Monato 2022/02
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2022-01-05T23:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Politiko

GASAJ MILITOJ

Ĉu afrikaj problemoj influos Iberion?

Septembre 2021 Alĝerio fermis sian aerspacon al la maroka aviado kaj oktobre ĝi blokis la gasodukton Magreb-Eŭropo, kiu liveris ekde 1996 naturgason al Hispanio kaj Portugalio tra Maroko. Tio okazas fone de la malboniĝantaj rilatoj inter la du landoj.

Tuja sekvo

La decidoj de la alĝeria registaro havis tujajn konsekvencojn. Unue, la hispana ministro pri eksteraj aferoj José Manuel Albares vojaĝis al Alĝerio por certigi la daŭran liveradon de naturgaso al Hispanio. Siaflanke Maroko petis Hispanion inversigi la liveradon, sed ricevis rifuzon – Madrido en la nuna situacio ne povas eksporti. Ambaŭ landoj antaŭvidis malfacilan vintron pro la manko de naturgaso kaj pro la kreskantaj prezoj.

La afero fariĝis grava en politikaj rondoj kaj ankaŭ laŭ la publika opinio en la eŭropa lando. Alĝerio certigis Hispanion, ke ĝi ne suferos problemojn en la provizado de gaso; tio estas, ke la afrika ŝtato promesis kompensi la volumenon, kiun ĝi perdos pro la fermo de la gasodukto trairanta Marokon.

Okcidenta Saharo

La rilatoj inter la du afrikaj landoj malboniĝas pro diversaj kialoj, interalie pro la situacio en Okcidenta Saharo^1, disputata regiono okupata de Maroko post la foriro en 1975 de la kolonia povo, nome Hispanio.

Kia ekvilibro?

El iberia perspektivo estas malfacile trovi geopolitikan ekvilibron en tiu krizo, ĉar Hispanio ne volas kolerigi sian najbaron Maroko, en kunteksto de kreskantaj tensioj kun la (okcident)saharanoj. Aldone, fine de la jaro ekfunkciis nova gasodukto, kiu trapasos (la hispanan urbon) Almerion. Gravas rimarki, ke Alĝerio estas la ĉefa provizanto de naturgaso al Hispanio - ĉirkaŭ 50 % de tio, kion ĝi importas; 60 % de tiu gaso pasis tra la gasodukto Magreb-Eŭropo.

Xavi ALCALDE
korespondanto de MONATO en Barcelono

1. Fronto Polisario estas rekonita de UN kiel la legitima reprezentanto de la sahara popolo kaj havas ekzilregistaron en Alĝerio. Por pli profunde esplori la temon kaj la situacion de la saharaj rifuĝintoj en Alĝerio, aperos plia artikolo en venonta numero.

Naturgaso: Ĉu diplomatia ilo de politika premo?

Naturgaso estas (ne nur) en Eŭropa Unio (EU) konsiderata kiel bonega ekologia brulaĵo, uzata ĉefe por hejtado kaj produktado de elektroenergio. Ankaŭ pro tio oni atendas en estonteco kreskantan konsumadon de ĝi. Sed ĉu ĝi povas esti ankaŭ diplomatia ilo de ĉantaĝo kaj premo al aliaj landoj? Diplomatia praktiko montras, ke jes.

Nova terminologio

Eŭropo en la ĵusa pasinteco spertis severajn ekonomiajn sekvojn de la krizo pro interrompo de gasliveradoj de unu el siaj ĉefaj liverantoj, Rusio^1. En tiu ĉi kunteksto aperis en diplomatia lingvo novaj fakaj terminoj kiel gasa diplomatio, gasa konflikto, gasa krizo, gasa milito ktp. Kelkaj eksterlandaj ministerioj eĉ kreis specialajn postenojn de ambasadoroj respondecaj nur pri energi-diplomatio.

Disputoj kun Ukrainio

La ĉefa kialo de la gaskrizoj, kiuj kaŭzas vastan damaĝon al ekonomioj de la membrolandoj de EU, kuŝas en la rusaj-ukrainaj ekonomiaj disputoj ekde 1991, kiam Ukrainio akiris sendependecon post la disfalo de Sovetio. Ekde tiam preskaŭ ĉiujare ekaperadas kvereloj inter Rusio kaj Ukrainio. Dum la unua estis en 2006, la plej krita gasa krizo estis tamen en 2009. La eŭropuniaj landoj kaj la plejparto de Balkanio iĝis ostaĝoj de disputo inter la du orientaj landoj pri la prezoj kaj la liverado de gaso. La krizo, kvankam forbenita jam post du semajnoj, iĝis ĉefa kialo por la planado kaj efektivigo de diversaj alternativaj projektoj de gasoduktoj al kaj ene de Eŭropo.

Belorusa ĉantaĝo

Rilate al la nuntempa migra krizo ĉe la pola-belorusa landlimo, la prezidanto de Belorusio, Aleksander Lukaŝenko, en novembro malmole avertis Eŭropan Union, ke reprezalie al eventualaj novaj sankcioj kontraŭ Minsko, li povus fermi sur sia teritorio la gasodukton Jamal, kiu iras de Rusio al Pollando kaj poste al Germanio. Tuj sekve Moskvo (kaj Vladimir Putin) oficiale reagis, malpermesante la ĉantaĝon.

Laŭ kelkaj politikaj analizistoj kaj diplomatoj la deklaro de Lukaŝenko estas tipa ekzemplo de diplomatia blufado, politika premo kaj ĉantaĝo. Eĉ havante riĉan fantazion, estas tre malfacile antaŭsupozi la kondiĉojn, en kiuj Lukaŝenko blokus gasliveradojn al EU sen konsento de Rusio. Cetere, Belorusio tuj enirus en akran konflikton kun Moskvo. Lukaŝenko ja deziras krizon ene de EU, sed certe ne diplomatian krizon kun la orienta najbaro.

Gasa diplomatio

Konkreta ekzemplo de aktiva gasdiplomatio en la lastaj tempoj estas la 1189 kilometrojn longa dukto Nordstream 2 (mallongigite kutime NS2), kiu iras de Rusio al Eŭropa Unio (pli precize al Germanio) tra la profundo de Balta Maro kaj kapablos liveri ĉirkaŭ 55 miliardojn da kubaj metroj da natura gaso jare. Ĝi ĉirkaŭiras la ŝtatojn, kiuj povus onidire bloki gasliveradojn pro diversaj kialoj. Iuj diplomatoj konsideras la konstruon de NS2 kiel klaran geopolitikan kaj ekonomian venkon de Rusio. Kontraŭe, Moskvo diplomatie asertas, ke la projekto kaŝas neniujn politikajn motivojn kaj kontribuos nur kaj nur al la energisekureco de EU. Aliflanke, la usona kaj ukraina diplomatioj avertas, ke la gasodukto donas al Rusio grandan eblon forte plibonigi siajn ekonomiajn kaj politikajn poziciojn en Eŭropo.

Geopolitika armilo

Berlino tamen certigas, ke ĝi garantios, ke la gasodukto havu ekskluzive ekonomian rolon. Estas interesa fakto, ke la novembra interrompo de la aproboprocedo de NS2 fare de la Federacia Oficejo por Reguligo de Retaj Industrioj estis akceptita trankvile de Moskvo, kiu konsideris ĝin nur jur-teknika paŝo. Laŭ la EU-regularo, la kompanioj, kiuj produktas, transportas kaj distribuas gason en ĝia teritorio devas esti aŭtonomaj: la rusa giganto Gazprom – la transportanto – ne povas esti ankaŭ distribuanto kaj devos vendi la germanan parton de la reto aŭ krei apartan filian firmaon.

Oni povas do supozi, ke Germanio kaj Rusio ricevis nur neatenditan subtenon por siaj malsamaj diplomatiaj pozicioj per plilongigo de la procedo de aprobado. Germanio daŭre havos bonajn rilatojn kun Usono, al kiu estis garantiita la ekfunkciigo de NS2 ne pli frue ol printempe 2022. Ankaŭ Rusio profitas de la situacio, ĉar ĝi konservas altajn prezojn en la eŭropa merkato.

Geopolitiko kontraŭ ekonomio

En fakaj rondoj kaj en diplomataro oni ofte diskutas ankaŭ pri la diversaj teoriaj scenaroj de haltigo de gasliveradoj el Rusio al EU. Sed kia estas la probableco de tiu scenaro? La respondo estas tre simpla. Por Rusio tio estus kamikaza atako, ĉar ĝi perdus grandan parton de la enspezoj de sia ŝtata buĝeto. Ofte oni parolas pri dependeco de rusa naturgaso, sed komerco estas ĉiam dudirekta afero. Same ekzistas la dependeco de mono de la eŭropuniaj ŝtatoj. Ili estas tre bona solventa klientaro, kiu pagas ĝustatempe kaj strikte plenumas regulojn. Ankaŭ pro tio Rusio havas intereson konservi stabilajn gasliveradojn al Eŭropo.

Laŭ iuj politikaj analizistoj kaj diplomatoj la rusa monopola Gazprom ne havas rektan respondecon pri la altiĝantaj prezoj de naturgaso, ĉar ĝi plenumas siajn devojn el jura vidpunkto. Tio povas havi du ĉefajn kialojn. Unue, ĝi favoras la enlandan rusan merkaton, kaj due ĝi ne povas pro teknikaj kialoj plialtigi la produktadon. Ĝiaj grandaj rezervoj ne multe influos la rezulton. El mallongtempa vidpunkto altaj gasprezoj povas alporti pli altajn profitojn por Gazprom, aliflanke ili povas damaĝi ĝian reputacion de fidinda partnero. Krom tio, altaj gasprezoj povas ankaŭ akceli la uzadon de novaj alternativaj fontoj de energio.

Perspektivo

Internaciaj fakuloj esence indikas du ĉefajn problemojn ligitajn kun gasliverado de Rusio al EU: malkonkorda politiko de la EU-landoj kaj tre neklara pozicio de Ukrainio en ĉi tiu kampo. Aktuala demando estas ankaŭ, kion Ukrainio povis, kaj kion ne faris, por resti la ĉefa transira vojo okcidenten por rusa gaso.

Oni devas vidi, ke la perspektivo por Ukrainio ne estas favora en la hodiaŭo. La gasoduktoj tie estas jam nemodernaj kaj senprokraste bezonas novajn kapitalinvestojn. Por resti funkciantaj, ili bezonas regule transporti gason. En ĉi tiu okazo Rusio havas klaran komercan kaj politikan vidon, t. e. gasliveradoj ekskluzive tra gasoduktoj, kiujn ĝi posedas aŭ en kiuj ĝi investis.

Estas rimarkinde ankaŭ, ke Rusio esprimis klaran opinion pri la ĉantaĝaj deklaroj de Lukaŝenko. Pro tio eblas supozi, ke Moskvo jenmaniere volas emfazi la strategian gravecon de la nova gasodukto „Nordstream 2”, kiu iom post iom kondukos al malfortiĝo ankaŭ de la belorusa pozicio.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

1. La ĉefaj liverantoj de naturgaso al Eŭropo estas, krom Rusio, ankaŭ Norvegio, Libio kaj Alĝerio.

MEKSIKO

Elektra reformo skuas koalicion

Homa historio ofte vidas konflikton inter dekstruloj kaj maldekstruloj, kapitalistoj kaj komunistoj, liberalistoj kaj socialistoj, novliberalistoj kaj socialdemokratoj, feŭdsinjoroj kaj vasaloj, burĝoj kaj proletoj, riĉuloj kaj malriĉuloj. En Meksiko, nun kontraŭstaras unu la alian tutmondistoj kaj suverenistoj; kaj la unuaj estas tiuj, kiuj malfortiĝas pro nova elektro-reformo.

Politikaj ŝanĝiĝoj

Meksiko socialdemokratiĝas post ĉirkaŭ 40 jaroj da novliberalisma gvidado. Novliberalismo en la nordamerika lando atingis ironie riĉajn rezultojn: la lando pliŝuldiĝis, la krimoj plimultiĝis kaj la malriĉuloj pliiĝis. La meksika dekstrularo ekmalfortiĝis en 2018, kiam 53,19 % de la voĉdonantoj elektis la unuan meksikan prezidenton socialdemokratan, fondinton de la maldekstra partio Morena: Andrés Manuel López Obrador.

