Cho Sung Ho estas emerita profesoro pri biologio kaj aktivis en la movado kiel ĉefredaktoro de la gazeto La Espero el Koreio kaj kiel vicprezidanto de Korea Esperanto-Asocio.

HISTORIO

La spirito de Mosul

La iraka urbo Mosul iĝis konata, kiam en 2014 „Islama Ŝtato” (IŜ) per eksplodo detruis moskeojn, sed verŝajne ne ĉiuj konas la nomon de la urbo Ninevo – situanta en la nuntempa Mosul – unu el la plej antikvaj en Mezopotamio.

De pluraj jarmiloj la urbo, ĉe la rivero Tigriso, ligas nordon kaj sudon, orienton kaj okcidenton. En la araba lingvo Mosul signifas „renkontiĝejo”. Jam en la antikva epoko, ĉe la orienta bordo de la rivero kunvivis en la tiama Ninevo asirianoj, romianoj, judoj kaj persoj. Poste ankaŭ kristanoj kaj islamanoj, otomanoj kaj araboj troviĝis en la malnova urbo Mosul, ankaŭ konstruita sur la orienta bordo.

Progreso malgraŭ konfliktoj

Ninevo floris sub la regado de la asiria reĝo Sanĥeribo en la sepa jarcento antaŭ nia erao. Evidente ne mankis bataloj, militoj, intelektaj konfliktoj, sed regis ĉefe prospera ekonomio, paco kaj harmonio.

La tuta historio de la urbo „enskribiĝas” en la historiaj monumentoj en la koro de la malnova urbo kiel kristana esplorcentro ekzistanta jam de la 4a jarcento kun preĝejoj kaj monaĥejoj, kaj ĉefurbo de la zengidoj en la 12a, kiu famiĝis pro metalprilaborado kaj silkaj tapiŝoj. Jam en la 19a jarcento esploroj kaj elfosaĵoj en Mosul estis fonto de scioj pri la asiria imperio kaj la kulturo de la antikva Mezopotamio.

Vi certe komprenas, ke „la spirito de Mosul” konsistas el paca kaj kultura kunvivado inter komunumoj diversaj laŭ etno, religio kaj lingvoj.

Sistema detruado

Inter 2014 kaj 2017 en Mosul okazis grandaj urbaj bataloj, kiam Islama Ŝtato – Daeŝo – detruis la restaĵojn de la antikva Ninevo, ĉefajn pordegojn, parton de la 12-kilometra murego, moskeojn, kaj restis nur ruinoj de la plej konata urbo de la asiria imperio, konata ankaŭ pro la akvodistribua sistemo kaj ĝardenoj.

Miloj da konstruaĵoj, centoj da historiaj kaj religiaj monumentoj estis detruitaj, miloj da raraj libroj kaj multaj muzeaĵoj detruitaj aŭ ŝtelitaj. Kaj la homoj? Miloj da loĝantoj estis translokitaj (multaj revenis post 2017), 90 % de la lernejanoj ne plu vizitis lernejojn, ĉu ĉar tro da perforto kaj detruo regis kaj kaŭzis psikajn perturbojn, ĉu ĉar la instruistoj estis devigataj instrui la nocajn ideojn de la regantoj.

Rekonstruo

„Per kleriĝado kaj kulturo la irakanoj, viroj kaj virinoj, transprenos la regadon de sia propra destino kaj iĝos la agantoj de la renovigo de la lando”, diris Audrey Azoulay, Ĝenerala Direktorino de Unesko.

Kiel la rekonstruo de Mosul distingiĝas de la rekonstruo de aliaj urboj aŭ monumentoj detruitaj de sovaĝuloj? Ekzemple, Timbuktuon rekonstruis Unesko mem, sed ĉi-foje la ideo estas engaĝi la loĝantaron en la rekonstruo danke al klerigado kaj kulturo. La rekonstruado kreas laborpostenon por ĉiuj sen diskriminacio laŭ religia kredo aŭ etna aparteno. Kune rekonstrui lernejojn – kie interŝanĝiĝas ideoj kaj okazas socia engaĝiĝo – devus preventi terorismon kaj malebligi novajn konfliktojn. Instrui toleremon, pacon kaj kunvivadon revivigas la spiriton de Mosul.

