Monato 2021/12
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2021-11-05T23:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Politiko

ANTARKTO

Ĉu nova malvarma milito?

Disputoj inter Argentino kaj Britio pri la Falklandaj/Malvinaj Insuloj estas oftaj. La du landoj alfrontiĝas ne nur diplomatie, sed ankaŭ armile: jam antaŭ preskaŭ kvar jardekoj ili militis pri la suvereneco super tiuj teritorioj en la suda Atlantiko. Argentino kaj Britio estas du el la sep landoj, kiuj havas pretendojn pri partoj de Antarkto^1, kaj iuj el tiuj teritoriaj postuloj estas reciproke konfliktaj. Nun aldoniĝis nova kialo por disputi.

Nova haveno

Novan malakordon kaŭzis konstruado de nova profundakva haveno en Falklandoj/Malvinoj, post la difektiĝo de la nuna FIPASS (Falklanda transira haven- kaj stokad-sistemo) konstruita en 1984 kaj ne plu sekura, laŭ Barry Elsby, membro de la leĝofara asembleo de la insularo.

En februaro 2020 estis anoncite, ke la konstrulaboroj pri tio, kion Elsby priskribis kiel „unu el la plej grandaj projektoj en la historio de la insuloj”, estas aljuĝitaj al la brita-nederlanda firmao BAM Nutall. La aŭtoritatoj de la insuloj raportis, ke la nova haveno estos konstruita proksime de la nuna kaj ke ĝi funkcios „ne pli malfrue ol komence de 2024”. La administra direktoro de BAM Nuttall, Martin Bellamy, diris, ke la nova haveno „subtenos la lokan ekonomion, inkluzive fiŝkaptadon, turismon kaj ŝipadon, kaj faciligos la ekonomian kreskon antaŭvidatan en la estonteco”.

Malgraŭ la avantaĝoj por la lokanoj, ĉi tiu laboro kaŭzis koleron de politikistoj en Argentino kaj maltrankvilon de tiulandaj fakuloj pri Antarkto.

Nova problemo

Dek ok monatojn post la anonco, en aŭgusto 2021, la registrao de la plej suda provinco de Argentino, kies oficiala nomo estas „Fajrolando, Antarkto kaj la Sud-Atlantikaj Insuloj” (ĝi inkluzivas Falklandojn/Malvinojn^2), plendis pri BAM Nutall, ĉar la firmao sen rajtigo eklaboris en tiu regiono.

Poste, meze de la monato, senatano Pablo Blanco pledis antaŭ la argentina parlamento, ke ĉi tiu projekto havas la finan celon vastigi britan regadon super la blanka kontinento. „Per la konstruado de ĉi tiu haveno, Britio intencas firmigi sian koloniismon en Malvinoj kaj la regiono kiel lanĉilon por etendi sian influon al Antarkto”, akuzis Pablo Blanco. Liaopinie, inter la celoj de la nova haveno estas ankaŭ „provizi loĝistikajn servojn al aliaj eŭropaj landoj, kiuj havas interesojn en la blanka kontinento”.

Ĉu nova enirejo al Antarkto?

DEF, argentina revuo pri defendaj, energiaj kaj sciencaj aferoj, klarigis en raporto publikigita komence de aŭgusto, ke vojaĝo de ĉirkaŭ cent teknikistoj kaj sciencistoj de la germana Instituto Alfred Wegener alarmis argentinajn specialistojn pri Antarkto. La fakuloj forlasis Hamburgon voje al la germana bazo Neumayer 3 en Antarkto. La revuo atentigis, ke ĉi tiu vojaĝo kaj la konstruado de „nova brita haveno en Falklandoj/Malvinoj specialigita por antarktaj servoj estas indikoj de agresema brita politiko allogi klientojn de la internacia antarkta komunumo”.

Antarkta konkurado

Ĝis nun multaj el la landoj, kiuj pretendas partojn de Antarkto, kaj el la ceteraj 35 landoj, kiuj havas konstantajn bazojn sur la blanka kontinento, aliris tien ekde la du plej proksimaj punktoj: Ushuaia en Argentino aŭ Punta Arenas en Ĉilio (situanta ĉirkaŭ 150 kilometrojn pli norde). Sed laŭ la sama raporto de DEF, ĉi tiuj landoj, situantaj plejparte en la norda hemisfero, povus serĉi aliajn alirvojojn, ĉar „sud-amerikajn havenojn karakterizas administraj obstakloj”. Krome, laŭ specialigitaj amaskomunikiloj, en tutiĝinta mondo pli kaj pli gravas redukti transportkostojn. Tiusence oni reliefigas, ke, preter la britaj planoj, ankaŭ Ĉilio jam loĝistike superas Argentinon.

Privilegia pozicio, sed loĝistikaj obstakloj

Malgraŭ ĉio, parto de la fakuloj pri Antarkto opinias, ke pli ol enfokusigi britajn planojn, Argentino devas koncentriĝi pri tio, ke ĝi pli bone profitu de sia privilegia geografia pozicio. „Proksimeco al Antarkto permesas al ni formi operacian kaj sciencan loĝistikan poluson nacie kaj internacie, kio ebligas al ni pozicii nin kiel mondreferencon”, diras la ĵurnalisto Susana Rigoz, specialisto pri antarktaj temoj.

Alejandro Bertotto, eksa provinca direktoro pri Antarkto kaj eksa estro de la antarkta bazo San Martín, diris al DEF, ke en la 1990aj jaroj ekzistis ambicia projekto (sponsorata de la Interamerika Banko por Disvolviĝo) por establi en Ushuaia „internacian sistemon de porantarkta loĝistiko”.

La planoj inkluzivis instaladon de stacio de aera ŝarĝo, de mara ŝarĝa finstacio kaj loĝlokon por scienca personaro survoje. En Antarkto, ĉe la bazo Petrel, estis planata kargostacio por servi la argentinajn kaj alilandajn bazojn, sed la sud-amerika lando rezignis pri tiuj projektoj pro la daŭraj ekonomiaj krizoj. „Bedaŭrinde Argentino ne scipovis trafi la antarktan loĝistikan trajnon”, lamentas Bertotto.

Kio okazos?

La Antarkta Traktato estas internacia interkonsento celanta difini la uzojn, kiuj laŭ la unua artikolo devas esti nepre pacaj, de la neloĝataj teritorioj situantaj sude de la 60o de latitudo. Ĉu la paca situacio ankoraŭ longe validos, aŭ kolapsos pro la kreskantaj tensioj inter la landoj? Respondo ne estas en la raporto de la revuo DEF, sed estas klare, ke la unua lando en la mondo, kiu instalos konstantan bazon en Antarkto kaj proklamos sian suverenecon tie, havos grandan avantaĝon super la ceteraj konkurantoj.

Blas URIEL SOSA

Argentino

Blas U. Sosa estas universitata studento (inĝeniero pri materialoj ĉe UNMdP) kaj muzikisto (Sikuris del Mar) el la urbo Mar del Plata, Argentino.

1. La aliaj estas: Aŭstralio, Ĉilio, Francio, Norvegio, Nov-Zelando. (red.)

2. Falklandajn Insulojn (sub tia nomo) fakte posedas Britio, dum Argentino daŭre konsideras ilin parto de sia teritorio kaj nomas ilin „Malvinaj Insuloj”. (red.)

Per tiu ĉi teksto la aŭtoro partoprenas en la konkurso „Premio Paul Gubbins por Nova Ĵurnalisma Talento” (https://www.monato.be/nova_talento.php)

EŬROPA UNIO - ĈINIO

La distanco restas granda

La EU-parlamentano kaj prezidanto de la komisiono pri rilatoj kun Ĉinio Reinhard Bütikofer (Verda Partio) asertis, ke la subskribo de t.n. Tutampleksa Interkonsento pri Investoj povas okazi nur, se la azia giganto garantios ene de siaj landlimoj respekton de homaj rajtoj kaj ĉesigon de la trudlaboro, kiun plenumas ujguroj en Ŝinĝjango.

Kompliceco

Danke al laboremo de sia popolo kaj al sia lerta politiko Popola Respubliko Ĉinio intertempe atingis grandan financan povon kaj aĉetis en Eŭropo signifajn porciojn ne nur de gravaj havenoj (Hamburgo en Germanio, Pireo en Grekio), sed ankaŭ de kernaj firmaoj kiel Daimler (aŭtoj), KUKA (robotoj por industrioj), Syngenta (semoj, pesticidoj) kaj Pirelli (pneŭmatikoj).

Rezulte, la azia ekonomia ŝtatpotenco ekhavis grandan influpovon ekster siaj limoj. Kelkaj landoj, ekzemple, iĝis finance dependaj de Ĉinio: inter ili estas Grekio, kiu baris komunan eŭropunian deklaron pri neglektado de homaj rajtoj en la azia giganto.

La berlina neregistara organizaĵo Eŭropa Centro por Konstituciaj kaj Homaj Rajtoj akuzis pri „kompliceco en krimoj kontraŭ la homaro” gravajn firmaojn kiel Hugo Boss, C&A, Lidl, Aldi Nord kaj Aldi Süd, kiuj profitis „rekte aŭ nerekte” de la laboro, al kiu estas devigataj la ujguroj de Ŝinĝjango. Aprile la kontraŭkorupta grupo Sherpa prezentis raporton pri simila implikiteco de francaj multnaciaj kompanioj.

(Mal)respekto de rajtoj

En la tiel nomataj aŭtonomaj regionoj Tibeto, Ŝinĝjango Ujgura kaj Interna Mongolio la loĝantaro plendas pri malrespekto de bazaj homaj rajtoj. Ankaŭ el aliaj partoj de Ĉinio alvenas raportoj pri torturoj kaj limigoj de religia libereco. Krome, la komunisma registaro pli kaj pli ignoras, ke Honkongo havas 50-jaran garantion sub la principo „Unu lando, du sistemoj” – ĝis la jaro 2047. Simile okazas pri Tajvano, kiun Ĉinio konsideras sia teritorio; la plimulto de la loĝantaro de la insulo, tamen, preferas sendependecon. Kiam Litovio decidis malfermi reprezentejon en tiu insulo, ĝia ambasadoro en Pekino estis devigita forlasi Ĉinion.

Malfacila interkonsento

La distanco inter Eŭropa Unio kaj Ĉinio pri la respekto de la homaj rajtoj restas granda; la subskribo de la Tutampleksa Interkonsento pri Investoj – antaŭe planata por la unua duono de 2022 dum la franca prezidanteco de la Konsilio de Eŭropa Unio – ĉiam pli malproksimiĝas.

redakcio, surbaze de komuniko de Manfred Westermayer

Germanio

PERUO

Pedro Castillo sin prezentis

La prezidento de la respubliko Peruo, Pedro Castillo [kastijo], unuafoje elpaŝis antaŭ la 76a Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj en Novjorko, deklarante, ke li strebos plifortigi la respekton al la juro kaj la dividon de povoj. Gajninte en aprilo 2021 la decidan rebaloton kontraŭ Keiko Fujimori [kejko fuĵimori] 1, li okupas sian postenon ekde la 28a de julio 2021. Lia partio „Libera Peruo”, fondita en 2007, havas socialisman orientiĝon.

Sindikatisto

En 2017, Castillo, kiel estro de la sindikato de edukaj laboristoj, fariĝis unu el la gvidantoj de tutlanda instruista striko, kies celoj estis plialtigo de salajroj, elpago de la nepagitaĵoj kaj pli alta buĝeto por instruado. La 24an de aŭgusto 2017 estis publikigita registara dekreto, per kiu la registaro plenumis parton de la postuloj de la strikantoj, minacante maldungi la daŭrigontojn. Kelkajn tagojn poste, Castillo anoncis la ĉesigon de la striko, ĉar ĝiaj ĉefaj celoj estis atingitaj.