Periodmeza elektado

En julio de 2021 okazis periodmeza voĉdonado: oni elektis lokajn kaj federaciajn deputitojn, urbestrojn kaj 15 ŝtatestrojn. Laŭ tradicia klasifiko, la partioj dividiĝis en du koaliciojn: dekstruloj kontraŭ maldekstruloj – laŭ nuntempa meksika klasifikado, tutmondistoj kontraŭ suverenistoj. Je la unua flanko: PAN, PRI kaj PRD. Je la alia: Morena, PT kaj PVEM. Tutmondistoj koaliciiĝis por venki la nun plipopulariĝintajn suverenistojn, sed perdis 13 ŝtatojn el la 15 pridisputataj^1.

PAN stumblis

PAN estas la plej dekstra partio en Meksiko kaj gvidis la landon dum 12 jaroj. En 2000 ĝi rompis la 70-jaran triumfon de PRI, kiu tamen reakiris la prezidentecon en 2012. PAN planis kaj proponis reformon de la energi-industrio, sed ĝi ne sukcesis, ĝis PRI regis denove la landon. Poste la du partioj fine reformis la landan energi-industrion en 2018. Malgraŭ la promesoj, ke la energi-kostoj malpliiĝos kaj la produktado de petrolo pliiĝos, tio neniam okazis: Meksika Petrolo (PEMEX) kaj Federacia Elektro-Komisiono (CFE) neniam povis vere konkurenci kontraŭ privataj firmaoj.

Por reakiri popularecon, la 2an de septembro parlamentanoj de PAN renkontiĝis en la Senato kun Santiago Abascal, prezidanto de la hispana partio Vox^2. Multaj meksikanoj ofendiĝis, ĉar laŭ ili Vox estas ekstremdekstra partio. Tio estis bedaŭrinda stumblo, ĉar post la renkontiĝo eĉ la estraro de PAN pardonpetis kaj malligiĝis de la partio Vox.

Suverena Meksiko

La historio de Meksiko estas plena je grandaj bataloj por atingi suverenecon: inter ili estas la sendependiĝo, la reformleĝoj kaj la revolucio, kaj multaj homoj mortis pro ili. Plie, Lázaro Cárdenas estas unu el la plej elstaraj eksprezidentoj de Meksiko, ĉar kontraŭ la eksterlandaj interesoj kaj premoj en 1938 li ŝtatigis la petrol-industrion. Tio ebligis la disvolviĝon de la lando ĝis hodiaŭ. Eksprezidento López Mateos ŝtatigis la elektro-industrion en 1960, permesante, ke tiu servo atingu la loĝantaron preskaŭ ĉie^3. Menciindas, ke ambaŭ eksprezidentoj apartenis al la partio PRI.

Nova elektro-reformo

Ekde la ŝtatigo de la elektro-industrio, tutmondistoj ĉiam klopodis privatigi ĝin. Fine ili atingis tion kaj malfortigis la naciajn elektro- kaj petrol-industriojn. Tio, la meksika sento de suverenco kaj la elektro-krizo en Eŭropo – precipe en Hispanio, kie elektro-kostoj plialtiĝis pasintjare je 570 % – instigis la prezidenton Andrés Manuel López Obrador proponi novan reformon de la nacia elektro-industrio.

La prezidento kune kun fakuloj proponas al la parlamentanoj, ke nur 46 % de la elektro povos esti generata de privataj kompanioj. Tio garantios, ke la elektro-kostoj ne altiĝos senbride kiel en Hispanio. Privataj elektrokompanioj plu ekzistos, sed iuj el ili perdos la subtenon de la registaro: ili havis specialan impostan sistemon, laŭ kiu ili pagis proporcie multe malpli ol ordinaraj meksikaj civitanoj.

Litio

Aldone, en Meksiko vigliĝas la ekspluatado de litio. Litio estas blanka maldensa metalo, kiu havas multajn teknologiajn uzojn: ekzemple, el ĝi estas farataj la reŝargeblaj baterioj de modernaj elektraj veturiloj. Meksiko havas unu el la tutmonde plej grandaj kuŝejoj de litio, kaj la suverenisto Andrés Manuel López Obrador proponas ĝian ŝtatigon. La ŝtatigo de litio estos tiel historie grava por Meksiko kiel la ŝtatigo de la petrol- kaj elektro-industrioj, farita de eksprezidentoj, kiuj apartenis al la partio PRI. Fakuloj taksas, ke ŝtatigo de litio estas grandega negoco, ĉar la litio-kampoj valoras kvaroblon de la tuta meksika ŝuldo eksterlanda. Krome, tio ebligos transiron al renovigeblaj energioj en la lando.

Tutmondistoj kontraŭ suverenistoj

La tutmondistoj asertas, ke la lando kreskos danke al ekspluatado de meksikaj resursoj per privataj kaj eksterlandaj firmaoj. Laŭ la suverenistoj liberkomercado kaj privataj firmaoj devas ekzisti, tamen ili ne devas regi ĉiujn meksikajn resursojn, pro landa sekureco, por protekti la meksikan ekonomion, pro historiaj kialoj, kaj pro la nuntempa energi-krizo en Hispanio kaj Eŭropo.

La lasta vorto

PRI estas ideologie centra partio, sed ĝi konstante moviĝas: fojfoje ĝi estas favora al firmaoj, fojfoje ĝi estas favora al la popolo, kelkfoje ĝi estas dekstra kaj kelkfoje maldekstra.

Pro la leĝa, politika, ekonomia kaj historia graveco de la nova elektra reformo du trionoj de la parlamentanoj devas voĉdoni por ĝia aprobo. Tio signifas, ke suverenistoj bezonos interkonsenti kun kelkaj deputitoj kaj senatanoj el la tutmondista koalicio por atingi la reformon de la landa elektro-industrio.

PAN, la dekstra partio, publike jam anoncis, ke ĝi voĉdonos kontraŭ la reformo, kaj postulis, ke ankaŭ la partio PRI same tiel faru. Ĉi lasta rifuzis kaj petis PAN-anojn ne urĝi ilin decidi, ĉar la PRI-anoj estas sendependaj, kaj rememorigis pri siaj grandaj kontribuoj historie: stimuli la ŝtatigon petrolan kaj elektran. Do, PRI-anoj havos la lastan vorton, kaj de tio dependos, ĉu la ŝtatigo de litio realiĝos.

La meksika landestro rememorigis al PRI ĝiajn gravajn kontribuojn por la nacia disvolviĝo, kaj retorike demandis, ĉu ĝiaj parlamentanoj voĉdonos favore al protekto de la popolo meksika kiel en la historia pasinteco, aŭ favore al privataj kompanioj.

La reformo nuntempe estas aktive pridiskutata. Antaŭ la voĉdonado okazas pluraj kunvenoj, laŭ rekomendo de la meksika prezidento. Unue voĉdonos la deputitoj, poste devos voĉdoni la senatanoj por ĝia fina aprobo.

Dilemo

PAN perdas popularecon, kaj la ŝokoj – unue la politika kaj poste la „elektra” – povas igi, ke la tutmondista koalicio rompiĝos. La PRI-anoj nun havas grandan dilemon. Se ili voĉdonos favore al la nova elektro-reformo, tio plibonigos la landan ekonomion, protektos la meksikan popolon kaj sekurigos la landan energi-suverencon. Profitos la meksika prezidento, kiu iĝos historie nova nacia heroo, dum la tutmondistoj tre malfortiĝos, kaj PAN eĉ riskos malaperi. Se la PRI-anoj voĉdonos kontraŭ la reformo, Meksiko ne kreskos ekonomie kaj ilia partio fine malaperos.

Ulises FRANCO PÉREZ

Meksiko

1. En Meksiko estas 32 federaciaj unuoj (31 ŝtatoj kaj Meksikurbo).

2. Vox estas partio, fondita de foririntoj el la hispana dekstra Popola Partio. Internacie ili havis kontakton kun Steve Bannon (konsilanto de Trump) kaj aliaj ekstremdekstruloj. Nuntempe en la hispana parlamento la partio havas 52 sidlokojn (de 350) (red.).

3. Ne ekzistas en Meksiko reto/sistemo pli granda ol la publika elektra, kiu atingas preskaŭ 98 % de la loĝantaro. Eĉ senfadena telefonio ne tiom etendiĝis.

OPINIO - KLIMATKONFERENCO

Norvegio: ĉu verda aŭ ne verda?

Ial multaj kredas, almenaŭ en Eŭropo, ke Norvegio estas ne nur nature, sed ankaŭ politike verda. Ĉu pro tio, ke Gro Harlem Brundtland, tiama ĉefministro de Norvegio, estris la Mondan komisionon de UN pri medio kaj disvolvado dum 1983-1986? Tiu komisiono naskis la nocion „daŭrigebla disvolvo” sed Gro Harlem Brundtland sekvis ... malan ekonomian vojon en sia lando.

Septembre 2021, kiel ĉiun kvaran jaron, elektiĝis nova parlamento (Stortinget) en Norvegio. Klimatŝanĝiĝoj fariĝis centra temo en la balotaj debatoj, kaj amaskomunikiloj lasis vastan lokon al la malgranda Verda Partio (MDG). Seriozaj prognoz-firmaoj antaŭvidis, ke MDG ricevos ĉirkaŭ 6-8 % de la voĉoj. Tio signifis, ke unuafoje la verda partio superus la leĝan barilon de 4 %. Al ĉiuj partioj plenumantaj tiun kondiĉon estas rezervitaj lokoj en la parlamento, por pli-malpli sekvi proporcian tutlandan reprezentadon. La partioj, kiuj ne atingas la minimuman sojlon, konservas nur tiujn parlamentanojn, kiuj estis rekte elektitaj. Praktike nur la ĉefurbo Oslo kaj ĝia ĉirkaŭaĵo, kiuj elektas entute 39 reprezentantojn el 169, ebligas al etaj partioj havi ŝancon sidi en la parlamento.

Verdecaj partioj

Estas tri verdecaj partioj en Norvegio: unu bluverda (Venstre), kiu provas kombini liberalan politikon kun ekologio, unu ruĝverda (SV), kiu strebas kunigi socialismajn kaj ekologiajn celojn, kaj la eta verdverda partio. Venstre ricevas kutime 4-5 % de la voĉoj, SV ĉirkaŭ 8-10 % kaj MDG ĝis 2021 neniam pli ol 4 %. MDG flugis en la klimat-etosa vento, kaj ĉiuj jam antaŭvidis, ke la eta partio fariĝos politika ĵokero: ĝi povus influi al ŝanĝo de registaro post ok jaroj da dekstra politiko, sed ne senkondiĉe.

Ĝustatempe venis la lasta raporto de la Interregistara Spertularo pri Klimata Ŝanĝiĝo (ISKŜ), kiu petis, ke ĉiuj landoj ĉesu serĉi plian krudan petrolon kaj gason, por havi ŝancon limigi la temperaturkreskon sub du gradoj. MDG rajdis tiun postulon de UN/ISKŜ, kaj ĉar Norvegio ĉiam provas esti la plej obeema lernanto en la „UN-klasĉambro”, oni povis atendi de la voĉdonantoj amason da balotiloj por MDG. La verda partio anoncis, ke ĝi ne partoprenos registaron, kiu volas pluserĉi novajn fontojn de petrolo aŭ gaso. La du aliaj verdaj partioj ne havis tiom ekstreman postulon. Antaŭ la baloto, la Laborista Partio (Ap) kaj la Centra Partio (Sp) klare sciigis, ke ili malkonsentas kun MDG, kaj volas daŭrigi la serĉadon, kontraŭe al la instigoj de António Guterres, la ĝenerala sekretario de UN. La petrolaj enspezoj reprezentas de du-tri jardekoj kvinonon de la norvega ŝtata buĝeto.

Rezulto de la baloto

Kio estis la rezulto de la baloto? Venkis du partioj, kiuj ne volas nun ĉesigi la produktadon de kruda petrolo: la Laborista Partio, kiu timas, ke ne estos sufiĉe da mono por ĝia sociala politiko, kaj la Centra Partio (kiu ĝis 1959 nomiĝis „Partio de la Kamparanoj”). La tri verdaj partioj apenaŭ progresis de kvar jaroj: la bluverda partio ricevis 4,6 % de la voĉoj (4,4 % antaŭ kvar jaroj), la ruĝverda partio kresketis al 7,6 % (6 % en 2017) kaj MDG atingis 3,9 % (+0,7 % ekde 2017). Denove malpli ol 4 % por la verdverda partio! For estis la espero premi la Laboristan Partion, kiam MDG ekhavis nur 3 el 169 reprezentantoj en la parlamento, anstataŭ la 7 aŭ 8 kiuj sidus, se la balotprognozoj realiĝus. En Oslo la tri verdaj partioj kune ricevis pli ol 30 % de la voĉoj (MDG 8,5 %) kaj tio donis la okazon al la Centra Partio aserti, ke ekologio estas nur urba fenomeno. Prave, la Centra Partio ricevis nur 3,1 % de la balotoj en Oslo, sed 13,5 % averaĝe en la tuta lando.

