Monato 2022/01
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2021-12-09T23:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Leteroj

Refuto refutata

Atente mi legis la esean kontribuon sub Opinio de s-ro Valentin Melnikov (MONATO 2021/10, p. 22).

Mi tuj konsentas kun la fina konkludo, ke literatura Nobel-premio estas vere tro alta celo por nur kelk-homa juĝokapablo. Eĉ se fama kaj brila kantisto estas honorata per tiu Nobel-premio, tion prave li taksas malĝusta.

Tamen, mi timas, ke en sia juĝo li tro kunportas sian rusan devenon kiel normon. Kial li kontraŭas la mirindan Gulag-arkipelagon de Solĵenicin, mi ja vere ne komprenas. Ja okulfrapas, ke ĝi estas majstraĵo, komparebla nur kun Lev Tolstoj en la rusa literaturo, kiom mi konas ĝin. Same mi miregas, ke li ne komprenas la Nobel-premion por la ukraina aŭtor-ĵurnalistino Svetlana Aleksandrovna Aleksijeviĉ. Eble lin misgvidas tie la sama naciisma rigardado.

Ankaŭ se temas pri Esperanto-literaturaĵoj, kolego Melnikov miatakse tro ofte prenas sian ruslingvan guston kiel nure akcepteblan.

Gerrit BERVELING

Nederlando

Korekte kaj elekte

La Poemo de Utnoa enhavas 7097 versojn (en la unua eldono), ne 1360, kiel indikis Garbhan MacAoidh (MONATO 2021/10, p. 23-24). Estas la sepa kaj lasta kanto, kiu havas 1360 versojn.

Por respondi la demandon de la aŭtoro: mi elektas la epopeon de William Auld La infana raso kiel simbolon de nia glora historio kaj digno de la esperantistaro.

Jean-Claude ROY

Francio

Ne misinformi studentojn

Mi devas korekti tajperaron (verŝajne mian) en mia artikolo Kia nacia epopeo por Esperantujo, sur paĝo 23 de la oktobra numero de MONATO. La irlanda nacia epopeo nomiĝas ne Tán, sed Táin, mallongigo de la plena titolo Táin Bó Cúailnge (La Bova Rabekskurso de Cúailnge). Mi ne volas misinformi studentojn de la irlanda literaturo!

Garbhan MACAOIDH

Irlando

La koloro de la kronviruso

Sur la foto en la artikolo de Mark Pallen (MONATO 2021/11, p. 4) ni vidas kronviruson verdan, sed vi memoros, ke sur fotoj el amaskomunikiloj kronviruso portas ankaŭ alian koloron, ruĝan, purpuran, bluan aŭ iufoje eĉ buntan. La koloro, tamen, estas grafike aldonita arbitre al la originale nigrablankaj figuraĵoj. Kronviruso estas tro malgranda por vidiĝi per ordinara lummikroskopo. Oni devas uzi elektronmikroskopon por kapti ĝian aspekton. Ĉar elektronoj anstataŭ lumradioj estas uzataj por ebligi la vidadon, la koloro de kronviruso ne estas distingebla.

CHO Sung Ho

Koreio

Nomi kronvirusajn variantojn

Mi legis kun granda intereso la artikolon de Mark Pallen pri „Kiel nomi novajn variantojn” (MONATO 2021/11 p. 4-5). Jen utilaj informoj, kiujn mi legis nur en MONATO. Do gratulon ankaŭ al la redaktoroj. Surprizis min vidi, ke, serĉante nomojn por novaj variantoj de la kronviruso, oni proponis grekajn kaj latinajn nomojn de la pratempo por atingi geografian kaj politikan neŭtralecon. Jen demando: ĉu havus sencon uzi esperantajn nomojn? Kaj se ili devas esti mitaj, ĉu eble el Poemo de Utnoa?

Xavi ALCALDE

Barcelono

Ĉu poliglotoj aŭ hiperpoliglotoj?

En MONATO 2021/11, p. 25-26 Mikael Korotkov skribas, kiel lerni lingvojn kaj iĝi poligloto. Bone verkita kaj interesa artikolo. Sed, almenaŭ kiom da lingvoj devas scipovi homo por esti poligloto? Kvankam nuntempe ekzistas malsamaj lingvodifinoj, ĝenerale poliglotoj flue parolas kaj uzas almenaŭ kvar lingvojn, kutime je la nivelo C1-C2 de la Komuna Eŭropa Referenckadro por lingvoj. La brita lingvisto Richard Anthony Hudson en 2003 uzis la novan terminon „hiperpoligloto” (homo, kiu scipovas ses aŭ pli da lingvoj). Ne multaj scias, ke ekzistas ankaŭ internacia asocio de hiperpoliglotoj: International Association of Hyperpolyglots, HYPIA, fondita en 2016.

Julius HAUSER

Slovakio

La rubriko „Leteroj” estas destinita al koncizaj (maksimume 150-vortaj) reagoj de abonantoj pri aktualaĵoj kaj pri artikoloj aperintaj en MONATO. La redakcio faras propran elekton, post lingva kaj stila polurado. Letero, ankaŭ reta, estu subskribita per la nomo, kompleta stratadreso kaj telefonnumero. Per la sendo de la letero la aŭtoro donas sian permeson publikigi ĝin en la papera kaj en la ciferecaj versioj de MONATO. Leteroj por publikigo estu senditaj al leteroj@monato.be.

El mia vidpunkto

Defia rubriko

Demisiante kiel redaktoro de la rubriko Politiko, mi volas dividi kun la legantoj kelkajn pensojn pri mia sperto kaj kelkajn koncernajn ideojn pri stirado de tiu ĉi malfacila rubriko.

Mia „kariero” en MONATO komenciĝis, se mi ne mismemoras, en 1995, kiam mi iĝis lingva revizianto. Post dudek jaroj da provlegado kaj korektado en la rolo de revizianto, laŭ la peto de la tiutempa gvida redaktoro (kaj nuna ĉefredaktoro) Paŭl Peeraerts, mi anstataŭis la forpasintan ĉefredaktoron Paul Gubbins en la rolo de redaktoro respondeca pri la rubriko Politiko.

Tolereme

La redaktora rolo ŝajnis al mi preskaŭ memevidenta: ricevinte tekston, oni zorge kontrolu, ke la teksto ne havas erarajn kaj misajn asertojn, ke kontesteblaj opinioj de la aŭtoro ne estu prezentataj kiel objektivaj faktoj, ke dubindaĵoj havu klarigan kuntekston (aŭ estu garnitaj per redakcia komento aŭ piednoto, kiu provizas tian kuntekston) kaj ke en raportaj tekstoj partiecaj insinuoj prefere ne aperu kiel memevidentaj veraĵoj.

Ni ne atendu, ke ĉiuj havu la saman opinion, kaj ne pretendu, ke nia vidpunkto, kiom ajn firme ni kredas je ĝia praveco, estas la sola valida vidpunkto; tial ni ne silentigu opiniojn, vidpunktojn kaj interpretojn nur tial, ke ni opinias ilin malpravaj kaj malĝustaj.

La pasintaj kvin jaroj unuflanke pruvis, ke tia aspiro estas sekvinda, kaj aliflanke montris, kiom malfacile estas stiri la rubrikon, firme celante objektivan raportadon kaj analizadon kaj elsarkante ideologiajn insinuojn.

Intelekte honeste

La karakterizaj trajtoj de nia revuo estas, ke niaj legantoj vivas en diversaj landoj kaj ke ili apartenas al tre malsamaj kulturoj kaj vivmedioj. La premisoj, kiuj al unu el ni povas ŝajni eksterdubaj, alikulturanon povas impresi kiel dubindaj, herezaj, stultaj kaj eĉ ridindaj aŭ sakrilegiaj.

Oni do aparte zorgu pri la internacia kompreneblo de la diskurso kaj pri tio, ke diversaj legantoj povas havi malsamajn kaj eĉ reciproke nekongruajn fonajn sciojn. Eĉ pli grave, la redaktoro estu intelekte honesta kaj penu eviti dogmemon kaj implicitajn antaŭjuĝojn.

Lingve mature

Alia specifaĵo de esperant-lingva gazeto estas tio, ke preskaŭ neniu kontribuanto havas denaskan aŭ profesinivelan lingvoposedon, kaj do oni ne atendu, ke aŭtoroj, eĉ profesiaj ĵurnalistoj, verkos tekstojn en neriproĉebla lingvaĵo.

Tio aldonas kroman taskon al la redaktora laboro. Unuflanke, oni elsarku „falsajn amikojn”, paŭsaĵojn nekompreneblajn internacie, lingvajn kaj stilajn erarojn kaj fuŝojn, miskompreneblajn kaj konfuzajn parolturnojn.

Aliflanke, aparte defia la redaktadon faras ĉiama risko, riparante kaj plibonigante lingvaĵon de teksto, anstataŭigi la propran tonon kaj stilon de la aŭtoro per tio, kion la redaktoro opinias modela aŭ preferinda, kaj eĉ trudi al la teksto lingvajn trajtojn fremdajn al la aŭtoro. Tia ekvilibro postulas lingvan maturecon, kiu paradokse implicas ankaŭ zorgan respekton al variaj pensmanieroj kaj stiloj de la aŭtoroj.

Humile

Mi servis kiel redaktoro pri politiko dum kvin jaroj. Dum tiu tuta tempo mi intence evitis mem verki por MONATO (krom okazajn recenzojn) aŭ elpaŝi pri miaj propraj opinioj – ne pro tio, ke mi ne havas fortajn opiniojn kaj konvinkojn, sed por eviti la falsan impreson, ke miaj propraj politikaj vidpunktoj influas min kiel redaktoron.

Tia singardemo, ve, ne ŝirmis min, mian rubrikon kaj la revuon ĝenerale de akuzoj pri partieco. Praktike ĉiufoje kiam ni aperigis tekston, kiu enhavis originalan, nekutiman, nekliŝan aŭ nepopularan opinion, al la redakcio venis koleraj leteroj de legantoj, kiuj draŝis la redakcion kaj min persone pro publikigo de tiaj „konsternaĵoj”. Kelkaj speciale netoleremaj legantoj eĉ malabonis ...

Intelekta honesteco postulas kuraĝon

Ne estas agrable ricevi draŝadon. Ne estas facile resti firma en la defendo de parol-libero kaj la rajto de aŭtoroj esprimi proprajn vidpunktojn kaj opiniojn.

Ĉi-rilate MONATO estas rimarkinda, kaj eble eĉ unika. Kaj la nuna ĉefredaktoro Paŭl Peeraerts, kaj lia antaŭulo Paul Gubbins ne timis publikigi nepopularajn kaj defiajn opiniojn.

Tia redakta politiko postulas humilecon kaj intelektan honestecon, kio ne estas facila ĝenerale, kaj en la nuna mondo, en kiu jen kaŝita, jen tute senhonta partieco de raportado kaj analizado iĝis kutima (kaj praktike norma) en la amaskomunikiloj pli-malpli ĉie, tia vidpunkto postulas ankaŭ kuraĝon.

Dum unu el la kritik-kampanjoj kontraŭ teksto aperinta en MONATO en mia rubriko, Paŭl Peeraerts restis solidara kun mi kaj eĉ petis min verki respondon pri la kritiko: „Ĉu silentigi opiniojn?” (MONATO, 2020/01, p. 4). Mi esperas, ke la legantaro dividas nian fidelecon al larĝmensa kaj kuraĝa raportado kaj kontraŭstaro al paroĥeca partianeco!

Tion bone resumas la penso, kiun oni atribuas al Voltero: „Mi ne konsentas kun tio, kion vi diras, sed mi ĝismorte batalos por via rajto diri tion.”

Fidele kaj diligente

En mia vivo mi plenumis multajn diversfakajn profesiajn rolojn kaj respondecojn: mi profesie okupiĝis pri matematiko, logiko, lingvo(j), scienca esplorado, artefarita intelekto kaj informaj teĥnologioj, servante, same diversrole, kiel instruisto, tradukisto kaj interpretisto, komputisto kaj konsilisto. Eĉ se temas nur pri la lingvo de nia gazeto, mi havis multajn variajn koncernajn spertojn.