Prioritatoj

Kunlabore kun la iraka registaro necesas unue rekonstrui kaj revalorigi la kulturan heredaĵon. Due, permesi aliron al bonkvalita klerigado kaj fortigi la klerigan sistemon; trie, relanĉi intelektan kaj kulturan vivon.

Mono venas de ekz. Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj, kiuj kontribuas al la rekonstruo de la moskeo Al-Nuri kaj de la minareto Al-Habda per 50 milionoj da dolaroj. La partnereco devas esti longdaŭra: savi kaj dokumenti tion, kio estas savebla, rekonstrui la heredaĵojn laŭ tradiciaj metodoj helpe de lokaj spertuloj. Inventari la nematerian heredaĵon kontribuos al restarigo de la kolektiva identeco de la urbo kaj ĝiaj loĝantoj.

Mosul estu simbolo kaj sukceso de kolektiva reago kontraŭ perforto.

Renée TRIOLLE

Francio

Renée Triolle estis dum 20 jaroj reprezentanto de UEA ĉe Unesko.

Ekonomio

ECB

Mario Draghi: kio ajn necesas

„Whatever it takes” (Kio ajn necesas) estas la angla esprimo, per kiu famiĝis Mario Draghi [marjo dragi], kiam li, la 26an de julio 2012 kiel prezidanto de Eŭropa Centra Banko (ECB), firme proklamis la defendon de la eŭro kontraŭ ĉiuj spekulaj klopodoj por ĝin malstabiligi.

Temis pri la krizo de ŝtata ŝuldo, frontata tiumomente de pluraj eŭropaj landoj tiel nomate periferiaj: Italio, Grekio, Hispanio, Irlando, Portugalio. Tio okazis dum interveno de Draghi en Londono ĉe la Tutmonda Konferenco pri Investoj, forumo de investantoj kaj direktoroj de industrioj.

La historio de tiu frazo ankriĝas al alia aŭdaca komparo farita de Draghi: eŭro estas kiel burdo, iu insekto el la ordo de himenopteroj, simila al abelo, kiu teorie ne havas la kapablon flugi, sed tamen ĝi sukcesas: ĝi estas miraklo de la naturo. „Nun ni devas ĝin evoluigi al vera abelo.” Lia parolado pluis per konsideroj, ke la eŭrozono estas multe pli forta ol ĝi estas konsiderata: inflacio, laboro kaj produktiveco estas en situacioj pli bonaj ol en Usono aŭ Japanio, precipe se oni rigardas la ekvilibran spezokonton kaj la gradon de socia kohereco.

Promeso tuj efikis

Tiu frazo modifis radikale la monan politikon de ECB. Ne estos plu severaj kondiĉoj respektendaj fare de la membro-ŝtatoj de la eŭrozono, por ke oni aĉetu ŝtatajn bilojn, ja la Eŭropa Banko aĉetos senkondiĉe la bilojn de tiuj landoj, „kiom ajn necesos”. La investantoj estis retretantaj al aĉeto de biloj nur de la fortaj landoj, ne fidante la pagokapablon de aliaj ŝtatoj. Almenaŭ en Italio la diferenco (angle: spread) inter la interezoj je ŝtataj biloj kompare kun tiuj de Germanio, konsiderataj kiel bazo, al kiu referenci, estis rapide kreskanta, tiel ke ne estis fido, ke la lando emisiinta la bilojn kapablos pagi la interezojn al la investintoj. La frazo de Draghi efikis sur la merkatojn kiel garantio de ECB, kiu tuj haltigis la danĝeran altiĝon de tiu diferenco, kaj rapide komenciĝis malpliiĝo de la interezoj.

Draghi efektive respektis la promeson, prezentante planon de aĉeto fare de ECB de la biloj emisiitaj de la ŝtatoj en malbona financa situacio, subtenante ilin per 1100 miliardoj da eŭroj. Tio efektive nuligis la krizon; fakte de tiam ECB tuj intervenas per garantio, kio plutenas la stabilecon de la eŭropa monunuo.

