Monato 2021/11
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2021-07-05T22:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Leteroj

Ĉu vere „ĉarlatana”? (1)

En la oktobra numero (MONATO 2021/10, p. 3) Bastien Lacour „ĝojas”, ke eĉ sektoj interesiĝas pri Esperanto. La „sekto” estas Amikaro Bruno-Gröning, aktuale kreskanta sur ĉiuj kontinentoj kaj malfermita (senpage) al ĉiu ajn homo. Kaj la mesaĝon de la Amikaro s-ro Lacour nomas „ĉarlatana”.

Tio pruvas simple, ke li nenion scias pri la Amikaro, pri miloj da saniĝoj okazintaj dum la vivo de Bruno Gröning kaj okazantaj hodiaŭ. La misinformoj pri la agado de Bruno, kunbakitaj de ĵaluzaj kuracistoj dum lia vivo, estas ankoraŭ ripetataj, bedaŭrinde.

Trevor STEELE

Aŭstralio

Ĉu vere „ĉarlatana”? (2)

Mi ĉiam aprezis kaj daŭre aprezas la esprimliberecon ĉe MONATO. Mi estas tamen konsternita pro la sinteno de kelkaj legantoj kontraŭ la publikigo de anonco de multjara faka asocio de UEA^1, kiuj kvalifikas ĝin kiel „sekton”, kiu diskonigas „ĉarlatanan” mesaĝon, fare de „adeptoj”. Laŭ mia vidpunkto tiaj protestoj de legantoj eniras la terenon de tiuj, kiuj dissendas falsajn novaĵojn. Tre triste, ke ankaŭ nia lingvo ankoraŭ estas viktimo de falsaĵoj iam diritaj kaj plu ripetataj de „sciencaj” aŭtoritatoj.

Àlex HUMET

Flandrio/Valonio/Katalunio

1. Amikaro Bruno Gröning ne estas faka asocio de UEA, sed de 1996 ĝis 2018 havis kunlaboran kontrakton. (red.)

Meritita Nobel-premio ne ricevita

Nun, post kiam Gino Strada forpasis, la Nobel-premio pri paco neniam estos donita al li. Oni sin demandas, kiom pli devas fari iu por meriti la premion ol la plenumojn de Strada. Eĉ homoj, kiuj malpli sukcesis, estas Nobel-premiitoj – la nomo de Barack Obama tuj ekaperas en la menso. Dankon al Massimo Ripani por lia artikolo (MONATO 2021/10, p. 9) pri ĉi tiu grandegulo de paco.

Mario MOREL

Kanado

Kion signifas la mistera CA?

Dum la pasintaj monatoj mi aperigis centojn da poŝtkartoj de la eksa Esperanto-Fondaĵo Cesar Vanbiervliet je www.flickr.com (tie ekzemple serĉu „esperanto debrouwere”) kaj ankoraŭ daŭrigos. Temas ĉefe pri kartoj interŝanĝitaj de esperantistoj, sed ne nur.

Plurfoje mi rimarkis iujn kodojn, ĉefe „CA ...”, kiu pensigas min, ke ne nur estis hobio de iuj personoj ne sufiĉe riĉaj por mem vojaĝi, tamen kapablaj por pagi bildkartojn kaj afrankon, sed ke malantaŭ la hobio estis iu internacia strukturo. Mi serĉis, sed nenion trovis. Ĉu iu leganto eble scias pli?

Roland Rotsaert

Belgio

Kion signifas la mistera CA?

Vizitoj al la japana insulo Kjuŝuo

Tre interesa kaj utila la materialo de Harada Tsukuru pri turismo en la insulo Kjuŝuo, Japanio (MONATO 2021/07, p. 22-23). Kjuŝuo estas apud Suda Koreio kaj estas la trie plej granda insulo de la lando, kun sep gubernioj. Unu el ili estas la fama Kumamoto, kun samnoma urbo.

Hilmar Ilton SANTANA FERREIRA

Salvador, Bahia, Brazilo

La rubriko „Leteroj” estas destinita al koncizaj (maksimume 150-vortaj) reagoj de abonantoj pri aktualaĵoj kaj pri artikoloj aperintaj en MONATO. La redakcio faras propran elekton, post lingva kaj stila polurado. Letero, ankaŭ reta, estu subskribita per la nomo, kompleta stratadreso kaj telefonnumero. Per la sendo de la letero la aŭtoro donas sian permeson publikigi ĝin en la papera kaj en la ciferecaj versioj de MONATO. Leteroj por publikigo estu senditaj al leteroj@monato.be.

Aktuale

KRONVIRUSA PANDEMIO

Kiel nomi novajn variantojn?

Esploristo de la Universitato de Orienta Anglio, profesoro Mark Pallen, estis ano de laborgrupo de Monda Organizaĵo pri Sano (MOS) pri kreo de neŭtralaj nomoj de variantoj de SARS-CoV-2, la kaŭzo de la kovim-pandemio. Ĉi tie li priskribas, kiel li partoprenis en la teamo, kaj la kaptilojn, kiujn ili renkontis survoje, kaj kial MOS decidis pri grekaj literoj por novaj variantoj.

Pasintjare, ĉar nia ambicia studo pri la kokida intesta mikrobiomo preskaŭ finiĝis, mi celis krei centojn da bone formitaj latinaj nomoj por la novaj bakteriaj specioj, kiujn ni malkovris. Feliĉe, mi studis latinon en la lernejo, sed dum mi eniris la taskon, mi revarmigis sciojn, kiuj dormis dum pli ol kvardek jaroj. Rezulte mi pasigis parton de tiu somero entombigita en grekaj kaj latinaj lernolibroj kaj vortaroj. Kvankam mi komence kreis la novajn nomojn permane, kombinante latinajn kaj grekajn radikojn ene de kalkultabeloj, mi baldaŭ konsciis, ke ni povas aŭtomatigi ĉi tiun procezon per kreado de programoj, kio kondukis al elstara studo, en kiu ni kreis pli ol milionon da novaj nomoj por bakterioj.

Bakteriofaĝoj

Ĉi tiuj klopodoj altiris la atenton de mia kolego Evelien Adriaenssens, kiu invitis min aliĝi al laborgrupo kreanta novajn latinajn nomojn por 400 specioj de virusoj, kiuj predas bakteriojn (bakteriofaĝoj). Surbaze de mia sperto pri bakterioj, tio ne daŭris longe – sed decide tio tiam kondukis al invito aliĝi al laborgrupo kreita de MOS por krei neŭtralajn nomojn por variantoj de SARS-Cov-2.

Ĉi tiujn klopodojn kunordigis la virusologo Frank Konings, kiu gvidas la Laborgrupon pri Virusa Evoluado de MOS.

Geografiaj nomoj

La problemo, kiun ni alfrontis, estis, ke la sciencaj nomoj de variantoj (kiel B.1.617.2) estas sufiĉe malfacilaj kaj do la amaskomunikiloj kaj la publiko anstataŭe ekuzis geografiajn nomojn, depende de kie varianto estis unue malkovrita (ekzemple la Kent-varianto aŭ la brita varianto). Ĉi tio riskis kulpigi homojn asociitajn kun loko pri varianto, instigante ksenofobion. Krome uzado de geografiaj nomoj eble povus tro emfazi la gravecon de vojaĝaj limigoj kompare kun aliaj limigaj rimedoj.

Malfacile memorebla

Unu ideo, kiun ni komence priparolis, estis kodi la ecojn de varianto – ekzemple ĝia genlinio aŭ mutacioj – en vorton por ĝi. Sed ĉi tio kreus nomojn, kiuj sonas strange kaj estas same malfacile memoreblaj kiel la ekzistantaj nomoj. Mi atentigis, ke iuj novaj nomoj povus esti tute arbitraj (t.e. diri nenion pri la propraj trajtoj de varianto), sed tamen montriĝi utilaj. Mi proponis ankaŭ, ke ni eble povus krei nomojn kaj konsenti pri ili antaŭ uzo, same kiel okazas, ekzemple, kun la plano krei nomojn por ŝtormoj, kiel Ŝtormo Francisko, kie la aŭtoritatoj ĉiujare anticipe interkonsentas pri aro de nomoj.