„Plibonigi distribuadon”

En sia parolado Pedro Castillo konklude diris, ke jam 25 jarojn la ekonomio de Peruo daŭre kreskas, sed la malfavoraj konsekvencoj de la pandemio en la nacia ekonomio devigas transiri al respondeca makroekonomia administrado por pligrandigi la kreskadon kaj por plibonigi distribuadon de la profito.

Dialogo kun la centraj partioj

Prezidento Castillo strebas malfermi dialogon kun la centraj partioj kaj anstataŭigis la ĉefministron Guido Bellido, elstarulo de la maldekstra frakcio de „Libera Peruo”, per la 46-jaraĝa modera politikistino Mirtha Vásquez. Tiu ĉi decido speguliĝos ankaŭ en la perua internacia politiko, plu izolante Venezuelon, regatan de Maduro.

Gustavo VILLANUEVA CHÁVEZ

Peruo

Per tiu ĉi teksto la aŭtoro partoprenas en la konkurso „Premio Paul Gubbins por Nova Ĵurnalisma Talento” (https://www.monato.be/nova_talento.php)

1. Kejko Fujimori estas la plej aĝa filino de Alberto Fujimori, prezidento (kaj poste diktatoro) de Peruo de la 28a de julio 1990 ĝis la 17a de novembro 2000. (red.)

MIGRANTOJ

Litovio forbariĝas

Litovio havas 679 kilometrojn longan ŝtatlimon kun Belorusio, kiu estas ankaŭ ekstera limo de Eŭropa Unio. Parto de la limo estas barita kaj ekipita per modernaj teknologiaj rimedoj; pli ol 100 km etendiĝas laŭ bordoj de riveroj kaj lagoj, kie neniu fizika baro estas aranĝita; kaj restas ankaŭ parto, kie pri la landlima sekureco zorgas limgardistoj.

Ĉi-somere la litova registaro firme decidis, ke sur la ŝtatlimo devas aperi fizika barilo. La estro de la ŝtata limgarda servo Rustamas Liubajevas prezentis la koncepton de estonta barilo: ĝi estos farita el du fizikaj komponantoj: spirala tranĉdrato supre sur kvar metrojn alta metala barilo.

Kontraŭleĝa homfluo

Kial do la litovoj decidis forbariĝi? Tio okazas pro subita granda fluo da kontraŭleĝaj migrantoj el Belorusio. Ili, tamen, ne estas belorusoj, sed homoj el landoj de Azio kaj Afriko, kiuj ne uzas oficialajn limtrapasejojn, sed (kutime nokte) marŝas sur vojetoj kun la celo atingi la mondon de siaj revoj: Eŭropon.

La migrado eksplode pliiĝis tuj post kiam, la 23an de majo, en la belorusa ĉefurbo Minsko estis surterigita aviadilo de la kompanio Ryanair fluganta el Ateno al Vilnius. La aviadilo estis fluganta en aera spaco de Belorusio, kiam pilotoj ricevis raporton de la belorusa flanko, kvazaŭ en la aviadilo estus eksplodaĵoj kaj ĝi nepre direktiĝu al Minsko (malgraŭ tio, ke ĝi jam estis proksime al la litova ŝtatlimo kaj al la finpunkto de la flugo). Por igi ĝin ŝanĝi la kurson, la aviadilon gvidis belorusaj ĉasaviadiloj MiG-29 kaj milita helikoptero Mi-24. Post kiam la aviadilo Ryanair kun pli ol 170 pasaĝeroj surteriĝis en Minsko, en ĝi tuj estis arestita la estro de la belorusa opozicia amaskomunikilo „Nexta” Roman Protasević.

Pro tiu ago multaj landoj malpermesis al belorusaj aviadiloj flugi en ilia aera spaco. Krome, la prezidento de Belorusio Lukaŝenko devas alfronti multajn ekonomiajn sankciojn; reage al la malfavora situacio, li furioze minacis la najbarajn landojn per invado da neleĝaj migrantoj.

Rezultoj

Rezultoj aperis baldaŭ. Plurdekoj da neleĝaj migrantoj ĉiunokte aperadis ĉe la limo belorusa-litova, celante eniri Eŭropan Union.

Kontraŭleĝa enmigrado okazadis ĉiujare. Ekzemple, pasintjare 81 eksterlandanoj kontraŭleĝe transiris la limon kun Belorusio, kaj en 2019 – 46 homoj. En la antaŭaj jaroj ĉi tiu nombro variis de kelkdek ĝis cent. Tamen ĉi-jare migrado kreskis je nekutima grado: dum nur kelkaj monatoj ĉe la ŝtatlimo estis arestitaj pli ol 4100 kontraŭleĝaj migrantoj. Tiaj draste kreskintaj fluoj kreis pliajn zorgojn por oficialuloj, kaŭzis problemojn pri loĝado kaj provizado de neatenditaj gastoj, kaj pezan ŝarĝon por la departemento pri migrado, kiu devas pritrakti jurajn aferojn. Pro tia situacio en Litovio estis deklarita krizostato.

„Nenormala” krizo

Litovaj aŭtoritatoj kaj politikistoj asertas, ke tio ne estas „normala” krizo, kiun kaŭzas migrado, sed celkonscia hibrida agreso de Belorusio kontraŭ Litovio kaj Eŭropa Unio reage al la sankcioj de Eŭropa Unio. La belorusa registaro mem diras, ke pro la sankcioj, kiujn tiu enkondukis por puni la reĝimon pro subpremado de la opozicio ĝi ne plu haltigas migrantojn strebantajn al Eŭropa Unio.

Ekde aŭgusto la ministrejo pri internaj aferoj rajtigis la limgardistojn reirigi kontraŭleĝajn migrantojn alvenantajn en Litovion. Rezulte la migrokvanto falis ĝis dekoj, kaj ĝi ne plu kreskas draste. Migrantoj venantaj el Belorusio komencis esplori novajn translimajn vojojn: ekzemple, tra Pollando.

Kion fari?

Litovio aprobis proceduron por libervola reveno. La departemento pri migrado informis enmigrintojn pri financa subteno por tiuj, kiuj esprimas deziron reveni al sia hejmlando. Kompense ili ricevas revenbiletojn kaj sumon de 300 eŭroj. Tiu eblo evidente ne aspektas tiom alloga, ĉar ĝis nun nur 130 personoj decidis profiti de ĝi. La aliaj diras, ke ili ne pretas akcepti tiom malgrandan sumon, dum por migri al Eŭropo ili elspezis 25-oble pli.

La ministrejo pri internaj aferoj raportis, ke azilon petis pli ol 2600 enmigrintoj. Ĝis la mezo de septembro estis pritaksitaj 600 petoj, sed neniu el ili estas oficiale aprobita. Tio okazis, ĉar la litovaj aŭtoritatoj konsideras la petintojn ekonomiaj migrantoj.

Neklara situacio

La litovaj leĝoj antaŭvidas, ke nur dum ses monatoj kontraŭleĝaj enmigrintoj povas esti prizorgataj. Kio okazos poste? Cirkulas opinio, ke ili devus esti resenditaj al la landoj de sia deveno. Tamen la problemo estas, ke Litovio ne havas jure aprobitan modelon por fari tion kaj ke, krome, tiuj landoj ofte eĉ ne volas reakcepti siajn civitanojn kaj penas eviti ajnan tiurilatan kunlaboron. Do, la nuna situacio restas neklara kaj por la litoviaj aŭtoritatoj, kaj por la kontraŭleĝaj enmigrintoj. Interalie, la ministrejo pri internaj aferoj komence de oktobro informis, ke el iom pli ol 4000 kontraŭleĝaj enmigrintoj ĉirkaŭ 700 sukcesis eskapi el la tendaroj.

LAST
korespondanto de MONATO en Litovio

OPINIO

Kial ne Aleksej Navalnij, sed Dmitrij Muratov?

En oktobro 2021 la Nobel-premion pri paco ricevis la rusia ĵurnalisto Dmitrij Muratov kaj lia filipina kolegino Maria Ressa. Kial la komitatanoj elektis ĵurnalistojn kaj nome tiujn ĉi?

Surpriza elekto

La decido de la Nobel-komitato surprizis ĉiujn, ja ambaŭ elektitoj estis ekster la prognozataj venkontoj, kiuj ĝis la lasta momento estis Monda Organizo pri Sano, la ekologia aktivulino Greta Thunberg kaj la belorusa politikistino Svetlana Ciĥanovskaja. Tamen anstataŭ mondfamaj kandidatoj, la komitato elektis du ĵurnalistojn apenaŭ vaste konatajn eksterlande.

Oni povus klarigi tion per taktikaj konsideroj, ja temas pri elekto ekvilibra kaj bela. Multaj malkontentas pri reago de Monda Organizaĵo pri Sano al la kronvirusa pandemio, alvokoj de la juna svedino tuj ĉesigi minadon de fosiliaĵoj sonas kiel amara moko nun, kiam Eŭropo denove lanĉas karbajn elektrocentralojn kaj petegas Rusion liveri pli da gaso, kaj la malsperta belorusa politikistino, definitive malgajninta sian lukton por la prezidanta posteno, iĝas tro marĝena figuro.

La defendado de esprimlibereco, ĉiam pli ofte atakata jen de ŝtataj institucioj, jen de agresemaj plendantoj pri „politika ĝusteco”, estas temo aktuala por la tuta mondo. Viro kaj ino, lando evoluinta kaj evoluonta, eldonaĵo nacilingva kaj anglalingva – ŝajnas, ke ĉiuj devas esti kontentaj.

Restas nur unu demando, almenaŭ rilate la rusian premiiton. Kial inter du rusiaj kandidatoj – la politikisto Aleksej Navalnij kaj la ĵurnalisto Dmitrij Muratov – oni elektis la duan, apenaŭ konatan al vasta publiko eĉ en Rusio? Aleksej Navalnij lastatempe famiĝis tutmonde kaj vetperistoj prognozis lian venkon, foje akceptante vetojn je proporcio 1:10. Ne estas mirinde do, ke la decido de la Nobel-komitato ege indignigis liajn subtenantojn, kiuj plenigis sociajn retojn per protestoj kaj asertoj, ke ankaŭ la Sveda Akademio estas „subaĉetita de Putin” (kiu ankaŭ estis kandidatigita). Sed ni lasu flanke la konspirteoriojn kaj analizu la situacion sobre.

Gazeto de du Nobel-premiitoj

Por kompreni ĝin, necesas pli proksime konatiĝi kun la premiito. La 59-jara Dmitrij Muratov estas profesia ĵurnalisto, plurfoje distingita. En 1993 li partoprenis la fondon de Novaja Gazeta (Nova gazeto) kaj du jarojn poste iĝis ĝia ĉefredaktoro. Nun ĝi estas la plej influa opozicia gazeto en Rusio kaj eble la sola en la mondo, inter kies posedantoj estas du Nobel-premiitoj – 10 % de ĝiaj akcioj apartenas al Miĥail Gorbaĉov.

„Nova gazeto” nur nesignife ŝanĝiĝis dum preskaŭ tri jardekoj. Ĝi ĉiam estis ekstreme kritika rilate la rusiajn aŭtoritatojn kaj servis kiel esprimejo de opinioj de la plej sendependaj aŭtoroj. Ĝi speciale atentas homajn rajtojn kaj malrespekton al ili, precipe en Ĉeĉenio – ĉu fare de lokaj aŭtoritatoj, militistoj aŭ sekurecservoj. Ĝi ofte raportas pri opozicia agado, inkluzive de Aleksej Navalnij, la plej fama rusia opoziciulo.