Internacia kariero

La kariero de Mario Draghi (li naskiĝis en Romo la 3an de septembro 1947) evoluis per doktoriĝo ĉe la universitato de Romo kaj specialistiĝo ĉe la Masaĉuseca Instituto de Teknologio, universitata docento ĝis rango de orda profesoro, kvin honordoktorecoj ĉe italaj universitatoj kaj ankaŭ eksterlandaj, dum pluraj jaroj ĝenerala direktoro de la itala ministrejo pri financo, stabano dum nelonga tempo ĉe la usona Goldman Sachs, unu el la plej grandaj investobankoj de la mondo.

En 2005 li estis nomumita estro de la Banko de Italio, fariĝinte tiel ankaŭ membro, kaj poste prezidanto, de la Forumo por Financa Stabileco, kaj de la estraro de ECB, kaj membro de la administra konsilio de la Banko por Internacia Kontoreguligo. En ĉiuj ĉi postenoj li montriĝis lerta kaj ekvilibra solvanto de problemoj, tiel ke lia famo lin helpis akiri ĉiam pli respondecajn postenojn: de 2011 ĝis 2019 li estis prezidanto de ECB. Liaj decidoj, kiel ni vidis antaŭe, havis gravajn favorajn sekvojn. En tiu rolo li fakte estis zeloto de Eŭropo, kies kuniĝon li ĉiam antaŭenigis, kelkfoje kontraŭante naciajn interesojn.

Je la fino de la okjara mandato li estis akirinta aŭreolon de eksterordinara kompetento kaj de savanto de la eŭropa monunuo.

Carlo MINNAJA
korespondanto de MONATO en Italio

Eseo

VENEZUELO

De socia protektado al ĉantaĝo

En la historio de la homaro estis multaj manieroj por regi socion; registaroj uzis strategiojn diversmaniere por daŭrigi sian povon aŭ por atingi siajn celojn. Unu el tiuj estas propagando pere de multaj mesaĝoj kaj manipulataj informoj, kiuj estas montrataj al la popolo ĉiutage. Per tia propaganda sistemo la registaro volas atingi, ke la popolo kredu kaj fidu ĝin, eĉ ke personoj agadu laŭ ĝiaj konkretaj planoj.

De multaj subpremaj politikaj sistemoj ĝis la venezuela la modeloj de socia rego estas samaj: ĉiuj uzas amaskomunikilojn. La nazia ministro pri propagando Joseph Goebbels diradis: „Diru unu mensogon milfoje, kaj ĝi estos veraĵo.” La nazia registaro uzadis tion por gajni subtenon de la germana popolo kaj tiel atingi la malklarajn celojn de Hitler. Ankaŭ Stalin lernis de Lenin, ke bondiritaj vortoj, bonfaritaj bildoj kaj mesaĝoj milfoje dirataj estas la plej bona propagandilo por regi la popolon, endoktrinigi kaj favori adoron al la reganto.

Ekonomia milito

En Venezuelo okazas preskaŭ same. La registaro uzas oficialajn amaskomunikilojn por diskonigi la favoran flankon de la „venezuela revolucio” tra la mondo. Tiuj amaskomunikiloj enhavas sloganojn favore al la registaro, montrante la landon kiel mirindan ekzemplon en Sud-Ameriko. Por regi la popolon laŭ siaj celoj, la venezuela registaro ŝanĝis eĉ la semantikon de vortoj, por ke ĉiuj komprenu la aferojn kiel la registaro prezentas ilin. Ekzemple, de antaŭ kvin jaroj oni konas la vortojn „ekonomia milito” por referenci al la mankosituacio de medicinaĵoj kaj manĝaĵoj, la fuŝado de servoj (elektro, gaso, akvo, telefonservoj, interreto ktp), ankaŭ por referenci al sociaj kaj ekonomiaj problemoj. Tiuj situacioj malbonigis la venezuelajn vivkondiĉojn tiele, ke ili igis homojn elmigri el sia propra lando.