Pratempo

Uzante mian sperton krei taksonomiajn nomojn por mikroboj, mi proponis, ke ni uzu grekajn aŭ latinajn terminojn de la pratempo, precipe ĉar ĉi tiu aliro alportas la avantaĝon de geografia kaj politika neŭtraleco, kaj ankaŭ transdonas senton de graveco kaj familiareco. Ĉirkaŭ tiu tempo mi estis invitita verki opinian artikolon por New scientist (Nova sciencisto), kie mi faris similajn rimarkojn.

Tamen ne ekzistis evidenta provizo de signifaj radikoj de la pratempo por nomi virusojn. Do, mi ekpensis, ke ni eble povus uzi nomojn de mitaj aŭ realaj roluloj el la pratempo eltiritaj el Metamorfozoj de Ovidio – ekzemple, la „apolona varianto” aŭ la „artemisa varianto”. En ĉi tiu etapo mi proponis ankaŭ, ke al variantoj de variantoj oni povus doni sufiksojn el la greka alfabeto, ekz. la varianto „Apolono-alfa” aŭ „Apolono-beta”.

Tamen ni rapide rimarkis, ke rakontoj el pratempo ofte estas trempitaj en perforto, do tiaj nomoj povus alporti nedeziratajn implicojn. Krome multaj jam estis uzataj kiel nuntempaj personaj aŭ komercaj nomoj. Sed la premo estis rapide atingi solvon. En kelkaj okazoj Frank starigis al mi la urĝan taskon krei multajn nomojn dum la nokto por prepari renkontiĝon la sekvan tagon kun koncerna aro de koncernatoj. Kiel vi povus atendi, mi ne dormis bone dum tiuj noktoj!

Fabrikitaj nomoj

Frue ni esperis nomi milojn da variantoj, anstataŭ nur manpleno da maltrankviligaj variantoj. Kreante nomojn por bakterioj, mi efike uzis klasikajn terminojn kombine, tiel ke se oni kunigis dek vortojn, ekzemple, por „kokido” en la unua pozicio kun dek vortoj, ekzemple, por „mikrobo” en la dua pozicio, oni povus akiri cent novajn nomojn de nur dudek radikoj. Do, mi provis rekombini komencajn kaj fermajn silabojn de centoj da latinaj kaj grekaj nomoj kun liga silabo „an” por krei milojn da eblaj nomoj, kiuj sonis „klasikaj”, sed estis tute fabrikitaj – do, laŭ ĉi tiu skemo, B.1.1.7 estus nomata la „varianto Alcanopa”.

Tamen montriĝis, post multe da serĉado en la reto, ke plej multaj tiaj nomoj, kvankam fabrikitaj, jam estas uzataj ie, ekzemple kiel varmarko aŭ eĉ kiel la nomo de fremda raso en fantazia universo – do ni restis kun nur kelkaj dekoj da uzeblaj nomoj.

Dum la aferoj antaŭeniris, niajn diskutojn partoprenis la tri grupoj GISAID, NextStrain kaj Pango, kiuj jam starigis sciencajn nom-skemojn por kronvirusaj variantoj. MOS fervore volis gajni interkonsenton de ĉiuj tri grupoj kaj zorge atentigis, ke nia proponota sistemo ne aperu anstataŭ, sed apud la ekzistantaj sistemoj. Ĉi tio signifis konsenti anstataŭ trudi solvojn.

Kaj do, kiam, dum decida kunveno de koncernatoj, ne senprudentaj obĵetoj leviĝis, ke miaj proponitaj pseŭdoklasikaj nomoj ne estas facile memoreblaj kaj sonas strange, ni ne havis alian elekton ol forlasi ilin. Post mallonge aperis konsento, ke ni eble simple nomu la variantojn V1, V2, V3, V4 aŭ VOC1, VOC2, VOC3, VOC4. Tamen ĉi tiuj ebloj siavice alportis nedeziratajn konotaciojn: la nova libro V2 de Robert Harris memorigas nin, ke tio estis la nomo de mortiga raketo en la dua mondmilito, dum VOC al anglaj oreloj sonas tro multe kiel blasfemo, instigante la malrespektan krion: „For de ĉi tiuj vokaj variantoj!”

Kaj fine: alfa, beta ...

Tiel, post pliaj interkonsiliĝoj ni decidis pri la simpla solvo uzi grekajn literojn nur memstare. Finfine ili jam estas vaste uzataj en scienco – de alfa-partikloj ĝis gama-interferono. Ni do renomis la kvar virusvariantojn agnoskitajn de MOS la variantoj Alfa, Beta, Gama kaj Delta, anstataŭigante iliajn antaŭajn problemajn nomojn kiel la brita, sud-afrika, brazila kaj hinda variantoj. Unue MOS publikigis informojn pri la nova plano per komunikila konsila avizo kaj en sia propra retejo, kaj baldaŭ estis publikigo en la revuo Nature Microbiology.

Misio plenumita

Ni rekonas, ke ĉi tio eble nur aĉetos al ni tempon. Se kaj kiam la nombro de variantoj superos la du dekojn da literoj de la greka alfabeto, ni devos trovi alian aliron. Sed ĝi traktu la urĝan bezonon de novaj nomoj, kiuj evitas ĉian geografian stigmaton.

Plaĉas vidi, ke semajnon post kiam ili estis anoncitaj, la novaj nomoj estis vaste akceptitaj en la novaĵkomunikiloj, kio alportas kontentigan senton de „misio plenumita” – almenaŭ nuntempe.

Mark PALLEN

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Politiko

GERMANIO

Angela Merkel, unu el la plej priparolataj politikistoj de la lastaj jardekoj, retiras sin el la publika vivo. Kiel ĉiuj politike aktivaj homoj, ŝi havis admirantojn kaj oponantojn. Du legantoj de MONATO sendis al la redakcio siajn impresojn pri Merkel.

„Panjo” forlasos nin

Post 16 jaroj kiel Federacia Kancelierino Angela Merkel ne plu kandidatas por la germana parlamento. Sian retiriĝon ŝi anoncis jam antaŭ tri jaroj. Jam tiam ŝi rezignis ankaŭ pri la prezidanteco de la kristan-demokrata partio CDU. Kion la bloko de kristan-demokrata kaj kristan-sociala partioj travivas ekde tiu momento – rivalecon inter kandidatoj kaj fortan perdon de subteno en la publika opinio – tio montras, ke ne facilas anstataŭi ŝin. Tro kutima „Mutti” („panjo”) fariĝis ne nur por siaj propraj partianoj kaj kunbatalantoj. Ŝi estas konsiderata kvazaŭ simbolo de la stabileco, kiun homoj en- kaj ekster-lande atendas de Germanio.

Mi skribas ĉi tiun kontribuon kelkajn tagojn antaŭ la baloto por la Federacia Parlamento (Bundestag). Kiaj ajn estos la rezultoj de tiu baloto, la verŝajneco estas granda, ke la formado de nova registaro daŭros longe kaj ke la politika scenejo estos pli malstabila.

Kompromisoj

Mi ne havas apartajn rilatojn kun ŝia partio, sed profesie de tempo al tempo povis akompani ŝin kaj konatiĝi kun ŝia labormaniero: persone modesta, ĉiam respektanta opiniojn de aliaj, preta aŭskulti kaj analizi argumentojn (ĝis 1990 ŝi laboris kiel sciencistino) kaj serĉi kompromisojn. Legendecaj estas ŝiaj persisto kaj trankvilo – se necese, ankaŭ je la fino de 36-hora traktado – kaj ŝiaj feraj nervoj. Ankaŭ Eŭropo profitis de tiuj kvalitoj. Politikajn gvidantojn oni elektas ankaŭ, sed ne nur pro iliaj personaj kvalitoj kaj labormanieroj. Ne tute malgravaj estas ankaŭ la pozicioj, kiujn ili defendas.

En 2005 Angela Merkel unuafoje gajnis parlamentan plimulton: ŝi venkis kontraŭ la tiama ruĝ-verda koalicio sub gvido de Gerhard Schröder. Schröder kaj liaj socialdemokratoj (SPD) malgajnis, ĉar ili pro malpopularaj reformoj de la sociala sistemo (Agenda 2010) perdis multajn tradiciajn subtenantojn. Tion komence ŝajnis riski ankaŭ Angela Merkel per sia unua, ekonomie liberala balotprogramo de 2005. Feliĉe por ŝi la ekonomio tiutempe resaniĝis, kaj tiel drastajn reformojn ŝi ne realigis – nek en 2005, nek en la postaj jaroj. Dum 12 el siaj 16 jaroj ŝi vole-nevole kunekzistis kun la socialdemokratoj en „grandaj” koalicioj. Tia kunekzistado por neniu flanko estas perfekta (plej multe ĝis nun suferis SPD). Sed ĝi garantias la plej larĝan bazon atingeblan en la parlamento kaj pli-malpli vastan subtenon de la civitanoj.