Post plursemajna traktado inter la tri maldekstremaj venkintaj partioj SV, Ap kaj Sp, la ruĝverda partio SV anoncis, ke ili ne partoprenos la registaron, ĉar ne eblas trovi sufiĉe ekologiemajn kompromisojn kun la du aliaj partioj. La sola konkreta propono de la nova dupartia registaro pri klimatŝanĝiĝoj estas enterigi amason da karbondioksido, kaj subteni la landojn, kiuj malkreskigos siajn proprajn eligojn de forcejaj gasoj. Ne faru vi tion, kion ni mem faras hejme ...

En la konferenco de Glasgovo novembre 2021, la nova norvega ministro pri klimato Espen Barth Eide (el la Laborista Partio) agnoskis antaŭ norvega ĵurnalisto, ke la nuna buĝeto antaŭvidas plian eligon de gasoj kompare kun tiu proponita de la eksa dekstra registaro. Ĉu Norvegio vere meritas sian reputacion de ekologiema lando? La leganto mem konkludu ...

Claude ROUGET
korespondanto de MONATO en Norvegio

Claude Rouget loĝas en Norvegio de 1987 kaj estas aktiva membro de MDG.

REAGO

Ĉu kremla propagando?

Tiuj, kiuj konatiĝis kun la historio de Esperanto, kaj precipe tiuj legintaj la libron de Ulrich Lins La Danĝera Lingvo, devas memori, kiaj leteroj kaj tekstoj komencis venadi el Germanio kaj Sovetio, kiam en tiuj landoj estis starigitaj totalismaj reĝimoj, antaŭ ol la Esperanto-movado tie estis tute detruita. Proksimume same oni devus nun rilati al iuj tekstoj el Rusio de Putin, alĝustigitaj por la tempo de Interreto. Ĝis nun la rusiaj aŭtoritatoj ne izolis Interreton en Rusio de la mondo, sed ili intencas fari tion. Ili nomas la farotaĵon „Suverena Interreto” – simile al la jam uzita „suverena demokratio”.

Ekzemplo de tia Putin-propagando mi konsideras la artikolon Kial ne Aleksej Navalnij, sed Dmitrij Muratov? de Stanislavo Belov (MONATO 2021/12, p.3-5).

Kiajn teknikojn propagando uzas por cerbolavi? Dilui verajn faktojn per malveraĵoj, tiel ke ankaŭ ili ŝajnas esti veraj; ligi emocie kolorajn faktojn al la rolulo, tiel ke la leganto havas sentojn de simpatio aŭ antipatio al li, depende de la celoj de la propagandisto; prisilenti gravajn faktojn; publikigi rektajn mensogojn kun la espero, ke neniu kontrolos kaj refutos ilin. Laŭ mi, ĉiujn ĉi teknikojn oni povas vidi en la menciita artikolo.

Ne marĝenaj detaloj

Jam en la komenco de la artikolo, Belov prisilentas la fakton, ke Navalnij estis inter la favoratoj por la aljuĝo de la Nobel-premio, kaj bukmekroj taksis la ŝancojn de li, Svetlana Ciĥanovskaja kaj Greta Thunberg. Samtempe, li senzorge preterpase vundetis Ciĥanovskaja, nomante ŝin nesperta politikisto, kiu definitive perdis la batalon por la prezidenteco, kaj marĝena figuro. Sed multaj homoj scias, ke Svetlana estis devigita anstataŭi sian edzon, kiu ne estis registrita kiel prezidenta kandidato kaj estis malliberigita; ke la elektoj en Belorusio estis falsitaj – laŭ eksterlandaj sondadoj ĉe voĉdonintoj, Lukaŝenko ricevis nur ĉirkaŭ 10 % de la voĉoj, kaj Ciĥanovskaja ĉirkaŭ 71 %; kaj ke amasaj protestoj komenciĝis en Belorusio kontraŭ la falsaĵo, kaj Lukaŝenko lanĉis sangan teroron kontraŭ sia popolo; ke multaj landoj kaj Eŭropa Unio ne rekonas Lukaŝenkon kiel laŭleĝan prezidenton.

Kaj dum en la komenco de la artikolo Navalnij ne estas menciita inter la favoratoj por la premio, poste subite estas konstatite, ke „vetperistoj prognozis lian venkon, foje akceptante vetojn je proporcio 1:10”. Kie estas la logiko?

Misvojiga kontraŭstarigo

La kontraŭstarigo de Dmitrij Muratov al Navalnij en la artikolo povas doni al legantoj la impreson, ke ili estas rivaloj. Sed tiel ne estas. Jen kion diris Muratov: „Se mi estus en la [Nobel-]Komitato, mi voĉdonus por tiu, pri kiu vetas ĉiuj bukmekroj. Sed mi kredas, ke ĉi tiu homo ankoraŭ havas ĉion antaŭ si. Mi parolas, kompreneble, pri Aleksej Navalnij.” Siavice, Navalnij gratulis Muratov pro ties ricevo de la premio. Ili ambaŭ estas kritikantoj de la reĝimo, sed ĉiu agas laŭ sia maniero – unu kiel ĵurnalisto, la alia kiel politikisto.

Malĝusta enviciĝo

Belov skribas, ke „Navalnij [...] sidis en la konsilio de direktoroj de la plej granda ŝtata flugkompanio

Aeroflot, do estis pli ol neŭtrala al la aŭtoritatoj. Poste li komencis sian politikan laboron kiel liberalulo en la opozicia partio Jabloko [...]”. Fakte, la sinsekvo de eventoj estis inversa. Navalnij aliĝis al tiu partio en 2000, kaj en 2012 li estis nomumita al la konsilio de estroj de la flugkompanio Aeroflot fare de la Nacia Rezerva Banko, kiu tiam apartenis al Aleksandr Lebedev, posedanta 15 % de Aeroflot. Cetere, Lebedev estas la plej granda privata akciulo kaj investanto en la opozicia gazeto Novaja Gazeta (Nova Gazeto), kies ĉefredaktoro Muratov estas. En 2008 Navalnij fondis publikan organizaĵon Unio de minoritataj akciuloj, kiu okupiĝis pri la protekto de la rajtoj de privataj investantoj kaj aktive laboris pri la problemo kiel pliigi la travideblecon de elspezoj de naturaj monopoloj.

Ankaŭ ne veras la aserto, ke Navalnij intencas akiri la potencon per perfortaj agoj. Li neniam alvokis al perforto. Ne estas superflue memorigi, ke revolucio povas esti ankaŭ sensanga, kiel la velura revolucio, revolucio de rozoj, oranĝa revolucio kaj aliaj. La Putin-registaro mem ne lasis aliajn eblojn, krom revolucio, por ŝanĝi la ekzistantan reĝimon de ŝtelistaj regantoj, kiu malhelpas la evoluon de la lando, ĉar ĝi detruis ĉiun laŭleĝan politikan vivon en la lando. Navalnij ŝatus pace venki en la elektoj kun sia partio, sed la aŭtoritatoj ne permesis al li registri sian partion. Kaj la fakto, ke aktiva malplimulto faras historion, estas historia fakto. Kaj jes, Navalnij ĝuste kredas, ke necesas ŝanĝi la ŝtatan sistemon, kaj estas ĝuste ĉi tiu ŝanĝo, kiu finfine plibonigos la vivon de individuoj.

Menciante la ekzemplon de la liberigo en 2019 de la ĵurnalisto Ivan Golunov, al kiu la polico kaŝe enŝovis drogojn, Belov kreas la impreson de supozeble justa potenco reaganta al publikaĵoj en la gazetaro. Sed li nenion diras pri tio, ke gravan rolon en la afero ludis amasaj protestaj kampanjoj por liberigi Golunov, por esprimlibereco kaj kontraŭ la arbitreco de la polico kaj sekureculoj, kiuj okazis tra la tuta lando. En la mitingoj en Moskvo la 12an de junio 530 homoj estis malliberigitaj, inkluzive de Aleksej Navalnij.

Etikedo de perfido

Aparte forta premo sur sendependajn amaskomunikilojn, ĵurnalistojn, neregistarajn organizaĵojn [NRO-ojn] kaj defendantojn de homaj rajtoj komenciĝis en 2021 per la inkludado de multaj el ili en la liston de la tiel nomataj „eksterlandaj agentoj”. Ekde la tempoj de Stalin, tia etikedo havas kromsencan nuancon de perfido, stigmatizas la homojn kaj organizaĵojn kiel „malamikojn de la popolo” (konata termino el la stalinaj persekutoj), malfaciligas la vivon kaj ofte detruas la vivrimedojn.

La „bona” patro de la nacio

Belov skribas pri la okazo, kiam Muratov transdonis al prezidento Putin en neformala kunveno kun la ĉefredaktistoj liston de infanoj bezonantaj multekostan kuracadon (ĉefe pri spina muskola atrofio – la t.n. SMA), kaj do du semajnojn poste oni raportis, ke la prezidento ordonis asigni financon por disponigi tian helpon [...]. La raportita okazaĵo supozeble devus larmigi la legantojn tuŝitajn de la afabla koro de la „patro de la nacio”, kiu zorgas pri infanoj. Eble estus tiel, se ne scii, kiaj grandegaj monrimedoj estas elspezataj por armiloj, propagando kaj multnombraj rezidejoj de Putin, dum televide oni regule alvokas sendi poŝtelefonmesaĝojn kveste por malsanaj infanoj; kaj se ne scii, ke en 2012 ĉi tiu „patro de la nacio” subskribis la kontraŭinfanan „leĝon nomitan laŭ Dima Jakovlev”, aŭ alimaniere „la leĝon de kanajloj”, malpermesantan al eksterlandanoj adopti rusiajn infanojn.

Navalnij torturita

En sia artikolo Belov pretersilentas la provon de murdo de Navalnij fare de la rusiaj ŝtataj sekurecaj fortoj – veneniĝo per Noviĉok-veneno, kaj lian nunan malliberecon. Sed multaj homoj pledis, ke la Nobel-premio estu aljuĝita al li, kun la espero, ke ĝi helpos savi lian vivon, ĉar Navalnij nun estas en la manoj de tiuj, kiuj provis mortigi lin. Li estis torturita en prizono per sendormigo kaj aliaj fiagoj. Li havis sanproblemojn, verŝajne kaŭzitajn de komplikaĵoj post la veneniĝo, kaj li faris malsatstrikon dum 23 tagoj, postulante, ke lin rigardu fidinda kuracisto. Eŭropa Parlamento aljuĝis al Navalnij la ĉefan premion pri homaj rajtoj de EU, la Premion Saĥarov por Pens-Libereco, kiun ricevis por sia patro lia filino Daria.

Tekniko de la kremla propagando

Por misfamigi Navalnij, en sia artikolo Belov uzas ŝatatan teknikon de kremla propagando por akuzi siajn kontraŭulojn pri naziismo. La aŭtoritatoj uzas la saman teknikon en kontraŭ-ukraina propagando.

Estas diversaj naciismaj movadoj en Rusio, kelkaj el ili estas kontraŭ Putin (kaj ili plejparte nun estas neniigitaj), kelkaj estas por Putin (kaj kelkaj el ili partoprenas la militon en la ukraina Donbaso – Donecka baseno). Kaj nur kelkaj estas vere novnaziaj. Tamen Navalnij neniam estis vidata simpatianta kun naziismo.

En libro de dialogoj kun Adam Michnik, unu el la gvidantoj de la pola movado Solidarność (Solidareco), publikigita en 2015, Navalnij diras: „ni devas komunikiĝi kun naciistoj kaj fari klarigan laboron kun ili. [...] Mi pensas, ke estas ege grave klarigi al ili, ke la problemo de kontraŭleĝa migrado ne estas solvebla per batado de migrantoj, sed per tute aliaj rimedoj, demokratiaj: reveno de konkurencaj elektoj, per kiuj ni povas elpeli la friponojn kaj ŝtelistojn, profitantajn el kontraŭleĝa migrado”. Kaj la enkonduko de viza reĝimo kun la landoj de Centra Azio, laŭ lia opinio, estas necesa por regi labormigradon, kaj por, interalie, respekti la rajtojn de migrantoj.