Kadre de tia situacio, de ĝi kreita, la venezuela registaro uzadas ankaŭ la terminon „socia protektado” por krei nacian regosistemon konatan kiel „Karto de la patrujo” (hispane: Carnet de la Patria, poste en ĉi tiu artikolo „nacia karto”). Tio estas sistemo, en kiu ĉiuj, kiuj volas ricevi socian kaj ŝtatan helpon (subvenciatan manĝaĵon, benzinon, medicinaĵon, monhelpon ktp), devas esti registritaj.

Socia protektado iĝis ĉantaĝo

Eĉ en la plej kapitalismaj landoj de la mondo ekzistas ŝtataj politikoj de socia protektado por miloj aŭ milionoj da malriĉaj personoj. Tamen, la „socia protektado” estas uzata en Venezuelo por ĉantaĝi la popolon kun politikaj kaj balotadaj celoj. Do, se vi ne havas la nacian karton, vi ne havos emeritan pension; se graveda virino ne estas matrikulita, ŝi ne estos kuracata. En la lastaj balotadoj la nacia karto estis uzata por pligrandigi la nombron de voĉdonoj favore al la registaro, kaj ĝi estas uzata ankaŭ por manipuli personojn. Publikaj kaj registaraj funkciuloj diradas: „Vi perdos socian protektadon kaj bonaĵojn, se vi ne registras vian voĉdonon per la nacia karto.”

En ĉiuj komunumoj de la tuta lando estas kreitaj Lokaj Komitatoj de Disdonado kaj Produktado (mallongigo hispana: CLAP) kun la celo „disdoni egalece” manĝaĵojn, kiuj alvenas al la komunumoj. En normalaj landoj tio ne okazas, ĉar salajroj sufiĉas (preskaŭ ĉie en la mondo) por aĉeti manĝaĵon, medicinaĵon, pagi luadon, servojn ktp kaj ankaŭ ekzistas sufiĉe da libero por elekti, kion oni volas manĝi. Tamen, en Venezuelo ĉiutage mankas manĝaĵoj pro la malbonaj ekonomiaj kaj politikaj decidoj. Pro tio la registaro preparas sakojn de manĝaĵoj por disdoni al la popolo, samkiel okazis en la Sovetio de Stalin en la jaroj 1920aj kaj 1930aj. Ĝi regas la popolon, kiel agadis malnovaj diktatoroj. En Venezuelo la registaro ankaŭ elproprigis multe da malgrandaj kaj grandaj entreprenoj, kiuj nun produktas nenion danke al la malbonaj decidoj kaj agadoj de siaj kondukuloj.

Pro tiu agmaniero la popolo ĉiutage pensadas pri siaj bezonaĵoj anstataŭ pensi pri vivo libera. Simon Bolívar multfoje diris, ke „senscia lando estas blinda ilo de sia detruado”. Kaj bedaŭrinde tio okazas en Venezuelo: blindaj homoj obeas, kion ordonas la registaro, sen kontraŭstari por ne perdi la donacojn de la registaro.

Jezer DORANTE
korespondanto de MONATO en Venezuelo

Per tiu ĉi teksto la aŭtoro partoprenas en la konkurso „Premio Paul Gubbins por Nova Ĵurnalisma Talento” (https://www.monato.be/nova_talento.php)

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Medio

KUBO

Nedezirindaj entrudiĝoj

La ĉeesto super Karibio de tri entrudiĝantoj nedezirindaj ekde la 4a de oktobro 2021 maltrankviligas la loĝantaron de la regiono, precipe tiun de la plej granda insulo el Antiloj. La vizitantoj devenas de fora Afriko kaj de la kanaria insularo. Temas, nome, pri sahara polvo, sulfurdioksido (SO 2) kaj vulkancindro.

Sahara polvo

Dum la lastaj jaroj alvenas al la kariba regiono grizaj polvonuboj el la sahara dezerto. Ili havas malfavoran efikon sur la homa sano, la mara ekosistemo (koralrifoj kaj maraj mamuloj) kaj la tera ekosistemo (kultivaĵoj de rizo, fazeoloj, fruktarboj) (MONATO 2019/10, p. 14).