Kiel reagas al tio rusiaj aŭtoritatoj? Foje ĵurnalistaj akuzoj estas neataj (tiel okazis post raporto pri persekutado de samseksemuloj en Ĉeĉenio), sed post pluraj publikaĵoj sekvis ŝanĝo de la oficiala pozicio kiel post la aresto de la ĵurnalisto Ivan Golunov, akuzita pri vendo de kontraŭleĝaj drogoj. Fine li estis liberigita, komplete absolvita kaj prizonon trafis policanoj, kiuj falsis la akuzon kontraŭ li. Post alia publikaĵo pri disverŝo de nafto en Arkto, ŝtata mediprotekta instanco ordonis al la kulpulo, la industria giganto Nornickel, pagi 147 miliardojn da rubloj (du miliardojn da eŭroj).

Reagon de Kremlo al la Nobel-premiado esprimis la prezidenta proparolanto Dmitrij Peskov: „Ni povas gratuli Dmitrij Muratov. Li konsekvence laboras laŭ siaj idealoj, li estas fidela al siaj idealoj. Li estas talenta, li estas kuraĝa”. Sekvis gratuloj de aliaj altranguloj, inkluzive de Tina Kandelaki, vic-direktoro de la holdingo Gazprom Media, kiu interalie posedas radiostacion „Eĥo de Moskvo”, la plej influan opozician radiostacion de Rusio.

Homoj kiel plejalta valoraĵo

En februaro 2021 Muratov partoprenis neoficialan renkontiĝon de ĉefredaktoroj kun Putin kaj profitis por transdoni al la prezidento liston de infanoj, kiuj bezonas multekostan kuracadon (ĉefe pri spina muskola atrofio – t.n. SMA). Post du semajnoj al li telefonis Dmitrij Peskov por sciigi, ke tiuj personoj ricevos la necesan helpon.

„Vi diros, ke mi estas komplico de la reĝimo, sed diru tion al la gepatroj de infanoj kun SMA”, respondis Muratov al kritikantoj. „Diru al ili, ke ili ne prenu tiun ĉi monon, ja ĝin donis bankistoj, kiuj laboras por la ŝtato, kaj infano mortos”.

Ankaŭ nun Muratov anoncis, ke parton de la premio li donacos al la bonfara fonduso „Cirklo de bonkoreco” establita en januaro 2021 laŭ decido de Vladimir Putin por helpi al infanoj suferantaj pro SMA kaj aliaj maloftaj malsanoj.

„Aŭskultu min: ĉiu sur Tero havas unu vivon” diris la redaktoro. „Ĉu vi skribaĉos komentojn en Interreto aŭ provos plibonigi la vivon de homoj?” Tio klare kontraŭas la pozicion de Aleksej Navalnij. „Kun teroristoj, ostaĝigantaj homojn, ni ne intertraktas”, skribis tiu ĉi lasta la 13an de oktobro. Cetere li jam diris antaŭe, ke li ne zorgas pri bonfarado, ĉar li preferas koncentriĝi pri ŝanĝado de la tuta ŝtata sistemo, ne pri helpo al apartaj homoj.

Lenin kaj Gandhi

Ekzistas certaj limoj, kiujn ankau „Nova gazeto” preferas ne transiri. Ĝi ne publikigas enketaĵojn pri personaj posedaĵoj de la rusia prezidanto Vladimir Putin kaj liaj proksimuloj. „Kio rilatas al infanoj kaj virinoj, tio estas limo por mi,” diris Muratov.

Tio draste kontrastas kun la konduto de Aleksej Navalnij, kiu neniam montris skrupulojn kaj ofte ŝanĝis ideologiojn kaj agadkampojn. Unue li studis en la Financa Universitato ĉe la registaro de Rusio, sidis en konsilio de direktoroj de la plej granda ŝtata flugkompanio Aeroflot, do estis pli ol neŭtrala al la aŭtoritatoj. Poste li komencis sian politikan karieron kiel liberalulo en la opozicia partio Jabloko, baldaŭ transiris al naciisma movado kaj fine iĝis popolisto, dediĉanta plejparton de sia tempo al enketado de koruptaj aferoj.

Cetere, la diferenco estas strategia. Dmitrij Muratov celas pacajn ŝanĝojn, precipe de la socio: „Ni estas influa gazeto, kaj tio signifas ke ni devas havi la eblon de dialogo. Tuj post kiam vi komencas ofendi homojn, ne gravas, ĉu ili havas potencon aŭ ne, vi perdas influon. Homoj ne plu komunikiĝas kun vi”.

Aleksej Navalnij, inverse, malkaŝe diras, ke li planas akiri potencon ne per demokratiaj proceduroj sed perforte, kaj por tio li bezonos subtenon de nur 1 % de la popolo: „Laŭleĝa ŝanĝo de la potenco en Rusio ne eblas ... Por revolucio tute ne necesas duono de la lando, sufiĉas unu procento de la aktiva loĝantaro”.

Tiu ĉi diferenco klare montriĝis dum la ĉi-jaraj balotoj, kiam Navalnij alvokis siajn adeptojn voĉdoni por kandidatoj el la listo kiun li kreis – plejparte tio estis komunistoj kaj stalinistoj. Dmitrij Muratov publike kontraŭis tion kiel gregan konduton neakcepteblan, nek el morala, nek el politika vidpunkto.

Ankaŭ la bazaj pozicioj de la du personoj estas ege distancaj. Dmitrij Muratov estas klasika liberalulo kaj demokrato, kies prioritatoj estas egaleco kaj libereco por la tuta homaro. Lia gazeto ofte plendas pri malrespekto de homaj rajtoj en Kaŭkazio, suferoj de enmigrintoj, defendas samseksemulojn kaj aliajn minoritatojn.

Aleksej Navalnij estas tipa popolisto kaj naciisto, plurfoje dirinta, ke lin interesas sole la rusa popolo, kiun interalie necesas defendi de inundo de kaŭkazianoj kaj azianoj. Inter liaj proponoj estis deportado de la kaŭkazianoj el Rusio, konstruo de apartiga muro lime de Kaŭkazio kaj enkonduko de viza reĝimo por landoj de Meza Azio. Rilate samseksemulojn li promesis permesi samseksemajn geedziĝojn en regionoj, kie oni tion aprobos per lokaj referendumoj (do nenie) kaj Gejan Fieron li proponis aranĝi en gardata stadiono, kien gejojn oni transportos sub gardado en busoj dum gejomalamantoj libere protestos surstrate.

Oni ofte mencias ses murditajn ĵurnalistojn de „Nova gazeto”, sed forgesas diri, ke almenaŭ du el ili estis maldekstraj aktivuloj, mortpafitaj de rusaj naciistoj, mem poste kaptitaj kaj kondamnitaj. Ne eblas imagi ilin partopreni la fifamajn „rusajn marŝojn” 1 akompane de razkapuloj kriantaj „Sieg Heil!” (temas pri nazia saluto - red.) Aleksej Navalnij longan tempon faris tion ĉiujare.

Se diri mallonge, la diferenco inter tiuj du homoj estas sama kiel inter Mahatma Gandhi kaj Vladimir Lenin. Ambaŭ evidente havis plej bonajn intencojn, sed la unua alvokis al paco kaj la dua – al revolucio. Ĉu mirindas, ke la Nobel-komitato elektis ne Lenin, sed Gandhi?

Stanislavo BELOV
korespondanto de MONATO en Rusio

Stanislav Belov estas profesia historiisto kaj ĵurnalisto, nun laboranta en Gazpromo.

1. La rusa marŝo estas ĉiujara manifestacio sub la slogano „Tiu ĉi estas nia lando”, en kiu partoprenas, interalie, rusaj naciismaj kaj novnaziaj organizaĵoj. La aranĝo okazas tradicie la 4an de novembro, kiu estas rusia tutlanda festotago „Tago de la popola unueco”.

Dmitrij Muratov estas klasika liberalulo kaj demokrato, kies prioritatoj estas egaleco kaj libereco por la tuta homaro. © Алексей Саломатов

Aleksej Navalnij estas tipa popolisto kaj naciisto, plurfoje dirinta, ke lin interesas sole la rusa popolo. © Алексей Саломатов

AUKUS: Ĉu kolektiva defendado aŭ provokado?

La 15an de septembro 2021, tri landoj (Aŭstralio, Britio kaj Usono) kune prezentis novan sekurecan partnerecon por la hinda-pacifika regiono sub la mallongigo AUKUS^1.

La plej grava elemento de ĉi tiu komuna penado de la supremenciitaj landoj estas, precipe, ekipi Aŭstralion per floto de modernaj nukleaj submarŝipoj. Samtempe estis anoncitaj ankaŭ aliaj planoj por pli granda reciproka kunlaborado en la kampo de informo-sekureco, artefarita intelekto kaj kvantuma komputado.

Rilataj demandoj

Laŭ diplomatoj kaj politikologoj, tiu ĉi paŝo estas klasika ilustro de la politiko de ekvilibro inter potencoj kaj minacoj. Kvankam Ĉinio ne estas rekte menciita en la interkonsento, estas klare, ke tiu ĉi iniciato estas respondo al la kreskanta percepto pri Ĉinio kiel minaco en la azi-pacifika regiono. Ekipado de Aŭstralio per modernaj longdistancaj submarŝipoj ebligos al Kanbero ludi pli aktivan diplomatian rolon en la regiono.

Laŭ politikaj analizistoj, AUKUS estas zorge kalkulita diplomatia paŝo, kies realigado daŭros kelkajn jarojn. La nova interkonsento ne minacas Ĉinion, nek fokusiĝas al konfrontiĝo kun ties ekonomio. Simple dirite, ĝi estas paŝo celanta interrompi aŭ malsukcesigi kian ajn estontan strebon de Ĉinio al regiona hegemonio.

Reagoj

Ĝis nun la plej videbla reago estas la seniluziiĝo de la franca registaro, ĉar la nova interkonsento dronigis la antaŭan intencon de Aŭstralio aĉeti 12 ne-nukleajn submarŝipojn de Francio je la prezo de 31 miliardoj da eŭroj. Ankaŭ Eŭropa Unio pere de sia prezidantino de Eŭropa Komisiono, Ursula von der Leyen [fonderlajen], kaj la prezidanto de Eŭropa Konsilio, Charles Michel [ŝarl miŝél], esprimis siajn bedaŭron kaj malaprobon pri la supre menciita interkonsento. Tamen la fundamenta ŝlosila demando estas, ĉu AUKUS estos interpretata en diplomatiaj rondoj kiel adekvata ago de kolektiva defendo aŭ kiel provokado.

Geopolitikaj konsideroj

La nova sekureca iniciato povas elvoki ekzemple jenajn geopolitikajn konsiderojn. La usonanoj plifortigos sian ĉeeston en Pacifiko, ne kalkulante pri la francoj, kiuj havas tie historie gravajn teritoriojn (Franca Polinezio), nek pri la germanoj, kiuj estas strategie grava komerca partnero de Ĉinio. Iom post iom, paŝon post paŝo, plifortiĝos la interligo de la hinda-pacifika kaj eŭropa-atlantika areoj. Ne multaj scias, ke Usono aktivas jam ekde 2007 ankaŭ en la grupo QUAD 2, kiu, krom Usono kaj Aŭstralio, ligas ankaŭ Japanion kaj Baraton.