Krizoj

„Kiu havas viziojn, iru al kuracisto” iam diris la socialdemokrata kanceliero Helmut Schmidt. Simile skeptika estas (aŭ iĝis) la sinteno de Angela Merkel, kiam temas pri mondskuaj vizioj. Ŝiaj 16 jaroj estis jaroj de krizoj: La financa krizo („Lehman Brothers” k.a.) de 2008, kiam necesis rapide kaj kuraĝe trankviligi la monmerkatojn. La eŭro-krizo ekde 2010, kiu minacis la EU-partnerojn ĉefe en suda Eŭropo kaj postulis ĝustan ekvilibron inter financpolitikaj principoj kaj eŭropa solidareco. Merkel kaj Schäuble ne estis solaj kun siaj pozicioj, sed havis influan rolon kaj fariĝis celoj de atakoj.

Rifuĝantoj

Granda defio por la tuta Eŭropo estis la amasa alveno de rifuĝantoj ekde 2015 pro la militoj en Afganio kaj Sirio. La decido ne fermi la germanajn landlimojn estis ŝia decido: „ni sukcesos en tio” (wir schaffen das) fariĝis ŝia plej konata citaĵo el tiu jaro, en kiu preskaŭ 900 000 rifuĝantoj atingis Germanion. Tio – kaj la alfluo dum la postaj jaroj – ŝanĝis la landon. Ĝi influis ankaŭ la politikan scenejon. Fortiĝis la dekstra rando, t.e. partio kontraŭ Eŭropo kaj kontraŭ la alveno de enmigrantoj. La larĝa politika akordo karakteriza por Germanio („senalternativa” fariĝis alia tipa Merkel-esprimo) komencis disrompiĝi, kaj Merkel spertis akrajn atakojn.

La pandemio

La lasta krizo – la kronvirusa pandemio – estis alispeca defio por la kancelierino. Kiel fizikistino ŝi klopodis kompreni ĉiun detalon de tiu nova kaj malmulte esplorita fenomeno. Ŝia natura singardemo igis ŝin pledi por restrikta aliro. Ankaŭ per tio ŝi faris al si ne nur amikojn: estiĝis novaj obskuraj grupoj ĉe la dekstra rando, kiuj kuniĝis kun la jam konataj, vidu supre. Sed ofte ŝi povis nur pledi, ĉar tio estas ekster la federacia povo: la ĉefan respondecon por la sanprizorgo en Germanio havas la 16 federaciaj landoj. Ankaŭ por la plenumado de tutŝtataj (kaj eŭropaj kaj internaciaj) reguloj necesas ilia aktiva kunlaboro. La video-kunsidoj de la landaj ĉefministroj pri la pandemio fariĝis plia ilustraĵo de la germana sistemo. Malsamaj politikaj plimultoj kaj interesoj ĉiam denove devigas al kompromisoj kaj al akordo. Unuflanke tia sistemo zorgas pri ekvilibro kaj stabileco, aliflanke ĝi ofte bremsas, kie rapidaj kaj fundamentaj decidoj estus bezonataj.

Angela Merkel fariĝis preskaŭ perfekta enpersoniĝo de tiu sistemo kun siaj fortaj kaj malfortaj flankoj. La aktualaj defioj (kiel la klimata krizo) promesas akrajn disputojn kaj ege kontestatajn decidojn je ĉiuj niveloj: nacie, eŭrope kaj internacie. Povas esti, ke „Mutti” baldaŭ mankos al ni.

Ulrich BRANDENBURG

Germanio

Ulrich Brandenburg estis diplomato, kiu emeritiĝis en 2016. Li estis ambasadoro de Germanio ĉe NATO, en Rusio kaj en Portugalio.

La „eterna” kancelierino

La 26an de septembro Germanio elektis novan parlamenton. Kancelierino Angela Merkel, ame nomata Mutti (panjo) en la gazetaro kaj popole, demisiis post 16 jaroj sur la posteno.

Populara

Merkel devenas el la orienta parto de Germanio, antaŭe GDR (Germana Demokratia Respubliko), de kie ŝi kunportis socialismajn ideojn kaj fortan volon je potenco. Ŝi fariĝis populara pro sia trankvila sinteno, sia pacienco kaj sia senkorupteco. Al la civitanoj plaĉis ankaŭ ŝia rezisto kontraŭ tropostuloj de Usono. Ŝi laŭeble longe rezistis agojn, kiuj malbonigus la rilatojn kun Rusio kaj Ĉinio; ŝi insistis, ke oni finkonstruu kaj ekuzu la rusan gasodukton Nord Stream 2 malgraŭ la sankcioj de Usono. Ŝi rezistis ankaŭ kontraŭ tio, ke oni malpermesu produktojn de la ĉina entrepreno Huawei 1, kiun Usono suspektas pri spionado. La sankcioj kontraŭ Huawei estas parto de la usona komerca milito kontraŭ Ĉinio.

Potenc-avida

La alia flanko de Angela Merkel estis ŝia potencemo. Ŝi forpelis ĉiujn kapablulojn, kiuj povus endanĝerigi ŝian postenon. Tiel en ŝia partio kaj registaro restis nur jesemuloj kaj obeantoj anstataŭ kapabluloj.

Teruraj rezultoj

Post 16 jaroj la rezultoj aspektas terure. Burokratismo kreskanta kiel kancero paralizas la ekonomion. La „energioŝanĝo” komplete fiaskis; la ŝtataj oficejoj kaj oficistoj laboras same kiel antaŭ cent jaroj. Ĉio okazas sur papero; oni komunikas per faksiloj. La komputila mondo ankaŭ nun ankoraŭ estas Neuland (nekonata tereno, laŭ propra esprimo de Merkel). Preskaŭ ĉiuj ŝtataj konstruprojektoj daŭradas kaj kostas multege pli ol oni kalkulis. La infrastrukturo, kiel ekzemple ŝoseoj kaj pontoj, estas en malbona stato. Komence de la pandemio nur 26 elcentoj de la lernejoj havis aliron al Interreto. En multaj regionoj rapida ret-aliro ne ekzistas; en trajnoj oni apenaŭ povas telefoni.

Tio ĉi okazas ne pro tio, ke Germanio ne plu havas kapablajn inĝenierojn. Tute male: en Germanio ekzistas multegaj privataj firmaoj, kiuj estas ĉampionoj en siaj fakoj. La problemojn kaŭzas la burokrateco, kiun ofte eĉ la burokratoj ne plu komprenas. La kancelierino Angela Merkel transformis Germanion en socialisman, malsukceseman ŝtaton.

Harald SCHICKE

Germanio

1. Huawei Technologies Co. Ltd., ĉine: 华为 (red.)

OPINIO

Revolucia verdikto en Meksiko

Komence de septembro, la Supera Kortumo de Meksiko anoncis verdikton rilate abortigojn, kiu ege influos la politikon kaj la socian debaton. La meksikaj juĝistoj malvalidigis pro kontraŭkonstitucieco la artikolon 196 de la kriminala kodekso de la ŝtato Coahuila, laŭ kiu oni antaŭvidis punon de unu ĝis tri jaroj de mallibero por „virino, kiu libervole abortigas sin, aŭ por la homo, kiu helpas ŝin abortigi.”

La konsekvencoj

Coahuila iĝis la kvina meksika ŝtato (la aliaj estas Meksikurbo, Oaxaca, Veracruz kaj Hidalgo), kie memvola abortigo ne estos punata, sendepende de la kialo, pro kiu oni ĉesigas gravedecon, kaj de la gravedo-fazo, en kiu oni okazigas la aborton. La verdikto influos rekte nur en la specifa afero de la malvalidigita leĝo, sed starigas „kriteriojn devigajn por ĉiuj juĝistoj de la lando”.

La debato

Reage al la decido de la kortumo okazis pluraj protestaj manifestacioj precipe ligitaj al konservativismo kaj al la katolika eklezio. Menciindas, ke la kortumo, kiu anoncis la verdikton, nuntempe konsistas el ses viroj kaj kvar virinoj, kiuj ĉiuj unuanime voĉdonis jese.