Tamen mia laboro en la redakcio de MONATO estas mia plej longa profesia ligiteco al unu organizaĵo en mia tuta vivo!

„Emeritiĝo”

Jam dum multaj monatoj mi serioze pripensadis la ideon demisii de tiu regula, profesieca kaj temporaba ĵurnalista laboro, kiun postulas redaktoreco, kiam komence de aŭgusto mi rivelis miajn planojn al Paŭl, kaj ni ellaboris planon por senstumbla transiro de la rubriko al la nova redaktoro.

La kialo de mia demisio estas ekstera: mia vivo atingis fazon, kiam mi devas redistribui mian limigitan tempon.

Alia, malpli persona avantaĝo de mia eks-redaktoriĝo estas, ke nova redaktoro ĉiam alportas freŝajn ideojn kaj novan energion, el kio sendube profitos vi, karaj legantoj!

Nova redaktoro

Malantaŭkulise, jam dum pluraj monatoj de la transira periodo mi kunredaktas la rubrikon kun Massimo Ripani. Massimo jam faris elstaran kontribuon: li sukcese varbis multajn novajn interesajn aŭtorojn. Vi sendube rimarkis tion.

Nun venis la tempo, kiam Massimo transprenu la plenan redaktoran respondecon pri la rubriko. Laŭ peto de Paŭl, mi restos en la redakcio en limigita rolo de (laŭ ŝerca vortumo de Paŭl) „gard-anĝelo de la rubriko”.

Eble estas simbole, ke min, eks-siberianon jam plurajn jardekojn vivantan en Usono, anstataŭas italo jam delonge vivanta en Rusio. Intima, profunda kono de ĉiuj aspektoj de la vivo en pluraj landoj kun treege malsamaj politikaj kaj kulturaj tradicioj certe igas onin pli komprenema pri internacia varieco de moroj, tradicioj kaj politiko kaj servas kiel antidoto kontraŭ la veneno de blinda partieco!

Transdonante al Massimo la redaktoran torĉon kaj ruĝan krajonon, mi finu, esprimante firman esperon, ke Massimo daŭrigos la tradicion de kuraĝa kaj intelekte honesta ĵurnalismo!

Alexander SHLAFER
eksiĝanta redaktoro de MONATO pri politiko

Alexander Shlafer estas profesia matematikisto, komputisto kaj lingvosciencisto. Li doktoriĝis pri matematiko kaj servis diversfake kiel universitata instruisto/docento, scienca esploristo kaj fakulo pri artefarita intelekto kaj informaj teĥnologioj. Li estas membro de la Akademio de Esperanto. Al MONATO Alexander kontribuas jam pli ol 25 jarojn kiel lingva revizianto, recenzanto kaj redaktoro.

Politiko

REDAKCIE

Ĵurnalisto iĝas redaktoro

Jam de kelkaj monatoj nia kunlaboranto Massimo Ripani kunredaktas la artikolojn de la politika rubriko kaj plivastigas la reton de korespondantoj kontribuantaj al ĝi. Nun, ekde la januara numero, li plene transprenas la redaktoran torĉon.

Massimo Ripani estas itala ĵurnalisto loĝanta ekde 2008 en Rusio. Li kunlaboras kun italaj, esperantaj kaj rusaj gazetoj. Ekde 2017 en MONATO aperis pluraj liaj kontribuaĵoj, inter kiuj intervjuo kun la ambasadoro de Italio en Norvegio kaj Islando, Giorgio Novello^1.

Li precipe interesiĝas pri internacia politiko kaj pri minoritataj lingvoj. Unu el liaj preferataj citaĵoj estas tiu de la itala ĵurnalisto Tiziano Terzani (1938-2004): „Bedaŭrinde, hodiaŭ sur la scenejo de la mondo ni okcidentanoj estas la solaj protagonistoj kaj la solaj spektantoj, kaj tiel, per niaj televidiloj kaj niaj ĵurnaloj, ni aŭskultas nur niajn argumentojn, ni sentas nur nian doloron. La mondo de la aliuloj neniam estas reprezentata.” Por ke pli da artikoloj el pli da landoj atingu la legantojn, krom la strikte redakta laboro li aktivas por reaktivigi malnovajn korespondantojn kaj varbi novajn.

Lia longdaŭra eksterlanda loĝado influas lian ĵurnalisman sentemon. Massimo Ripani preferas intervjuojn kaj pli profundajn artikolojn, kiuj per klara kaj honesta analizo reale ebligas ankaŭ al alilandano kompreni konkretajn faktojn aŭ situaciojn.

1. La artikolo aperis en MONATO 2017/10, p. 12
red.

Massimo Ripani estas itala ĵurnalisto loĝanta ekde 2008 en Rusio.

IRLANDO

Demografio kaj politiko

En 2021 la Irlanda Respubliko subite konstatis kun surprizo, ke ĝia loĝantaro, kiu ekde la mezo de la 19a jarcento konstante malkreskis, iĝis kvinmiliona. Tio signifas, ke unuafoje post tiom longa periodo la nombro de irlandanoj preskaŭ egalas tiun de la jaro 1851.

Terpoma pesto

Inter la jaroj 1845 kaj 1850 Irlando (kaj pluraj aliaj eŭropaj landoj) spertis katastrofan malsaton pro pesto de terpomoj, la ĉefa (kaj preskaŭ sola) nutraĵo de la malriĉaj irlandaj kamparanoj. Pro kaŭzoj rilataj al la manko de manĝaĵo mortis proksimume unu miliono da irlandanoj, kaj plia miliono elmigris.

Amasa elmigrado

Tiu amasa elmigrado daŭris dum la cetero de la 19a jarcento kaj la plimulto de la 20a. Pro tio, malgraŭ la fakto ke la Irlanda Respubliko estas tradicie romkatolika lando, kie la eklezio instigis naskadon por krei grandajn familiojn, kaj dumlonge malpermesis la praktikon de koncipoprevento, la malkresko de la loĝantaro ne ĉesis. Inter 1901 kaj 1961 ĝi spertis falon de 12 %. En 1996 la loĝantaro de la Respubliko estis 3 626 000, sed de Nord-Irlando (sub brita regado), 1 607 000.

Laŭ la popolnombrado de 2002 en la Respubliko, la totalo atingis nur 3,9 milionojn, kio estas proksimume 40 % malpli ol en 1841. Samtempe, en Nord-Irlando la loĝantaro estis tiam iomete pli granda ol en 1841.

Enlanda milito

Post la ribelo kontraŭ la brita regado en 1916 kaj la fondiĝo de la Irlanda Libera Ŝtato, sekvis enlanda milito inter tiuj, kiuj akceptis traktaton^1 kun Britio, kaj la aliaj, kiuj postulis tute sendependan respublikon. La majoritataj porbritaj Uniistoj en ses graflandoj (distriktoj) de la provinco Ulstero decidis resti parto de la Unuiĝinta Regno de Britio. En 1948, la sudaj kaj okcidentaj graflandoj de Irlando finfine iĝis Respubliko, kaj por ĉiam forlasis la Britan Regnaron.

Ĝis la mezo de la 20a jarcento, la irlanda insulo estis precipe agrikultura kaj malriĉa lando, kvankam estis kelkaj pezaj industrioj (ekzemple konstruado de ŝipoj en Belfasto). Nur en la lastaj jardekoj de la jarcento la Respubliko komencis vere industriiĝi.

Aliĝo al Eŭropa Unio

En 1973 Irlando, kune kun Britio kaj Danio, aliĝis al Eŭropa Unio, kaj komenciĝis periodo de ekonomia prospero por la Respubliko. Tio daŭris ĝis la bankokrizo de 2008. La ekonomio lastatempe pliboniĝis, precipe pro disvolviĝo de la produktado de farmaciaĵoj (medikamentoj), investado el eksterlando, kaj evoluo de komputada teknologio. Tamen, kiel en multaj landoj, tiun favoran ekonomian situacion bremsis la aktuala pandemio.

La nuna pligrandiĝo de la irlanda loĝantaro okazas parte (sed ne tute) pro la enveno en la landon de civitanoj el aliaj membroŝtatoj de EU, kaj de pli foraj landoj (Afriko ktp). Samtempe irlandanoj, kiuj elmigris dum malpli prosperaj jaroj, revenis al sia naskiĝlando. Ilia nombro tamen ne estas tiom granda, kaj Irlando hodiaŭ ankoraŭ bezonas enmigradon por subteni siajn industrion kaj komercon.

Konservativa popolo

Tradicie, la irlandanoj estas rigardataj kiel religie konservativa popolo, kaj tiu trajto ankaŭ forte influas iliajn politikajn preferojn. Movadoj maldekstraj kaj socialismaj neniam sukcesis gajni entuziasman apogon en Irlando. Al la tipa irlandano gravegas la posedo de eĉ eta parcelo de tereno, kaj ĉiu ambicias sian propran domon, se li ne jam posedas ĝin. Li ĝenerale kredas je kapitalismo kaj entreprenismo, do pro tio komunismo aŭ socialismo neniam povis enradikiĝi, ĉu en la respubliko, ĉu en norda Irlando. Simile, pro la antikvaj agrikulturaj metodoj tie praktikataj ĝis la 20a jarcento, ne tre sukcese disvastiĝis la ekologia movado kaj la „verdaj” politikaj partioj.

La sola mallonga periodo de konflikto inter kelkaj dekstruloj kaj maldekstruloj irlandaj okazis dum la hispana enlanda milito. Tiam du malgrandaj kontraŭstarantaj grupoj de volontuloj el Irlando – unu de fervoraj katolikoj, kiuj subtenis generalon Francisco Franco, kaj la alia de la malabundaj socialistoj irlandaj, kiuj simpatiis kun la elektita registaro de Hispanio. Ekde tiam maldekstra politiko estas apenaŭ konstatebla, malgraŭ la ekzisto de ne tre influhava irlanda laborista partio.

Partioj en Irlando

Por studentoj de politikologio la partia situacio en Irlando ne estas aparte interesa aŭ inspira. El la du frakcioj (la kontraŭtraktata kaj la portraktata), kiuj interbatalis en la irlanda enlanda milito de 1922-1923, estiĝis du ankoraŭ ekzistantaj politikaj partioj, la respublikana Fianna Fáil („La soldatoj de la destino”) kaj la tiam liberŝtata Fine Gael („La familio de la irlandanoj”). Ambaŭ estas modere dekstraj partioj, kaj hodiaŭ estas apenaŭ distingeblaj. Post la sendependiĝo ili laŭvice interŝanĝis la potencon, kaj nun agas kiel nestabila koalicio, kun iom da malentuziasma apogo de la Verda Partio.

Oni povas supozi, kaj eble esperi, ke la drastaj demografiaj ŝanĝoj en Irlando havos favoran influon al la estonta politika perspektivo. Unu eta interesa efiko de la demografia kresko koncernas la nacian kulturon. Pro la domina influo de kaj, precipe inter la junaj generacioj, admiro al Usono kaj ĉio, kio devenas de tiu lando, la indiĝena gaela lingvo kaj la antikva irlanda kulturo estis dumlonge ignorataj kaj malestimataj inter malpli edukitaj kaj malpli patriotaj irlandanoj.

Nuntempe, tamen, kiam pli kaj pli da irlandanoj turismas aŭ hejmiĝas aliloke en Eŭropa Unio, tiom el ili komencas interesiĝi pri lingvoj kaj fieri pri sia propra. Plie, surprize multaj „novaj” irlandanoj de eksterlanda deveno lernas kaj bone parolas la irlandan lingvon (kune kun la angla), do refoje la denaskaj irlandanoj ekaprezas la valoron de sia kulturo.

Garbhan MACAOIDH
korespondanto de MONATO en Irlando

1. La Angla-Irlanda Traktato (oficiale, „Artikoloj de Interkonsento por traktato inter Britio kaj Irlando”), estis subskribita la 6an de decembro 1921. Laŭ ĝi Irlando iĝis memstara lando, kiu tamen agnoskis la britan monarkon kiel nominalan regnestron.