La ĝisnunaj deklaroj de la reprezentantoj de Eŭropa Unio kaj de Nord-Atlantika Traktat-Organizaĵo (NATO) konfirmas la supozon, ke AUKUS probable ne estos granda bato por la nuna transatlantika kunlaboro. Kvankam la nova sekureca iniciato havas relative limigitan karakteron, ĝi povas havi por Eŭropo ankaŭ plusvaloron el la vidpunkto de diplomatia interligo de la ĉefaj regionaj agantoj en diversaj kontinentoj.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Li esperantistiĝis kiel memlernanto en 2010.

1. La mallongigon AUKUS formas la komencaj literoj de la nomoj de la partoprenantaj landoj en la angla lingvo.

2. QUAD estas mallonga nomo de la neformala strategia forumo Quadrilateral Security Dialogue (Kvaropa Dialogo pri Sekureco). (red.)

JAPANIO

Vortumo malproksimigas pacon

Japanio havas kun ĉiuj siaj najbaroj nesolvitajn teritoriajn disputojn: dum tiuj kun Koreio kaj Ĉinio koncernas malgrandajn insulojn sen loĝantoj, la pretendo al Rusio havas alian, gravan karakteron.

La 8an de aŭgusto 1945, en la lasta fazo de la dua mondmilito, Sovetio, spite la interkonsenton pri neŭtraleco subskribitan en 1941, deklaris militon kontraŭ Japanio^1 kaj okupis la sudan Saĥalenon, la kurilajn insulojn kaj kvar insulojn sude de ili (Etorofu, Kunaŝiri, Habomai kaj Ŝikotan).

Neniu pactraktato kun Sovetio

En septembro 1951, 48 landoj kaj Japanio subskribis pactraktaton, formale finante la konflikton inter si. Sovetio, tamen, rifuzis aldoni sian subskribon, kontraŭante la restadon de la usona armeo en Japanio.

En 1956 Japanio kaj Sovetio starigis diplomatiajn rilatojn, deklarante la komunan deziron atingi pactraktaton, laŭ kiu Habomai kaj Ŝikotan estu redonitaj. Tamen malgraŭ la longdaŭraj traktadoj, tio neniam okazis.

Obstaklo

Kio estas la ĉefa obstaklo? La supre menciitaj kvar insuloj. Japanio asertis, ke ĝi havas la rajton postuli ilian „redonon”, ĉar laŭ la sanfranciska pactraktato nur la kurilaj insuloj estis ceditaj. Siaflanke Sovetio insistis, ke la ĝusta vortumo devus esti „transdono”, ĉar tiu teritorio apartenas laŭleĝe al Sovetio kiel sekvo de la dua mondmilito.

Novaj streboj

La traktado nun daŭras kun Rusio. Vladimir Putin ekhavis stabilan potencon, kaj ekde 2013 la japana ĉefministro Abe Ŝinzo gajnis absolutan plimulton en la japana parlamento. Ambaŭ ŝtatgvidantoj ŝajne deziris kompletigi la pactraktaton kaj normaligi la rilatojn: pli entuziasma estis Abe, kiu dum sia okjara regado renkontiĝis kun sia rusa kolego 28-foje. Tamen, denove, nenia konkreta rezulto realiĝis.

Post la eksiĝo de Abe en septembro 2020, Rusio fortresigas la insulojn, kaj tie oni okazigis militan ekzercadon kaj lokis modernajn misilojn S-300V4 kaj ĉasaviadilojn Su-35. Aldone, en 2020 Rusio amendis sian konstitucion por malpermesi cedadon de disputata teritorio.

Malantaŭ la necedema sinteno de Putin, estas internaj politikaj faktoroj validaj ankaŭ por Ĉinio, Koreio kaj Japanio. Se la registaro cedus iun ajn teritorion al eksterlando (aŭ se ĝi rezignus pri iu pretendo), la politika opozicio tuj deklaros tion perfido kaj ekscitos la koleron de la popolo. Do Japanio daŭre marŝos en neelirebla cirklo pri la teritoriaj disputoj kun siaj tri najbaroj.

Takasi ISIKAWA
korespondanto de MONATO en Japanio

Isikawa Takasi estas pensiulo, naskita en 1942, kiu laboris por sveda kaj japana kompanioj ĉefe en la fakoj justico kaj revizorado.

1. Koncerne partoprenon de Sovetio en la milito kontraŭ Japanio: Sovetio agis konforme al la decidoj de la jalta konferenco (februaro 1945). (red.)

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Moderna vivo

SERBIO

„Ĉampioneco” pro kovimo

Komence de ĉi tiu jaro, Serbio havis rekordan kvanton da vakcinitaj homoj, sed nun la rekordo rilatas al la nombro de malsanuloj pro kovimo.

Multaj homoj decidis ne vakciniĝi, kvankam Pfizer, BioNTech, Sputnik V, Sinopharm, Oxford AstraZeneca (kaj lastatempe ankaŭ Moderna) estas vakcinoj aprobitaj de la serba reguliga agentejo pri kuraciloj kaj medicinaj aparatoj.

„Ne estas tempo por pripensi, sed por urĝe komenci la devan vakcinadon de sanlaboristoj, kaj poste de aliaj grupoj de loĝantoj, kiuj havas gravan riskon aŭ povas amase infekti aliajn pro la naturo de la laboro, kiun ili faras”, diras Predrag Kon, konata serba epidemiologo.

Gravaj problemoj

Ĝis nun 2,7 milionoj da homoj ricevis la vakcinon (unua, dua kaj tria dozoj). La ĉina vakcino Sinopharm plej konsumiĝis (3,4 milionoj da dozoj), sekvata de Pfizer (1,2 milionoj), tamen ĝis nun mortis preskaŭ 10 000 homoj, kaj la nombro de infektitoj kreskas. La malsanulejoj estas plenaj.

„Ĉirkaŭ 52 elcentoj de la plenkreska serba loĝantaro ricevis vakcinon kontraŭ COVID-19”, diris Mirsad Djerlek, ŝtata sekretario de la Ministrejo pri Sano. Tio ne sufiĉas por atingi kolektivan imunecon, kvankam Serbio komencis amasan vakcinadon en januaro, antaŭ aliaj landoj en la regiono.

La nesufiĉa nombro de vakcinitoj – precipe ĉe la plej juna loĝantaro – indikas mankon de fido ne nur pri la efikeco de vakcinoj, sed ankaŭ pri la graveco de la sekvoj pro la malsano, kiu forprenis tiom da vivoj en Serbio. Lastatempaj datumoj sugestas, ke la nombro baldaŭ povos esti pli granda ol 10 000.

Eksterordinare

La itala milionulo Gianluca Vacchi estis vakcinita en Beogrado, kaj poste per Instagram – kie lin sekvas 20 milionoj da homoj – li publike dankis Serbion.

Dimitrije JANIČIČ
korespondanto de MONATO en Serbio

Dimitrije Diso Janičič (1935) naskita en montenegra vilaĝo Bročanac, finis porinstruistan lernejon kaj fakultaton de politikaj sciencoj – ĵurnalismo. Laboris kiel instruisto, ĵurnalisto kaj redaktoro en diversaj lernejoj kaj gazetoj en Montenegro kaj Serbio.

POLLANDO

Ĥaĉkaro inter Okcidento kaj Oriento

En la bjalistoka kvartalo Nova Urbo, kie Oriento renkontas Okcidenton^1, lastatempe estas kreita nova nekutima artaĵo. Ĝi estas armena monumento ĥaĉkar (armene խաչքար) apud la ortodoksa preĝejo de Sankta Georgo la Venkinta ĉe la strato Kazimierz Pułaski. Ĝi estas financita de la armena komunumo. La inaŭguro de la monumento okazis la 6an de majo 2021, en la tago de Sankta Georgo laŭ la julia kalendaro.

Ĥaĉkaroj estas karakterizaĵo de la mezepoka kristana armena arto, kiu vivas ankoraŭ en niaj tagoj. Ĥaĉkaroj, ilia simboleco kaj ilia metiarto estas enskribitaj en la listo de nemateria kultura heredaĵo de Unesko.

Kial en Bjalistoko?

La monumento memorigas pri la armena genocido farita de la Otomana Imperio en la periodo de 1915 ĝis 1917 kaj pri tiuj, kiuj mortis en la batalo de Arcaĥo. La iniciatintoj de la memorsolenado pri tiuj tragikaj eventoj okazintaj antaŭ pli ol cent jaroj kaj pri la lastatempa historio estis la armena komunumo apartenanta al la ortodoksa paroĥo de Sankta Georgo en Bjalistoko.

Armenoj mendis karakterizan krucon de sia patrujo kaj aĉetis tabulojn kun tekstoj en la pola lingvo. La teksto sur la unua tabulo donas klarigojn pri la herooj aperantaj sur la steleo. La dua tabulo klarigas la simbolecon de la armena monumento. Ni povas tie legi, ke „armenaj kristanoj kredas, ke la kruco, de kiu Kristo estis prenita, elkreskis kaj pleniĝis de folioj kaj fariĝis Arbo de Vivo”.

Aspekto de la monumento

La monumento havas la formon de tipa ĥaĉkaro, t.e. stelea formo tipa en Armenio, kiu estas samtempe kaj monumento kaj kapelo. Ĝi estas direktita al okcidento kaj estas ornamita per riĉaj ornamaĵoj kun armena kruco kaj surskribo memoriganta pri la eventoj. La orienta fasado estas sensigna, dum la okcidentan regas la armena „flora kruco” ĉefteme. Plantornamaĵoj ĉizitaj sur ĉiuj larĝaj surfacoj de la kruco ŝanĝiĝas al vinberfolioj kaj vinberoj ĉe la kruca bazo. Tradicie, rozeto (armena simbolo de eterneco) estas metita ĉe la bazo de la Kruca Arbo. La steleo estas farita el ruĝa vulkana tofo, kiu estas karakteriza materialo por ĥaĉkaroj.

Ĥaĉkaroj en Pollando

Oni povas trovi ankaŭ aliajn armenajn monumentojn en Pollando, inkluzive de ĥaĉkaro en la malnova parto de Krakovo, ĉe la strato Nikolao Koperniko, apud la preĝejo de Sankta Nikolao, kaj en Gdańsk, en la armena Zaułek apud la preĝejo de Sankta Petro kaj Paŭlo. Ĥaĉkaro el Armenio estas ankaŭ ornamaĵo de la armena placo en la varsovia kvartalo Sadyba. En Księżyki – komunumo Strachówka, distrikto Wołomin – estas interesa armena monumento pri Kazimiro la 3a la Granda (1310-1370), kiel dankesprimo de la armena komunumo al la reĝo de Pollando, kiu donis privilegiojn al la armenoj. Ĉi tiu ĥaĉkaro estas farita en 2017 okaze de la 650a datreveno de la dono de privilegioj konfirmantaj la religian, memadministran kaj juran identecojn de la armenoj. Tio ne estas ĉio: provu trovi aliajn ĥaĉkarojn en Pollando.

Memorsolenado

Ĉiun 24an de aprilo la armena komunumo tra la mondo solenas la datrevenon de la armena masakro. La inaŭguro de la monumento estis parto de la solenado.