Neregistaraj organizaĵoj, kiuj celas protekti virinajn rajtojn, diskonigis la fakton, ke nuntempe pli ol ducent abortintaj (kelkaj el ili eĉ nevole) virinoj estas malliberaj. En kelkaj okazoj ili ne estis juĝitaj pro abortigo sed pro pli gravaj deliktoj, kiel infanmurdo.

Certe la kortuma decido denove vekis tiklan diskuton en la meksika socio. Miaopinie necesas diskuti ne nur pri aborto, sed ankaŭ pri la rajto al edukado. Edukado povas kapabligi virinojn (kaj ĉiujn) eviti nedeziratan gravedecon, decidi, ĉu interrompi ĝin aŭ ne, kaj liberiĝi de opinioj kaj sintenoj, kiel tiuj de religiaj aŭ politikaj grupoj.

David LÓPEZ-RUEDA

Meksiko

David López Rueda estas tradukisto kaj lingvoinstruisto loĝanta en la nord-orienta Meksiko.

TAJVANO

Pekino kaj Tajpeo pli malproksimiĝas

La rilatoj kun Ĉinio daŭre plimalboniĝas ekde 2016, kiam Tsai Ing-wen de la sendependisma Demokratia Progresema Partio iĝis prezidento de Tajvano. Ŝi estis reelektita en 2020 per senprecedence granda plimulto de voĉoj.

La ĉina registaro konsideras Tajvanon neforigebla parto de sia teritorio. Tamen nur 7,2 % de la loĝantaro de la insulo favoras la reunuiĝon kun la azia giganto: la ideo estas eĉ neimagebla precipe por tiuj, kiuj plenaĝiĝis post la demokratiiĝo en la 1990aj jaroj. Grandega plimulto de la junuloj nun havas tajvanan, ne ĉinan, identecon.

Izoli la insulon

Dum la lastaj jaroj, Pekino malinkluzivigis Tajvanon el multaj internaciaj organizaĵoj. Aparte maltrankviliga por Tajpeo estas la perdo en 2017 de la statuso de observanto en la Monda Organizaĵo pri Sano, ĉar tio malfaciligas la internacian kunlaboron, nun ege gravan por kontraŭbatali la pandemion de kovimo.

La tajvana ministrejo pri defendo komunikis al la parlamento, ke malamikaj ĉas- kaj bomb-aviadiloj pli kaj pli ofte eniras la aerdefendan zonon. Laŭ la kolektitaj informoj, al Ĉinio ankoraŭ mankas la transporta kaj organiza kapabloj por lanĉi grandan invadon, sed ne la misiloj de meza kaj longa atingodistanco dislokitaj en la regiono, per kiuj la militistoj povus rapide frapi la komandocentrojn de la insulo, dum la tajvana defendosistemo estos paralizita per interreta atako.

Malfacila invado

Kvankam la ĉina militistaro havus klaran superecon en la unua atako, la defioj poste alfrontotaj estus enormaj. La geografio de Tajvano malfaciligas amfibian invadon: la marbordo plenas je krutaĵoj kaj densaj urboj, tiel ke en la tuta insulo troviĝas nur 14 lokoj, kie eblas surterigi trupojn. Pro la vetero en la ofte turbula tajvana markolo, atako eblus nur dum du relative mallongaj periodoj jare: de majo ĝis julio kaj en oktobro. Cetere, fakuloj taksas, ke sukcesa invado postulus pli ol milionon da soldatoj, kaj do invado al Tajvano estus la plej granda amfibia atako en la historio (por komparo, dum la invado de junio 1944 ĉirkaŭ 155 000 aliancaj soldatoj surteriĝis en Francio).

Akcelo de sinarmado

Responde al la menciita raporto, Tsai Ing-wen substrekis la neceson urĝe plifortigi la defendojn de la insulo, kaj la registaro planas pligrandigi sian propran defendan industrion kaj aĉeti pli da armiloj de Usono, kiu estas la plej grava armilprovizanto kaj internacia subtenanto de la insulo. Krome, altrangaj usonaj fakuloj konsilas la tajvanan registaron pri ĝia defenda strategio, kies plej grava elemento estas „nesimetria militado”. Uzante nesimetriajn taktikojn, pli malgranda militistaro per nekonvenciaj metodoj povas maksimumigi la efikon de siaj agoj, samtempe minimumigante la koston kaj malfaciligante kontraŭatakojn. Rilate Tajvanon, multego da relative malgrandaj kaj malmultekostaj misillanĉiloj kaj senpilotaj aviadiloj dislokitaj tra la insulo estus parto de la defenda strategio, kiun estus malfacile por la atakantoj efike kontraŭi.

Strategia ambigueco

La ŝlosila demando okaze de atako ja estas kiel respondus Usono. Preferante politikon de „strategia ambigueco”, la usona registaro kutime evitas konfirmi aŭ malkonfirmi, ĉu Usono militece helpus Tajvanon okaze de ĉina invado. Tiu politiko malhelpas al la ĉina registaro kalkuli kun precizeco la riskojn de invado, kaj samtempe malinstigas la tajvanan registaron provoki Pekinon.

Klaraj mesaĝoj al Pekino

La usona prezidento Joe Biden, tamen, en aŭgusto 2021 deklaris, ke „Artikolo 5 [de la NATO-traktato (red.)] estas sankta [t.e. neŝancelebla (red.)] sindevigo. Se iu fakte invados aŭ agos kontraŭ niaj NATO-aliancanoj, ni respondos. Same por Japanio, same por Sud-Koreio, same por Tajvano”. Kvankam la Blanka Domo poste klarigis, ke tiu komento ne signifas ŝanĝon de la usona politiko de strategia ambigueco, la mesaĝo bone atingis Tajpeon kaj Pekinon.

Tajvano havas bonajn neoficialajn rilatojn ne nur kun Usono, sed ankaŭ kun aliaj landoj, kvankam malmultaj el ili agnoskas ĝin kiel sendependan ŝtaton. Dum la lastaj semajnoj, pluraj kandidatoj al la posteno de ĉefministro de Japanio deklaris, ke defendi Tajvanon tre gravas por la sekureco de Japanio. Kaj anoncante pli profundan defendan kunlaboron inter Unuiĝinta Reĝlando, Usono kaj Aŭstralio, la ministroj pri defendo de la lastaj du ŝtatoj priskribis Tajvanon kiel „elstaran demokration kaj gravegan kunlaboranton” kaj emfazis la „subtenon por paca solvo de transmarkolaj demandoj, sen turni sin al minacoj aŭ devigoj”. Eble la plej grava demando rilate al la konservado de paco en la tajvana markolo estas, ĉu Pekino povos pli efike izoli Tajvanon aŭ ĉu la demokratia insulo ricevos eĉ pli klaran subtenon de la internacia komunumo.

Śraddhāpa

Tajvano

ORIENTA EŬROPO

Ukrainio: slovaka subteno

En februaro 2014 Rusio okupis la teritorion de la duoninsulo Krimeo^1 kaj sekvamonate post kontestebla referendumo, kiun Ukrainio kaj okcidentaj landoj ne agnoskis, aneksis ĝin. Pro la anekso de Krimeo la slovaka eksterlanda politiko estis devigita rekonsideri sian tiaman koncepton de pragmata politiko rilate al la najbara lando, kun kiu ĝi havas komunan limon de 98 kilometroj kaj kun kiu ĝi havas historiajn ligojn.

Diversaj opinioj

La anekso de Krimeo rompis la enlandan politikan konsenton pri la slovaka eksterlanda politiko. Tiutempe la plej granda opinidiferenco estis inter la tiama ĉefministro Robert Fico kaj la prezidento de la respubliko Andrej Kiska^2. Kvankam ambaŭ ŝtatistoj kune konsideris la anekson de Krimeo malobservo de la internacia juro, ili havis malsamajn opiniojn pri solvado de ĉi tiu afero.

Fico prenis la rolon de protektanto de slovakaj interesoj: li strebis konvinki la publikon, ke sankcioj kontraŭ Rusio damaĝas slovakajn interesojn kaj slovakajn komercistojn kaj, krom tio, ne solvos la krizon en Ukrainio. La prezidento Andrej Kiska, kontraŭe, prezentis sin en ĉi tiu afero klare kiel poreŭropa kaj poratlantika politikisto.