Jes, kiel politikisto, Navalnij partoprenis en la Rusaj Marŝoj. En ili partoprenis kelkmil homoj en diversaj jaroj (ekzemple en 2011, laŭ diversaj taksoj, de 10 ĝis 25 000), kaj aŭdiĝis diversaj sloganoj. Kaj se unu el la partoprenantoj en tia marŝado kriis nazian saluton, kial do tio estu nepre asociita kun Navalnij?

Ĉu s-ro Belov ne volus asocii tiajn kriojn, ekzemple, kun Dmitrij Rogozin, kiu nun estas direktoro de la ŝtata korporacio Roskosmos (Rusa kosmo), kaj antaŭe estis vicĉefministro en la registaro, reprezentanto de Rusio ĉe NATO, kiel ankaŭ parlamentano? Sed li, ekzemple, en 2006 estis membro de la publika konsilio por subteno de la Rusa Marŝo, kaj en 1993 li fondis la naciisman asocion Kongreso de Rusaj Komunumoj, poste transformitan en la partion Rodina (Naskiĝlando).

La fakton, ke Navalnij ne estas nacia ŝovinisto, konfirmas civitano de Azerbajĝano, Nariman Osmanov, kiu estis malliberigita kun li. Li alte aprezis liajn personajn kvalitojn kaj diris jenon: „Mi rimarkis nenion naciisman en li. Tie, en la malliberejo, nenio povas esti kaŝita. [...] Li tute ne estas naciisto. Li estas normala ulo.”

Ĉu nekomprenita citaĵo?

Belov distordis aŭ ne komprenis la ironian signifon de la citaĵo de Navalnij: „Kun teroristoj, ostaĝigantaj homojn, ni ne intertraktas.” Ĉi tiu frazo estas ŝirita el la kunteksto de letero de Aleksej Navalnij, adresita al liaj kunbatalantoj kaj kunlaborantoj. Estante en malliberejo Navalnij pruvas la ĉeeston de alta spirito kaj ne perdas sian senton de humuro. En la letero li instigas siajn kamaradojn ne maltrankvili, ke kelkaj el iliaj agoj povus damaĝi lin en malliberejo. Navalnij subkomprenas ostaĝo sin mem kaj konsideras tiujn, kiuj sendis lin al malliberejo, teroristoj. Li aludas la vortojn de Putin „Rusio ne intertraktas kun teroristoj, ĝi detruas ilin”, diritajn de li en 2004 konekse kun terorista atako en la metroo.

Eblus aldoni aliajn ekzemplojn de malvero aŭ duonvero en la artikolo de Belov, sed la supraj sufiĉas por kompreni ĝian propagandan naturon.

Aleksej Navalnij (dekstre) ricevas specialan premion ĉe la festivalo Artdocfest en 2015 por lia esplorfilmo Ĉajka (Mevo) pri la negoco de la filoj de la Ĝenerala Prokuroro de Rusio, familinoma Ĉajka. La premion enmanigas la prezidanto de la festivalo Vitalij Manskij. Foto: ALEKSEJ SALOMATOV

Aleksej SALOMATOV

Rusio

Aleksej Salomatov estas fotisto, reĝisoro de dokumentaj filmoj.

En la venonta numero MONATO prezentos plian vidpunkton pri la persono Aleksej Navalnij kaj lia agado.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Moderna vivo

KOSOVO

Eksa rifuĝanto – ŝtata prezidanto

La 15an de oktobro 2021 dum ordinara sesio de Sekureca Konsilio de Unuiĝintaj Nacioj (UN) pri la rilatoj Kosovo-Serbio, parolis ankaŭ la prezidentino de Kosovo, Vjosa Osmani. Ŝi diris interalie: „Antaŭ dudek du jaroj mi spektis vin per televido kiel rifuĝanto pro la armeo de Serbio; hodiaŭ mi salutas vin kiel prezidento de Kosovo!”

Inter proksimume unu miliono da kosovaj albanoj perforte elpelitaj el Kosovo al najbaraj kaj aliaj landoj – eĉ Usono kaj Aŭstralio – estis ankaŭ Vjosa, tiam adoleskantino. Ekde februaro 2020 ĝis marto 2021 ŝi estis prezidanto de la parlamento de la plej juna ŝtato de Eŭropo.

Simileco?

La politika analisto Enver Zhinipotoku memorigas la paroladon de la usona prezidento Barack Obama faritan la 20an de januaro 2009: „Hodiaŭ de ĉi tiu loko salutas vin, usonaj civitanoj, kiel prezidento elektita de vi mem, la filo de tiu, kiu antaŭ duonjarcento ne rajtis eniri en usonajn restoraciojn kaj ĝui iliajn servojn pro sia haŭtkoloro! Tia estas nia Usono, Usono de nia forto”.

Vjosa Osmani diris antaŭ la serba ministro pri internaciaj aferoj: „Serbio devas jam kompreni, ke la sendependeco de Kosovo estas nerenversebla!”

Bardhyl SELIMI
korespondanto de MONATO en Albanio

Bardhyl Selimi (1945) finstudis pri matematiko en la universitato de Tirano. Li estas kunlaborinto de PIV. Pro sia rolo en la plifortigo de la albana Esperanto-movado li estis honorita per Diplomo pri Elstara Agado de Universala Esperanto-Asocio.

Vjosa Osmani estas prezidanto de la plej juna ŝtato de Eŭropo. Foto: EN.ATA.GOV.AL

NOV-ZELANDO

Aktualaj defioj

En 2021 kelkaj katastrofaj ŝtormoj inundis partojn de Nov-Zelando, kiuj grandparte situas apud la maro kaj alfrontas grandiĝantajn problemojn ankaŭ pro plialtiĝo de la meza marnivelo. Domoj kaj bienoj detruiĝis. Krome okazis arbaraj incendioj en somero, kiuj ruinigis vilaĝon.

Disponigi pli da resursoj por riparado lasas malpli da rimedoj por la planataj ŝanĝoj en la sansistemo, klerigado kaj ekonomio.

Infrastrukturo

Nesufiĉa investado en infrastrukturo kondukis al katastrofaj rompiĝoj de akvotuboj kaj kloakoj en Auckland kaj Wellington kaj de elektroliveraj instalaĵoj en Auckland.

En 2016 en Havelock North 5500 homoj (unu triono de la urbanoj) malsaniĝis pro gastroenterito kaŭzita de Campylobacter^1 en la liverata akvo. Kvar homoj mortis. Enketo trovis, ke la fekaĵo de bredataj brutoj malpurigis la grundakvojn, kiujn oni uzas por urba trinkakvo.

La registaro en 2021 respondis per propono transpreni la traktadon de la „tri akvoj” – trinkakvo, uzita akvo kaj pluvakvo, kiujn regas lokaj instancoj – sed multaj homoj ne ŝatas la ideon.

Energio

La nuna registaro planas plian uzadon de renovigeblaj resursoj. Iuj elektrokompanioj ne plu uzas karbon, tergason aŭ krudan oleon por produkti elektron.

Ekde 2018 la registaro ne plu donis novajn permesojn por naftoesplorado sub la maro ĉirkaŭ Nov-Zelando. Tamen lastjare ĝi donis permeson por du surteraj esploroj en la regiono Taranaki^2. Iuj fakuloj komentis, ke tio kontraŭas la paŝojn por redukti la forcejan efikon.

Fabriko – situanta proksime al Invercargill^3 – por produkti aluminion el importita baŭksito kaj malmultekosta elektro funkcios ĝis la fino de 2024. Tiam ĝi probable fermiĝos, ĉar la prezo de aluminio ne pravigas ĝian ekziston. Oni maltrankviliĝas pro diversaj toksaj kemiaĵoj, kiuj rezultas el la produktado, sed Rio Tinto – ĉefa akciulo de la fabriko – promesis forigi la toksajn restaĵojn.

Diversaj grupoj esploras la eblojn uzi la poste disponeblan elektron. Unu varianto estas produkti hidrogenon el akvo kaj uzi ĝin en la transporta branĉo.

Aliaj branĉoj

La kompanio Rocket Lab (Raketa laboratorio) starigis lanĉejon en la duoninsulo Mahia por enorbitigi satelitojn de diversaj klientoj, ĉefe eksterlandaj. Ĝi kunlaboras ankaŭ kun la usona Nacia Aeronaŭtika kaj Kosma Administracio (NASA) por sendi kosmoŝipon al la luno.

Aliaj kompanioj evoluigas novajn kapablojn pri komputilaj grafikaĵoj. Ekzemple la kompanio Animation Research (Animacia esplorado) televide bildigis la konkursojn de America's Cup (premio por grandaj novteknologiaj jaĥtoj).

Agrikulturo estas historie grava industrio en Nov-Zelando. Tamen ĝi devas adaptiĝi al la novaj bezonoj por minimumigi la poluadon de grundakvo kaj ne uzi tiom da irigacio, ĉar oni atendas, ke estontece freŝa akvo ne sufiĉos por ĉiuj bezonoj. Iuj agrikulturistoj donas pli altan valoron al siaj produktoj, ebligante al konsumantoj spuri la fontojn de siaj aĉetaĵoj kaj kontroli iliajn kvalitojn.

La Rezerva Banko de Nov-Zelando publikigis raporton (la 26an de oktobro 2021), kiu informas, ke la financaj riskoj pro la klimatŝanĝiĝo estas signifaj, kaj ĝi postulis urĝan kunlaboran respondon. Dum la pandemio la Rezerva Banko aĉetadis registarajn obligaciojn kaj kun favoraj kondiĉoj faris pruntojn al bankoj por helpi limigi la interezojn kaj certigi sufiĉan mondisponon en la financa sistemo.

1. Bakterio de la familio Campylobacteraceae. Ĝi kaŭzas diareon, kaj la malsano transiras per nutraĵoj.

2. Dormanta vulkano en Nov-Zelando.

3. La plej suda urbo en Nov-Zelando.

Donald ROGERS
korespondanto de MONATO en Nov-Zelando

Donald Rogers daŭrigas la esperantan fasadon de LibreOffice, verkas por Vikipedio kaj diversaj esperantaj revuoj, prizorgas retpaĝojn pri kiel tajpi en Esperanto, kaj redaktas la esperantan tezaŭron ĉe puzzlefoundry.com.

EŬROPA UNIO

Instanco pri laboro

Nova instanco de Eŭropa Unio (EU) havas sian oficialan sidejon en Slovakio. Temas pri Eŭropa Labor-Aŭtoritato (ELA), kies sidejo estis solene malfermita^1 la 9an de novembro 2021 en Bratislavo. La rubandon tranĉis la plenuma direktoro de ELA, Cosmin Boiangiu, la eŭropa komisionano pri dungado, socialaj aferoj kaj integrado, Nicolas Schmit, kaj la slovaka ĉefministro Eduard Heger.

Taskoj

ELA devos plibonigi la efektivigon de la EU-juro en la kampo de translima labormoviĝado kaj kunordigo pri sociala asekuro. Praktike tio signifas, ke ĝia ĉefa tasko estos plibonigi la kunlaboradon inter EU-landoj, kunordigi komunajn inspektadojn, fari analizojn, taksi la riskon en cirkonstancoj de translima labormoviĝado koncerne laboristojn kaj solvi disputojn inter la membroŝtatoj de EU en ĉi tiuj kampoj.

Historio

La ideon fondi ELA elpensis en 2017 la tiama prezidanto de Eŭropa Komisiono, Jean-Claude Junker. Jam en 2018 Eŭropa Komisiono prezentis sian proponon pri funkciado de nova agentejo, kaj en 2019 la membroŝtatoj de EU definitive decidis, ke la oficiala sidejo de ELA estos en Slovakio. Tiutempe proponis sidejon ankaŭ Bulgario, Kipro kaj Latvio.

Oni atendas, ke ELA estos plene funkcianta kun 150 dungitoj antaŭ 2024.

Financaj elspezoj

ELA ĉiujare pagos al Slovakio simbolan sumon de unu eŭro – ĝis 2031 – por luado de konstruaĵo en Bratislavo. Slovakio disponigos entute 18,4 milionojn da eŭroj por subteno de ELA dum la unuaj dek jaroj de funkciado.

1. Informoj kaj fotoj haveblas ĉe https://ela.europa.eu

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Lia tuta profesia vivo estas ligita kun diplomatio. Li laboris en diversaj altrangaj postenoj en la ministrejo pri eksterlandaj aferoj kaj eksterlande.

Scienco

KOVIMO

Natura ekstrakto povas helpi

Curmeric estas kuba natura produkto havanta pruvitan kontraŭbakterian efikon. Ĝi enhavas ekstrakton el la kuracplanto kurkumo (science Curcuma longa), kaj per altteknologio oni malkovris ĝiajn bonfarajn ecojn.