La batalo de Arcaĥo – pri kiu memorigas la ĥaĉkaro en Nova Urbo – okazis kadre de armita konflikto inter Armenio kaj Azerbajĝano en Montara Karabaĥo de la 27a de septembro ĝis la 10a de novembro 2020. La Arcaĥa Respubliko estas teritorio formale apartenanta al Azerbajĝano, fakte funkcianta kiel sendependa ŝtato, sed ĝin rekonas neniu lando en la mondo. Ĝi estis proklamita kiel ŝtato la 6an de januaro 1992. La sendependecdeklaro estis akceptita la 2an de septembro 1991. Ĝia estiĝo rilatas al la konflikto pri Montara Karabaĥo inter Armenio kaj Azerbajĝano, kiun provizore ĉesigis milito okazinta de 1988 ĝis 1994.

La ĉirkaŭaĵo

La monumento perfekte kongruas kun la aranĝo de la kvartalo Nova Urbo. En la arkitekturaj elementoj – kun influoj de la bizanca-rusa stilo – de la ortodoksa preĝejo kun kvin altaj sagoformaj turoj kun orumitaj kupoloj oni povas vidi ankaŭ grekajn influojn. La papa preĝejo kun blanka kaj flava koloroj, kun tri turoj kaj grandega kupra kupolo rilatas al renesanca-barokaj formoj kun elementoj pruntitaj el novarta stilo.

Ĉi tiu konstruaĵo esprimas dankemon al la bjalistoka ĉefdiocezo pro la papaj jaroj de Sankta Patro Johano Paŭlo la 2a. La stratoj, de kiuj oni povas vidi tion, nomiĝas Zachodnia kaj Kazimierz Pułaski. Unu el tiuj stratoj estas daŭrigo de la ĉefa avenuo de la eksa ĝardenurbo, kaj ĝi longas de oriento al okcidento.

La priskribita armena monumento konfirmas, ke la multkultura Podlaĥio ankoraŭ disponigas al ni novajn malkovrindajn lokojn.

1 La kaŭzoj de ĉi tiu aserto estas kaj naturaj kaj kulturaj. De la orienta fino de unu el la novurbaj stratoj oni povas vidi interesan perspektivon de la ortodoksa preĝejo de Sankta Georgo. De la okcidenta fino videblas la romkatolika preĝejo de Sankta Karlo Boromeo, kiu estas preĝejo de papa paroĥo.

Paweł DZIENIS

Pollando

Paweł Dzienis estas doktoro pri juro, juristo, bjalistokano, esperantisto ekde 2009 kaj tradukisto.

Ĥaĉkaro en bjalistoka Nova Urbo. Foto: PAWEŁ DZIENIS

BESTOJ

Ĉu bovido povas antaŭsenti la morton?

Tian demandon ni ne ofte starigas. De kelka tempo publikiĝas sciencaj esploroj pri inteligenteco de bestoj, kiun tradicie oni facile malestimas: ekzemple, elefantoj longe memoras la padojn de ili tretitajn; korvoj kapablas efektivigi kompleksajn agojn. Sed, ĉu ili konscias pri la morto?

Antaŭ nelonge virbovido preskaŭ plenkreska estis kondukata al la buĉejo de Feurs – urbeto apud Saint-Étienne, proksime de Liono. La 5an de augusto 2021, tuj antaŭ ol eniri la lokan buĉejon, la bovido eskapis de sia proprietulo.

La faktoj

Malgraŭ la korpopezo de 500 kg ĝi trotadis preskaŭ unu kilometron ĝis la centro de la urbo. Imagu la panikon! Feliĉe en tiom frua horo, la dungitaro de la buĉejo, vokita por helpo, sukcesis gvidi ĝin al la buĉejo. Sed denove ribelis la besto: kiam ĝi alvenis al la buĉejo ĝi denove forkuris kaj rifuĝis en arbareto! Kio okazis en ĝia kapo? Ĉu ĝi sentis la akran odoron de la buĉejo? (Odoron, kiun verŝajne ĝi ne konis.) Ĉu ĝi komprenis, ke temas pri mortodanĝero? Plia forkuro montras decidemon, ĉu ne?

Oni vokis por helpo la fajrobrigadistojn kaj ties specialan teamon pri bestoj. Ili dormigis la bovidon per pafita anestezilo. Ĉu finite? Tute ne, ĉar la bovido sin kaŝis en malfacile alirebla arbareto. Unue necesis fosmaŝino, per kiu oni malfermis vojon tra heĝo kaj poste tiris la dormantan beston. Nu, finfine al la buĉejo, ĉu? Tio ankoraŭ ne eblis, ĉar post anestezo viando fariĝas nemanĝebla. La proprietulo fine remetis la bovidon en sian herbejon. Ĉu por longa tempo?

Savu vian vivon, bovido!

Emociite de la evento, kiun spegulis lokaj radio kaj ĵurnalo La Tribune, oni tuj faris petskribon por savi la vivon de la besto. Jen la efikeco de perreta amaskomunikado! Membro de asocio por la bono de bestoj, Veronica Falzone, lanĉis alvokon per Tvitero. Unu horon poste ŝi ricevis respondon de Fonduso Brigitte Bardot 1.

Alia loĝanto, Gisèle Souchon, starigis ŝparkason en Interreto kaj en kelkaj horoj sukcesis arigi pli ol 1300 eŭrojn! Tiu sumo ebligis pagi al la buĉejo – oficiala proprietulo de la ĵus aĉetita bovido – kaj pagi la transporton al bovbredejo en Normandio. La virbovido trankvile vivos la reston de sia vivo, eble 20 jarojn, en tiu parko.

Ribelo pro konscio?

Tia evento estigas multajn pripensojn: Unue, kiel rimarkigis Falzone, la besto komprenis, kio atendas ĝin. Ĝi iel sentis mortominacon kaj fuĝis. „Ĉu la ribelo de tiu besto, kiu volis savi sian vivon, povos veki homajn konsciojn pri la rilato inter vivanta estulo, kapabla je emocioj, kaj tio, kion oni trovas sur niaj teleroj?” ŝi demandas. Fakte, la inteligenteco de bestoj estas verŝajne multe pli kompleksa, ol estas ĝenerale supozate.

Interreto kaj emocioj

Plian fojon mi estas surprizita de la rapideco kaj efikeco de la tiel nomataj „sociaj retejoj”, kvankam foje ili estas misuzataj por diskonigi ne-verajn novaĵojn. Sen tiaj retejoj, la bovido estus denove kondukita al sia fino.

Frapas min ankaŭ la povo de „emocio”: tiun malfeliĉan sed kuraĝan bovidon oni nepre savu, dum ĉiuj bone scias, ke oni buĉas milojn da bovoj ĉiutage. Kial ĝin sed ne aliajn? Ĉu ĉiuj mondonacintoj estas vegeteranoj? (Aŭ eĉ veganoj?) Certe ne. Multaj plu manĝos viandon, sen konsideri la kontraŭdiron, sed plu respektante siajn dietojn.

Mondo kaj vivkutimoj

En la nuna mondo okazas tro da danĝeraj eventoj: tertremoj, incendioj, inundoj, ekstremaj sekeco kaj poluado, epidemioj, militoj ktp. La klimatŝanĝiĝo estas nun evidenta. Multaj civitanoj konscias pri la neceso ŝanĝi niajn vivkutimojn. Inter tiuj aferoj estas la bestobredado, kiu okupas vastajn terenojn. Amasa bredado de bovoj, porkoj kaj aliaj bestoj en eŭropaj landoj devigas importi sojon el aliaj landoj, kiel Brazilo. Laŭ ekonomia vidpunkto, tiuj landoj iel respondecas pri la senarbarigo en Amazonio!

La nuna loĝantaro sur la tero jam atingas kvanton de pli ol sep miliardoj da homoj. Nutri ĉiujn eblas, sed ne laŭ la nuna modelo, kiu malŝparas resursojn kaj damaĝas la naturmedion.

1 Franca fonduso pri bestoprotektado, kreita de la aktorino Brigitte Bardot en 1986.

Pierre GROLLEMUND
korespondanto de MONATO en Francio

Pierre Grollemund lernis Esperanton en 1976. Li estas tegmentisto kaj ano de TAKE.

Amasa bredado de bovoj, porkoj kaj aliaj bestoj en Eŭropaj landoj devigas importi sojon el aliaj landoj. Foto: PIERRE GROLLEMUND

GASTRONOMIO

Terpomkolbaso protektata

Ĉiu geografia regiono havas sian tipan kaj ŝatatan manĝaĵon. La slovakoj ŝatas terpomkolbason (popole slovake liptovské droby), kiun februare 2021 Eŭropa Komisiono enskribis en EU-registron de protektataj konservindaĵoj. Ĝi estis nomata en fora estinteco ankaŭ manĝaĵo de malriĉuloj.

La unua parto de la slovaka nomo (liptovské) devenas de la nomo de la regiono Liptov, kiu situas en nord-meza Slovakio kun areo de pli ol 2000 km^2. La unua mencio pri la liptova regiono, kiu nun estas ligata precipe al kultivado de altkvalitaj terpomoj, devenas de la jaro 1231. En ĉi tiu regiono, terpomo (popole nomata „dua pano”) kaj diversaj specifaj produktoj faritaj el ĝi iĝis unu el la ĉefaj elementoj de la nutrado de la malriĉa loĝantaro.

La dua parto de la nomo (droby) nomas en la loka dialekto manĝeblajn internaĵojn de hejmaj bestoj, t.e. porkajn kaj bovajn intestojn. La nomo liptovské droby komencis uziĝi en la unua duono de la 19a jarcento, kaj ĝi ankoraŭ estas uzata.

Liptovské droby estas praktike speciala speco de kolbaso, kies enhavo estas farata nepre el terpomoj. Por produktado de terpomkolbaso oni bezonas terpomojn, lardon, porkan grason, cepon, majoranon, nigran pipron, salon, ajlon, grion kaj porkajn aŭ bovajn intestojn.

Simpla produktado

La raspitaj terpomoj estas miksataj kun muelitaj lardogrivoj, cepoj kaj spicoj, kaj poste ĉio estas miksata kun grio. Porkajn aŭ bovajn intestojn oni farĉas per la tiel preparita miksaĵo ĝis la dezirata longo de 10-25 cm. Ĉe la ekstremaĵo ili estas fermitaj per ligna pikstangeto.

La fina produkto havas rondan sekcon kaj formon de kurba cilindro, kies diametro estas inter 3 kaj 5 cm, kaj la pezo inter 100 kaj 300 g. Fine, la terpomkolbason oni kuiras en sala akvo kaj poste fridigas. Laŭ oficiala normo la kvanto da terpomoj estas inter 75 kaj 85 % de la pezo; da grivoj inter 8 kaj 10 %, da porkograso 5 % kaj da salo maksimume 1,7 %.

Antaŭ la konsumo terpomkolbaso devas esti bakita kun porkoleo. Oni kutime manĝas ĝin kun acida brasiko, kukumo, beto aŭ acida legommiksaĵo.

Graveco

Ĉi tiu specifa speco de terpomkolbaso estis kaj estas populara frandaĵo okaze de diversaj lokaj festoj. Por la regiono Liptov ĝi estas ne nur simbolo de malnova kulturo kaj bela tradicio, sed ankaŭ signifoplena, kvankam eta, enspezo.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Li esperantistiĝis kiel memlernanto en 2010.

La slovaka terpomkolbaso registriĝis kiel protektata konservindaĵo.

Terpomkolbaso estas populara frandaĵo okaze de diversaj lokaj festoj en Slovakio.