MANIKAJ INSULOJ

Inter Francio kaj Britio estas maro

Redukti la liveradon [de elektroenergio (red.)] al Ĵerzejo^1 eblas, sed ĉi-vintre ni ja ne senigos je la kurento ĉiujn loĝantojn , diris Clément Beaune [klemá bon], la franca ŝtatsekretario respondeca pri eŭropaj aferoj. Eĉ se ĉi tiu deklaro ŝajnas milda, tensio inter Londono kaj Parizo restas alta.

Laŭ la interkonsento inter Britio kaj Eŭropa Unio, atingita lastmomente la 24an de decembro 2020, la eŭropaj fiŝkaptistoj povos daŭre eniri la britajn akvojn ĝis 2026, sed iliaj kvotoj de kaptaĵoj malpliiĝos je 25 % favore al iliaj britaj kolegoj. Post la transira periodo la afero estos traktata ĉiujare.

La kompromiso malplaĉas al la britaj fiŝistoj, kiuj kredas, ke la registaro perfidis ilin por konservi aliron al la eŭropa komuna merkato. Ni reakiras 25 % de niaj propraj fiŝoj!, oni ironie komentas. Tamen ne ĝojas ankaŭ iliaj eŭropuniaj kolegoj. La supremenciita redukto de la kaptaĵoj dum la transira periodo estas taksata kiel perdo de 650 milionoj da eŭroj jare. Dum la nederlandanoj timas ne plu havi alirrajton al la britaj akvoj post 2026, la francoj timas koncentriĝon de grandaj fabrikaj ŝipoj, malfavore al iliaj malgrandaj fiŝkaptaj flotoj, ĉar la traktato ne distingas la ŝipojn laŭ la tonelaro.

Francojn zorgigas ankaŭ io alia

Laŭ la subskribita interkonsento, la eŭropuniaj fiŝkaptistoj povos labori en la britaj akvoj, precipe en tiuj situantaj inter 6 kaj 12 marmejloj de la marbordo, nur post ricevo de licenco. Ricevi tian dokumenton rajtas nur tiuj, kiuj povas pruvi, ke ili jam laboris antaŭ briteliro almenaŭ 7 tagojn jare en la britaj akvoj. La francoj akuzas Londonon, Ĵerzejon kaj Gernezejon^2 pri tio, ke ili havigas licencojn ne al ĉiuj francaj ŝipoj plenumantaj tiun ĉi kondiĉon.

Strebo al kunvivado

Ĵerzejo respondas, ke la insulo ekzamenos ampleksan spektron da datumoj kaj disponeblaj pruvoj pri ĉeesto de la ŝipoj en ĝiaj akvoj. La lokaj aŭtoritatoj anoncis ankaŭ la prokraston de la limdatoj ĝis la 30a de januaro 2022 por ebligi la registradon al tiuj fiŝkaptistoj, kiuj ankoraŭ ne kolektis ĉiujn dokumentojn. Ian Gorst, ministro pri eksterlandaj aferoj de Ĵerzejo, asertis, ke la loka registaro faros ĉion eblan por garantii harmonian kunvivadon por siaj insuloj kaj Francio, sed estos firma malgraŭ la „misproporciaj” kaj „tute neakcepteblaj” minacoj de Parizo pri blokado de la elektroprovizo al Ĵerzejo.

La kvina rado de la kaleŝo

Fiŝkaptado ne estas la sola fonto de streĉiĝo inter Francio kaj Britio post briteliro. La pasintan septembron la francaj aŭtoritatoj nomis Londonon la „kvina rado de la kaleŝo” post la perdo de armila kontrakto kun Aŭstralio favore al usona-brita alianco. Parizo ne ŝatis la neplanitan nuligon fare de Aŭstralio de la kontrakto por aĉeti 12 francajn submarŝipojn, dirante, ke Boris Johnson ne estas sen rolo en la decidoŝanĝo de Kanbero.

Aliflanke, Unuiĝinta Reĝlando kritikas la najbarojn pro tio, ke ili ne faras sufiĉe por malebligi la amasan alvenon de kontraŭleĝaj migrantoj ekde la nordaj francaj marbordoj. Ekde la traktato de Le Touquet 2 la brita limo estas virtuale en Francio, kie doganistoj de la du landoj regas kaj reirigas neregulajn migrantojn danke al la mono de Unuiĝinta Reĝlando. Priti Patel, ministro pri internaj aferoj de Britio, minacas reteni la pagojn, ĉar ŝi taksas la rezultojn atingitajn nesufiĉaj. Laŭ la datumoj de ŝia registaro, pli kaj pli da migrantoj strebas transiri Manikon: la nombro de tiaj provoj kreskis de 12 ĝis kelkcent inter la jaroj 2017 kaj 2019. Gerald Darmanin, la franca ministro pri internaj aferoj, respondis, ke Francio estas aliancano kaj ne vasalo de Unuiĝinta Reĝlando: „Ni estas ĉi tie por kontroli landlimon, tio veras. Sed ni faras tion komplemente [kun Londono (red.)]”. La streĉo inter la du najbaroj ne malpliiĝos.

Christian FABOSSOU
korespondanto de MONATO en Francio

1. Ĵerzejo kaj Gernezejo estas memregaj insularaj teritorioj en Manika Markolo (konata ankaŭ kiel Maniko). Ili estas krondependaĵoj de la brita monarkio kaj do formale ne estas parto de Britio.

2. Oficiale „Traktato inter la registaro de Unuiĝinta Reĝlando kaj la registaro de Franca Respubliko pri la efektivigo de la landlimaj kontroloj ĉe la maraj havenoj de ambaŭ landoj ĉe Maniko kaj Norda Maro”, subskribita la 4an de februaro 2003.

NOV-ZELANDO

Ĉu ŝanĝi la nomon de la lando?

La Maoria Partio (oficiale, Te Pati Māori), la 14an de septembro 2021, anoncis, ke ĝi organizas petskribon, petante al la parlamento ŝanĝi la nomon de Nov-Zelando al ĝia maoria nomo, Aotearoa, kaj oficiale restarigi la originajn nomojn de urboj kaj aliaj lokoj. La ĉefministro, Jacinda Ardern, diris ke la registaro ne planas fari tion. Ŝi tamen notis, ke oni jam uzas diversajn maoriajn nomojn, alterne kun la anglaj nomoj, kaj ŝi subtenas tion, ĉar la maoria estas oficiala lingvo.

En la 1950aj jaroj lernejanoj en Nov-Zelando lernis pri la legendo pri Kupe. La nomo

Aotearoa venis de tiu legendo. Laŭ la legendo, Kupe estris grupon de polinezianoj, kiuj vojaĝis per grandega duobla kanuo (waka hourua) de orienta Polinezio (probable el Tahitio aŭ Kuk-insuloj) al Nov-Zelando, esploris ĝin iom, kaj hejmeniris. Aliaj polineziaj grupoj vizitis kaj, post iom da tempo, grupoj de polinezianoj migris al Nov-Zelando ĉirkaŭ 1280, kaj restis tie. Ili iĝis la maorioj.

Origine la nomo Aotearoa signifis Nordinsulon, kiu havis ankaŭ la nomon Te Ika a Māui (la fiŝo de Māui, pro legendoj pri la mita praulo Māui). Iam antaŭ 1855 oni komencis uzi la nomon Aotearoa por la tuta insularo de Nov-Zelando. Simila situacio okazis pri Havajo, kie oni nomis la insularon kaj la ŝtaton pro la plej granda insulo en la grupo, Hawai'i.

Longa blanka nubo

En 1878 Thomas Henry Smith tradukis en la maorian lingvon la nov-zelandan himnon de Thomas Bracken kaj uzis en ĝi la nomon Aotearoa por Nov-Zelando. William Pember Reeves estis parlamentano en Nov-Zelando en la jaroj 1890-1896 kaj publikigis en 1898 historion pri Nov-Zelando, en kiu li rekomendis la uzon de la nomo Aotearoa por la insularo. La nomo estas interpretebla diverse, sed la akceptita signifo estas „longa blanka nubo”, kiun la unuaj esplorantoj vidis, laŭ la legendo pri Kupe. Ili komprenis, ke tia nubo ofte indikas teron. Dum la lastaj pli ol cent jaroj, kreskas la subteno por la nomo Aotearoa. En la praktiko, pli kaj pli da homoj jam uzas la nomon, aŭ la kombinaĵon, Aotearoa New Zealand. Dum la Maoria Partio organizas petskribon por ŝanĝi la oficialan nomon New Zealand al Aotearoa, samtempe la kontraŭuloj pli vigligas siajn strebojn malhelpi tion.

Nieuw Zeeland

En 1642 Nov-Zelandon vizitis la nederlanda esploristo Abel Tasman per velŝipo, serĉante la supozatan sudan kontinenton Terra Australis. Li observis parton de la marbordo kaj desegnis mapon, en kiu li nomis la landon

Staete Landt (stata lando). Li probable esperis, ke la marbordo, kiun li vidis, estas parto de la supozata suda kontinento. En 1643 aŭ 1644, nederlandaj kartografiistoj ŝanĝis la nomon al Zeelandia Nova en la latina, por komplimenti la nederlandan provincon Zeeland, sed plej ofte oni uzis la nomon Nieuw Zeeland, en la nederlanda lingvo. La cirkonstancoj de tiu nomŝanĝo ne estas konataj. En 1769 la brita esploristo James Cook vizitis, same serĉante Terra Australis. Li ĉirkaŭiris la tutan landon kaj konstatis, ke ĝi ne estas parto de granda kontinento. Oni angligis la nomon al New Zealand.

Kompenso por la perdoj

En la deknaŭa jarcento, eŭropanoj venis por du celoj: komerci kun la maorioj, kaj ĉasi balenojn kaj fokojn. En 1840 reprezentantoj de la brita registaro kaj maoriaj ĉefoj subskribis la „Traktaton de Waitangi”. Laŭ la traktato, la maoriaj triboj cedis sian sendependecon al Britio, kaj la britoj promesis lasi al la maorioj la posedon de iliaj teritorioj kaj valoraĵoj. Nov-Zelando iĝis, do, brita kolonio. Baldaŭ enmigrantoj el Britio alvenis en grandaj nombroj, postulante terenojn por farmi ktp. Tio flamigis konfliktojn kaj militojn (1845 ĝis 1872), kaj la registaro konfiskis multajn terenojn kaj teritoriojn de la maorioj. Iom post iom la maorioj perdis siajn vivrimedojn, kaj sin trovis en duaklasa situacio. Diskriminacio daŭris, sed finfine la registaro konstatis, ke la situacio estas maljusta, kaj en 1975 starigis la Tribunalon Waitangi por procesi pri kompenso pro la perdoj. Dum longa periodo diversaj triboj procesis kaj ricevis kompenson, monan kaj teran.

Unu el la plej grandaj kompensoj rilatas al la tribo Ngāi Tahu. La tribunalo konstatis, ke la registaro agis nepravigeble al tiu tribo, ripete rompis la Traktaton de Waitangi, kaj la tribunalo rekomendis grandan kompenson. En 1998 Ngāi Tahu ricevis de la registaro kompenson per 170 milionoj da nov-zelandaj dolaroj, pardonpeton, kaj sian sanktan monton Aoraki/Monto Cook, kiun la tribo poste donacis al la nacio. Ngāi Tahu nun posedas signifajn kompaniojn, kiuj laboras en kultivado, fiŝkaptado kaj turismo.

La diversaj triboj povas uzi la kapitalon ricevitan por establi komercojn kaj plibonigi la vivnivelon de siaj tribanoj. Unu avantaĝo de la kompensoj estas, ke diversaj entreprenoj restas en la posedo de nov-zelandanoj, kontraste al aliaj, kiujn la registaro aŭ lokaj akciuloj vendis al eksterlandaj kompanioj, do iliaj profitoj iras eksterlanden.