Vulkano Cumbre Vieja

Sulfurdioksido kaj vulkancindro devenas de la sputado de la vulkano Cumbre Vieja (Malnova Pinto) en la insulo La Palma de la kanaria insularo de Hispanio.

La vulkano aktiviĝis la 19an de septembro 2021. La lafofluoj detruis ŝoseojn kaj domojn, devigante evakuadon de miloj da loĝantoj. La lafo atingis eĉ la maron sude de la insulo, kvankam la vulkano situas du kilometrojn for de la marbordo.

La erupcio de Cumbre Vieja estas la unua en la insulo post tiu de la vulkano Teneguía en oktobro 1971. Cumbre Vieja estas unu el la plej aktivaj vulkanoj en Kanarioj kaj kovras la sudajn du trionojn de la insulo La Palma.

Ne maltrankviliĝu

Malgraŭ la vizito de la entrudiĝantoj en Kubo, la homoj ne maltrankviliĝu, nur protektu sin, precipe tiuj, kiuj havas alergiojn aŭ pulman malsanon, ĉar ili alfrontas pli grandan riskon. Fakte, tamen, la plej granda koncentrado de la sahara polvo kaj la aliaj du danĝeraj elementoj troviĝas je alteco inter kvin kaj sep kilometroj, pro tio ne ekzistas danĝero tersurface.

Juan Carlos MONTERO MEDINA
korespondanto de MONATO en Kubo

Juan Carlos Montero Medina estas kuba emerita kontisto. Li naskiĝis en 1957 kaj loĝas en Havano.

Literaturo

RAKONTO

La Poto de Saĝo

Antaŭ longa tempo estis malsato en iu vilaĝo. La situacio estis tiom severa, ke kaj homoj kaj bestoj apenaŭ povis trovi sufiĉe da manĝaĵo. Je la pinto de la ĝenerala manko eĉ kamparanoj povis nur kultivi sufiĉe da plantaĵoj por si mem kaj siaj familioj.

Testudo, kiu loĝis sian tutan vivon en ĉi tiu vilaĝo, estis tre malriĉa, ĉar li estis tre pigra. Elteninte malsaton dum du tagoj, li decidis trovi solvon por sia problemo, sed antaŭ ol li povis fari tion, li bezonis ion manĝi.

Li profunde pripensis, kion fari por gajni monon. Ĉu lavi vestojn por aliaj? Li ne povis fari tion, ĉar li ne volis tuŝi akvon. Ĉu fari taskojn por aliaj? Ne, li estis tro malrapida. Ĉu vendi manĝaĵojn? Jes, li povis fari tion. Sed li ne havis monon por komenci la entreprenon.

Li decidis lasi la aferon dum kelka tempo. Kion li urĝe bezonis, estis manĝaĵo. Do li iris en la ĝangalon por trovi nematurajn fruktojn. Li ne serĉis maturajn fruktojn ĉar estis tiel multe da malsato, ke fruktoj kutime estis plukitaj antaŭ ol ili estis sufiĉe maturaj por manĝi.

Li trovis papajarbon kaj deŝiris unu frukton. Poste li sidiĝis kaj tranĉis ĝin. Kiam li komencis manĝi, iu ideo subite trafis lin. Li povus vendi ion, kio estas bezonata de ĉiuj. Li povus ekvendi saĝon ...!

Post kelkaj minutoj, li troviĝis ĉe la pordo de la vilaĝa sorĉisto. Li volis lerte peti la sorĉiston pri magiaĵo, kiu povus helpi lin kapti ĉies saĝon. Lia plano estis konservi ĝin ie kaj devigi ĉiun pagi por reakiri ĝin. Kvankam li sciis, ke li ne povas pagi la koston de la sorĉaĵo, li bonŝancis, ĉar la sorĉisto konsentis senpage doni al li kelkajn magiajn vortojn.