KANADO

Mirinda rusta trezoro

270 tunoj da fero pendanta en alteco de 25 metroj super la rivero subite kaptis nian atenton. „Kial ĉi tiu monstro ne kolapsas en la akvon?”, demandis mia edzino. Tio okazis la pasintan aŭguston, kiam ni vizitis la urbon Smiths Falls en Ontario, Kanado. Ni neniam vidis ion similan. La amaso da rusta metalo turis super la rivero kaj ŝajnis malobei la leĝon de gravito. Kion ni rigardis, tio estis la baskula ponto de Smiths Falls (Smiths Falls Bascule Bridge). Ĉi tiu „ruliĝanta-leviĝanta” baskula ponto estas elstara frua ekzemplo de tio, kio tiam estis nova koncepto pri moveblaj pontoj kaj nun estas la plej malnova plu ekzistanta tiaspeca strukturo en Kanado.

La koncepto kaj la dezajnisto

Dum la dua duono de la 19a jarcento aperis nova problemo en la transporta industrio. Akvovojoj kaj fervojoj estis en konflikto. Pli da pontoj estis necesaj por trajnoj transirantaj riverojn, sed pontoj ofte blokis ŝipojn veturantajn sur la riveroj. La tiamaj tipoj de moveblaj pontoj estis kaj klapponto (ekz. Turo-ponto de Londono) kaj turnponto (ekz. la turnponto de la rivero Tyne). La mekanismo de klapponto devis levi la tutan pezon de la ponto. La mekanismo de turnponto, situanta meze, turnis la ponton horizontale 90 gradojn. Tiuj tipoj de pontoj estis multekostaj kaj uzis multan tempon kaj energion por funkcii.

Por solvi la problemon la usona inĝeniero William Scherzer inventis en 1893 novan koncepton pri moveblaj pontoj priskribitaj kiel „ruliĝanta-leviĝanta”. La principo estas ege simpla. Prenu la ponton kun kontraŭpezilo kaj alfiksu la masocentron al solida strukturo. Aldonu ne-kompleksan mekanismon al la masocentro por movi la ponton supren kaj malsupren. La sola energio bezonata por aktivigi la mekanismon estas tiu, kiu devas esti uzata por kontraŭagi la frotan reziston. Baldaŭ vidiĝis pli kaj pli da pontoj de ĉi tiu nova tipo, kiu nomiĝas „Scherzer-ponto”.

Problemo

En la 1910aj jaroj la urbo Smiths Falls kreskis. Ĝi situis inter la grandaj urboj Otavo kaj Toronto, inter kiuj estis multe da ekonomia agado. Du transportmanieroj estis haveblaj: ŝipoj tra la rivero Rideau kaj trajnoj laŭ la kanada norda fervojo (Canadian Northern Railway). En Smiths Falls estis problemo: la rivero kaj la fervojo koliziis. La transporto de varoj ofte estis interrompata, kaŭzante multajn financajn perdojn.

En 1913, por solvi la problemon, la kompanio pri pontoj Dominion Bridge Company konstruis Scherzer-ponton en la urbo. La ponto longis 21 metrojn kaj pezis 270 tunojn. La konstruaĵo estis tiel bonega, ke la frotado de la moviĝanta mekanismo estis preskaŭ nula. Fakte unu viro povis levi kaj mallevi la ponton tirante ĉenon. La baskula ponto de Smiths Falls fariĝis loka fenomeno: homoj el la tuta Nord-Ameriko venis por vidi ĝin kaj lerni kiel konstrui tiun tipon de ponto.

Kanada heredaĵo

La baskula ponto de Smiths Falls estis uzata ĝis 1978. Miloj da trajnoj trapasis ĝin kaj miloj da ŝipoj pasis sub ĝi. Tio atestas pri la eksterordinara kvalito de ĝia konstruo. La daŭra simpleco de la koncepto de William Sherzer estas okulfrapa.

En 1983 la kanada komisiono pri historiaj lokoj kaj monumentoj deklaris ĝin nacia trezoro.

Mario MOREL

Kanado

Mario Morel estas verkisto pri inĝenierado. Li esperantistiĝis en 2019.

Per tiu ĉi teksto la aŭtoro partoprenas en la konkurso „Premio Paul Gubbins por Nova Ĵurnalisma Talento” (https://www.monato.be/nova_talento.php)

La Baskula Ponto de Smiths Falls en 2021, Foto: MARIO MOREL

William Scherzer, c1893. Foto: PRESS BIOGRAPHICAL COMPANY

Trajno transiranta la baskulan ponton de Smiths Falls. Foto: RIDEAU CANAL ARCHIVE

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Ekonomio

ARGENTINO

Ĉu investado de dolaroj solvos la krizon?

Fine de septembro 2021 okazis argentina kongreso de profesiuloj pri ekonomio. Dum ĝi la prezidanto de la Centra Banko de la Argentina Respubliko, Miguel Pesce, asertis, ke unu el kvin dolaroj, kiuj cirkulas en la mondo ekster Usono, estas trezorigata de argentinaj loĝantoj. „Argentinanoj posedas fremdajn aktivojn je ĉirkaŭ 400 miliardoj da dolaroj, kaj ni havas pagobilancon pozitivan je 150 miliardoj. Ni bezonas kapitalan merkaton, kiu konvertu tiun pluson en investojn.”

Ĉi tiuj frazoj invitis argentinanojn pensi pri la nova ekonomia krizo, kiun la lando alfrontas de kelkaj jaroj. Se oni konsideras la vortojn de Pesce, tio, kio ekonomie malhelpas la landon, eble ne estas limigoj pri eksterlandaj valutoj, kiel la regantoj asertis pli ol unufoje dum la lastaj jaroj. Oni povus pli bone paroli pri striko de la investantoj, kiuj ŝajne spekulas koste de la landa ekonomio, konservante siajn ŝparaĵojn „sub la matraco”, kiel oni diras.

Ĉu tio estas struktura problemo? Ĉu ĝi okazas pro neefika aŭ netaŭga ekonomia modelo, kiu ne produktas sufiĉe da eksporteblaj varoj por financi la servojn, kiujn la ŝtato donas al la argentinanoj? Ĉu ni devus paroli pri „burĝa parazitado”, kie laboristoj ambaŭflanke de „la fendo”1 devas pagi por ĉiu ŝuldo, kiun la lando akiras? Aŭ ĉu ĝi reprezentas kolosan riĉigon de la politikista kasto?

Estas multaj opinioj pri tio, ankaŭ multaj for de objektiveco. Sed ni konsideru la faktojn: estis jaroj kun ducifera jara inflacio, kreskanta malriĉeco kaj klara malfido al politikistoj. La solvo nun ankoraŭ estas debatata. La ĝeneralaj leĝdonaj elektoj okazos la 14an de novembro 2021. Argentinanoj esperas, ke proponoj ne mankos.

Blas URIEL SOSA

Argentino

Blas U. Sosa estas universitata studento (inĝeniero pri materialoj ĉe UNMdP) kaj muzikisto (Sikuris del Mar) el la urbo Mar del Plata, Argentino.

1. En Argentino la esprimo „la fendo” aludas ideologian dispartigon, precipe en ekonomio kaj politiko. Multfoje ĝi estas simpligita en „peronismaj” aŭ „ne-peronismaj” proponoj. Laboristojn trafas la krizo je ambaŭ flankoj. Peronismo estas kompleksa ideologio, kiu ne rilatas nur al iu specifa socia klaso.

Libroj

Fundamento por ĉiuj

Zamenhof havis multajn geniajn ideojn. La unua estis krei Esperanton per regula kaj originala gramatiko sed per vorttrezoro natureca. Tio donis al la lingvo grandan eblecon plaĉi al eŭropanoj (la ekstereŭropanoj tiam apenaŭ ekzistis en ilia konscio), kiuj vidis ĝin kiel specon de hispana miksita kun germanaj radikoj. Kaj tio donis al ĝi grandan avantaĝon rilate al la „artefarita” Volapuko. Komparu: O Fat obas, kel binol in süls kun Patro nia, kiu estas en la ĉielo. Alia genia ideo estis rezigni pri siaj aŭtoraj rajtoj kaj lasi la lingvon al la parolanta komunumo. Tiel ĉiuj povis senti sin malgrandaj zamenhofoj, kunfarantoj de Esperanto.

Kiam temas pri la lingvo mem, Zamenhof sciis, kion li estas faranta, kaj skribis: „... Sed ĉar simila konstruo de lingvo estas tute fremda por la eŭropaj popoloj kaj alkutimiĝi al ĝi estus por ili afero malfacila, tial mi tute alkonformigis tiun ĉi dismembriĝon de la lingvo al la spirito de la lingvoj eŭropaj, tiel ke se iu lernas mian lingvon laŭ lernolibro, ne traleginte antaŭe la antaŭparolon (kiu por la lernanto estas tute senbezona), li eĉ ne supozos, ke la konstruo de tiu ĉi lingvo per io diferencas de la konstruo de lia patra lingvo.”

Tio estis oportuna en la komenco por ne ŝoki eŭropanojn per tio, ke la baza gramatiko de Esperanto estas originala kaj ne eŭropa, kaj efektive eŭropanoj nek legis la enkondukojn, nek komprenis, kiel Esperanto vere funkcias, kaj dum unu jarcento amis Esperanton kaj samtempe klopodis fari el ĝi sian idealan meznombran eŭropan lingvon.

Ne aĉetebla

Kunlaboris pri tio niaj plej bonaj intelektuloj, literaturistoj, poetoj, akademianoj. En la longa nokto de la franca kun o-finaĵoj la Fundamento iĝis laŭ multaj arĥaikaĵo preteratentinda kaj dum longa periodo ĝi estis simple ne aĉetebla, ekzemple, fine de la 90aj jaroj de la pasinta jarcento. Ni estis tre malproksimaj de la frazo de la antaŭparolo: „La Fundamento de Esperanto devas troviĝi en la manoj de ĉiu esperantisto kiel konstanta kontrolilo, kiu gardos lin de deflankiĝado de la vojo de unueco.”

La Akademio de Esperanto ne restis ekster la ĝenerala etoso kaj evoluigis la teorion, ke ĝi devas nur sekvi la evoluon de la lingvo, kaj faris plurajn decidojn, kiuj simple decidis, ke tio, kion faras la ĝenerala eŭropa publiko, estas ĝusta. Ĝi iĝis ne gardanto de la Fundamento, sed oficialiganto de la nuna lingvo-uzo. Ĝi ne venis ĝis la punkto forigi la devigon pri la akuzativo, sed faris ion similan.

Aliflanke, la leganto povas pensi, ke tio estas io de la pasinteco, kaj nun ni eliris el tiuj danĝeroj. Mi kredas, ke ne, ĉar nun ni estas en la anglalingva nokto, kaj la defendado de la Fundamento kaj de la bazaj principoj de la funkciado de Esperanto estas same necesa nun kiel en la estonteco, en kiu niaj intelektuloj provos konvinki nin, ke lingvo sen tonoj ne povas iĝi lingvo internacia.

Mem rezoni

Tiom pli salutinda, do, estas la iniciato de Petro Desmet' kaj de Flandra Esperanto-Ligo, kiuj metas je dispono de la publiko ĉi tiun Praktikan Fundamenton, por ke la homoj povu mem rezoni pri ĝia enhavo kaj formi al si opinion pri tio, ĉu rusoj loĝas en Rusujo aŭ en Rusio kaj ĉu „kemio” estas tio, kion la Fundamento intencis, kiam ĝi registris „ĥemio”. Ankoraŭ pli grave estas uzi sian propran racion por decidi pri la funkciad-reguloj de la lingvo.