Pruvitaj efikoj eĉ kontraŭ kovimo

Doktorino pri sciencoj Tania Valdés González, el la havana universitato, klarigis, ke inter septembro kaj novembro de 2020 oni efektivigis tri klinikajn observostudojn pri Curmeric-kolutorio (buŝlavilo) kaj Curmeric-nazgutoj. Tiujn lastajn studojn partoprenis 800 homoj loĝantaj en du municipoj de la kuba ĉefurbo Havano. La menciitaj produktoj estigis naturan maskon povantan preventi spirajn malsanojn.

Valdés González aldonis, ke komence de januaro 2021 en du gravaj stomatologiaj klinikoj de Havano ekis nova esploro celanta konfirmi eventualan efikecon ankaŭ en preventado de la transdono de kovimo. La kuraĝigaj rezultoj de la esploro montris, ke tiuj naturaj produktoj estas sekuraj kaj povas preventi la transdonon de SARS-CoV-2. Pruviĝis la sekureco de Curmeric, samkiel ĝiaj kontraŭbakteriaj, kontraŭinflamaj kaj kontraŭvirusaj efikoj kontraŭ la bova kronviruso el la sama subgenro kiel SARS-CoV-2.

Rekomendinda natura helpo

Rajtigite de la centro por ŝtata kontrolo de medikamentoj, ekipaĵoj kaj medicinaj aparatoj de Kubo (hispanlingva akronimo: CECMED), Curmeric jam estas uzita centre de la lando, en Ciego de Ávila. Ĝia efikeco evidentiĝis science, tiel ke eblas rekomendi ĝian preventan utiligon – sen kompreneble forgesi ĉiujn aliajn konatajn ilojn kaj kondut-regulojn – kadre de la tutmonde daŭranta ĉiutaga lukto kontraŭ la pandemio.

Juan Carlos MONTERO MEDINA
korespondanto de MONATO en Kubo

Juan Carlos Montero Medina estas kuba emerita kontisto. Li naskiĝis en 1957 kaj loĝas en Havano.

BELGIO

CO_2 fariĝu C+O_2

El kunlaboro kun la universitato de Antverpeno, en Flandrio (Belgio) estiĝis la entrepreno

D-CRBN. Dum jardeko oni eksperimentis pri disfendo de CO_2 (karbona dioksido) en karbonon kaj oksigenon per plasmoteknologio. Jam nun oni akiris sufiĉe da sperto kaj konstruigas instalaĵon, kie eblos grandkvante disfendi la industriajn ellasojn de CO_2 en la haveno de Antverpeno kaj transformi ilin en biobrulaĵon, kemiaĵojn kaj aliajn bazajn produktojn.

Ambicia celo

Respondeculo de la entrepreno opinias, ke ene de 4-5 jaroj per ĉi tiu procedo eblos nuligi la CO_2-ellasojn de ĉiuj industrioj en la antverpena haven-areo. Temas pri ege promesplena projekto, sed klimatologoj jam avertas, ke tia eventuala atingo ne signifus haltigon de aliaj projektoj: ja necesos multaj aliaj paŝoj kaj iniciatoj fare de ĉiuj civitanoj por atingi la ambician celon de Eŭropa Unio, nome klimat-neŭtralecon, ĝis la jaro 2050.

Ivo DURWAEL

Belgio

FIZIKO

Kiu estas Giorgio Parisi, ĵusa Nobel-laŭreato?

Ĉu vi konas la kompleksajn sistemojn? Vi trafas en ilin ĉiutage, ĉiumomente: suker-grajnoj miksiĝas en akvo ĝis diseriĝo; svarmo da birdoj, preskaŭ formacie ariĝintaj, ŝanĝas abrupte sian direkton; nuboj fluas, flosas en la aerfluadoj; oceanoj moviĝas sentive je la temperaturo; glaci-insuloj disfendiĝas, por ne paroli pri la kuniĝo de la encerbaj neŭronoj. Ĉu regulecon oni povu eltiri el ĉi tiuj fenomenoj? Nenio estas precize deduktebla, estu klare, sed ian tendencon oni ja povas diveni: ĝuste tial, ekzemple, la okuloj de miliardoj da televidantoj restas alkroĉitaj al la rubriko pri veterprognozoj.

Doni ordon al ĥaoso

Giorgio Parisi [ĝorĝo parizi] (Romo, 1948), ĵusa Nobel-laŭreato pri fiziko sammerite kun la paro konsistanta el la 90-jara japana klimatologo Syukuro Manabe kaj la 89-jara germana klimatmodelisto Klaus Hasselmann (ĉi tiuj du ricevos po kvaronon de la premisumo, entute egala al 984 000 eŭroj, dum Parisi ricevos la ceteran duonon), volus „doni ordon” al ĥaoso. La motivado de la premio ja deklaras: „pro la malkovro de la interagado inter malordo kaj fluktuadoj en fizikaj sistemoj ekde la atoma ĝis la planeda skalo”.

Tiu ĉi ne estis la unua premio por Parisi: la listo de liaj rekoniĝoj nombras dudekon da premioj, medaloj, honordoktorecoj, kun motivadoj ankaŭ sufiĉe malsamaj, kio indikas tre vastan intereskampon. Cetere, ĉu ĥaoso ne estas ĉie? Tamen estas certe kunordiĝo inter la ĥaoseroj.

Respondecaj kaj prestiĝaj postenoj ne mankis: prezidanto de la Akademio de Linkoj, plej prestiĝa itala scienca institucio; esploristo ĉe la itala Nacia Esplorinstituto (CNR); membro de la usona Nacia Akademio de Sciencoj, de la usona Filozofia Societo, de la franca Scienca Akademio. Lia nomo troviĝas en Clarivate Citation Reports, kiu listigas la plej multe citatajn aŭtorojn en la mondo (danke al liaj pli ol 600 sciencaj publikaĵoj).

La aro de temoj, pri kiuj li interesiĝas, estas preskaŭ senlima: de robotoj ĝis artefarita intelekto, de klimatŝanĝo ĝis superkomputiloj. Rilate al kondensita materio li enkondukis la koncepton spin glasses, magnetoj, kie feromagnetaj kaj kontraŭferomagnetaj ligoj estas distribuataj en hazarda maniero. Eltrovi regulojn almenaŭ statistike validajn por la hazardo, ja tio estas ege kompleksa, kaj ĝuste al tio sin dediĉis Giorgio Parisi.

Iom da Enrico Fermi, iom da Che Guevara

Laŭ ŝerca onidiro, li kunigas la rigoron de Enrico Fermi, Nobel-laŭreato pri fiziko en 1938, kaj la impeton de Che Guevara. Konstanta estas lia batalo por publika financado de la scienca esplorado, al kiu en Italio estas bedaŭrinde destinata apenaŭ unu elcento de la ŝtata buĝeto, dum ekzemple Francio kaj Germanio destinas ĉirkaŭ la duoblon.

Alia el liaj bataloj estas tiu por meritokratio, iom kompleksa koncepto, ĉar, se oni volas fiksi klasifikon inter personoj, oni devas interkonsenti pri la parametroj; kaj pri tiuj, almenaŭ en italaj universitataj medioj, estas ofte malkonsento. Notinda estas la fakto, ke li studis kaj restis ĉiam en Romo, kie li abiturientiĝis, doktoriĝis kaj profesoriĝis, afero ne tiom kutima en Italio, kie oni ofte pribedaŭras la „forkuron de cerboj”: konsiderinda parto de la italaj sciencistoj trovas favorajn ŝancojn kaj progresas en alilandaj universitataj medioj.

Lia spirito estas ja senkompromisa: li energie diskutis/disputis kun iu el la kuracistoj, kiuj lastatempe iĝis televidaj steluloj pri kovimo, asertante, ke la falo de kontaĝoj en Britio dependis ĉefe de tre frutempa forta enfermiĝo (trudizolado) jam antaŭ la vakcina kampanjo, kiun la akraparola kontraŭulo, male, konsideris la ĉefa kaŭzo de pliboniĝo de la prikontaĝaj statistikoj. Pri la grupo no-vax 1, kiu en Italio konsistas el 10-15 elcentoj de la tuta loĝantaro, li deklaris, ke grupo da nekonvinkitoj, ĉar misinformitaj, ekzistas ĉiam – konstanta en ĉiuj populacioj – pri ĉiuj temoj kaj kampanjoj.

Laikeco

Alia apartaĵo de la liberpensado de Parisi montriĝis, kiam en novembro 2007 la rektoro de la roma universitato invitis la tiaman papon Benedikton la 16an al la inaŭguro de la akademia jaro. Grupo da docentoj, inter kiuj ĝuste li, esprimis kontraŭecon, nome de la laikeco de la universitata institucio; ekestis polemiko, pro kiu la Sankta Seĝo rezignis akcepti la inviton.

Kutimoj kaj postulo

Iuj liaj kutimoj restas prifabelataj, kiel tiu, ke, kiam alproksimiĝas tagmezo, li malfermas la fenestron de sia universitata studoĉambro por aŭskulti la kanonpafon okazantan ĉiutage precize je la 12a horo ekde 1847, kiam ankoraŭ Romo estis en la Pontifika ŝtato. Tiu evento, siatempe realigata, por ke ĉiuj preĝejaj sonoriloj komencu sonori en la sama momento, daŭras ankoraŭ nun, kun nura interrompo dum la dua mondmilito, kaj fariĝis turista allogaĵo: ĉiutage grupo da spektantoj atendas sur la monteto Gianicolo sub la rajda statuo de la nacia heroo Garibaldi, ke kanono estu eltirita el sia ŝirmocela groto, pretigita por salvo kaj, je la signo de oficiro, ke ĝi pafu. Cetere ekde tiu loko oni havas vastan kaj belan panoramon super la tuta urbo.

Nobel-laŭreatoj italaj pri fiziko estas entute ses (por komparo: usonanoj 95, germanoj 34, britoj 28), sed preskaŭ neniu inter ili laboris profesie en italaj institutoj aŭ laboratorioj: la forta postulo de Giorgio Parisi estas, ke la miliardo da eŭroj „forŝtelitaj” de antaŭaj registaroj tra diversaj universitataj reformoj estu redonitaj al la nacia scienca esplorado.

Carlo MINNAJA
korespondanto de MONATO en Italio

1. Grupo de personoj, kiuj rifuzas esti vakcinitaj kontraŭ kovimo. (red.)

Lingvo

HISPANIO

Unua movado por internacia (plan)lingvo

La 3an de julio 1845 la hispana pastro kaj profesoro Bonifacio Sotos Ochando, naskiĝinta 60 jarojn antaŭe en la manĉa vilaĝo Casas-Ibáñez, publikigis en la madrida ĵurnalo

El Heraldo la unuan el kvin artikoloj, en kiuj li elmetis la planon de sia projekto por universala lingvo bazita sur logikaj principoj. En 1851, do 28 jarojn antaŭ ol Johann Martin Schleyer verkis la unuan skizon de Volapuko por la germana katolika revuo Sionsharfe kaj 36 jarojn antaŭ ol Zamenhof publikigis la unuan libron pri Esperanto, aperis en Madrido la unua versio de la verko Proyecto y ensayo de una lengua universal y filosófica (Projekto kaj provo de lingvo universala kaj filozofia).

Tie Sotos Ochando detalis gramatikon kaj strukturon de sia lingvo, tre simila al la provoj de G.W. Leibniz, G. Dalgarno kaj J. Wilkins en la 17a jarcento kaj destinita fariĝi internacia scienca lingvo. Ĉi tiu verko ricevis favoran akcepton de konataj hispanaj intelektuloj, havis grandan eĥon ĉe la gazetaro kaj estis eĉ deklarita „inda je la atento de la Registaro kaj de la aprezo de la Nacio” fare de la Konstitucifara Asembleo de 1855. Tiu ĉi, konforme al la raporto de komisiono prezidata de Antonio de los Ríos Rosas, donis subvencion al Sotos, por ke li daŭrigu siajn studojn kaj elmetu siajn planojn ĉe la Internacia Societo de Lingvistiko de Parizo.

En la sama jaro 1855 aperis en Parizo la franca traduko de Projet d'une langue universelle (Projekto de lingvo universala), direktita de Sotos mem kaj francigita de Alejandro M. Touzé, vikario de la paroĥa preĝejo Sankta Gervasio de Parizo. Tiun ĉi eldonon, tre plivastigitan per multaj aldonoj kompare kun la hispana de 1851, Sotos prezentis ĉe la ĵus fondita societo, kiu en tiu tempo speciale zorgis pri formado kaj disvastigado de universala lingvo.