Nuntempe la maorioj estas proksimume 15 % de la loĝantoj. Iuj ankoraŭ plendas, ke „la sistemo” malfavoras ilin. Iom da diskriminacio ja daŭre ekzistas, sed ĝi ne estas tiel akceptata kiel en pli fruaj jaroj.

Dum la unuaj proksimume cent jaroj post 1840, la tiamaj registaroj aktive malstimulis la lernadon de la maoria lingvo kaj malpermesis ĝian uzadon en lernejoj. Tiu politiko havis la intencitan rezulton. Laŭ la popolnombrado en 2018, la oficialaj lingvoj havas la jenajn elcentojn da parolantoj: angla 95 %, maoria 4 %, nov-zelanda gestolingvo 0,5 %. Tamen, esploroj montris, ke multaj civitanoj havas pasivan scion de surprize multaj maoriaj vortoj, kiuj uziĝas en la nov-zelanda angla lingvo.

Semajno de la maoria lingvo

La Semajno de la Maoria Lingvo, te Wiki o te Reo Māori, okazas ĉiujare ekde 1972. Ĝin subtenas la registaro, por instigi novzelandanojn lerni kaj uzi la maorian lingvon. Ĝi estas parto de la daŭra pli ĝenerala penado plivigligi la lingvon. Ĝin gvidas la Ministrejo pri Maoria Evoluigado, Te Puni Kōkiri, kaj la Komisiono por la Maoria Lingvo, Te Taura Whiri i te Reo Māori. Partoprenas multaj organizaĵoj: ekzemple lernejoj, bibliotekoj kaj ministrejoj. Ŝajnas, ke pasintjare la semajno estis pli sukcesa ol antaŭe. Ekzemple, la televidaj veterprognozoj montris mapojn kun maoriaj loknomoj kaj, en la (anglalingva) komentario, menciis la maoriajn terminojn por, ekzemple, pluvo (ua), kaj serena vetero (rangi paki). Diversaj eventoj okazis, kiuj rilatis al lernado de la maoria lingvo.

Raporto pri malsano kaj malriĉeco

La registara komitato por la limigo de la infanaj kaj junulaj mortokvantoj publikigis sian 15an raporton en septembro 2021. La komitato konsideris la 2666 infanojn kaj junulojn, kiuj mortis inter 2015 kaj 2019 je aĝo inter 28 tagoj kaj 24 jaroj. La rezultoj estas konsternaj. Oni trovis ekzemple, ke, okaze de subita neatendita morto en infaneco, la probableco de morto de maoriaj beboj estas sesoble pli alta ol de aliaj. Por la beboj de enmigrintoj el pacifikaj landoj en la moderna epoko, la probableco estas okoble pli. La komitato opinias, ke la kaŭzoj estas ĉefe la malriĉeco de la gepatroj, kaj diferencoj en la maniero trakti diversajn bebojn. Ne nur premgrupoj, sed ankaŭ universitataj kaj oficialaj raportoj parolas pri institucia rasismo.

La registara Komisiito pri Infanoj, Andrew Becroft komentis, ke la raporto emfazas la gravecon plialtigi la enspezon de malriĉaj familioj, por ĉesigi malriĉecon kaj mizeron. Li menciis, ke la kombino de sistemaj kaj nekonsciaj individuaj biasoj estas potenca miksaĵo por daŭra malavantaĝiĝo ĉe maorioj.

La ministro pri sano, Andrew Little, planas aliorganizi la sanservan sistemon, abolante la 20 regionajn aŭtoritatojn pri sanservoj, kaj kreante novan tutlandan aŭtoritaton, helpatan de aŭtoritato pri sanservoj por maorioj, kiu kreu programojn kaj financu sanservojn laŭ la maoriaj kutimoj kaj kriterioj.

Maoria influo en politiko

La influo de maoriaj parlamentanoj varias dum la jaroj. Tradicie plej multaj maorioj voĉdonis por la Laborista Partio. La Maoria Partio kreiĝis en 2004, kiam Tariana Turia eksiĝis el la Laborista Partio, en kies registaro ŝi ĝis tiam servis kiel ministro, pro malkonsento pri kiu posedas la strandojn kaj la marfundon. Maoriaj triboj argumentis, ke ili havas tradiciajn rajtojn pri la riveroj, lagoj kaj fiŝkaptejoj, sed la tiama registaro de Helen Clark volis daŭrigi la leĝan posedadon de la ŝtato. Tiu ĉi temo nun denove estas diskutata.

La Maoria Partio gajnis ĝis kvin mandatojn en la parlamentaj elektoj post 2004, sed en 2017 ĝi malsukcesis, kaj en 2020 ĝi ekhavis nur du parlamentanojn. La nuna parlamento havas 23 maoriajn membrojn (el 120), tra la kvin partioj, inkluzive de kunestro de la Verda Partio, Marama Davidson, kaj la vicestroj de la Laborista Partio, Kelvin Davis, kaj la Nacia Partio, Shane Reti.

Donald Evan ROGERS
korespondanto de MONATO en Nov-Zelando

VIENO

Revivigi la nuklean traktaton

Irano komencis fine de novembro interparolojn kun Britio, Ĉinio, Francio, Germanio kaj Rusio cele al revivigo de la priatoma traktato de 2015. Usono sub la regado de la tiama prezidento Donald Trump eliris el la interkonsento en 2018, enkondukante severajn sankciojn kaj blokante iranajn bankkontojn. Unu jaron poste ankaŭ Irano forlasis la traktaton, ekpliriĉigante uranion al 60 % anstataŭ al la interkonsentitaj 3,67 %.

La 14an de julio 2015 en Vieno Britio, Ĉinio, Francio, Germanio, Rusio kaj Usono subskribis kun Irano priatoman traktaton, laŭ kiu la islama respubliko povus uzi nuklean energion nur civilcele. La subskribantaj landoj deklaris sian pretecon iom post iom nuligi siajn sankciojn kontraŭ Teherano, kondiĉe, ke la interkonsento estos observata. Oni taskis la Internacian Atom-Energian Agentejon (IAEA) kontroli la iranan nuklean programon.

Ree ĉe la tablo

La okcidentaj landoj favoras al la revivigo de la traktato, sed grava kondiĉo por la sukceso estas la partopreno de Vaŝingtono, kiu fakte regas la tutmondajn transakciojn. Do, Britio, Francio, Germanio, Rusio kaj Ĉinio strebas altiri Vaŝingtonon ree al la intertrakta tablo, kaj ili parte sukcesis. Usono nomumis Robert Malley speciala sendito pri Irano. Ĝis nun Usono intertraktis kun Irano nur nerekte helpe de perantoj. Irano devas samtempe ree plenumi la kondiĉojn, pri kiuj ĝi ne plu zorgas post la eliro de Usono.

En aprilo 2021 la traktat-landoj escepte de Usono komencis intertraktojn en Vieno pri savo de la traktato de 2015. La interparoloj estis tamen interrompitaj pro la prezidentaj balotoj kaj registara ŝanĝo en Irano.

Ŝanĝo de la registaro

La ultrakonservativa kleriko Ebrahim Raisi anstataŭis kiel prezidento sian moderan antaŭulon Hassan Ruhani en aŭgusto. Lige kun tio venis nova irana sinteno rilate al la traktato, kiu estas multe malpli akceptebla. La necedema pozicio de la irana religia registaro certe malfaciligos la intertraktojn aŭ almenaŭ malfruigos ilin.

Ekonomia krizo en Irano

Irano bezonas sukcesan finaranĝon de la traktato, ĉar la ekonomia situacio en la lando estas katastrofa. La severaj sankcioj de la iama usona prezidento Trump malpliigis la malnetan enlandan produkton (MEP) por la jaro 2019 je 7 %. La enspezoj de la petrolaj kaj gasaj eksportoj malpliiĝis je du trionoj kaj atingis 31 miliardojn da usonaj dolaroj. En la antaŭa jaro ili estis preskaŭ 90 miliardoj da usonaj dolaroj. Pro la malaltaj enspezoj oni devis redukti la nacian buĝeton, kaj rezulte pliiĝis la malriĉeco je 11 %. Laŭ oficialaj informoj nun 30 % de la irana loĝantaro vivas en malriĉeco kaj ne povas ekzemple pagi luadon de domo aŭ kuracadon okaze de malsano. Ĉio ĉi kaŭzis sangajn protestojn.

La irana ministro pri eksterlandaj aferoj, Hossein Amir-Abdollahian, postulas, ke Usono kiel signo de bona volo malbloku 10 miliardojn da usonaj dolaroj en eksterlandaj iranaj bankkontoj, kiuj devenas ĉefe de eksporto de petrolo kaj gaso.

Malgraŭ la promesoj, la Islama Respubliko blokas la plenan kontroladon de ĝia atom-programo. La aliro al produktejo de partoj de centrifugiloj por pliriĉigo de uranio estas malpermesita. La pliigo de la pliriĉigaj instalaĵoj por uranio kun ĉiam pli bonaj centrifugiloj kaŭzas eksterlande multajn zorgojn, ĉar pliriĉigitan uranion eblas rapide transformi en armiltaŭgan materialon.

La ununura cedo, kiun Irano faris en septembro, estas la permeso, ke IAEA prizorgu siajn kameraojn por kontroli nukleajn instalaĵojn. Laŭ la direktoro de IAEA, Rafael Grossi, tamen, la inspektistoj ankoraŭ ne havas aliron al la datumoj konservataj en la aparatoj.

Pozicio de Usono

La lasta teknika progreso de la irana atom-programo maltrankviligas la usonanojn. Laŭ informoj de IAEA, Irano posedas dek kilogramojn da uranio pliriĉigita je 60 %. Se la intertraktado estos malsukcesa, Usono kaj Israelo rezervas al si la rajton uzi ĉiujn militajn opciojn. Vaŝingtono firmigis sian pozicion: la sankcioj estos forigataj nur, se Teherano agos laŭ la punktoj de la traktato de 2015. Laŭ Israelo la islama respubliko baldaŭ havos eble materialon por produkti atomarmilojn.

Ĉu oni sukcesos revivigi la priatoman traktaton kun Irano, montros la pluaj evoluoj. Certa estas almenaŭ la loko de la finaj intertraktoj. Ili ree okazas en Vieno.

Evgeni GEORGIEV
korespondanto de MONATO en Aŭstrio

OPINIOJ

Nesubigebla Serbio

Serbio ne estas ordinara lando. Ĝi estas unu el la plej grandaj ŝtatoj sur la balkana duoninsulo. Serboj vivas en ĉiuj ŝtatoj, kiuj aperis post la disfalo de Jugoslavio. Tial Serbio estas la deĵora kulpulo. Se la ĉirkaŭaj landoj ne atingas tion, kion ili esperis, oni kutime kulpigas Serbion. La preteksto ĉiam troviĝas: ĉu prava aŭ ne, tio ne gravas.

Serbio estas kandidato por membreco en Eŭropa Unio ekde sia sendependiĝo. Post kvaronjarcenta atendado, ĝi eĉ ne proksimiĝis al membriĝo.

Ĝin bombis landoj de NATO, kiuj volis ŝanĝon de la registaro. La prezidento ŝanĝiĝis, oficialuloj estis kondamnitaj, sed la homoj ne forgesas la kaŭzitan damaĝon, la morton de civiluloj kaj la poluitan landon^1. Ili ne volas eniri tiun aliancon NATO, kies membroj ĉirkaŭas ilin.

NATO forprenis parton de serba teritorio kaj deklaris ĝin nova ŝtato, Kosovo.

Senfine atendante akcepton en Eŭropan Union, Serbio konservas bonajn rilatojn kun la malnovaj amikoj, nome Ĉinio kaj Rusio, ĉar ne eblas vivi per malprecizaj promesoj.

Tia estas mia lando: premata de multaj postuloj, obstina, malobeema, nesubigebla.

Dimitrije JANIČIĆ
korespondanto de MONATO en Serbio

Dimitrije Diso Janičić (1935) naskita en montenegra vilaĝo Bročanac, finis porinstruistan lernejon kaj fakultaton de politikaj sciencoj – ĵurnalismo. Laboris kiel instruisto, ĵurnalisto kaj redaktoro en diversaj lernejoj kaj gazetoj en Montenegro kaj Serbio.