Desmet' diligente kunmetis plurajn fontojn por produkti eldonon de la Fundamento, kiu utilu al la nuna esperantisto, ankaŭ al tiuj, kies gepatra lingvo ne estas la franca, la germana, la angla, la pola aŭ la rusa. Tiuj estas la helplingvoj, uzitaj de Zamenhof por la origina Gramatiko de Esperanto kaj por la tradukoj de la radikoj de la Universala Vortaro. Per originala ideo Petro Desmet' pensis forigi la tradukojn de la radikoj al tiuj lingvoj kaj enmeti la difinojn de la vortaro de Kabe de 1910, al kiu kunlaboris Zamenhof kaj kiu redonas la plej proksiman signifon de la vorto en la komenco de la pasinta jarcento. Imagu, ke vi estas japano, kiu konas neniun el la kvin lingvoj, uzitaj de Zamenhof, kaj vi komprenos la utilon de tiu aldono. Same imagu, ke vi estas mongolo kaj volas produkti gramatikon de Esperanto en la mongola surbaze de la Fundamento. Vi nun disponas pri teksto kompleta kaj komprenebla, kaj tiu teksto estas tio, kio laŭ Zamenhof devas troviĝi en la manoj de ĉiu esperantisto.

Kuriozaj informoj

La libro estas riĉigita per amaseto da aldonaĵoj kun kuriozaj informoj pri la pluraj eldonoj de tiu libro, ekzemple, kial malaperis en kelkaj eldonoj la ĉapelo sur la litero ĉ de „ĉifono”, kaj kio okazis pri la korektoj de De Beaufront al la Fundamento. Kaj ĉu vi scias, kial Zamenhof kaj Klara survoje al la unua Universala Kongreso en 1905 vizitis la svisan ĵurnaliston Jean Borel en Berlino?

Mi, kiel fanatika ŝatanto de Esperanto simpla kaj logika, kia ĝi estas en la Fundamento, povas nur danki al Petro Desmet' kaj al FEL pro tio, ke per ĉi tiu libro ili donas al ĉiu esperantisto la eblon decidi mem, kio estas Esperanto kaj kio estas individuaj proponoj post-fundamentaj de niaj kleregaj Esperanto-sciencistoj, kiuj, tamen, restas nur individuaj proponoj.

Renato CORSETTI

Petro Desmet' (red.): Praktika Fundamento de Esperanto – Eldono tutesperanta – Fundamenta Gramatiko, Ekzercaro, Universala Vortaro. Eld. FEL, Antverpeno, 2021. 180 paĝoj.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Vintra fabelo

La aŭtoro

Julian Modest (plumnomo de la bulgaro Georgi Mihalkov) estas tre verkema aŭtoro. Fine de la nova libro troviĝas listo de 27 liaj eldonitaj verkoj; ĉiujare aperas po du-tri novaj, en 2020 estis eĉ ses! Ŝajne, eĉ István Nemere siatempe verkadis malpli intense.

Li verkas am-, krim- kaj eĉ spion-romanojn, diversajn novelojn – kutime tro sentimentalajn. Sed ne nur. Jen lia nova libro: Mirakla fabelo, lia dua porinfana post La aventuroj de Jombor kaj Miki (ĉi-jare premiita en Belartaj Konkursoj de UEA kiel infanlibro de la jaro).

La fabelo

Okjara knabo Viktor kun siaj amikoj faras neĝhomon – samkiel infanoj en ĉiuj landoj, kie aperas neĝo. La neĝhomo ensonĝe venas al Viktor kaj petas lin fari alian neĝhomon – por ke li ne enuu sola. La infanoj faras. Kaj poste la du neĝhomoj okazigas al Viktor miraklan vojaĝon, dekomence al la lando de „Avo Nikolao” (tiel en la libro, alilande konata kiel Avo Frosto – tiu, kiu faras novjarajn donacojn al infanoj tra la mondo). Viktor petas la miraklan Avon iel ĝojigi lian amikon Kalin, kiu havas malsanan patron kaj vivas malriĉe. Kaj la Avo diras: „Diru al Kalin, ke vi pretas helpi lin. Diru, ke vi estas lia plej bona amiko. Ne gravas, ĉu oni donacos ion al iu. Eĉ la plej granda donaco ne feliĉigos homojn. Kiam iu havas malfacilaĵojn, li bezonas ne donacon, sed veran amikon. Vera amiko pretas ĉiam helpi.”

Sekvatage Viktor donacas al Kalin bonan libron, kaj poste ili duope iras al la miraklaj neĝhomoj kaj kune vojaĝas en Mirindan Landon. En tiu lando oni povas manĝi dolĉaĵojn senpage kiom ajn, homoj scipovas flugi ... sed infanoj nur sidas hejme kun siaj komputiloj, kaj nur tiamaniere kontaktas unu la alian kaj ekkonas la mondon. Viktor kaj Kalin komprenas, ke ilia reala lando estas pli bona – kaj revenas hejmen. La knabino Helena, kun kiu ili konatiĝis en Mirinda Lando, eĉ ne volas reciproki viziton. „Ja, mi klarigis al vi, ke ni, la loĝantoj de Mirinda Lando, neniam kaj nenien veturas. Nia lando estas belega, kaj ni ne bezonas vidi alian landon, esti en alia lando. Ĉi tie ni fartas bone.” Fine la neĝhomoj adiaŭas la knabojn – ja ili ne povas ekzisti en varmo, sed promesas reveni sekvavintre.

La valoro

Temas pri naiva fabelo – tamen, eble, ĝuste tiel indas diri al infanoj, ke la reala mondo nekompareble pli bonas ol la virtuala, ke vera amikeco pleje gravas. Laŭ la stilo kaj etoso oni supozus, ke ĝin povus verki virino – eble Lenke Szász, aŭ Luiza Carol, aŭ Júlia Sigmond ... tamen fine de la antaŭlasta ĉapitro ni legas: „Helena estis la plej bela knabino en la mondo, havanta bluajn kiel montaraj lagoj okulojn kaj orecan hararon” – do restas neniaj duboj pri la aŭtoreco. Ja tiun frazon povus skribi nur Julian Modest.

La fabelo konsistas el 18 unupaĝaj ĉapitretoj. Simpla klara lingvaĵo, konvena por infanoj. Plaĉa aspekto. Iom tro malgranda litertipo: kutime porinfanajn librojn oni presas grandlitere, kvankam tiu tradicio ne estas racia, ja infanoj normale havas pli bonan vidkapablon ol plenaĝuloj. En Esperanto treege malmultas libroj porinfanaj, precipe por la aĝo 5-8 jaroj, kiam – se la infano posedas la lingvon – tre gravas hejmigi lin/ŝin en nia kulturo. Do bone, ke tiu libro aperis.

Valentin MELNIKOV

Julian Modest: Mirakla fabelo. Eld. Libera, 2021. 43 koloraj paĝoj, gluitaj, malmola kovrilo.

Arto

INTERVJUO

La gaja arto de karikaturo

„Karikaturo estas sintezo de arto, saĝeco kaj humuro. En la tuta bildarto, la plej altan gradon de simboleco posedas la arto de karikaturo, kiu per sia esprimaĵo travivigas grandajn ideojn, ofte ekstremajn, je nelimigita potenco. La aŭtoroj-karikaturistoj, per sia arto senvorta, estas ja elstaraj pensuloj. La fenomeno de karikaturo vivas tra la politikaj konceptoj kaj konfliktoj de la grandaj ideologioj, strukturante ties mesaĝon per la arto de humuro kaj satiro, instigate de la kritika penso, certigante por si la mision de tenado, renovigado kaj pluvivado de la vero.”

La ĉi-supraj vortoj de la renoma albana karikaturisto Bujar Kapexhiu el Tirano, instigis intervjui alian renoman karikaturiston el Ferizaj, Kosovo, sinjoron Imri Musliu.

MONATO: Kiam vi ekokupiĝis pri karikaturoj?

Musliu: Mi komencis verki karikaturojn ekde mia studentiĝo en 1981, kiam la porstudenta gazeto Bota e Re (La Nova Mondo) de Priŝtino publikigis ilin. La unuan ekspozicion mi malfermis en la jaro 2001 kaj la duan nun en 2021. Intertempe, mi aktiviĝis en la asocio de la karikaturistoj Thumbi (Pikilo) kaj poste en Hithi (Urtiko), kiuj aranĝis ankaŭ internaciajn ekspoziciojn. En la internacia festivalo de karikaturoj en 2019 partoprenis 317 aŭtoroj el 51 landoj kaj prezentiĝis 1350 verkoj. En la jaro 2020 partoprenis 360 aŭtoroj el 53 landoj kun 1650 verkoj. Ĉi-jare estis entute 260 aŭtoroj el 53 landoj kun 1082 verkoj.

MONATO: Kio estas nova ĉi-jare?

Musliu: Ĉi-jare oni prezentis nur sentekstajn karikaturojn kaj la ĉeftemo estis „Antaŭjuĝoj”.

MONATO: Kiajn ideojn kaj mesaĝojn esprimas la ĉi-jaraj verkoj?

Musliu: La aŭtoroj prezentis la antaŭjuĝojn laŭ la vidpunkto de la diversaj popoloj. Sed en la liberaj temoj ili pritraktis elmigradon, liberecon de presado, liberecon de moviĝo, homajn rajtojn, la nutroprovizadon, klimatajn problemojn, pacon kaj militon, protektadon/detruadon de la medio, genran egalecon kaj malegalecon kaj multe pli.

MONATO: Ĉu tiu internacia ekspozicio gravas ankaŭ por la agnosko de la ŝtato Kosovo?

Musliu: Certe jes. La festivalo montris, ke arto superas politikon, ĉar en la ekspozicio partoprenis ankaŭ artistoj el landoj, kies registaroj ne jam agnoskis Kosovon (Rusio, Rumanio, Hispanio, Grekio, Ĉinio, Brazilo, Azerbajĝano kaj aliaj).

MONATO: Kiuj gajnis la premiojn?

Musliu: En 2019 gajnis la unuajn tri premiojn Alireza Pakdel el Irano, Seyran Nasirov Caferli el Azerbajĝano, Shahroki Heidari el Irano; en 2020 Diego Feld el Argentino, Aleksej Kivokurcev el Rusio, Seyran Nasirov Caferli el Azerbajĝano. La premiojn por 2021 gajnis Leonid Storoĵuk el Ukrainio, Armin Ganjdej el Irano kaj Oleksij Kustovski, ankaŭ el Ukrainio.

MONATO: Sinjoro Imri, min impresis verko via titolita „La Ponto de Sirato”. Kion ĝi signifas?

Musliu: En la islama mitologio tiu ponto troviĝis en la transa mondo, ĝi pasis super la infero kaj kondukis al paradizo, sed por iuj ĝi estas tre maldika kiel hareto kaj malfacile transpasebla. Laŭ la mitologio la pekuloj enfalis en la fajron, ĉar ili ne povis trapasi tiun ponton. Ankaŭ en nia mondo ne facilas alpaŝi al nia celo, sed nia vojo similas al la Ponto de Sirato, t.e. ne ĉiuj atingas la alian ekstremon, sed enfalas.

Bardhyl SELIMI
korespondanto de MONATO en Albanio

Bardhyl Selimi (1945) studis matematikon en la universitato de Tirano. Li estas kunlaborinto de PIV. Pro sia rolo en la plifortigo de la albana Esperanto-movado li estis honorita per Diplomo pri Elstara Agado de Universala Esperanto-Asocio.

La intervjuinto (dekstre en la angulo) kun la renoma karikaturisto Bujar Kapexhiu el Tirano. Foto: BARDHYL SELIMI

Imri Musliu komencis verki karikaturojn ekde sia studentiĝo en 1981. Foto: VULLNET SADIKU

La verko „La Ponto de Sirato” de Imri Musliu.