Oficiala pozicio

La oficiala pozicio de Slovakio pri aneksado de Krimeo dividiĝas en tri ĉefajn kampojn. La unua kampo estas la diplomatia kondamno de anekso. Slovakio aliĝis al la landoj, kiuj konsideras la anekson de Krimeo malobservo de la internacia juro kaj de la sendependeco kaj teritoria integreco de Ukrainio. La dua kampo estas helpo al Ukrainio per duflanka ekonomia kunlaborado, kaj la tria kampo estas la oficiala subteno por la unueco de Eŭropa Unio (EU) en la alpreno de restriktaj rimedoj kontraŭ Rusio, kiuj ne nur plimalbonigis la ekonomian situacion en Rusio, sed ankaŭ plimalbonigis la rilatojn inter Rusio kaj EU.

Krimea platformo

Ĝis nun sukcesis neniuj diplomatiaj agadoj por revenigi Krimeon al Ukrainio. La plej nova elemento por rapida solvo de la anekso de Krimeo per diplomatiaj kanaloj estas la tiel nomata „Krimea Platformo”, kies inaŭgura pintkunveno okazis la 23an de aŭgusto ĉi-jare en la ukraina ĉefurbo Kievo. En komuna deklaro la aliĝintoj al la platformo ne agnoskas kaj daŭre kondamnas la provizoran kaj kontraŭleĝan anekson de Krimeo en rekta defio al la internacia sekureco kun implicoj por la internacia jura ordo protektanta la teritorian integrecon, unuecon kaj suverenecon de ĉiuj ŝtatoj.

Krimea Platformo estas esence nova internacia interkonsiliĝa kaj kunordiga instanco, kiun iniciatis Ukrainio kaj ĝia prezidento Volodimir Zelenskij. La platformo funkcios sur pluraj niveloj: ŝtatestroj kaj ĉefministroj, ministroj pri eksterlandaj aferoj, interparlamenta kunlaboro kaj reto de fakuloj kun la celo atingi, ke Krimeo revenu sub suverenecon de Ukrainio.

La politikan kaj diplomatian gravecon de la pintkunveno substrekas la fakto, ke ĉeestis altaj reprezentantoj de 46 landoj kaj internaciaj organizaĵoj. Estonio, Finnlando, Hungario, Kartvelio, Kroatio, Latvio, Litovio, Moldavio, Pollando, Rumanio, Slovakio, Slovenio kaj Svedio estis reprezentataj sur la nivelo de ŝtatestroj kaj ĉefministroj. Al Kievo venis ankaŭ Charles Michel, prezidanto de Eŭropa Konsilio, kaj Valdis Dombrovskis, vicprezidanto de Eŭropa Komisiono. Ĉeestis ankaŭ reprezentantoj de NATO (Nord-Atlantika Traktat-Organizaĵo) kaj GUAM^3. Rusio ne partoprenis la pintkunvenon.

Ĉu rapida solvo? Apenaŭ.

Estas neniu kialo por dubi, ke Krimea Platformo havas politikan signifon kaj diplomatian perspektivon. Tamen dum Vladimir Putin restas prezidento de Rusio, apenaŭ eblas atendi konkretajn rezultojn, ĉar la reveno de Krimeo al Ukrainio profunde subfosus lian aŭtoritaton kaj popularecon. Eĉ havante riĉan fantazion, estas tre malfacile antaŭsupozi la kondiĉojn, en kiuj Rusio forlasus Krimeon. La afero pri reveno de Krimeo al Ukrainio iom post iom supozeble transiros en la kategorion de frostigitaj konfliktoj, simile al tiuj de Sud-Osetio, Abĥaza Respubliko kaj Ĉednestrio.

Julius HAUSER
korespondento de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Lia tuta profesia vivo estas ligita kun diplomatio. Li laboris en diversaj altrangaj postenoj en la ministrejo pri eksterlandaj aferoj kaj eksterlande.

1. Tiutempe Krimeo senkonteste apartenis al Ukrainio. (red.)

2. Robert Fico estis la ĉefministro de Slovakio en la jaroj 2006-2010 kaj 2012-2018; Andrej Kiska estis la prezidento de Slovakio en la jaroj 2014-2019.

3. GUAM estas malmulte konata regiona organizaĵo de kvar postsovetiaj ŝtatoj: Kartvelio, Ukrainio, Azerbajĝano kaj Moldavio. La mallongigon GUAM formas la komencaj literoj de la nomoj de partoprenantaj landoj (kvankam ne en Esperanto).

RAJTOJ

Kiu rajtas nomi sin italo?

La 16an de aŭgusto 2021 la itala vira teamo pri 4x100-metra stafetkurado gajnis la oran medalon en la olimpiaj ludoj de Tokio, prokrastitaj je unu jaro pro la pandemio. Marcell Jacobs, Filippo Tortu, Fausto Desalu kaj Lorenzo Patta kuris en la Olimpia Stadiono de la japana ĉefurbo kaj starigis ankaŭ novan italan rekordon (37,50 sekundoj), alvenante antaŭ siaj britaj kaj kanadaj rivaloj. Tiuj elstaraj sportistoj povas servi kiel ekzemplo por raporti pri la nuna debato pri la rajto al civitaneco.

Italio ŝanĝiĝas: pasintece ĝi estis ĉefe lando, el kiu homoj migris, sed ekde la 1990aj jaroj de la pasinta jarcento plifortiĝis la homfluo al Italio el orienta Eŭropo (Albanio, Rumanio ktp), el Afriko (Maroko, Niĝerio ktp) kaj el Azio. Estas do nature, ke en Italio oni vigle debatas por decidi, kiu estas italo kaj kiu ne.

La nuna leĝo

Filippo Tortu kaj Lorenzo Patta evidente estas italoj, ĉar ili naskiĝis en Italio en italaj familioj. Kaj Marcell Jacobs, kiu, gajninte la 100-metran unuopulan konkuron, iĝis la plej rapida homo sur Tero? Malgraŭ lia „ekzotika” nomo kaj naskiĝo en Usono, ne devus esti duboj: laŭ la itala juro sufiĉas, ke unu el la gepatroj (liaokaze, la patrino) estu itala civitano, por ke tiaj estu iliaj filoj. Tio okazas pro la t.n. ius sanguinis (el la latina: „rajto pro sango”).

Distordoj

La nuna principo kaŭzas ankaŭ distordojn: pro ĝi rajtas postuli italan pasporton (kaj ĉiujn rilatajn rajtojn kaj avantaĝojn) idoj de italoj, kiuj nek parolas la italan, nek vivis en Italio, nek emas reenpatrujiĝi. Laŭ la eksa vicministro Mario Giro, la leĝo estas tiel vasta kaj tolerema, ke la totala nombro de homoj, kiuj eble rajtus ricevi italan civitanecon, estas 80 milionoj. Tio estas pli ol la hodiaŭa tuta loĝantaro.

Fausto Desalu naskiĝis kaj loĝis en Italio, sed akiris la italan civitanecon nur je aĝo de 18 jaroj. Kial? Liaj gepatroj estas niĝeriaj civitanoj. Multaj aliaj junuloj vivas en lia situacio kaj devas atendi la plenaĝecon por povi oficiale nomi sin italoj. Tio estas jura „malhela zono”, kaj la politikaj partioj nun debatas tion. La progresemaj partioj proponas novan principon.

Rajto pro kulturo

Laŭ ius culturae (el la latina: „rajto pro aparteno al la kulturo”) la eksterlandaj neplenaĝuloj povas akiri civitanecon de la lando, en kiu ili naskiĝis aŭ en kiu ili loĝis sufiĉe longe, kondiĉe ke ili frekventis lernejojn en tiu lando. Ĉu tio sufiĉas por esti italo? Laŭ la konservativuloj, ne.

Massimo RIPANI
korespondanto de MONATO pri Italio

ISRAELO

Forpasis parlamentano-bedueno

La 25an de aŭgusto mortis pro koratako la 49-jaraĝa israela politikisto Said Al-Ĥarumi. Bedueno kaj membro de la islamisma partio Raam (Unuigita Araba Listo), li estis unu el la ĉefroluloj en la lukto por la rajtoj de beduenoj kaj araboj.

Palestina naciisto

La beduenoj estas popolo origine devena el Araba Duoninsulo, kiu en la nuntempa Israelo loĝas precipe en dezerta zono. Rezigninte la nomadan vivostilon, dum la lasta jarcento ili elektis konstantajn loĝlokojn, kaj en Israelo ili estas ĉirkaŭ 3,5 % de la civitanaro. Multaj beduenoj (almenaŭ 207 000 homoj) loĝas en vilaĝoj sen liverado de fluanta akvo kaj elektro.