1. Dum la bombadoj de 1995 kaj 1999 en Bosnio, Hercegovino, Serbio kaj Kosovo, NATO uzis bombojn enhavantajn t.n. malriĉigitan uranion. Rezulte, aperis akuzoj, ke tio kaŭzis radioaktivan poluadon. (red.)

Unuiĝintaj per neefikeco

Belgio estas inter la tiel nomataj „riĉaj” landoj. Surprizas, ke la belga delegitaro ne sukcesis proponi konkretan planon pri la redukto de CO_2, ne nur je la komenco de la klimatkonferenco en Glasgovo sed ankaŭ je la fino, malgraŭ la fakto, ke Eŭropa Konsilio antaŭvidas grandajn subvenciojn, kiuj helpos efektivigi la Verdan Interkonsenton de Eŭropa Unio por atingi klimatneŭtralan ekonomion en Eŭropo antaŭ 2050. Kiel la okazintaĵo estas klarigebla?

Kompleksa lando

Belgio estas ege kompleksa lando: tiel kompleksa, ke eĉ multaj belgoj ne plu komprenas ĝian strukturon. Ekde ĝia fondiĝo estiĝis tensioj inter la nederlandparolantaj flandroj (en la norda parto de la lando) kaj la francparolantaj valonoj (sude). Individue multaj flandroj kaj valonoj havas amikajn rilatojn, sed kiam temas pri gravaj problemoj la du komunumoj pli kaj pli diverĝas kaj fojfoje havas kontraŭajn starpunktojn. Politike tio kaŭzas konstantajn tensiojn. Iuj eĉ parolas pri divido de Belgio en du ŝtatojn.

Kerna problemo

Bruselo, la ĉefurbo, kun granda internacia rolo kaj sidejoj de multaj entreprenoj, troviĝas ene de la flandra regiono, sed en la ĉefurbo mem nur 9 % de la loĝantoj registriĝis kiel nederlandlingvaj, dum ĉiutage amaso da flandroj deĵoras en Bruselo. Ekde 1970 diversaj registaroj provis fliki. Por modifi la konstitucion necesas tamen plimulto de du trionoj en la parlamento, kio malfacilas en tia etoso. Per diversaj paŝoj oni atingis, ke la regionoj ekhavas pli da memstareco kaj disponas ankaŭ pri monaj rimedoj. Post kvar ŝtataj transformiĝoj en 1993 Belgio iĝis federacia lando kun tri oficialaj lingvoj: la nederlanda, la franca kaj la germana. Politike ĝi dividiĝas en tri komunumojn surbaze de lingvo kaj kulturo, nome la nederland-, franc- kaj german-lingvan, kaj en tri regionojn, nome la flandran, la bruselan kaj la valonan^1. La komunumoj ekhavis sufiĉe vastan aŭtonomion. Sed juro, financoj, eksterlanda politiko, armeo kaj socia asekuro restas grandparte federaciaj respondecoj.

Por la klimatkonferenco en Glasgovo oni bezonis interkonsenton de la respondeculoj, kiuj okupiĝas pri klimato: ili estas ok (efektive!) ministroj kaj unu vicministro. Pri la afero devis sidi ĉetable kaj decidi kune: unu federacia ministro, unu el la flandra komunumo, tri el la valona regiono (unu de la regiona registaro, unu el la franclingva kaj unu el la germanlingva komunumo) kaj tri por la brusela regiono (kaj aldone unu vicministro).

Ĉiu strukturo, ŝtata aŭ regiona, ellaboris sian planon baze de la politika konsisto de la registaroj kaj sekve de la kutimaj tensioj. Flandrio ellaboris planon por 40 %-a redukto de CO_2, dum Eŭropa Komisiono proponis strebi al 47 %-a redukto antaŭ 2030. La aliaj ministroj insistis, ke ilia flandra kolego proponu pli ambician projekton. La flandra ministro pri energio jam antaŭe adaptis la originan planon (de 35 %-a redukto al 40 %-a) kaj certigis, ke tio estas maksimumo por ne perturbi la socian kaj industrian vivojn. Por la klimatkonferenco necesis unueca plano, sed neniu interkonsento realiĝis kaj ne ekzistas instanco, kiu fine povas „tranĉi la nodon”.

Granda neefikeco

Similaj situacioj de perturboj kiam necesas kunlaboro videblas ankaŭ en aliaj kampoj. Tio kondukas al granda neefikeco. Belgaj politikistoj ĝenerale konsentas, ke necesos iu plia ŝtata transformiĝo. Ĉi-rilate oni estas tre skeptika, ĉar belgaj politikistoj estas majstroj por konvinki homojn pri siaj vidpunktoj, sed, post ses antaŭaj provoj, ili montriĝas tre malbonaj organizantoj!

Ivo DURWAEL
korespondanto de MONATO en Belgio

1. Lingvaj komunumoj kaj regionoj nur parte kongruas. El la 262 municipoj en la valona regiono, 253 estas parto de la Franclingva Komunumo de Belgio kaj 9 estas parto de la Germanlingva Komunumo de Belgio. (red.)

Fenestro al la hungaraj elektoj

En aprilo 2022 en Hungario okazos naciaj elektoj. 199 parlamentanoj estos elektitaj parte laŭ distriktoj kaj proporcia reprezentado, en kiu necesas atingi pli-malpli 5 % de la voĉdonantaro por rajti je unu parlamenta loko.

La maldekstro fatale perdis la regadon pro horora mispaŝo^1, kiu okazis antaŭ ĉirkaŭ 12 jaroj. Eĉ tiutempe mi prave prognozis, ke la maldekstro bezonos tutan generacion por reveni en la ĉeffluan politikan vivon. La registaro, kompreninte tion, scias, ke la sola risko venas de la antaŭe kreskanta ekstremdekstro. La ĉefministro Viktor Orbán, saĝa politikisto, do movis la regantan partion Fidesz [fides] (oficiale Fidesz – Magyar Polgári Szövetség) dekstren. Tio sukcesis, kaj nun la dekstra konkuranto, Jobbik (oficiale Jobbik Magyarországért Mozgalom) iom malkreskas. Fidesz, do, redirektas siajn konsiderindajn kaj bone financatajn atakajn rimedojn por senkreditigi figurojn de la maldekstro. Tiu maldekstro, kiu baldaŭ post la perdo de la regado disigis sin en okon da partietoj, ĉiuj fluintaj el malakordoj en la socialisma MSZP (oficiale

Magyar Szocialista Párt) – la milde reformitaj eksaj komunistoj. El tiuj partioj, almenaŭ du intertempe malaperis, kaj la restantaj iom post iom komencis kompreni, ke apartaj ili restos eterne en la politika dezerto.

La maldekstro (provizore) unuigis sin

Feliĉe, la maldekstro finfine lernis ion gravan. Klare, ili rimarkis la siatempan sloganon de UEA: „Unueco estas forto”. Ili finfine komprenis, ke dise la seso da pluvivantaj maldekstraj partioj neniam signife sukcesos: kelkaj eĉ ne atingos la 5 %. La sola maniero havi ŝancon kontraŭ

Fidesz, kiu pli-malpli regas la amaskomunikilojn, la kortumojn kaj multon plian esencan, estas prezenti unuecan blokon kun unu kandidato por la ĉefministra posteno.

Antaŭ 18 monatoj, tiu taktiko bone funkciis por la lokaj elektoj, precipe en Budapeŝto, kie la urbestra rego transiris de la milda dekstro al la milda maldekstro, kaj elektiĝis urbestro kun la ŝajne politike katastrofa nomo Karacsony (Kristnasko). Kiu imagus usonan prezidenton aŭ britan ĉefministron kun la nomo Mister Christmas? Ne nur tio okazis, sed la budapeŝtaj distriktoj grandege transiris milde maldekstren. Tio okazis eĉ en mia distrikto, kie la sidanta Fidesz-ulo estis populara kaj agadis sukcese.

Tio eblis pli-malpli per miraklo. La ses pluvivantaj maldekstraj partioj konsentis starigi diskutojn kaj kampanjojn por fari referendumecan voĉdonadon ene de la multaj dekoj da voĉdonejaj tendaroj tra la urbo, kiuj estis grandskale uzataj. Ili vidis la sukceson, kaj ripetas la strategion por la naciaj elektoj. Longaj vicoj videblis antaŭ multaj elekto-tendoj, kio pruvas, ke la popolo komprenas la neceson por unu gajnkapabla kandidato, kiu estu nun elektita (plua temo por la estonto).

Mia sinteno

Vi eble rimarkis, ke mia vidpunkto al la mondo troviĝas en la milda maldekstro. La registaro faris multajn malbonaĵojn sur multaj kampoj. Sed mi devas konstati, ke ili ege sukcesis en du ĉefaj kampoj. Unue, ili brile agis pri la pandemio. Ili rifuzis atendi la eŭropan burokration, sed agis sole kaj brave. Ni havis komence kvin vakcinojn, nun ok. Mi de monatoj havas tri injektojn. La nunaj rezultoj estas iom maltrankviligaj, sed niaj ciferoj montras grandegajn atingojn – nia sansistemo baze funkcias. La dua, eble pli grava faktoro estas la ekonomio, kiu tra jaroj antaŭ la pandemio kreskis je averaĝe 4 % – rezulto, por kiun atingi okcident-eŭropaj registaroj farus gravajn krimojn. Dum la pandemio, ni havis iom severajn limigojn – jam de monatoj ĉesigitaj. Sed tra la tuto, malmulto okazis por limigi komercan kaj ekonomian agadon. Bone, escepte de hoteloj, restoracioj kaj similaj sektoroj. Sed pluiris la cetero, ĉu fizike, ĉu virtuale. Jen la fina rezulto por la registaro, kiu ja havas grandegajn financajn rimedojn. Ĝi povas feliĉigi (subaĉeti) la popolon per antaŭelektaj dorlotaĵoj. Jen, laŭ la registaron subtenanta Metropol la promesoj al la popolo:

- 21-elcenta salajra kresko por flegistinoj.

- 20-elcenta salajra kresko por sociaj kaj kulturaj laborantoj kaj infanprizorgantoj.

- 10-elcenta salajra kresko por instruistoj.

- Signifaj kreskoj por pedagogoj en 2023.

- Kompensoj al familioj kun infanoj.

- Pluspago por pensiuloj (nelaste por mi!).

Stefan MACGILL
korespondanto de MONATO en Hungario

1. Pri tio MONATO publikigos apartan artikolon en posta numero.

Ĉu granda diplomatia konflikto? Apenaŭ.

La 18an de oktobro 2021 dek ambasadoroj ĉe Turkio (tiuj de Danio, Finnlando, Francio, Germanio, Kanado, Nederlando, Norvegio, Nov-Zelando, Svedio kaj Usono) publikigis komunan deklaron, petante rapidan solvon de la afero de la filantropo Osman Kavala. Ili asertis, ke la daŭra mallibereco de Kavala ombras al demokratio kaj al travideblo de la turka juĝistaro.

Kolero kaj solvado de konflikto

Ĉi tiu diplomatia alvoko provokis tujan reagon de la turka prezidanto Recep Tayyip Erdoğan [reĝep tajip érdoan], kiu ordonis al la ministro pri eksterlandaj aferoj deklari, kiom eble plej frue, la dek ambasadorojn kiel persona non grata^1.

La decido de la turka prezidanto trafis sian celon. Jam post semajno la usona ambasado deklaris, ke ĝi agas laŭ artikolo 41 de la Viena Konvencio pri Diplomatiaj Rilatoj^2, kaj „ne enmiksiĝos en la internajn aferojn de Turkio”. La aliaj naŭ ambasadoj faris same, kaj rezulte tuj mildiĝis la streĉiteco.

Enprizonigita turka filantropo

Ĉi tiu mallonga kaj akra diplomatia konflikto rilatas la turkan filantropon kaj aktivulon Osman Kavala, kiu estas en malliberejo ekde 2017, malgraŭ tio, ke li neniam estis formale kondamnita. Li estis arestita pro organizado kaj financado de amasaj kontraŭregistaraj protestoj en 2013 kaj pro la malsukcesa militista puĉo en 2016. Kavala, tamen, proklamas sian senkulpecon.