Favora al la alpreno de apriora planlingvo, la societo ekzamenis kaj rifuzis plurajn projektojn aŭ skizojn, ĝis ĝi fine elektis kiel finalistojn, kun la celo elekti unu el ili, „du seriozajn kaj kompletajn projektojn de lingvo universala”: tiun de la franco Charles Louis-Augustin Letellier el Caen (tiutempe membro de la societo) kaj tiun de Sotos, ambaŭ ellaboritajn laŭ tiu kriterio. Fine, en raporto publikigita en 1857, la societo rifuzis la projekton de Letellier pro ĝia artefariteco kaj malsimpleco, dum tiu fare de la hispano estis rigardata kiel supera al ĉiuj, kiuj estis prezentitaj. Sekve la komisiono respondeca pri la elekto devontigis sin „plibonigi, vulgarigi kaj adoptigi ĝin”.

Societo de Lingvo Universala

Reveninte al Madrido, en 1857, Sotos komencis intensan agadon kun la celo akiri plej grandan subtenon de universitataj kaj politikaj aŭtoritatoj por la diskonigo de lia lingvo. Ĉi tiuj klopodoj kulminis je la fondo, la 24an de januaro 1860, de la Societo de Lingvo Universala, kiu, sub la patroneco de la reĝino Isabel la 2a, estis prezidata de Francisco Martínez de la Rosa. La listo de la 40 fondantaj membroj inkluzivis ĉefajn politikistojn kaj intelektulojn de la epoko, kiel A. Alcalá Galiano, A. Cánovas del Castillo, E. Castelar, J.E. Hartzenbusch, M. Lafuente, P. Madoz, markizojn de Molins kaj de Corvera, C. Moyano, S. Olózaga kaj aliajn. Sotos mem, kiu tiun saman jaron publikigis la unuan eldonon de sia Diccionario de lengua universal (Vortaro de la lingvo universala), kaj ankaŭ Gramática de la lengua universal (Gramatiko de la lingvo universala), estis prezidanto de ĝia estraro kaj konsilanto de la administra konsilio.

La ĉefa tasko de la societo, kun sidejo en Madrido, estis „stimuli per ĉiuj rimedoj je sia dispono la formadon, starigon, disvastigon kaj konservadon de lingvo internacia, sed ne vulgara”. Ekde 1862, jaro en kiu ĝi kunigis 160 membrojn el la tuta Hispanio, ĝi ricevis konsiderindan subvencion de la ministrejo pri disvolvado, al kiu post nelonge aldonis monhelpon la urbestraro de Madrido.

Disvastigado

En 1861, kaj ĝis 1866, komencis publikiĝi sub la direktado de Lope Gisbert (instruisto de la Instituto de Murcio, entuziasma propagandisto de la lingvo de Sotos kaj aŭtoro de la verko Manual de lengua universal, Manlibro de lingvo universala, 1862) Boletín de la Sociedad de Lengua Universal (Bulteno de la Societo de Lingvo Universala). Temis pri ĉiumonata diskonigilo de la societo, kiu havis 16 numerojn, el kiuj la unua estis tradukita ankaŭ en la francan. En 1861 kreiĝis cetere, en la madrida ateneo, la unua katedro pri lingvo universala, kiun sekvis la fondado de aliaj katedroj similaj en Jerez de la Frontera, Burgos, Murcio kaj Cáceres. La 11 lecionojn donitajn de la kataluna profesoro pri medicino Pere Mata en la ateneo en 1861 ĉeestis granda aŭskultantaro. Ili estis poste kolektitaj en lia Curso de lengua universal (Kurso pri lingvo universala, 1862). La elstara esperantisto kaj hispana inĝeniero Ricardo Codorniu rakontas, ke fine de ĉiu lekcio oni povis vidi la maljunan Sotos, duonparalizitan pro apopleksio spertita en 1861 dum li prezidis kunvenon de la ateneo, ĉirkaŭbraki la parolanton kun okuloj larmovualitaj de doloro kaj dankemo.

Post la publikigo de la vortaro, Sotos finis sian kontribuadon al la entrepreno, kiun li mem komencis, kaj transdonis al Pere Mata kaj Lope Gisbert la taskon diskonigi la lingvon per publikigo de novaj verkoj: Cartilla de la lengua universal (Abocolibro de la lingvo universala, 1863); nova eldono, kompletigita per multaj interliniaj tradukoj, de Gramática de la lengua universal, 1863; Varios tratados sobre la lengua universal (Pluraj traktaĵoj pri la lingvo universala, 1864). Ĉiuj estis redaktitaj sub la atenta kontrolo de la majstro. Por plia disvastigo de la lingvo universala, la gramatiko estis tradukita en la latinan en 1864.

Tiun ĉi saman jaron aperis Nuevo sistema de notación musical aplicado al canto llano según el de la Lengua Universal del Dr. D. Bonifacio Sotos Ochando (Nova sistemo de muzika notacio aplikita al la gregoria ĉanto laŭ tiu de la Lingvo Universala de doktoro Bonifacio Sotos Ochando), redaktita de la valencia muzikisto Manuel Climent; kaj, en 1867, la kataluna kuracisto Francesc Vinader i Domènech publikigis la solan konatan libron originale verkitan en la lingvo de Sotos Ochando, nome la traktaĵon Osabe lo el atubo (Scienco de magnetismo).

Definitiva vortaro

La dua reviziita eldono de la vortaro aperis en 1862, koincide kun la tria eldono de la projekto kaj ankaŭ kun la apero de Nomenclatura del reino vegetal, acomodada al proyecto de lengua universal (Terminaro de la vegetala regno, adaptita al la projekto de lingvo universala). Tiu ĉi universala-hispana vortaro, kiu entenas proksimume 7000 vortojn, nome „tion plej urĝan por komenci la komunikiĝojn inter la ĉefaj popoloj de la terglobo”, estis nur provo de la definitiva vortaro, bazita sur la latina lingvo, je kiu Sotos estis laboranta en la lastaj jaroj de sia vivo, sed kiu neniam estis publikigita, ŝajne pro manko de ekonomiaj rimedoj, kvankam ĝia presado estis projektita por la mezo de 1863. Laŭ deklaroj de Lope Gisbert, oni jam komencis ankaŭ kompiladon de donitaĵoj por fari kvarlingvan (universala-hispana-latina-franca) vortaron.

Falo en forgeson

Sotos Ochando mortis la 9an de novembro 1869 en Munera (Albacete), lasante nefinita la projekton, al kiu li dediĉis grandan parton de sia vivo kaj kiu estigis la unuan konatan movadon ĉirkaŭ internacia planlingvo. La arda entuziasmo de granda parto de la hispana intelektularo por la lingvo universala estis jam de kelkaj jaroj en klara dekadenco. Senigite je sia fondinta animo, la Societo de Lingvo Universala malfondiĝis la 31an de decembro 1867, kaj la lingvo falis en forgeson. La lasta libro dediĉita al la lingvo de Sotos, Compendio de la lengua universal de Sotos Ochando, simplificada considerablemente (Kompendio de la lingvo universala de Sotos Ochando, konsiderinde simpligita), estis verkita de Francesc Vinader i Domènech kaj publikigita en 1885 kun la celo impulsi la projekton de la hispano fronte al la tiam forta volapuko.

Antoni MARTÍ

Katalunio

BARATO

Gandhi kaj tiu nerealigota vizio

En 2007 Unuiĝintaj Nacioj deklaris la naskiĝtagon de Mahatmo Gandhi – la 2an de oktobro – „internacia tago de senperforto”. Jen mallonga analizo pri unu aspekto de lingva senperforto, rilate al la rajto ricevi edukadon en gepatra lingvo.

Jam plurfoje Gandhi parolis pri tio. En 1938 li deklaris: „Mi scias nun, ke la studobjektojn, por kiuj mi bezonis kvar jarojn, mi lernintus facile en unu jaro, se, anstataŭ devi lerni ilin anglalingve, mi lernintus ilin en la guĝarata.” Lia diagnozo plu validas ankaŭ hodiaŭ. Edukado en onia gepatra lingvo faciligas la lernadon. Uzi negepatran lingvon kiel instrulingvon ja malfaciligas la lernadon por plej multaj lernantoj, kaj edukado pere de „prestiĝa” negepatra lingvo kreas apartan klason de civitanoj. Tamen multaj vidas ekzemple la anglan kiel lingvon por socia progreso.

Defioj

Ĝuste ĉi-kuntekste oni bonvenigu la jenan proponon entenatan en la barata nacia edukstrategiaro 2020 (NES 2020): „Kie tio eblas, la instrulingvo, almenaŭ ĝis la 5a klaso sed prefere ĝis la 8a klaso kaj poste, estu onia hejma/gepatra/loka lingvo. Poste, laŭeble, la hejma/gepatra/loka lingvo plu estu instruata kiel lingvo. Oni faru tion ĉi kaj en publikaj kaj en privataj lernejoj.”

Tamen restas pluraj defioj kaj farendaĵoj antaŭ ol povi realigi tiun proponon. Jen tri defioj. Unue, la vortumado devus emfazi, ke gepatralingva edukado estas homa rajto, ne simple dezirindaĵo. Due, privataj (profitcelaj) lernejoj ne konsentos: fakte ili gajnas monon per siaj plejparte iluziaj promesoj, ke ĉe ili la lernejanoj regos la anglan. Trie, pluraj gubernioj ekigas iniciatojn por igi registarajn lernejojn anglalingvaj.

Malhelpaj tendencoj

La farendaĵoj inkluzivas: preparadon de materialo por dulingva edukado (kaj gepatralingva kaj anglalingva), „desube” por lernantoj kaj „desupre” por instruistoj; kunlaboradon inter diversaj instancoj (registaraj, civilsociaj kaj privataj). Bezonatas aliflanke dialogema registaro: la maldemokratiaj aktualaj tendencoj malhelpos realigi la celojn de NES 2020; restos tiel nerealigota tiu vizio de Gandhi pri lingva senperforto.

A. Giridhar RAO
korespondanto de MONATO en Barato

A. Giridhar Rao gvidas universitatajn kursojn pri edukesplorado, lingvoinstruado kaj literaturo.

INDONEZIO/KOREIO

Fremda alfabeto savas lingvon

Ĉiaĉia (aŭ Ĉia-Ĉia) estas unu el ĉirkaŭ tricent minoritataj gentoj en Indonezio. Ĝi havas sian propran lingvon, la ĉiaĉia-an, krom la indonezia, kiu estas la oficiala lingvo de la regno. La ĉiaĉia-a estas parolata de 70 000 individuoj, kiuj ĉefe loĝas en la urbo Baubau de la insulo Buton, proksime de Sulawesi. La loka lingvo, tamen, alfrontis rimarkindan riskon forperei, ĉar ĉiaĉia-anoj apenaŭ uzis ĝin pro la manko de propra skribsistemo.

Korea alfabeto

En la jaro 2009 la urbo Baubau oficiale adoptis hangulon (koree hangeul), nome la alfabeton de la korea lingvo, por transskribi la ĉiaĉia-an. La Instituto Hunminjeongum proponis al la urba administracio, ke ĝi mem provizu studentojn per lernolibro de la ĉiaĉia-a en hangulo. Hangulo estas tipa fonetika alfabeto, konsistanta el 14 konsonantoj kaj 10 vokaloj. Ĝi estas tre facile ellernebla kaj povas preskaŭ komplete esprimi sonojn ne transskribeblajn per latinaj literoj. Studentoj en elementaj lernejoj do lernas la ĉiaĉia-an per lernolibroj verkitaj en hangulo dum unu lernohoro semajne. Sur stratoj instaliĝis ŝildoj kaj elpendaĵoj skribitaj en hangulo paralele kun la indonezia.

Kompilo de vortaro

La sukceso de la iniciato altiris la intereson de najbaraj gentoj, kiuj volis transskribi ankaŭ sian lingvon en hangulo. Sed „pro manko de instruistoj kaj financo oni ne povas plenumi ilian postulon”, bedaŭras Jeong Deok-yeong, korea instruisto de hangulo en la urbo Baubau. Li aldonas, ke oni bezonas subvencion por varbi kompetentajn lokajn instruistojn. En 2020 estis krome lanĉita trijara projekto por kompili ĉiaĉia-an vortaron skribitan en hangulo. La filologia disvolviĝo, kiu sekvos de tio, estos simple konstatebla, kaj anoncas sin epokfara.