Li tuj revenis hejmen kaj serĉis poton ... Kiam li levis la poton kaj deklamis la magiajn vortojn, li tiam deziris, ke la saĝo de ĉiu homo kaj besto estu kaptita kaj konservita en la poto ...

Matene, li prenis la poton da saĝo kaj direktiĝis al la ĝangalo, kie li planis kaŝe konservi ĝin. Li poste revenos al la vilaĝo por anonci, ke li nun okupiĝas pri vendado de saĝo. Por sukcesi konvinki ilin aĉeti li unue devus pruvi al ili, ke al ili mankas saĝo. Por konvinki la reĝon, li demandus: „Ĉu vi sidas sur la trono aŭ ĉu la trono sidas sur vi?” Li ankaŭ povus demandi lin, „Ĉu vi portas la kronon aŭ ĉu la krono portas vin?” Li povus demandi iun ajn vilaĝanon, „Ĉu vi loĝas en la vilaĝo aŭ ĉu la vilaĝo loĝas en vi?”

Li elektis tre altan palmarbon. Post ligado de unu finaĵo de ŝnuro ĉirkaŭ la kolo de la poto, li ligis la alian finaĵon de la ŝnuro ĉirkaŭ sia propra kolo. La poto nun ripozis kontraŭ lia stomako. Poste li decidis iom ripozi antaŭ ol porti la poton al la supro de la palmo ...

Post ripozo, li provis surgrimpi la arbon sed li malsukcesis. Li provis denove sed li malsukcesis denove. Kaj denove ... Kaj denove ...

Post multaj malsukcesaj provoj, li subite sentis, ke li ne estas sola. Arbusto proksima ĵus moviĝis. Krom tio li certis, ke li aŭdis iun, kiu primokis lin.

Kiam li minacis sorĉi la personon, kiu kaŝis sin proksime, juna knabo eliris kaj pardonpetis. Li diris, ke li ridas, ĉar li vidis, ke Testudo stulte provas surgrimpi la palmon kun la poto staranta inter si kaj la arbo, pro kio li malsukcesis. Tiam la knabo movis la poton al la malantaŭo de Testudo kaj petis lin provi denove. Ĉi-foje li povis surgrimpi la arbon ...

„Vi estas tre saĝa!” Testudo diris, „Ĉu vi aĉetis vian saĝon de mi?”

La knabo surpriziĝis aŭdinte tiun demandon. Poste li diris, ke li akiris sian saĝon irante al lernejo. Li ankaŭ diris al Testudo, ke post akiro de multe da scio en la lernejo, li nature fariĝis saĝa ...

Testudo estis tre seniluziigita, ĉar ĉiuj liaj klopodoj kapti ĉies saĝon estis vanaj.

Nun li fariĝis tre senespera ĝis la punkto, ke li minacis mortigi sin, se iu ne tuj venos kun iom da manĝaĵo. La knabo konsentis preni ĉi tiun mesaĝon al la vilaĝo. Tamen, laŭ la knabo, la vilaĝanoj probable ne sopirus al Testudo, se li fine pendumus sin kiel li minacis fari.

G.O. OSHO-DAVIES

Historio

FASCINA RAKONTO

„Usono invados Kanadon”

Jen kion diris Laura Secord al la brita leŭtenanto James FitzGibbon la 22an de junio 1813. Tio okazis ĉe la tendaro Beaver Dams (Kastoraj digoj), 32 km okcidente de la urbeto Queenston en la regiono Niagara de Supra Kanado (nun Ontario). Dum la antaŭaj 17 horoj Secord marŝis la tutan distancon inter Queenston kaj Beaver Dams (nun Thorold) tra sovaĝa arbaro evitante malamikajn sentinelojn. Ŝi volis averti la britajn trupojn, ke la usona armeo surprizatakos la tendaron por kapti la niagaran duoninsulon kaj poste invadi Kanadon. Danke al la averto de Secord, la brita armeo povis embuski la invadantojn kaj postuli ilian submetiĝon. Kiel lando, Kanado saviĝis.

Tio estas epopeo: Se la britoj ne antaŭe ekscius pri la invado, eble la usonanoj venkus kaj hodiaŭ Kanado estus nur unu el la ŝtatoj de Usono.