Al-Ĥarumi estis konsiderata unu el la plej fervoraj palestinaj naciistoj en sia partio: multaj el la israelaj araboj identigas sin kiel palestinanojn aŭ eĉ „israelajn palestinanojn”. Hodiaŭ la islamisma partio Raam havas 4 el 120 lokoj en la parlamento.

Nova rolo por la araboj

Dum longa tempo la arabaj partioj partoprenis en la politika vivo de Israelo nur kiel parlamenta opozicio. Eĉ dum la epoko de la maldekstra pacema registaro de Jicĥak Rabin en 1990aj jaroj, ili nur subtenis ĝiajn politikojn deekstere. La daŭra politika krizo en Israelo, pro kiu okazis kvar elektoj dum du jaroj, ŝanĝis la situacion. La eksa ĉefministro Benjamin Netanjahu unue taksis Raam-on kiel potencialan partneron, sed la islamisma partio preferis, male, apogi la novan registaron, kiu kunigas tre diversajn politikajn fortojn.

Por „detronigi” la ĉefministron Netanjahu alianciĝis dekstraj partioj kiel Jamina (en la hebrea lingvo: Dekstre) de la nova ĉefministro Naftali Bennett, kiu malsubtenas la duŝtatan solvon de la israela-palestina konflikto, Israel Bejtenu (Israelo nia Hejmo), kiun gvidas la ministro pri financoj Avigdor Liberman, maldekstraj cionismaj partioj kaj Raam. Unu monaton post la elekto de la nova registaro, en julio 2021, Al-Ĥarumi iĝis prezidanto de la komisiono de la israela parlamento pri internaj aferoj kaj natura medio.

La beduenan politikiston anstataŭos lia kolegino Iman Ĥatib-Jasin. La prezidanto de Israelo, Jicĥak Hercog, diris pri Said Al-Ĥarumi: „Dolorigas kaj ŝokas min la frua forpaso de mia amiko kaj homo de la negeva dezerto”.

Nican CVI KOHEN

Israelo

Nican Cvi Kohen estas isreala ĵurnalisto de la novaĵretejo Davar, de la israela ĝenerala laborista sindikato, edukisto kaj sociala aktivulo.

KIPRO

Pasportaj disputoj

Streĉiteco pliiĝas sur la insulo Kipro inter la reprezentantoj de la turk-kipra registaro (ne agnoskata internacie kaj administranta la teritoriojn en la nordo de la lando okupatajn ekde 1974) kaj la oficiala registaro de la ŝtato iĝinta en 2004 EU-membro (ĝuste ĝi nomiĝas „Respubliko Kipro”). Tiu ĉi lasta, la sola el la du, kiu rajtas emisii internacie validajn vojaĝdokumentojn, antaŭ nelonge nuligis la pasportojn de altrangaj turk-kipraj oficialuloj.

Ersin Tatar, kiu gvidas la nordan parton de la insulo sub la nerekta regado de Turkio kaj estas inter la homoj trafitaj de la pasporto-nuligo, priskribis tion, kio okazis, kiel atakon celantan nuligi la plurjardekajn duflankajn provojn trovi solvon al la divido de la insulo. Li ne hezitis nomi la decidon de Respubliko Kipro „rasisma” kaj „anakronisma”.

Nur grek-kipraj pasportoj

El formala vidpunkto, pasportoj emisiitaj de la registaro de la turk-lingva nordo estas agnoskataj de nur malmultaj ŝtatoj, inkluzive de Turkio kaj grupeto de aliaj landoj, kiuj simile mem ne estas oficiale agnoskitaj. Tial la turk-kipranoj loĝantaj norde de la tiel nomata „verda linio” (la limo inter la du partoj de la insulo), devas peti pasporton de la grek-kipraj aŭtoritatoj.

Disputiga decido

Tatar mem uzas por vojaĝi la oficialan pasporton de Kipro, ricevitan de la grek-kipra registaro en suda Nikozio; tamen la lastatempa decido de lia administracio kunlabore kun Turkio remalfermi la areon Varoŝa 1 ene de la orienta urbo Famagusta (temas pri la tiel nomata „fantoma marbordo”) furiozigis la grek-kipranojn, por kiuj Varoŝa havas grandan simbolan valoron. La grek-kipra registaro anoncis sian kontestatan decidon, argumentante, ke la unuflankaj lastatempaj agoj de la turk-kipranoj atencis la integrecon de la lando.

Unu pasporto, unu lando

La prezidento de Respubliko Kipro, Nikos Anastasiades, malakceptis la akuzojn pri diskriminacio, deklarante, ke Respubliko Kipro ja emisiis 97 000 pasportojn kaj pli ol 110 000 legitimilojn al turk-kipranoj, respektante iliajn rajtojn kaj konfirmante ilian kipran civitanecon kaj eŭropan apartenon.

En skriba deklaro, la grek-kipra gvidanto cetere klarigis, ke la decido de la registaro tuŝos nur limigitan nombron da homoj, ne ĉiujn turk-kiprajn civitanojn. Tamen rimarkinde kaj iom ironie estas, ke prezidenton Anastasiades mem trafis skandalo pro pasportoj malhoneste venditaj al investantoj ekster Eŭropa Unio (precipe rusaj). Tiun ĉi skandalon sensacie rivelis en la lastaj monatoj la araba dissend-kompanio Al-Ĝazira per disvastigo de dokumenta filmo pri tiu ĉi temo.

Roberto PIGRO
korespondanto de MONATO en Kipro

1. Tiu ĉi areo, antaŭe populara marborda ripozloko, estas neloĝata post la invado de la turka armeo en 1974. (red.)

LOĜPOLITIKO

Kie(l) loĝi en Luksemburgo?

Luksemburgo estas probable la lando de Eŭropo, kies loĝantaro kreskas plej intense: de 433 600 en la jaro 2000 al 626 000 homoj hodiaŭ; la granddukejo de 2586 km 2 spertis plinombriĝon je 44 %. (Kaj tio ne inkluzivas la 197 000 eksterlandanojn, kiuj navedas ĉiutage por labori.)

Ĉu la kvanto de loĝejoj kreskas proporcie? Tute ne. Pri ilia nombro malfacilas trovi precizajn ciferojn, sed ilia prezo atestas malsufiĉon: en la lasta jarkvarono de 2020, ili kostis 16,7 % pli ol jaron pli frue, kresko klare ĉiam pli intensa (2019: 10,1 %, 2018: 7,1 %, 2017: 5,6 %).

Malsufiĉo

Kial tiu malsufiĉo? Studoj de Luksemburga Instituto pri Socia-Ekonomia Esploro (LISER) helpas kompreni. Laŭ LISER, en la jaro 2016, la prikonstrueblaj terenoj (entute 2959 hektaroj) apartenis trikvarone (72,5 %) al privatuloj, kvarono el tio al nur 159 personoj en averaĝa valoro de po 21,3 milionoj da eŭroj. Pliajn 14,9 % posedis privataj firmaoj, kaj nur 11 % apartenis al municipoj aŭ al la ŝtato.

La decidantoj pri publika loĝpolitiko evidente trovas tiun situacion malfacila: tro malmultas la terenoj, kie oni rekte povas decidi konstruadon, fronte al strategioj de konstruigistoj kaj de terenposedantoj. Laŭ studo de LISER pri 71 grandskalaj konstru-projektoj (ekde 2007), tiuj du kategorioj plej ofte koincidas: nur 20 el la 71 koncernataj terenoj ŝanĝis posedanton antaŭ ol esti prikonstruataj.

La finance potencaj privataj konstruigistoj uzas nur unu trionon de siaj terenoj por tiuj projektoj kaj gardas du trionojn kiel rezervon. Tio evidente puŝas la prezojn supren. Laŭ la informoj de la esploristoj eblas konstati, ke la merkato de nemoveblaĵoj iĝas ĉiam pli elita, kaj la publikaj decidantoj ne kapablas aranĝi kontentigan solvon por tiuj, kiujn tia sistemo malfavoras.

Politika bombo

La koncernaj regularo kaj impostado estas pli severaj en la najbarlandoj. Kial ne en Luksemburgo? Nu, la senĉese kreskanta prezo de nemoveblaĵoj kaj terenoj estas la politika bombo de la lando, ĉar sufiĉe precize interkovras unu la alian la grupo de ŝtatanoj (do voĉdonrajtantoj, nur iom pli ol duono de la loĝantaro) kaj tiu de la grundoposedantoj. Kaj la voĉdonantoj ne havas intereson ŝanĝi la fi-situacion.