Intereso pri korea kulturo

La uzado de la korea alfabeto por skribi sian lingvon evidente kondukis ĉiaĉia-anojn al intereso ankaŭ pri la koreaj lingvo mem kaj kulturo. Pluraj gimnazioj adoptis la korean kiel duan fremdan lingvon. Gejunuloj praktikas tekŭondon, la korean luktarton kaj formalan olimpian ludon, en la korto de la urba policejo. Establiĝis iu korea strato, kie vizitantoj povas prunti korean tradician kostumon kaj gustumi korean kulturon.

Lingvoj en danĝero

Kvankam la provo ankoraŭ estas en burĝona stadio, la perspektivo el filologia vidpunkto estas signifoplena. Pluraj miloj da lingvoj estas en danĝero malaperi el la mondo ĉi-jarcente. Supozeble la plimulto eĉ ne havos okazon postlasi ian ajn literaturon; adopti taŭgan skribsistemon helpos gardi ilin ne nur kiel parolatajn sed ankaŭ kiel skribatajn lingvojn.

CHO Sung Ho
korespondanto de MONATO en Koreio

Cho Sung Ho estas emerita profesoro pri biologio, kaj aktivis en la movado kiel ĉefredaktoro de la gazeto La Espero el Koreio kaj vicprezidanto de Korea Esperanto-Asocio.

Spirita vivo

KATOLIKISMO

Papo Francisko en Slovakio

La romkatolika papo Francisko vizitis Slovakion de la 12a ĝis la 15a de septembro 2021 laŭ invito de la prezidantino de Slovaka Respubliko, Zuzana Čaputová. Temas pri la kvara vizito de papo en Slovakio, se ni menciu la vizitojn de Johano Paŭlo la 2a en 1990, 1995 kaj 2003.

Pretendema programo

La vizito de la papo Francisko fariĝis grava evento por Slovakio. Dum kvar tagoj li vizitis kvar urbojn, parolis kun la plej altaj reprezentantoj de la ŝtato, gvidis diservojn laŭ du liturgioj, renkontiĝis kun la kredantaro. Do, pretendema programo, kvankam li antaŭ nur du monatoj suferis malfacilan operacion.

La oficiala programo de la papo Bergoglio (lia italdevena familinomo) komenciĝis per renkontiĝo kun la prezidantino de Slovakio, politikaj kaj sociaj reprezentantoj kaj membroj de la diplomataro akreditita en Slovakio.

Renkontiĝoj

La papo komencis sian konversacion kun la prezidantino per la vortoj: Mi venis kiel pilgrimanto en junan landon kun longa historio, en landon kun profundaj radikoj, situanta en la koro de Eŭropo . La nuntempan kronvirusan pandemion li nomis elprovado de niaj tempoj. La homoj devus ĉi tiun krizon akcepti kiel alvokon revalorigi nian vivmanieron. Laŭ la papo ne havas sencon plendi al la pasinteco; oni devas kuspi la manikojn kaj kune konstrui la estontecon . Laŭ li, ŝanĝo ne fariĝos sen junaj homoj, kiujn li avertis pri la embuskoj de konsumsocio, materiismo kaj ideologia koloniado.

Poste atendis la papon episkopoj, pastroj, monaĥinoj kaj kateĥizistoj en la romkatolika katedralo Sankta Marteno. Tie ĉi la papo deklaris, ke la eklezio devas esti signo de libereco kaj akcepto. Ĝi devas esti humila kiel Jesuo, kiu rezignis pri ĉio por riĉigi nin. Neniu devas senti sin premata, sed ĉiuj havu la ŝancon malkovri la liberecon de la Evangelio kaj iom post iom ekrilati kun Dio .

Orienta Slovakio

Post dutaga restado en Bratislavo la papo Francisko vizitis orientan Slovakion. En la pitoreska kaj historia urbo Prešov li celebris la grekkatolikan liturgion de Sankta Johano Krizostomo^1. En la urbo Košice li renkontiĝis kun 20 000 junuloj en la futbalstadiono. Li vizitis ankaŭ la malriĉan kaj probleman urbokvartalon Luník 9, kie loĝas en malriĉeco ĉirkaŭ 4300 romaoj. Ĉi tie ekde 2008 pastore laboras la salesianoj de Don Bosco. La papo aŭskultis atestojn de kelkaj romaoj, kiuj longatempe suferis diskriminacion kaj kies fido helpis fari favoran ŝanĝon en la vivo.

Sankta meso

La vizito kulminis matene la 15an de septembro 2021 per la romkatolika sankta meso en la historia urbeto Šaštín, subĉiele dum la festo de la Sepdolora Virgulino Maria, kiun partoprenis ĉirkaŭ 50 000 kredantoj, inkluzive 800 pastrojn. La ĉefa mesaĝo de la meso estis kompato kaj la papo petis la slovakojn ne redukti sian fidon al la sukero, kiu dolĉigas la vivon. Li laŭdis la modestecon, humilecon, subtenon de malriĉaj, malfortaj kaj malsanaj samurbanoj.

Estimo kaj donacoj

Kiel esprimo de estimo estis dediĉitaj kelkaj donacoj al la Papo. La ĉefa simbola donaco de la prezidantino de Slovakio estis pano. Ĉar pano estas farita el multaj grajnoj, ĝi estas menciita ankaŭ en frua kristana preĝo kiel simbolo de kuniĝo. La papo Francisko kaj la prezidantino Čaputová havas proksiman ligon al la vivmedio kaj ambaŭ jam plurfoje memorigis la riskojn ligitajn kun la klimata ŝanĝiĝo. Ne mirinde do, ke inter la donacoj estis ankaŭ ŝargilo por elektraj aŭtoj.

Kiel signo de helpo al la malfortaj kaj malsanaj civitanoj la prezidantino donacis medicinajn ekipaĵojn (pulma ventolilo, kontraŭmikrobaj emisiiloj, injektopumpiloj, protektaj maskoj, desinfektiloj) destinitaj helpi al la plej malriĉaj mondopartoj per vatikanaj organizaĵoj. Speciala kaj specifa donaco de la prezidanto estis propra abela mielo el la prezidenta ĝardeno^2.

Dum sia vizito al Slovakio la papo renkontis ankaŭ reprezentantojn de la juda komunumo kaj vizitis la Betleĥeman Domon en Bratislavo, kie la fratinoj de Patrino Teresa prizorgas kaj flegas la plej malriĉajn civitanojn.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

1. Sankta Johano Krizostomo = Sankta Johano la Orbuŝa, Sankta Johano la Orbuŝulo.

2. Kolapso de kolonioj, Julius Hauser, MONATO 2020/10, p. 10-11.

Libroj

Ĉiuj poemoj de Zamenhof

Kiam L.L. Zamenhof unue entreprenis la utopian taskon realigi la unuan (lingvan) parton de sia revo por „unuigi la tutan homaron en familion”, li decidis ke, por ke lia Internacia Lingvo estu vera homa lingvo, ĝi nepre devas havi la kapablon ne nur komuniki tion, kio rilatas al bezonoj de la praktika vivo, sed ankaŭ la pensojn kaj sentojn de la homa spirito. Pro tio li tre frue komencis verki versaĵojn kaj literaturon en sia lingvo kaj tiel li iniciatis la kreivan procezon, kiu kondukis al la iom-post-ioma apero de ege respektinda amaso da monde valoraj literaturaĵoj, precipe de poezio.

Zamenhof mem ne pretendis esti poeto. Liaj komencaj provoj verki poezion, kvankam evidente sinceraj kaj kelkfoje kortuŝaj, hodiaŭ ŝajnas naivaj. En liaj postaj kaj pli maturaj poemoj li pli sukcese demonstris, ke Esperanto estas tre taŭga kaj esprimriĉa ilo por la kreo de respektinda poezio. Ĝis hodiaŭ tio estas abunde pruvita. En neniu alia medio konstante aperas en la sama lingvo valora poezio, verkita de viroj kaj virinoj el preskaŭ ĉiu lando, el ĉiu kontinento kaj de ĉiu raso, ĉiu klaso kaj ĉiu fono.

Bombastaj kaj optimismaj

Kompreneble, la tuta literatura klimato ŝanĝiĝis post la tempo de Zamenhof. Al ni la unuaj provoj de la unuaj esperantistoj, inkluzive tiujn de Zamenhof mem, kelkfoje ŝajnas bombastaj, kaj triumfe optimismaj pri „la fina venko”. Post la Deklaro de Raŭmo, tiu revo nun aperas kiel kasteloj en la ĉielo. Samtempe neniu rajtas malestimi la revojn de noblaj idealistoj, ĉar sen revoj kaj revantoj la mondo iĝas frida, malhoma kaj malamika.

Sed nun, kio pri la libro, kiu estas la temo de ĉi tiu recenzo? La dediĉo ĉe la komenco de la libro klarigas ke „Ĝi ŝuldas sian ekziston al la mirplena demando de Jorge Camacho: Kial ne ekzistas memstara eldono de la poemoj de Zamenhof?”

Nemalhavebla

Sed finfine tiu eldono jam ekzistas. La libro (fakte libreto), de modesta broŝurita aspekto, nur 56-paĝa, estas nemalhavebla aldono al la librobretoj de iu ajn, kiu interesiĝas pri la poezia verkaro de la kreinto de Esperanto. Krom la poemoj en „normala” Esperanto, ĝi enhavas unu en la jida, du en pra-Esperanto, unu en la germana, kaj unu en la rusa – ĉiuj kun traduko en la fine ellaborita formo de Esperanto.

Ĉi tiun kolekton aranĝis Gerrit Berveling, kiu prezentas ĝin sub la titolo La tekstoj de L. L. Zamenhof. Kiel enkonduko estas inkludita represo de la artikolo: Zamenhof – nia unua poeto, de Baldur Ragnarsson, kiun li verkis por Juna Amiko. Aludante al la verkoj de Zamenhof, la fina alineo de tiu artikolo tekstas: „Li tamen, verŝajne, ne rigardis sin kiel poeton, li volis nur montri la vojon al tiuj, kiuj pli sindone deziros pluiri sur tiu vojo. Kaj la atendo ne estis longa. La esperanta poezio jam akiris siajn flugilojn kaj baldaŭ levos sin al flugo de esploro, malfermonta novajn perspektivojn.”

En sia verko Lingvo kaj vivo, Gaston Waringhien skribas pri du fruaj provoj de la juna Zamenhof por plani la strukturon de sia Lingwe Uniwersala, nome la pra-Esperanto de la jaro 1878 kaj tiu de 1881. La sola, kiu restas de la jaro 1878, estis tiu, kiu komenciĝas per la versoj: „Malamikete de la nacjes / Kadó, Kadó jam temp' está” (Malamikeco de la nacioj, Falu, falu, jam temp' estas! ...)

Kiel gimnaziano, Zamenhof, kun grupo da samklasanoj, kantis tiujn versojn por „solene festi la sanktigon (!) de la lingvo.”

Sutte Allá

Oni vidos, ke la provo de 1878 estas preskaŭ komprenebla, sed la versio de 1881 estas tute malsama, kaj tute malsimila al la aktuala Esperanto. Supozeble, Zamenhof estis iom influata de Volapuko, do tia Esperanto estas multe pli apriora ol la unua aŭ la nuna. En Esperanta Antologio, Auld inkludas interesan eksperimentan soneton en tiu pra-Esperanto (Sutte Allá), verkitan de la brazila poeto Geraldo Mattos. Mi iam skribis al Mattos, petante tradukon de la poemo. Li promesis sendi ĝin al mi, sed, bedaŭrinde, li nelonge poste forpasis, kaj mi neniam ricevis ĝin. De William Auld mi ricevis liston de pra-esperantaj vortoj el 1881, kaj per tio mi (ne tre sukcese) provis fari tradukon.

Pinto

Sur la paĝoj 24-25 de La Poemoj aperas la pra-esperanta poemo Pinto (Penso): „Bela sero la urbetto..”, tradukita de Waringhien (Belan vesperon ekster la urbeto ...), kiu fakte sonas tre muzikeca – eble eĉ pli ol la varingjena traduko – se ne estas tro aŭdace aserti tion.

Verŝajne, la plimulto de la esperantistoj konas tre limigitan nombron da zamenhofaj poemoj: eble maksimume La espero, La vojo kaj Ho, mia kor'. Certe, tiuj, kiuj kutime partoprenas esperantajn eventojn, ofte konas kaj kantas la strofojn de La espero , kiu ja iĝis himno de la Esperanto-movado. Bedaŭrinde, la bombasta kaj kvazaŭ militisma melodio, komponita de F. de Ménil, ne multe beligas la poemon.