Internacia subteno

Diversaj homrajtaj asocioj kaj registaroj en la okcidentaj landoj konsideras la malliberigon de Kavala simbolo de la kreskanta netoleremo de la turka prezidanto kontraŭ la disidentaro. La Eŭropa Kortumo pri Homaj Rajtoj jam en 2019 taksis la akuzon kontraŭ Kavala politike motivita kaj postulis lian tujan liberigon. Simile sin esprimis ankaŭ la Konsilio de Eŭropo, en kiu Turkio estas membro ekde 1950.

Ade strategia partnero

Malgraŭ la mallonga diplomatia konflikto Turkio estas ade strategia partnero por Eŭropa Unio pri migrado, sekureco kaj kontraŭterorismo. Kvankam EU kelkfoje kritikis Turkion, konkretaj paŝoj kontraŭ la lando, kandidata ekde 1987 al membriĝo, estis kaj estas ĝis nun nur kosmetikaj.

Se Turkio iĝos plenrajta eŭropunia membro, laŭ la subtenantoj de la ideo, ĝiaj institucioj kaj jurŝtato iĝos pli stabilaj. Aliflanke, la kontraŭuloj atentigas, ke nur malgranda parto de Turkio estas geografie en Eŭropo, kaj ke Ankaro havas malbonajn rilatojn kun Kipro, Grekio kaj Armenio. Aldone, ne forgesindas la konflikto kun la kurdoj.

Geopolitika medio

Laŭ kelkaj diplomatoj la nuna aktiva eksterlanda politiko de Turkio ne estas signo de malgraviĝo de Turkio ene de EU kaj NATO, sed la rezulto de nova geopolitika medio. Turkio ne volas esti konsiderata nur „peono” en la regiono, sed egalulo kaj aktiva partnero. Ankaro scias, ke ĝi gardas la sud-orientan flankon de NATO, estas grava ekonomia partnero, sed ankaŭ grava aganto por pace solvi la militon en Sirio.

Dilemo

Malgraŭ la nunaj sed ankaŭ eventualaj venontaj diplomatiaj disputoj kaj opinidiferencoj kun EU aŭ NATO, Ankaro estas daŭre grava por eŭropa sekureco. Ne mirinde do, ke la membroŝtatoj de EU kaj NATO nuntempe alfrontas la dilemon, kiel konservi bone ekvilibrajn rilatojn kun Turkio.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Li esperantistiĝis kiel memlernanto en 2010.

1. Laŭ la art. 9 de Viena Konvencio pri Diplomatiaj Rilatoj de 1961, ĉiu lando rajtas asigni la statuson persona non grata (persono ne dezirata, persono ne bonvena) iam ajn kaj al kia ajn diplomato sen ajna kialo. En diplomatia praktiko tio por diplomato signifas, ke lia/ŝia oficiala restado en gastiga lando ne plu estas tolerata de la registaro de tiu lando kaj li/ŝi ene de limigita tempo devas forlasi la landon (red.).

2. „Sen difekto por iliaj privilegioj kaj imunecoj, ĉiuj personoj ĝuantaj tiujn privilegiojn kaj imunecojn havas la devon respekti la leĝojn kaj regularojn de la gastiganta lando. Ili havas ankaŭ la devon ne enmiksiĝi en la internajn aferojn de tiu lando.”

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Moderna vivo

KOVIMO

La pandemio en Nov-Zelando

Ekde 2020 la pandemio dominas konversaciojn en Nov-Zelando. Dum la periodoj de hejma izolado kaj aliaj limigoj, la ĉefministro Jacinda Ardern kaj la ĉefo de la Ministrejo pri Sano, Ashley Bloomfield, paroladas al la nacio preskaŭ ĉiutage prezentante la aktualajn statistikojn pri okazoj kaj paŝojn por rezisti la disvastiĝon de COVID-19. Epidemiologoj – kiel profesoro Michael Baker – intervjuiĝas ĉiutage por diskonigi pliajn faktojn kaj opiniojn pri la pandemio, malsano, testado kaj vakcinado.

Pasintaj epidemioj

Multaj homoj ne memoras antaŭajn pandemiojn: ekzemple, poliomjelito aktivis trifoje inter 1948 kaj 1956, kiam mortis 224 homoj en Nov-Zelando; aidoso atingis pinton en 1986; meningito en la periodo 1991-2007 – kiam mortis 252 – kaj gripo en 1996 – kiam mortis 90. En 1948 ĉiuj lernejoj restis fermitaj de la komenco de la jaro ĝis la 19a de aprilo pro epidemio de poliomjelito. Infanoj devis resti hejme kaj sekvi lecionojn per korespondado kaj aŭskulti radiajn elsendojn. En 1977 la ministrejo pri sano deklaris, ke vakcinado eliminis poliomjeliton en Nov-Zelando.

Multaj malsanoj (difterio, hepatito, mumpso, poliomjelito, rubeolo, tuberkulozo, k.a.), kiuj plagis la homaron en pli fruaj jarcentoj, ne plu estas grandaj problemoj, ĉar sciencistoj evoluigis vakcinojn kontraŭ ili, kaj preskaŭ ĉiuj homoj estas vakcinitaj.

La nuna pandemio

Post la alveno de kovimo la registaro ŝanĝis siajn prioritatojn, kaj multaj aliaj urĝaj aferoj ricevas malpli da atento. Laŭ konsilo de la ministrejo pri sano la registaro kreas novajn sistemojn kaj aplikas leĝojn okaze de gravaj situacioj. La sistemo de kvar urĝoniveloj sukcesis notinde limigi la okazojn kaj la mortojn (28 mortoj ĝis oktobro 2021). Iuj epidemiologoj opinias, ke pri iuj aferoj la registaro estas ne sufiĉe strikta. Ekzemple, pasis longa tempo antaŭ ol la registaro decidis, ke landlimaj laboristoj devas esti vakcinitaj kaj regule testataj pri la viruso. Ne ĉiuj homoj restantaj en kvaranteno volonte akceptis la izolitecon, kaj iuj eskapis; la polico serĉis kaj arestis ilin. Ŝajnas, ke la gardistoj ne estis sufiĉe atentaj.

La registaro timas, ke se la viruso disvastiĝos, tiam la hospitaloj ne povos trakti ĉiujn malsanulojn. Eĉ nun oni prokrastas multajn malpli urĝajn kirurgiajn operaciojn kaj terapiojn. Kiam kuracistoj devas enfermiĝi – pro kontakto kun malsanulo infektita de la viruso – la situacio premas aliajn stabanojn.

Turismo izolita

La pandemio montris, kiom multe la nacio dependas de turismo, ĉar nun tio devas limiĝi je enlandanoj por malhelpi la disvastiĝon de la viruso, kaj tio tre reduktas la profitojn de turismaj komercoj. La registaro subvencias la kompaniojn, por ke ili pluekzistu. La impostopagantoj jam pagis miliardojn da dolaroj por subteni la ekonomion.

En 2020 kaj 2021 pli ol 150 000 novzelandanoj venis hejmen el fremdaj landoj, kaj malmultaj homoj foriris. Tio pliakrigis la daŭrajn problemojn pro manko de sufiĉaj loĝejoj.

La novzelanda ekonomio estas en stato pli bona ol tiu, kiun ekonomikistoj atendis okaze de la pandemio. La domkonstrua industrio tiom furoras, ke la liverado de konstru-materialoj ne plu sufiĉas, kaj prezoj plialtiĝas. La importado de varoj suferas prokrastojn pro la tutmondaj kovimo-rilataj problemoj.

Kalejdoskopa ekonomio

La registaro planas laŭgrade reaktivigi la ekonomion. Ĝi instigas ĉiujn preni kontraŭ-koviman vakcinon por redukti la riskojn. Komercistoj plendas, ke la registaro agas tro malrapide. Eksportistoj volas iri eksterlanden por vendi siajn varojn, sed la kvarantena sistemo estas ne sufiĉe granda por trakti la aldonajn envojaĝantojn.

Agrikulturistoj kaj hortikulturistoj postulas pli da portempaj laboristoj el senkovimaj pacifikaj landoj, kaj la registaro faris apartajn regulojn por ebligi tion. Mankas „dorsosakuloj” el eksterlando; antaŭ la pandemio, ili ofte laboris en la rikoltado de fruktoj ktp. Dume, atendataj reformoj – ekzemple pri la sansistemo, precipe pri mensaj malsanoj – nemulte progresas. Ĝuste nun, okaze de la pandemio, ili estas necesaj por tiuj, kies mensoj malstabilas pro la premoj de malsano, senlaboreco, hejmrestado kun la infanoj ktp.

Ne-efika strategio

Dum antaŭaj ekaperoj de COVID-19 en 2020 kaj 2021 la „teamo de kvin milionoj” (la tuta popolo) ŝajne bone kunlaboris: la homoj restis hejme, kiam la registaro tion postulis.

Dum tri monatoj la registaro permesis vojaĝadon sen izolado inter Nov-Zelando kaj Aŭstralio, sed poste COVID-19 multe akriĝis en Aŭstralio. En aŭgusto 2021 vizitanta aŭstraliano alportis la delta-variaĵon al Nov-Zelando, kaj homo infektita de li ĉeestis kunsidon en preĝejo en Auckland, kaj la malsano rapide disvastiĝis. La registaro nuligis la interkonsenton kun Aŭstralio.

La elimina strategio ne tute sukcesis. Ŝajnas, ke la viruso infektis diversajn marĝenajn homojn: senhejmulojn, krimulojn, konsumantojn de drogoj, opoziciantojn kaj aliajn. Tiuj emas agi malkonforme al reguloj kaj plue disvastigas la viruson. Tio instigis la registaron ŝanĝi en oktobro sian strategion.

Nova strategio

Laŭ la antaŭa elimina strategio oni provadis izoli malsanulojn kaj atendi, ĝis ili resaniĝis (aŭ mortis), spuri iliajn kontaktojn kaj testi ilin pri la viruso, kaj la registaro instigis ĉiujn vakciniĝi kaj kiel eble plej longe resti hejme. La nuna strategio estas rapide vakcini kiel eble plej multajn homojn por limigi la nombron de tiuj, kiuj bezonos enhospitaliĝon.

Spertuloj diras, ke estas risko, ke la nombro de okazoj estos troa, kaj la hospitaloj plenpleniĝos pro granda nombro da gravaj okazoj. La registaro decidis etendi la liston de okupoj por vakcini ankaŭ instruistojn kaj aliajn laboristojn, kiuj laboras kun infanoj.

Festo por vakcinado

Nun la registaro kaj la ministrejo pri sano aranĝas multajn vakcinejojn de diversaj tipoj kun allogaĵoj por instigi homojn vakciniĝi. En „supersabato” – la 15an de oktobro 2021 – diversaj organizaĵoj aranĝis kvazaŭ festivalojn por entuziasmigi homojn. Oni vakcinis preskaŭ 130 000 homojn en tiu tago. Tamen la vakcinado ne atingis homojn en foraj vilaĝoj.

La registaro planas enkonduki oficialajn atestilojn por tiuj, kiuj estas vakcinitaj kontraŭ la viruso, por ke diversaj eventoj kun multaj partoprenantoj estu malfermitaj nur al vakcinitoj.

La registaro celas malpli striktajn limigojn, sed tio alportos pliajn riskojn.

Donald ROGERS
korespondanto de MONATO en Nov-Zelando

Donald Rogers daŭrigas la esperantan fasadon de LibreOffice, verkas por Vikipedio kaj diversaj esperantaj revuoj, prizorgas retpaĝojn pri manieroj tajpi en Esperanto, kaj redaktas la esperantan tezaŭron ĉe puzzlefoundry.com.

Ekonomio

ESEO

Kial plimultiĝas sinmortigantaj virinoj en Japanio?