Laura Secord, la virino

Laura Secord naskiĝis, kiel Ingersoll, la 13an de septembro 1775 en Masaĉuseco, kie la familio Ingersoll vivis de kvin generacioj. Kun siaj gepatroj kaj gefratoj, ŝi translokiĝis al Queenston en 1795. En 1797, ŝi edziniĝis al la bonhava James Secord. Loĝante en eta domo, ilia familio kreskis kun sep infanoj.

La domo de la familio Secord ankoraŭ ekzistas hodiaŭ

La niagara duoninsulo, kie troviĝas Queenston, estas la teritorio inter la lagoj Erie kaj Ontario, okcidente de la rivero Niagaro. En la tempo de la brita-usona milito de 1812 tiu regiono havis strategian gravecon pro sia ekonomia potencialo. Kiu regis la fluon de varoj tra Niagaro, regis riĉajn rimedojn, kaj fine regis Kanadon.

La 21an de junio 1813 Secord, en kies domo usonaj soldatoj estis loĝigitaj, aŭdis, ke morgaŭ ili atakos la britan tendaron. Ŝi tuj decidis averti la britojn ... samtempe ŝi fariĝis historia figuro.

Laura Secord, la mito

Ĉiuj nacioj havas kiel siajn heroojn tiujn, kiuj kontribuas al la kulturo kaj identeco de la civitanoj. Kanado ne estas escepto: unu el ĝiaj herooj estas Laura Secord. Tamen, ĉu ŝi vere savis Kanadon per sia averto? Ĉu la indianaj skoltoj, kiuj estis britaj aliancanoj, jam informis FitzGibbon kelkajn horojn antaŭe? Ĉu la britoj venkintus, eĉ se ili ne sciintus pri la baldaŭa atako?

Tiuj ĉi demandoj ne estas gravaj. Gravas nur, ke la rakonto pri Laura Secord estis tiel fascina kaj alloga. Homoj, precipe aktivuloj en virinaj movadoj fine de la 19a jarcento, bezonis heroinojn por antaŭenigi virinajn rajtojn. Juna virino, kiu superruzis fremdajn invadantojn kaj savis sian landon, estis legendaĵo. La faro de Laura Secord fariĝis mito.

Monumento de la registaro de Kanado honore al Laura Secord

Vidindaĵoj

Ĉiujare miloj da turistoj el la tuta mondo vizitas la domon kaj la monumenton de Laura Secord. Kiam mi travojaĝis la urbon, plaĉis al mi aŭdi pri la legendo. Patrick, kiu estis ĉiĉerono tie, ŝategis paroli pri la historio de Supra Kanado. Li konigis al ni ĉi tiun bagatelon pri la tiamaj vivkondiĉoj: la vestaro estis ĉiam tro malvarma en la vintro kaj tro varma en la somero. Oni kredis lin, kiam oni rigardis la tradiciajn vestojn, kiujn li montris. En tiu tago la vetero estis pli ol 35-grada, kaj oni povis vidi lin senspira pro la varmo.

Patrick estas sperta kaj afabla turisma gvidisto

Dolĉa heredaĵo

Dum la centjariĝo de la marŝo de Secord en 1913 kaj por ekspluati kanadajn patriotajn sentojn kanada komercisto, Frank O'Connor, kreis la ĉokoladaĵojn Laura Secord Chocolates. La bombonoj estis pakitaj en nigraj skatoloj ornamitaj per kameo pri Secord. De la 1970aj jaroj la firmao fariĝis la plej granda sukeraĵvendisto en Kanado. Inter la plej multaj kanadanoj la nomo „Laura Secord” ofte pli forte asociiĝas kun la ĉokoladaĵoj ol kun la historia figuro. Tio estas dolĉa memorhelpa maniero.

Mario Morel

Kanado

Mario Morel estas verkisto pri inĝenierado. Li esperantistiĝis en 2019.