Laŭ komento de aktivulo Athanase Popov, luksemburga civitano de kelkaj jaroj: „La situacio iĝas pli kaj pli eksplodema, ĉar ne plu tute ĝustas diri, ke plej multaj voĉdonantoj ne volas ŝanĝon en la situacio: fakte, ĉiam pli da luksemburganoj, eĉ praloĝantoj, devas ekloĝi eksterlande kontraŭ sia volo, se ili ne disponas pri heredaĵo aŭ sufiĉa enspezo por vivi enlande. Ĉi tio pliigas la tension unuflanke inter la voĉdonantoj kaj la politika klaso, aliflanke inter la diversaj komunumoj de rezidantoj, ĉar la aŭtoktonoj ĝenerale konsideras, ke ili meritas esti en privilegia situacio rilate al aliro al loĝado. Se la situacio ne pliboniĝos rapide, baldaŭ pli bonfartos ekstremismaj politikaj partioj.”

Istvan ERTL
korespondanto de MONATO en Luksemburgo

István Ertl estas tradukisto ĉe Eŭropa Unio, iama redaktoro i.a. de la revuoj Kontakto kaj Esperanto.

ITALIO

Efemeraj parlamentaj koalicioj

La lastaj elektoj por la itala parlamento en 2018 (voĉdonis 72,92 % de la voĉdonrajtantoj, la plej malalta procento ekde la kreiĝo de la itala respubliko en 1948) rezultigis, ke la centra-dekstra koalicio (kvar partioj) ricevis plej multajn voĉojn (ĉ. 37%), la centra-maldekstra (kvin partioj) havis 22,86 %, dum la unusola listo, ekster ajna koalicio, estis Movimento 5 Stelle (5-Stela Movado, 32,68 %); la ceteraj partioj estis nur splitoj. Establo de stabila registaro apogata de plimulto en la parlamento povis do rezulti, nur se kunmetiĝas grupoj kun tute malsamaj celoj, eĉ emfazitaj dum la tuta elektokampanjo.

Nedezirataj elektoj

Italio havas grandegan ŝtatan ŝuldon, kaj la (mal)stabileco de la lando fortege influas la interezojn. Ekzemple, post abrupta politika krizo multaj investintoj vendas siajn bilojn, kaj la aĉetontoj postulas pli altan kompenson. Tio signifas, ke malgraŭ la anoncoj de la politikistoj novaj elektoj estas „nedezirataj”. La partioj ne estas vere pretaj preni sur sin tian respondecon (pro kiu preskaŭ tuj pagos la civitanoj) sed samtempe ne emas plenumi reformojn, kiuj povas malkontentigi la voĉdonantojn.

Nestabilaj aliancoj

Fine Lega (naskiĝinta kiel Lega Nord, t.e. Norda Ligo, kun la celo de sendependiĝo de la nordaj regionoj, sed establiĝinta tutlande), partio de la centra-dekstra koalicio, decidis formi registaron kun la 5-Stela movado, interkonsentinte pri la reciproka apogo pri du problemoj: la reformo koncerne la pensio-aĝon, kerna punkto de Lega, kaj la „rentumo de civitaneco”, provizora ŝtata subvencio al la malriĉuloj, kerna punkto de Movimento 5 Stelle. Pri preskaŭ ĉio cetera la du partioj malakordis.

Post unu jaro da iela-tiela kunregado Lega deiĝis; formiĝis nova registaro (tamen kun la sama ĉefministro Giuseppe Conte) de

Movimento 5 Stelle kun la maldekstro, kvankam ambaŭ ĉiam deklaris, ke ili neniam kunregos. Aldonindas, ke laŭ opinisondoj la granda sukceso de la 5-Stela movado en 2018 rezultis de tiumomenta ĝenerale kontraŭpartia pensmaniero, sed se oni voĉdonus nun, tiu movado havus ne pli ol kvinonon de la parlamentaj seĝoj nun havataj.

Giganta kunmetiĝo

En 2020 prezentiĝis kroma problemo: la pandemio. La registaro demisiis, kaj la prezidento nomumis ĉefministro la prezidinton de la Eŭropa Centra Banko Mario Draghi, kiu prezentis kabineton, en kiu estas reprezentataj ĉiuj partioj, escepte de unu de la dekstra koalicio valoranta 10 %, kiu tial restis sola ĉe la opozicio. Tian gigantan kunmetiĝon de la du koalicioj dekstra kaj maldekstra plus Movimento 5 Stelle, malgraŭ la fortegaj diferencoj pri multaj politikaj demandoj, kuntenas nur la prestiĝo de Draghi.

Elektoj en 2023

En 2023 okazos ordinaraj elektoj por la parlamento: tre verŝajne la distribuo de la seĝoj pli multe spegulos la volon de la popolo kaj la politika vivo iĝos pli stabila.

Carlo MINNAJA
korespondanto de MONATO en Italio

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Moderna vivo

KOREIO

Virtuala modelino

Rozy lastatempe estas unu el la plej famaj modelinoj en Koreio. En la televida reklamo por la asekura kompanio Shinhan ŝi ĉarme kaj grandioze dancas ĉe bushaltejo, en subtera tramo kaj sur tegmento de urba domego, fascinante spektantojn kaj allogante klientojn.

Rozy estas 22-jara kaj alta je 170 cm; ŝi amas vojaĝi, praktiki jogon kaj kuri. Ŝi debutis nur antaŭ monatoj kaj jam gajnis miliardon da ŭonoj (740 000 eŭrojn). Ŝi estas tre populara ankaŭ rete, kie ŝi havas pli ol 40 000 sekvantojn ĉe Instagram. Ŝi aktive interrilatas kun siaj fanoj publikigante siajn ĉiutagajn aferojn en la socia retejo. Ŝi ŝatas diskuti speciale pri naturaj medioj.

Kiel „naskiĝis” Rozy?

Surprize por multe da homoj – inkluzive de mi mem – Rozy ne estas reala homo, sed virtualaĵo en la meta-universo. Ŝi naskiĝis rezulte de la teknologia disvolviĝo de komputila grafikaĵo kombinita kun artefarita intelekto. La kreinto de Rozy, Sidus Studio X, uzis la komputilan 3D-animacion – kiu estas procedo por transformi 2D-figuron en tridimensian grafikaĵon – kaj donis al la virtualaĵo movojn de haŭto, ostoj kaj nervoj. Tiamaniere oni povis sukcese krei naturecajn gestojn kaj delikatajn mienojn al Rozy, aspektigante ŝin apenaŭ distingebla disde reala homo.

Virtualaj koleginoj

Rozy ne estas la sola virtuala influanto. Ŝia kolegino Raea agas kiel diskĵokeo kaj komponisto de elektronika muziko por la entrepreno LG. Ŝi sukcese prezentis flue en la angla eksponaĵojn ĉe Consumer Electronics Show (CES), la plej granda ekspozicio de informteknologiaj kaj elektronikaj hejmaparatoj, okazinta en januaro 2021. Ankaŭ Raea aktive komunikiĝas kun siaj fanoj per sociaj retejoj.

Verŝajne la plej sukcesa virtualulino estas Lil Miquela, kiu estas 19-jara brazil-devena usonanino debutinta en 2016. Ŝi loĝas en Los-Anĝeleso kaj estas fano de la korea virina popgrupo Black Pink. La nombro de ŝiaj sekvantoj en sociaj retejoj superas tri milionojn, kio ebligas al ŝi labori kiel modelino ĉe Prada kaj Calvin Klein. Lastjare ŝi gajnis 11,7 milionojn da usonaj dolaroj (9,8 milionojn da eŭroj).

Kial absorbiĝi en Rozy?

Fakuloj asertas, ke la sekreto konsistas en la fajna komputila grafiko, kiu ebligas krei homajn trajtojn plaĉajn precipe al MZ-generacianoj^1. La vizaĝo de virtualuloj estas desegnita surbaze de centoj da vizaĝoj tre ŝatataj de gejunuloj. Plie iliaj mienoj kaj gestoj estas tiel naturaj kiel tiuj de realaj homoj, kio vekas grandan interesiĝon.