„Informite, ke mi estos forpelita el mia loĝejo, mi decidis kaj provis mortigi min prenante amason da medikamentoj.” Tion la juna virino diris al mi sur la lito en hospitalo. Ŝi ŝajnis al mi tre diligenta homo, tamen ŝia elparolo estis neklara pro la misprenitaj medikamentoj.

Ekde kiam la kronvirusa pandemio komencis regi la tutan mondon, la indico de virinaj sinmortigoj daŭre altiĝas en Japanio. Mi estas la direktoro de neprofitcela organizaĵo, kiu helpas virinojn kaj infanojn, kiuj perdis sian hejmon pro diversaj kialoj – pro ekonomia malfacilaĵo, malsano, hejma perforto ktp. Ĉi tie mi prirezonas la kialojn de la multiĝo de virinaj sinmortigoj el mia vidpunkto bazita sur miaj profesiaj spertoj.

Multiĝo de sinmortigantaj virinoj

Japanio estas fama pro alta elcentaĵo de sinmortigoj. En 2019, ĝi okupis la kvinan lokon en la listo de 38 landoj de Organizaĵo por Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo (OEKE) pri sinmortigo. Kvankam la indico ankoraŭ altas, la nombro de sinmortigoj malmultiĝadis jaron post jaro ekde 2009: de 1998 la nombro de sinmortigoj ĉiujare superis 30 000, sed en 2019 tiu fariĝis malpli ol 20 000.

Tamen en 2020, kiam la kronviruso komencis disvastiĝi, la nombro de virinaj sinmortigoj altiĝis je 15 % kompare kun tiu de la antaŭa jaro, dum tiu de viroj malaltiĝis. Precipe la multiĝo en oktobro 2020 estis ŝoka. Kompare kun la sama monato en 2019 la kvanto altiĝis je 80 %. Ankaŭ en 2021 la nombro de virinaj sinmortigoj ne ĉesas kreski.

Kial la elcentaĵo de la virinaj sinmortigoj altiĝas nun? Iuj supozas psikologie, ke mankas okazo havi fizikan kuneston, kio esence gravas por virinoj por forigi streĉojn de la ĉiutaga vivo. Aliaj konjektas, ke sinmortigoj de pluraj famuloj en 2020 influis virinojn.

Mi traktas ĉi tie la problemon el ekonomia vidpunkto. Se diri ĝenerale, sinmortigo forte rilatas al ekonomia situacio. Se homo estas maldungita, tio malbonigas ne nur ties ekonomian situacion, sed vundas ties memfidon. Tio eĉ ruinigas ties socian rilaton kun aliaj kaj fojfoje kaŭzas malsanon mensan, kiel deprimon aŭ alkoholismon. Unu statistika fakto montras jenon: en 2020 ĉirkaŭ 9 milionoj da „neregulaj laboristoj” estis maldungitaj, inter kiuj 70 % estis virinoj.

La krizo atakis virinojn

Neregula dungado estas formo de laborkontrakto, en kiu dungitoj havas nur limigitajn rajtojn. Kompanio facile povas maldungi neregulajn dungitojn. En Japanio, pli ol duono de la laborantaj virinoj estas dungitaj neregule. Ĉi tiu proporcio estas 2,5-oble pli granda ol tiu de viroj. Interalie, neregule dungitaj virinoj laboris pli ofte en la kampoj „hoteloj kaj restoracioj” kaj „vivaj servoj kaj distrado”, kiuj estas plej severe trafitaj de la kronvirusa krizo.

Kial tiom granda estas la diferenco inter la seksoj? Tio rezultas el la ligo inter tradicia familia normo kaj novliberalisma politiko tra la lastaj kelkdek jaroj.

En la japana socio tradicie radikas patriarkeco. Eĉ en la dua parto de la 20a jarcento, tio estis tipa familia modelo, nome, edzo gajnas monon kaj edzino laboras hejme. Oni ankoraŭ ne traktas virinojn egale al viroj en la labormerkato. Ĝenerale, dum longa tempo, gepatroj ne permesis al siaj filinoj ricevi altan instruadon, pensante ke tio ne utilos por geedziĝo. Ankaŭ en laborejo, virinoj ne havis ŝancon promociiĝi same kiel viroj. Kompanio pensis, ke virinoj eksiĝos kiam ili geedziĝos, kaj donis al virinaj laboristoj (hejmecajn) banalaĵojn, kiel verŝi teon ktp.

En la 1980aj jaroj la ŝtato fine establis leĝon por garantii egalajn rajtojn pri laboro inter virinoj kaj viroj. Tamen, pli-malpli samtempe, estis enkondukita nova laborsistemo: la tiel nomata neregula dungado. Tio estis frukto de novliberalisma laborpolitiko por pli bone fluidigi dungadojn, sed pro tio laboristoj perdis stabilan bazon por sia laboro kaj posteno. Neregulaj laboristoj ne nur estas maldungeblaj iam ajn, sed ankaŭ ne havas ŝancon promociiĝi kaj altigi sian salajron. Kiel ajn diligente ili laboras, ili ne povas esperi, ke la situacio pliboniĝos. Ili traktatas kiel disponeblaj laboristoj. La elcentaĵo de laborantaj virinoj altiĝis kompare kun la 1980aj jaroj, tamen plejparte kun la kondiĉo, ke ili estas dungitaj neregule. En 2017 tutlanda laborista sindikato enketis ĉe virinoj laborantaj neregule. Al la demando „kial vi laboras kiel neregula laboristo?”, ĉirkaŭ 40 % de la respondantoj, kiuj laboras pli ol 35 horojn semajne, respondis ke ili malgraŭvole kontraktis kun kompanio kiel neregula dungito. Ili serĉis postenon de regula dungito, sed stabila posteno por virinoj ne estas facile trovebla.

La virinon, kiun mi menciis en la komenco, la prizorganto de apartamento forpelis pro ŝia nekapablo pagi la lukoston. Ŝi provis mortigi sin kaj estis transportita al hospitalo. Informis ŝin pri nia organizaĵo flegistino. Tra la tuta vivo, sen familianoj, kiuj povus ŝin subteni, ŝi diligente laboradis por vivi. Tamen en 2020 ŝia laborejo decidis fermiĝi pro la kronviruso. Tiam la kompanio informis al ŝi abruptan maldungiĝon, nur tri tagojn antaŭ la efektiva maldungo.

Kion la malegaleco rabas de virinoj?

En 2015 ŝtata instituto raportis, ke en Japanio triono de la virinoj, kiuj vivas unuope, gajnas malpli ol duonon de la mediana enspezo kaj estas en malriĉa situacio. Sed la problemo estas ne nur pri malalta enspezo. Ekonomia malfacileco rabas de virinoj ne nur liberon, sed ankaŭ dignon de individuo. Esploristo diris, ke en Japanio virinoj ne povas vivi sen du viroj: unu estas la patro kaj la alia estas la edzo.

Iu virino, kiu konsiliĝis kun nia organizaĵo kun siaj junaj infanoj, rakontis al ni jene: „Mia edzo tuj koleriĝis, kiam okazis malfavoraĵo por li, kaj laŭtis ‚Kiu nutras vin?’ Ĉiutage molestis min la edzo, kaj mi plurfoje pensis pri divorco. Sed mi ne povis imagi kiel vivteni miajn infanojn.”

Ekonomia dependeco igas virinojn toleri tian situacion kaj resti en la hejmo. Ju pli mankas al virinoj eblo eskapi, des pli akre vivkunuloj atakas. Tiamaniere stabiliĝas hejma perforto. En 2020 en Japanio, la nombro de konsiliĝoj pri hejma perforto plialtiĝis 1,6-oble, kaj tio estas la plej alta nombro en la historio.

Por ŝanĝi la situacion

La ekonomia krizo kaŭzita de la kronviruso malkovris la malegalecon, kiu delonge ekzistas en ĉi tiu socio. Kredeble, tio instigis iujn virinojn fari la plej malĝojan decidon. Homo ne devas sinmortigi, eĉ se ŝi/li falis en severan situacion pro maldungiĝo, ĉar ŝi/li rajtas ricevi publikan helpon. Tamen en Japanio troviĝas la forta normo „Oni devas ne ĝeni aliajn homojn”. Ĝi igas homojn heziti peti publikan helpon kaj pelas ilin al pli malfacila situacio.

En septembro 2020 la tiama ĉefministro Suga deklaris en sia enoficiĝa parolado: „Unue helpu vin mem, laste petu helpon de la lando”, malgraŭ tio, ke homoj en Japanio suferas pro la politiko de la registaro limigi ekonomian aktivadon. Konforme al ĉi tia mesaĝo de la ĉefministro, homoj plu riproĉas ricevantojn de publika helpo, kvazaŭ ili estus ŝtelistoj de imposto. Lastatempe en Japanio, la vorto „memrespondeco” enhejmiĝas. Ĉi tiu vorto estas uzata tiel, ke homoj devas ne peti publikan helpon, ĉar sufero estas rezulto de ilia propra agado. Sed ĉu la situacioj supremenciitaj pri virinoj vere estas solvendaj per „memrespondeco”? Kiuj pensas tiel, neas socian helpon kaj neas ankaŭ homajn rajtojn.

La japana popolo povas ŝanĝi tian situacion. Laŭ mia opinio, plej grava estas edukado kaj politiko. Kontraŭ la malfavora sinteno al publika helpo, ni devas varti la ideon, ke ni havas rajton uzi ĝin. En lernejo aŭ en amaskomunikilo aŭ ie ajn necesas disvastigi tiajn mesaĝojn. Vi povas iam ajn helpi aliajn en tiu situacio. Ekzemple, se iun ĉirkaŭ vi trafas malfacilaĵo, bonvolu aŭskulti ŝin/lin kaj laŭeble doni informon pri socia helpo. Por ĝustigi la ekonomian malegalecon inter la seksoj, ni devas partopreni en politiko tra diversaj kanaloj – ne nur balotado, sed ankaŭ lobiado aŭ organizado de kunveno sufiĉe efikas. Ordinaraj homoj povas subteni neprofitcelajn organizaĵojn diversmaniere: mondonaco, disvastigo de informo ktp.

Ĉu en la estonteco eblos tia socio, en kiu ĉiuj virinoj povas vivi facile, libere, kaj memfide? Ĉiu el ni havas respondecon pri tio.

HATACHI Toshiko

Japanio

POLITIKO

La germana ekonomio bezonas enmigrantojn

Demografia problemo

La germana loĝantaro kresketis de 78,1 milionoj en 1970 ĝis 83,2 milionoj en 2020. La demografia problemo de Germanio estus pli granda, se ne estus enmigrado. Sen ĝi jam de la 1970aj jaroj la loĝantaro estus malkreskinta. Ekde tiam naskiĝis malpli da infanoj, same kiel en multaj aliaj landoj. Ĉar la homoj intertempe atingas pli maljunan aĝon, eĉ pli estus malpliiĝinta la proporcio de laborpovantoj.

La perdon antaŭe kompensis enmigrado. Ekzemple, unue venis familianoj de gastlaboristoj, kiuj ĝis 1973 estis varbataj el suda Eŭropo, balkanaj landoj kaj Turkio. Dum la 1980aj jaroj reenpatrujiĝis etnaj germanoj el Rumanio. Simila fluo fontis el (iama) Sovetio, entute 4,5 milionoj da homoj.1

La alvenintoj el la diseriĝanta Jugoslavio (en la 1990aj jaroj) grandparte reiris hejmen post la fino de la militoj, dum la plejmulto el Proksima kaj Meza Oriento decidis resti.

La pozicioj de la partioj

Kontraste al la elektoj de 2017, enmigrado preskaŭ ne estis temo en la kampanjoj por la porparlamenta voĉdonado de la 26a de septembro 2021.2 La opinioj de la partioj, tamen, estas konataj. La gefrataj partioj Kristan-Demokratia Unuiĝo (oficiale Christlich Demokratische Union Deutschlands, mallongigite CDU) kaj la Kristan-Socia Unuiĝo (oficiale Christlich-Soziale Union in Bayern, mallongigite CSU) partoprenis en la plimulto de la registaroj de la pasintaj jardekoj kaj asertis, ke Germanio ne estas enmigradolando. Ili volis enlasi preskaŭ nur etnajn germanojn.