RECENZO

Promesplena daŭrigo

Verdire, mi ne estis ŝatanto de la debutalbumo Blua horizonto de la itala kantistino Kjara, kiu restis por mi en la kategorio „fona muziko”. Unuflanke la kantoj estis tro serenaj, kun 2-3 esceptoj, aliflanke la voĉo tro ofte altiĝis super la muziko.

Nun, du jarojn poste, aperis la t.n. unuopaĵo Mozaiko, kiu malgraŭ mia skeptikismo tuj kaptis min kaj kunportis min kun sia melodio. Trankvila komenco, kaptiva melodio, kiu evoluas al klimakso kun trafa akompano de piano, drumo kaj eĉ tuta orkestro.

La oficiala muzikvideaĵo estas bele farita, konforme al la titolo en formo de mozaiko, sed klare videblas, ke la buŝomovoj ne kongruas kun la kanto en Esperanto, ĉar temas pri la itala originalo. Tamen, ni indulgu ŝin: la muzikproduktado estas tre kosta afero, do ni ĝoju, ke ŝi pretas fari profesian muzikon ankaŭ en Esperanto.

La tekston de la kanto Federico Gobbo tre lerte esperantigis (ekz. ripet-ripete por la itala ripetizione estas tre bela elturniĝo), tamen mi demandas min, ĉu „poezia libereco” aŭ „ritma neceso” permesas doni transitivan sencon al „bruli”? (Ni estas la salto, kiu brulas l' asfalton ... – Siamo quel salto che brucia l'asfalto ...) Enhave, la elstara poezia teksto estas kiel ĝia titolo: mozaiko, kiu lerte spegulas nian vivon, konsistantan el fragmentoj, kontrastoj, faloj kaj releviĝoj.

Resume: kiu ŝatis la unuan albumon, nepre aŭskultu ĉi novan pecon; kiu ne ŝatis, nepre donu al Kjara duan ŝancon kaj malkovru la maturiĝon de la artistino.

Lode VAN DE VELDE

Kjara: Mozaiko. Eld. Vinilkosmo: https://www.vinilkosmo-mp3.com

Literaturo

NOVELO

La sekreto

Ĉio komenciĝis en fora aŭtuno. Mi estis lernantino, dekokjara. Milena, Nadja kaj mi iris en la novan kafejon „Vieno”, kiu estis ekster la urbo, en parko ĉe la maro. Oni diris, ke la kafejo estas bela, moderna.

Ni triope renkontiĝis je la kvina horo posttagmeze en la ĝardeno ĉe la stacidomo. Mi iris tien pli frue. Estis suna septembra tago. La kaŝtanaj arboj similis al altaj gvardianoj en verdaj uniformoj. Mi sidis sur benko, rigardante la krizantemojn en la ĝardeno. La ĉielo helbluis, sennuba kiel grandega spegulo. Estis dimanĉo, mi ne devis esti en la lernejo kaj mi povis amuziĝi. Dekokjara mi deziris aspekti pli aĝa. Antaŭ la iro el la domo, mi ŝminkis min. Plaĉis al mi, ke la knaboj jam amindumas min. Ja, miaj okuloj estis helverdaj, mia hararo kaŝtankolora, mia korpo svelta. Mi estis sportemulino – mi naĝis kaj partoprenis en konkuroj, ricevis medalojn.

Milena kaj Nadja venis, ni ekveturis per buso, kaj post dudek minutoj ni estis en la parko, kie troviĝis la kafejo, vasta, hela kun separeoj, dancejo kaj fortepiano. Ne estis multaj homoj. Ni sidis ĉe tablo, proksime al la fenestro, tra kiu videblis la maro. Ni decidis trinki kafon kaj viskion. La kelnero, juna kaj memfida, rapide alportis la trinkaĵojn, kaj li ne forgesis demandi nin, kiomaĝaj ni estas. Kompreneble ni mensogis al li, dirante, ke ni estas dudekjaraj. Ni gaje konversaciis kaj rigardis, ĉu en la kafejo estas knaboj, kiuj altirus nian atenton.

Mi rigardis al la pordo kaj konsterniĝis. La kafejon eniris mia patro kun dudekjara junulino. Paĉjo surhavis elegantan bluan kostumon. La junulino estis vestita en ruĝa robo, tre mallonga, kaj ŝiaj belaj kruroj bone videblis. Ŝi havis blondan hararon kaj bluajn okulojn, similajn al vitraj globetoj. Mi sidis muta kaj senmova kiel ŝtono. Paĉjo ne rimarkis min. Li estis tute obsedita de la blondulino. Mi meditis maltrankvile. Hieraŭ paĉjo diris, ke li veturos ofice al la ĉefurbo kaj revenos post du tagoj. Tamen nun li estis en la kafejo „Vieno”.

Li kaj la juna blondulino sidis en malproksima separeo. Milena kaj Nadja ne konis mian patron kaj ne rimarkis mian maltrankvilon. Mi diris al ili, ke mi malbone fartas, kaj rapide mi foriris.

En mia kapo furiozis ŝtormo. Mi ne deziris kredi, ke mi vidis paĉjon kun la nekonata blondulino. Ja, li diris, ke li oficvojaĝos. Li mensogis. Ĝis tiam mi opiniis, ke paĉjo neniam mensogas. Li estis la plej zorgema, la plej bona patro en la mondo. Neniam mi supozis, ke li havas amatinon. Ja, li amas panjon. Kio okazis? Mi estis kolerega. Ĉu mia patro estas hipokritulo? Nun li surhavis bluan elegantan kostumon, tamen hieraŭ, kiam li forveturis, li surhavis brunan kostumon. Ĉu ie estas loĝejo, en kiu estas aliaj liaj vestoj? Mi iĝis pli kaj pli kolera. Mi deziris reveni en la kafejon kaj vangofrapi la blondulinon. Tamen kiun mi vangofrapu unue – ĉu paĉjon, ĉu la blondulinon? Eble paĉjo delonge mensogas al panjo kaj mi. Estis klare, ke li tre bone konas la blondulinon kaj ofte ili estas kune. Mi deziris tuj reveni, ekstari antaŭ paĉjo kaj diri al li la plej ofendajn vortojn, kiujn mi konis.

La ŝtormo en mia kapo ne ĉesis. Miaj okuloj larmis. Ĉu paĉjo vere amas panjon? Aŭ eble li ludas teatraĵon, kiam li asertas, ke li amas panjon kaj min? Mia povra panjo eĉ ne supozas, ke paĉjo havas amatinon. Ja, panjo penas, agas, ke ĉio hejme estu en ordo. Ŝi laboras, kuiras, zorgas pri ni.

Mi iris, kaj mi demandis min, ĉu mi diru al panjo, kion mi vidis. Nerimarkeble mi atingis la marbordon, kaj mi paŝis sur la sablon. La ondoj plaŭdis. Mi rigardis la senliman maron, meditante, ke la vivo estas terura kaj aĉa.

Mi diros ĉion al panjo! Ŝi devas scii! Tamen tuj mi decidis nenion diri al ŝi. Mi diros al paĉjo, ke mi vidis lin en la kafejo. Mi hezitis. Al kiu mi diru, ĉu al panjo aŭ al paĉjo? Mi ne deziris, ke miaj gepatroj divorcu. Ni daŭrigu vivi triope kiel ĝis nun. Mi ploris, miaj larmoj, salaj kiel la maro, fluis sur mian vizaĝon. Kiel panjo reagus, se ŝi ekscius, ke paĉjo havas amatinon?

Mi revenis hejmen. Mi diris nenion, nek al panjo, nek al paĉjo. Mi demandis min, kiu estas la blonda junulino kaj de kiam ŝi estas amatino de paĉjo.

Tamen neniam mi eksciis, kiu ŝi estas. Panjo kaj paĉjo ne divorcis. Post tiom da jaroj mi ne certas, ĉu mi bone agis aŭ mi eraris. Mi ne scias.

Julian MODEST

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 42a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 103 korespondantojn kun kunlaborkontrakto en 45 landoj kaj abonantojn en 73 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato
• Instagram: RevuoMonato
• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo
• Telegramo: https://monato.telegramo.org
• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be.

redaktoroj:
• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.
• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Alexander Shlafer, Usono, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto Valuto mare aere bite

Argentino EUR 38 41 22,80
Aŭstralio AUD 97 102 58,20
Aŭstrio EUR 60 63 36
Belgio EUR 60 63 36
Bosnio-Hercegovino EUR 38 41 22,80
Brazilo EUR 38 41 22,80
Britio GBP 54 57 32,40
Bulgario EUR 38 41 22,80
Ĉeĥio EUR 52 55 31,20
Ĉinio EUR 38 41 22,80
Danio DKK 450 453 270
Estonio EUR 43 46 25,80
Finnlando EUR 60 63 36
Francio EUR 60 63 36
Germanio EUR 60 63 36
Grekio EUR 60 63 36
Hispanio EUR 60 63 36
Hungario EUR 43 46 25,80
Irlando EUR 60 63 36
Islando EUR 60 63 36
Israelo EUR 54 57 32,40
Italio EUR 60 63 36
Japanio JPY 7980 8500 4788
Kanado CAD 92 96 55,20
Kipro EUR 52 55 31,20
Koreio EUR 54 57 32,40
Kostariko EUR 38 41 22,80
Kroatio EUR 43 46 25,80
Latvio EUR 43 46 25,80
Litovio EUR 43 46 25,80
Luksemburgo EUR 60 63 36
Malto EUR 52 55 31,20
Nederlando EUR 60 63 36
Norvegio NOK 640 670 384
Nov-Zelando NZD 105 111 63
Pollando PLN 198 201 119
Portugalio EUR 54 57 32,40
Rusio EUR 38 41 22,80
Serbio EUR 38 41 22,80
Slovakio EUR 43 46 25,80
Slovenio EUR 52 55 31,20
Sud-Afriko EUR 54 57 32,40
Svedio SEK 640 670 384
Svislando CHF 82 88 49,20
Usono USD 78 82 46,80

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz
• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com
• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando
• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de
• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, L. Giros 74-51, LT-06322 Vilnius-26, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Politiko

- ANTARKTO

- Ĉu nova malvarma milito?

- EŬROPA UNIO - ĈINIO

- La distanco restas granda

- PERUO

- Pedro Castillo sin prezentis

- MIGRANTOJ

- Litovio forbariĝas

- OPINIO

- Kial ne Aleksej Navalnij, sed Dmitrij Muratov?

- AUKUS: Ĉu kolektiva defendado aŭ provokado?

- JAPANIO

- Vortumo malproksimigas pacon

- Oklingva Proverbaro

- Moderna vivo

- SERBIO

- „Ĉampioneco” pro kovimo

- POLLANDO

- Ĥaĉkaro inter Okcidento kaj Oriento

- BESTOJ

- Ĉu bovido povas antaŭsenti la morton?

- GASTRONOMIO

- Terpomkolbaso protektata

- KANADO

- Mirinda rusta trezoro

- Ekonomio

- ARGENTINO

- Ĉu investado de dolaroj solvos la krizon?

- Libroj

- Fundamento por ĉiuj

- Vintra fabelo

- Arto

- INTERVJUO

- La gaja arto de karikaturo

- RECENZO

- Promesplena daŭrigo

- Literaturo

- NOVELO

- La sekreto

- Anoncetoj

- Retbutiko renovigita

- Naturista vivo

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...