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 43a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 159 korespondantojn en 47 landoj kaj abonantojn en 64 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato
• Instagram: RevuoMonato
• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo
• Telegramo: https://monato.telegramo.org
• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be.

redaktoroj:
• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.
• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Massimo Ripani, Rusio/Italio, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto Valuto mare aere bite

Argentino EUR 38 41 22,80
Aŭstralio AUD 97 102 58,20
Aŭstrio EUR 60 63 36
Belgio EUR 60 63 36
Bosnio-Hercegovino EUR 38 41 22,80
Brazilo EUR 38 41 22,80
Britio GBP 54 57 32,40
Bulgario EUR 38 41 22,80
Ĉeĥio EUR 52 55 31,20
Ĉinio EUR 38 41 22,80
Danio DKK 450 453 270
Estonio EUR 43 46 25,80
Finnlando EUR 60 63 36
Francio EUR 60 63 36
Germanio EUR 60 63 36
Grekio EUR 60 63 36
Hispanio EUR 60 63 36
Hungario EUR 43 46 25,80
Irlando EUR 60 63 36
Islando EUR 60 63 36
Israelo EUR 54 57 32,40
Italio EUR 60 63 36
Japanio JPY 7980 8500 4788
Kanado CAD 92 96 55,20
Kipro EUR 52 55 31,20
Koreio EUR 54 57 32,40
Kostariko EUR 38 41 22,80
Kroatio EUR 43 46 25,80
Latvio EUR 43 46 25,80
Litovio EUR 43 46 25,80
Luksemburgo EUR 60 63 36
Malto EUR 52 55 31,20
Nederlando EUR 60 63 36
Norvegio NOK 640 670 384
Nov-Zelando NZD 105 111 63
Pollando PLN 198 201 119
Portugalio EUR 54 57 32,40
Rusio EUR 38 41 22,80
Serbio EUR 38 41 22,80
Slovakio EUR 43 46 25,80
Slovenio EUR 52 55 31,20
Sud-Afriko EUR 54 57 32,40
Svedio SEK 640 670 384
Svislando CHF 82 88 49,20
Usono USD 78 82 46,80

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• El aliaj landoj per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be (Nur se vi havas bonhavon en via Paypal-konto. Se Paypal devas preni la monon el via kreditkarta aŭ alia konto, la pagokostoj estos altegaj).
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz
• Ĉina: Zhang Yan（张艳), Linyi shi, lanshan qu, taihe huayuan, CN-276000, Shandong sheng （中国山东省临沂市兰山区泰和花园）Poŝtel: 086-15376913078. Retadreso: 122309267@qq.com.
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando
• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de
• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, L. Giros 74-51, LT-06322 Vilnius-26, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Leteroj

- Unika problemo
- Neniu homo estas neleĝa
- Korekto kaj novaĵo
- Kio estu la normo?
- Aotearoa
- Ne spegulas la realon

- Politiko

- TURKIO

- Erdoğan ne ŝatas proverbojn

- UNUIĜINTAJ NACIOJ

- Financaj kontribuoj kontraŭ voĉdonrajtoj

- OPINIOJ

- Brazilo - unu lando, du frontoj

- Rusio: Portreto de opoziciulo

- Ĉu eksterlanda influo en Albanio?

- Kazaĥio: ĉu „frateca” milita helpo? Apenaŭ.

- Moderna vivo

- MEKSIKO

- Instruado dum pandemio

- FILIPINOJ

- La du vizaĝoj de la survizaĝa masko

- RUSIO

- Sukcesa enmigrado

- TELEVIDSERIOJ

- Amuza ludo aŭ batalo por supervivado

- HISTORIO

- La spirito de Mosul

- Ekonomio

- ECB

- Mario Draghi: kiom ajn necesas

- Eseo

- VENEZUELO

- De socia protektado al ĉantaĝo

- Oklingva Proverbaro

- Medio

- KUBO

- Nedezirindaj entrudiĝoj

- Literaturo

- RAKONTO

- La Poto de Saĝo

- Historio

- FASCINA RAKONTO

- „Usono invados Kanadon”

- Anoncetoj

- Retbutiko renovigita

- Naturista vivo

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...