Kiam la plurlingva Zamenhof unue provis verki versaĵojn en Esperanto, li apenaŭ povis esprimi sin tiom nature kaj aplombe, kiom li evidente kapablis en la lingvoj, kiujn li, filo de sperta lingvisto, kaj mem majstro de almenaŭ la rusa, la jida kaj la pola, konis ekde sia juneco. La versoj en la jida sur la paĝo 20 montras, kiel facile Zamenhof povis esprimi sin en ĝi (lingvo, pri kiu li verkis gramatikon). La bazo de la jida lingvo estas la mezepoka germana, kun aldono de kelkaj vortoj en la hebrea, la pola kaj la rusa, do iu ajn, kiu komprenas la germanan kaj havas iomete da scio pri la aliaj tri lingvoj, kapablas aprezi la gemutan (hejmecan) kvaliton de la jida poemo. Ĉar mi ne lernis la rusan, mi ne povas kompari la rusan version – faritan de Zamenhof mem – de La Espero sur la paĝo 34 kun la esperanta originalo.

Por la planata Unua Kongreso de 1905, Zamenhof intencis fermi sian paroladon per sia

Preĝo sub la verda standardo, sed sub influo de la franca laikeco Michaux persvadis lin reverki ĝin en iom malpli „religia” formo, preterlasante mencion de Dio, krom en la lasta strofo („Ni ĉiuj de Di' estas filoj ...”)

Parodio

Espereble, legantoj trovos ege amuza la inkludon en la poemaron de supozeble apokrifa versaĵo kun la titolo Nia lingvo: („Nia lingvo Esperanto / Super ĉio en la mond' ...”), kiu, evidente, estas parodio de la germana nacia himno, kiu komenciĝas per Deutschland über alles (Germanio super ĉio), kaj kiu estas kantebla laŭ la sama melodio. Mi imagis la spektaklon de partoprenantoj ĉe Universalaj Kongresoj kaj aliaj esperantaj eventoj, kantantaj ĉi tiun pli melodian parodian himnon dum la solena malfermo. Por ĉeesti tion mi volonte pagus monon.

Ne malpli ol ok paĝoj de la libro konsistas el longa letero de Zamenhof al Michaux, responde al peto de la franco, ke li donu kelkajn detalojn pri sia vivo. Ankaŭ tio valoras legadon, se oni neniam legis unu el la diversaj verkoj pri lia vivo.

Inkludita ankaŭ estas eseeto de Stanislav Košecký titolita Zamenhof – ne nur poeto ..., kaj Bibliografio de rilataj verkoj.

Sendube, la plimulto de la poemoj ne estas konataj inter parolantoj de Esperanto, do la libreto estas tiom pli bonvena kaj valora.

Garbhan MACAOIDH

Gerrit Berveling (aranĝinto): La poemoj (kompleta poemaro de L. L. Zamenhof). Eld. Espero, Slovakio, 2016. 56 paĝoj, broŝurita. ISBN 978-80-89366-45-3.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Superheroaj bildstrioj

Ĉiu, kiu akompanas la diskutojn pri la neceso instrui Esperanton al infanoj, fojfoje aŭdas avertojn pri la graveco de bildstrioj kiel lingvoinstrua rimedo: fakte, delonge bildstrioj estas rekonataj kiel unu el la plej simplaj kaj taŭgaj lerniloj ne nur por idiomoj, sed por kio ajn. Eĉ la manlibro pri instalo de mia nova klimatizilo estas en bildstria formato!

Sed ne nur kiel instruilo bildstrioj rolas: same delonge ili estas konataj kiel unu el la plej riĉaj branĉoj de literaturo, kiu konstruas veran ponton inter literaturo, pentrarto kaj kino: se iu ankoraŭ pridubas tion, sufiĉas, ke oni rigardu liston de la plej monfaraj holivudaj filmoj de la lastaj 25 jaroj; tie oni tuj konstatos, ke la plej gravaj inter ili estas adaptaĵoj de superheroaj bildstrioj, verkitaj dum la lastaj 60 jaroj! Kaj eĉ se superherooj ne multe plaĉas al eŭropaj gustoj, vidu do, kiom da filmoj, eĉ desegnitaj, la serio de Asteriks jam naskigis. (Tio cetere, konkludigos al ni, ke tiaj filmoj, kaj la devenaj bildstrioj, ne estas nur infana afero).

Tial estas eĉ priplorinda la fakto ke, ene de Esperantujo, bildstrioj ne atingis ĝis nun sian ĝustan lokon, kiu ne povas esti malpli ol elstara. Fakte, tio, kion ni ĝis nun havis, estas preskaŭ nur esperantigoj de bildstriaj eŭropaj klasikaĵoj: Tinĉjo, Asteriks, Diabolik, Lupo Alberto ktp. Ja laŭdinda laboro, kiu, tamen, havigas en verdaj literoj nur tion, kion ĝenerala legantaro jam konas, kio fariĝas kialo, por ke esperantistoj ne elspezu sian monon por ili, ĉar kial aĉeti bildstrion facile alireblan kaj certe jam delonge legitan en nacia lingvo?

Kaj tio estas la unua merito de Espéranto-France pro la eldono de Ĉiuj Super-herooj aŭ La pokalo de ĉiuj: estante esperantigo de la franca originalo, ĝi prezentas al ni novajn nomojn. Tion mi asertas, ĉar mi honeste dubas, ĉu la aŭtoroj, kaj ankaŭ la desegnisto, estas fame konataj for de franclingvaj bildstriaj rondoj.

Meritoj

Ja la unua merito, sed ne la sola, nek la plej grava, ĉar tiu loko apartenas al la verko mem, plenplena de universalaj tipoj (lernejo, lernantoj kaj instruistino), situacioj (el/enmigrado) kaj problemoj (rasismo), kiujn preskaŭ ĉiuj homoj konas kaj/aŭ jam travivis. Kaj tiu konado, kontraŭe al jam menciitaj adaptaĵoj, laŭte parolas al esperantistaj koroj: tiuj estas temoj, kiuj ĉiam tuŝas nin, kaj en ili kuŝas la kialoj, pro kiuj nia lingvo mem ekzistu.

Alia merito estas ... futbalo! Estas strange rimarki, ke tiom populara sporto tre malofte aperas en bildstrioj: nura escepto estis Dick the Gunner, kreita en Usono de la argentinano José Luis Salinas. Tio estis en la 70aj jaroj! La bildstria albumo lerte kunigas tiun raran temon al la universo jam menciita, kaj ĉar ankaŭ futbalo estas temo malofta ĉe esperantistoj (malgraŭ tio ke, mi vetas, ankaŭ ni havas niajn preferatajn teamojn).

Ĝusta ekvilibro

Estas ankaŭ malofte (precipe for de la grandaj eldonejoj), ke bildstrioj havu la ĝustan ekvilibron inter la rakonto kaj la desegnaĵoj, kiuj reprezentas ĝin. Ĉi tie tio ja okazas: la desegnoj de Benjamin Chaud estas je la ĝusta mezuro. Tiel, klaraj linioj, ĝustaj koloroj, bildoj ne poluitaj (tio estas, plenaj je paralelaj detaloj), en kiuj estas ioma miksaĵo inter la tiel nomataj „belga” kaj „usona” skoloj; ĉio kontribuas al reliefigo kaj al tuja kompreno de la rakonto, verkita de Jean-Christophe Camus kaj Lilian Thuram. Aldone, tio ege faciligas la legadon, farotan de tiuj, kiuj ne kutime legas bildstriojn.

Kaj tiu legado ne estas kompromitita de la skipo de esperantlingvaj tradukistoj, kiuj lerte enmetis, nialingve, parolturnojn kaj de infanoj kaj de plenkreskuloj. Tion malfeliĉe ne sekvis la tekstisto, kiu glitis en la skribado de kelkaj nomoj, kiel Ŭalid. Kompreneble, tio neniel damaĝas legadon de la teksto, sed estas ĉiam ĝene plendi pri tiaj malglataĵoj en esperantlingvaj eldonoj, ĉu ne?

Se ĉiuj tiuj punktoj ne estus sufiĉaj, indas mencii la plej gravan: la fina leciono de la rakonto, kiu denove memorigas nin pri io, kion ĉiu lernejo, ne gravas kie, ja devas instrui al ĉiuj siaj lernantoj, kaj io kio ja mankas en nia nuna mondo: la valoron de toleremo, kunvivado kaj solidareco. Do legu la albumon, kaj se ĝi efikos al vi tiel, kiel al mi, ne forgesu havi tukon proksime: vi certe bezonos ĝin!

Fernando PITA

Lilian Thuram, Jean-Christophe Camus, Benjamin Chaud: Ĉiuj Superherooj. Eld. Espéranto-France, Paris, 40 paĝoj. ISBN 978-2-9507376-8-7.

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

La foto de la monato

Norda lumo en Hetta, Finnlando. Fotis: Aleksej Salomatov

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 43a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 159 korespondantojn en 47 landoj kaj abonantojn en 64 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato
• Instagram: RevuoMonato
• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo
• Telegramo: https://monato.telegramo.org
• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be.

redaktoroj:
• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.
• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Massimo Ripani, Rusio/Italio, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto Valuto mare aere bite

Argentino EUR 38 41 22,80
Aŭstralio AUD 97 102 58,20
Aŭstrio EUR 60 63 36
Belgio EUR 60 63 36
Bosnio-Hercegovino EUR 38 41 22,80
Brazilo EUR 38 41 22,80
Britio GBP 54 57 32,40
Bulgario EUR 38 41 22,80
Ĉeĥio EUR 52 55 31,20
Ĉinio EUR 38 41 22,80
Danio DKK 450 453 270
Estonio EUR 43 46 25,80
Finnlando EUR 60 63 36
Francio EUR 60 63 36
Germanio EUR 60 63 36
Grekio EUR 60 63 36
Hispanio EUR 60 63 36
Hungario EUR 43 46 25,80
Irlando EUR 60 63 36
Islando EUR 60 63 36
Israelo EUR 54 57 32,40
Italio EUR 60 63 36
Japanio JPY 7980 8500 4788
Kanado CAD 92 96 55,20
Kipro EUR 52 55 31,20
Koreio EUR 54 57 32,40
Kostariko EUR 38 41 22,80
Kroatio EUR 43 46 25,80
Latvio EUR 43 46 25,80
Litovio EUR 43 46 25,80
Luksemburgo EUR 60 63 36
Malto EUR 52 55 31,20
Nederlando EUR 60 63 36
Norvegio NOK 640 670 384
Nov-Zelando NZD 105 111 63
Pollando PLN 198 201 119
Portugalio EUR 54 57 32,40
Rusio EUR 38 41 22,80
Serbio EUR 38 41 22,80
Slovakio EUR 43 46 25,80
Slovenio EUR 52 55 31,20
Sud-Afriko EUR 54 57 32,40
Svedio SEK 640 670 384
Svislando CHF 82 88 49,20
Usono USD 78 82 46,80

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz
• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com
• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando
• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de
• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, L. Giros 74-51, LT-06322 Vilnius-26, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Politiko

- GASAJ MILITOJ

- Ĉu afrikaj problemoj influos Iberion?

- Naturgaso: Ĉu diplomatia ilo de politika premo?

- MEKSIKO

- Elektra reformo skuas koalicion

- OPINIO - KLIMATKONFERENCO

- Norvegio: ĉu verda aŭ ne verda?

- REAGO

- Ĉu kremla propagando?

- Moderna vivo

- KOSOVO

- Eksa rifuĝanto – ŝtata prezidanto

- NOV-ZELANDO

- Aktualaj defioj

- EŬROPA UNIO

- Instanco pri laboro

- Scienco

- KOVIMO

- Natura ekstrakto povas helpi

- BELGIO

- CO2 fariĝu C+O2

- FIZIKO

- Kiu estas Giorgio Parisi, ĵusa Nobel-laŭreato?

- Lingvo

- HISPANIO

- Unua movado por internacia (plan)lingvo

- BARATO

- Gandhi kaj tiu nerealigota vizio

- INDONEZIO/KOREIO

- Fremda alfabeto savas lingvon

- Spirita vivo

- KATOLIKISMO

- Papo Francisko en Slovakio

- Libroj

- Ĉiuj poemoj de Zamenhof

- Superheroaj bildstrioj

- Oklingva Proverbaro

- La foto de la monato

- Anoncetoj

- Retbutiko renovigita

- Naturista vivo

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...