Pro insisto de la Social-Demokratia Partio (oficiale Sozialdemokratische Partei Deutschlands, mallongigite SPD), kunreganta dum la lastaj ok jaroj, ekde aprilo 2020 estas leĝo pri enmigrado de „faklaboristoj”. Oni nun donas vizojn al tiuj, kiuj serĉas laboron en profesioj, kie mankas fakuloj, ekzemple por konstrulaboro, flegado kaj aliaj sanservoj, metioj, gastejaj servoj ktp. Konsekvence la nombro de azilpetantoj el Balkanio atingis preskaŭ nul, ĉar nun oni venas kun laborvizo. Antaŭe iliaj azilpetoj preskaŭ neniam sukcesis.

La verduloj (oficiale Bündnis 90/Die Grünen) kaj la Liberala Demokratia Partio (oficiale Freie Demokratische Partei, mallongigite FDP) volas pli liberaligi la enmigradon por laborserĉantoj. Ili rigardas al la modeloj de Kanado kaj Nov-Zelando, kie poentoj estas atribuataj al diversaj kapabloj. Tion favoras ankaŭ SPD. Post la lastaj elektoj oni antaŭvidas, ke tiuj tri partioj formos la registaron.

Tiuj partioj konsentas ankaŭ pri tio, ke oni permesu adaptadon de la politiko. Nun sufiĉe ofte azilpeto estas malakceptata post pli ol unu jaro. Tuja rezulto de tio estas malvalidiĝo de la laborpermeso, eĉ se la resendado de la azilpetinto al la hejmlando ofte ne estas ebla. Sed se la koncernato jam estas bone integrita, havas laboron aŭ almenaŭ ricevis profesian klerigadon, kial ne rekonsideri lin/ŝin laboraspiranto anstataŭ azilpetanto? CDU kaj CSU argumentas, ke ŝanĝo povus allogi pli multajn fuĝantojn.3

Estas ankaŭ ekstreme dekstra partio (AfD, Alternative für Deutschland), kiu malakceptas eksterlandanojn kun nur malmultaj esceptoj. Ĝi ricevis 10,3 % de la voĉoj en la lastaj elektoj.

400 000 enmigrantoj bezonataj

Ofte aŭdeblas ĉagrenitaj voĉoj el la ekonomio, ke post investoj por profesia instruado la kandidato ne plu rajtas labori, kaj devas esti subtenata fare de la ŝtato. Tuj antaŭ la elektoj la Instituto pri Monda Ekonomio (IfW) en Kiel atentigis, ke la germana ekonomio urĝe bezonas eksterlandajn laborantojn. Fine de aŭgusto la estro de la ŝtata germana laboragentejo, Detlef Scheele, menciis nombron: se oni volas stabiligi la funkciadon de la ekonomio, la produktadon kaj la enpagadon en la pensian asekuron, oni bezonas 400 000 enmigrantojn ĉiujare. IfW kaj Scheele substrekis, ke la ekonomio povas ankaŭ profiti de fuĝintoj. Tion subtenas ankaŭ la sindikatoj.

La publika opinio

Grandaj germanaj urboj ofte proponis akcepti pli grandajn kvantojn da fuĝintoj. Ili substrekis tion ne nur en la nuna Afganio-krizo, sed ankaŭ kiam brulis la fuĝintobarakaro sur la greka insulo Lesbo^4 aŭ kiam Grekio aŭ Italio sentis sin troŝarĝitaj pro fuĝantoj alvenantaj sur boatoj. Tiam Horst Seehofer, ministro pri enlandaj aferoj kaj CSU-partiano, substrekis, ke tio bezonus lian permeson. Tion li ne donis. Li argumentis, ke ankaŭ kelkaj aliaj EU-landoj ne estas akceptemaj kaj ke ia akceptado nur allogus pliajn fuĝantojn. Oni eĉ draste bremsis la rekunigon de familioj, kvankam la koncernatoj havas la juran rajton al ĝi. SPD, Verduloj kaj FDP, male, volas plifaciligi tion.

En 2019 la germana enketoinstituto Emnid rivelis skeptikan sintenon en la publiko: 49 % pensas, ke Germanio ne povas akcepti pliajn fuĝintojn; 37 % havas la malan opinion (2017: 54 kaj 37 %, 2015: 40 kaj 51 %). Aliflanke laŭ la sama enketo granda plimulto (71 % de la loĝantaro, 79 % de la publikaj instancoj) bonvenigas la enmigrintojn, kiuj laboras aŭ studas en Germanio.

La kreskon de skeptikeco post la enmigrado-ondo de 2015 (kiam venis malpli multaj homoj ol en la 1990aj jaroj) kaŭzis dekstrulaj demagogoj. Ŝajnas, ke la du kristanaj partioj sin orientis laŭ la skeptikuloj. Verduloj, liberaluloj kaj SPD, la tri partioj de la atendata nova registaro, evidente prenas pli serioze la bonvenigantojn kaj la voĉojn el la ekonomio.

Werner FUß
korespondanto de MONATO en Germanio

1. Temas pri homoj, kies antaŭuloj migris el Germanio en Rumanion kaj Sovetunion antaŭ pli ol ducent jaroj. (red.)

2. Ĉi tiu artikolo estas verkita fine de septembro 2021.

3. Fuĝintoj, kiuj atendas decidon pri sia azilpeto, povas ricevi laborpermeson.

4. La Centro por akceptado kaj identigado, situanta ĉe la vilaĝo Moria sur la insulo Lesbo, estis la plej granda rifuĝejo en Eŭropo. Priskribita de Human Rights Watch kiel subĉiela malliberejo, ĝi estis detruita de fajro en 2020. (red.)

Evoluo de naskiĝoj (blue) kaj mortintoj (verde) en Germanio, 1946-2019 (en miloj). Fonto: STATISTISCHES BUNDESAMT, DATENREPORT 2021.

Libroj

Freŝa frandaĵo

Laure Patas d'Illiers estas konata al la legantoj de MONATO. Jam ses noveloj ŝiaj aperis en ĝia literatura rubriko inter 2015 kaj 2020. Sed ankaŭ aliaj revuoj aperigis novelojn de tiu ĉi pariza aŭtorino, kiel Beletra Almanako kaj La Ondo de Esperanto. Krome, ŝi plurfoje estis premiita en la Belartaj Konkursoj de UEA. La lastan septembron, la asocio Espéranto France eldonis ŝian novan verkon Sur bluaj planedoj kun 22 sciencfikciaj noveloj.

Pleje frapis min la diverseco de la unuopaj eroj. Tute ne temas pri regurdado de konataj temoj. Ĉiu novelo havas sian apartan spicon. Jen humura neatendita fino, jen timiga bildo pri horloĝoj, kiuj bezonas ne elektron sed homan sangon, jen filozofiaj problemoj (kio okazus pri vi, se vi povus vojaĝi en la pasintecon, kaj tie vi murdus vian avinon?).

Pluraj iamaj sciencfikciaj verkoj poste, ĉu tute ĉu parte, realiĝis; ni pensu nur pri iuj romanoj de Jules Verne. Ĉu ankaŭ tiuj de Laure Patas d'Illiers iam realiĝos? Nu, almenaŭ unu jam ne plu estas sciencfikcio. Relegu la artikolon Virtuala modelino de Cho Sung Ho (MONATO 2021/11, p. 19), kaj vi konstatos, ke la novelo „Mila” jam realiĝis. Aliaj, en kiuj AI (artefarita intelekto, simila al „Granda frato” de George Orwell) vidas kaj diktas ĉion, espereble neniam efektiviĝos!

La lingvaĵo estas flua kaj moderna. Kompreneble necesas jen kaj jen aktualaj terminoj kiel „droneo”, „klono” kaj „kodrompi”, sed neniam oni sentas bezonon flankenmeti la libron por malfermi vortaron. Tiu flua lingvaĵo estas garnita per interesaj trovaĵoj kiel „ŝi volus esti sola por plori riverojn da larmoj” kaj per pironeskaj esprimoj kiel „Ĉu vi murdas mojose?”.

La verko ne estos havebla de niaj kutimaj librovendejoj. Klasikrimede presita libro vojaĝas minimume tri fojojn: de la presejo al la eldonejo, de la eldonejo al la libroservo kaj de la libroservo al la kliento. La aŭtorino elektis ekologian procezon, kiu evitas tramondajn sendojn, kiuj kostas ne nur monon, sed krome damaĝas la naturon. Se vi deziras presitan libron, tio eblas, sed vi ricevos ĝin rekte de la presejo.

Eblas ricevi la verkon ankaŭ en la bita formo ePub. Tiel ĝi rekte iras de la eldonejo al via komputilo, poŝtelefono aŭ librolegilo. Pli ekologie apenaŭ estas imageble. Ĉe mi ĝi alvenis en la poŝtkesto de mia iPhone. Mi tuŝetis la aldonaĵon, kaj sekundon poste paĝo 1 aperis en la librolegilo de mia poŝtelefono: esperante kaj elegante!

Vojaĝu ankaŭ vi al la bluaj planedoj de Laure Patas d'Illiers. Vi ne bedaŭros!

Paŭl PEERAERTS

Laure Patas d'Illiers: Sur bluaj planedoj. 22 sciencfikciaj noveloj. Kun enkonduko de Liven Dek. Aĉetebla de la presisto lulu.com kiel presita libro 164-paĝa, ISBN 978-295789-610-3, 12,95 usonaj dolaroj; kiel presita libro grandlitera 232-paĝa, ISBN 978-295789-612-7, 21,08 usonaj dolaroj; kaj kiel bita libro en la dosierformo ePub, ISBN 978-295789-611-0, 5,38 usonaj dolaroj.

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 43a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 159 korespondantojn en 47 landoj kaj abonantojn en 64 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato
• Instagram: RevuoMonato
• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo
• Telegramo: https://monato.telegramo.org
• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be.

redaktoroj:
• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.
• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Massimo Ripani, Rusio/Italio, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto Valuto mare aere bite

Argentino EUR 38 41 22,80
Aŭstralio AUD 97 102 58,20
Aŭstrio EUR 60 63 36
Belgio EUR 60 63 36
Bosnio-Hercegovino EUR 38 41 22,80
Brazilo EUR 38 41 22,80
Britio GBP 54 57 32,40
Bulgario EUR 38 41 22,80
Ĉeĥio EUR 52 55 31,20
Ĉinio EUR 38 41 22,80
Danio DKK 450 453 270
Estonio EUR 43 46 25,80
Finnlando EUR 60 63 36
Francio EUR 60 63 36
Germanio EUR 60 63 36
Grekio EUR 60 63 36
Hispanio EUR 60 63 36
Hungario EUR 43 46 25,80
Irlando EUR 60 63 36
Islando EUR 60 63 36
Israelo EUR 54 57 32,40
Italio EUR 60 63 36
Japanio JPY 7980 8500 4788
Kanado CAD 92 96 55,20
Kipro EUR 52 55 31,20
Koreio EUR 54 57 32,40
Kostariko EUR 38 41 22,80
Kroatio EUR 43 46 25,80
Latvio EUR 43 46 25,80
Litovio EUR 43 46 25,80
Luksemburgo EUR 60 63 36
Malto EUR 52 55 31,20
Nederlando EUR 60 63 36
Norvegio NOK 640 670 384
Nov-Zelando NZD 105 111 63
Pollando PLN 198 201 119
Portugalio EUR 54 57 32,40
Rusio EUR 38 41 22,80
Serbio EUR 38 41 22,80
Slovakio EUR 43 46 25,80
Slovenio EUR 52 55 31,20
Sud-Afriko EUR 54 57 32,40
Svedio SEK 640 670 384
Svislando CHF 82 88 49,20
Usono USD 78 82 46,80

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz
• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com
• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando
• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de
• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, L. Giros 74-51, LT-06322 Vilnius-26, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Anoncetoj

- Retbutiko renovigita

- Naturista vivo

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...