Cetere, la meta-universo estas kvazaŭ ludejo por MZ-generacianoj. Ili estas denaskaj bitamantoj kun poŝtelefono en la mano ekde sia naskiĝo. La virtuala spaco rekte ligiĝas sendistinge al la reala mondo. Sekve, por ili estas tute nature fanatike absorbiĝi en la bitmedio. Ili ne zorgas pri tio, ĉu ilia adorato estas virtuala aŭ reala.

Avantaĝoj

Komercaj entreprenoj reprezentas per siaj virtualaj modeloj la kulturon de MZ-generacianoj, kiuj ne emas konscii pri aliaj. Virtualuloj senkaŝe anoncas en sociaj retejoj, ekzemple, disiĝon disde sia amato aŭ amatino, kaj ne hezitas aŭdigi sian voĉon pri diversaj sociaj aferoj.

Ankaŭ por la kompanioj estas avantaĝo, ĉar ili ne bezonas zorgi pri la risko, kiun povus alporti realaj modeloj. Kiam okazas malbonaĵo aŭ skandalo pri iliaj reklammodeloj, la kompanioj tuj suferas perdon de fidindeco, kio ofte ligiĝas al granda perdo de financa profito. Tia risko eviteblas per virtualaj modeloj, kiuj cetere nek malsaniĝas, nek maljuniĝas, kaj eĉ ne mortas. Aparte en la periodo de la pandemio indas substreki, ke neniu spaca aŭ tempa limigo malhelpas iliajn agojn.

Stelulino

La rolo de virtualuloj ŝajnas senĉesa. La asekura kompanio dunginta ŝin kiel modelinon lanĉis retan konkurson, en kiu konkurantoj devas imiti la dancantan Rozy ĝuste kiel en la televida reklamo. La ĥoreografio kaj la kanto „Flugu pli alten!” en la reklamo estis elkovitaj post analizo de dancoj kaj kantoj popularaj ĉe MZ-generacianoj en la socia retejo TikTok. La reklamfilmeton registritan en la retejoj Jutubo kaj Instagram oni aliris jam pli ol 10 milionojn da fojoj en unu monato.

Perspektivo

Virtualuloj nun spegulas la plej freŝdatan informteknologion, kaj ili servas kiel gvidantoj, kiuj ligas la meta-universon al la reala mondo. La usona firmao pri merkata esplorado Business Insider Intelligence antaŭvidas, ke la elspezo por interretaj famuloj kreskos ĝis 15 miliardoj da usonaj dolaroj (12,7 miliardoj da eŭroj) en 2022, kaj laŭ la analizo de la novaĵagentejo Bloomberg ties grandan parton okupos virtualaj famuloj.

1. „Generacio MZ” estas korea termino por nomi la homojn naskiĝintajn en la jardekoj de 1980 kaj 2000. Ili atingas la kvanton de 3,43 milionoj. Kompare kun la ĝenerala loĝantaro ili havas kiel prioritatojn nek edziĝi nek naski filojn nek labori, sed ĝui libertempon.

Rozy estas tre populara ankaŭ rete, kie ŝi havas pli ol 40 000 sekvantojn en Instagram. Foto: ROZY.GRAM

CHO Sung Ho
korespondanto de MONATO en Koreio

Cho Sung Ho estas eksprofesoro pri biologio kaj aktivis en la movado interalie kiel ĉefredaktoro de La Espero el Koreio kaj kiel vicprezidanto de Korea Esperanto-Asocio.

3D-PRINTADO

Miraklaj perspektivoj

Lastatempe la evoluo de la 3-dimensia printoteknologio havis tre imponajn rezultojn en pluraj sferoj.

Estas kutime jam uzi 3D-printitajn objektojn en medicino. Sendube memorindas la longa operacio pri la disigo de du pakistanaj fratinoj, Safa kaj Marwa Ullah, kiuj havis komunajn kranion kaj sangsistemon. La kompleksa operacio realigita en londona hospitalo en 2019 – fakte okazis tri diversaj operacioj – entute daŭris pli ol 50 horojn. Ĝin partoprenis teamo de 100 kuracistoj, kaj la fina sukceso okazis pro la uzo de 3D-printita plasta modelo de la tuta anatomia sistemo de la ĝemeloj, kiu ege helpis al la kuracteamo.

Nuntempe bioprintado inkluzivas ne nur printadon de diversaj protezoj kaj kirurgiaj instrumentoj specialaj por iu operacio, sed ankaŭ 3D-modelon de kuniklotipa koro, kiun sciencistoj de la tel-aviva universitato printis uzante homan histon en aprilo 2019.

3D-nutraĵoj

Inter la lastaj novaĵoj pri uzado de 3D-teknologio estas la anonco (en 2020) de la israela kompanio Redefine Meat. La produktaĵoj de tiu kompanio aspektas kiel bovviando altnivele ekologia, kun proteino kaj sen kolesterolo. Jes, tiel aspektas nia estonteca nutraĵo!

La hispana firmao Novameat estas populara pro sia vegana „viando” konsistanta el reorganizitaj nanofibroj de legoma proteino – simila al animala proteino –, kaj kiu majstre ŝanĝas la guston de pizoj, algoj kaj rizo, kaj kreas al ili odoron je viando. Certe tiu 3D-printita viando ankoraŭ ne estas abunde produktata, kaj tial ĝi kostas tre multe. Tamen specialistoj de la kompanio MeaTech opinias, ke granda konsumado de 3D-printita viando eblos jam en la venontaj du aŭ tri jaroj.

3D-konstruaĵoj

La 3D-teknologio helpos nian postpandemian mondon ne nur en la produktado de nutraĵoj, sed ankaŭ en aliaj „strangaj” kampoj. Ekzemple, en Teksaso konstrukompanio ICON, laborante por la teksasa armeo-departemento, konstruis specialan militkazernon por trejnado de 72 soldatoj. Tio estas la plej granda 3D-printita konstruaĵo en Norda Ameriko, kun areo de 353 kvadrataj metroj. La avantaĝo de tiu projekto estas la rapida konstruado, kiu kostas trione malpli kompare kun la tradicia metodo.

Sendube tiaj domoj povos ege helpi en regionoj kun ekstreme danĝeraj situacioj, kiel okaze de tertremo, inundoj k.a. kiuj bedaŭrinde ne mankas nun en diversaj partoj de la mondo.

Alexander MIKISHEV
korespondanto de MONATO en Usono

Alexander Mikishev estas lektoro, instruas kaj esploras en Hjustono, Teksaso. Esperanton li eklernis en 1979.

Scienco

ITALIO

Leonardo kaj lia (genealogia) arbo

Estas entute 14 virseksaj rektaj parencoj, plu vivantaj, de la itala pentristo, inventisto kaj sciencisto (kaj multo pli) Leonardo da Vinci. Ĝis nun oni sciis pri nur unu, dum la 35 jam konataj ekde 2016 estis liaj nerektaj parencoj aŭ parencoj je virina flanko, inter kiuj la reĝisoro Franco Zeffirelli.

Zorgis pri tia ĉi noveca, ja nekutima, esploro la italaj esploristoj Alessandro Vezzosi kaj Agnese Sabato, kiuj freŝe aperigis en la faka revuo Human Evolution (Homa evoluo) la rekonstruon de la genealogia arbo de Leonardo da Vinci ekde 1331, ĉi-foje (kaj unuafoje) laŭ nur vira linio.

Profesioj

Ĉu do inter ili kaŝas sin nova lertega sciencisto, kapabla pluporti la torĉon de tiel eminenta kaj glora praavo? Ne vere. Pristudi la kromosomon Y tamen ebligos akiri plurajn altvalorajn informojn pri la DNA de Leonardo da Vinci, kies nunaj parencoj estas inter 1- kaj 85-jaraĝaj. Estas rimarkinde, ke ili vivas ne malproksime de la origina vilaĝo Vinci en la regiono Toskanio, apud Florenco, kaj plejparte plenumas ordinarajn, eĉ humilajn profesiojn, sciigis Vezzosi.

Cristina CASELLA
korespondanto de MONATO en Italio

AKTUALE

Hundoj flaras kaj trovas

Onidire la hunda flarkapablo estas ĝis 11 000-oble pli bona ol tiu de homo. Do kial ne uzi ĉi tiun unikan kapablon por homaj bezonoj? La litovo Vytautas Gustaitis jam de preskaŭ kvardek jaroj okupiĝas pri cinologio, t.e. pri ĉio, kio rilatas al hundoj, kaj dum pli ol dudek jaroj li estris la ofican cinologian fakon en la litova polico. Iam lian kapon invadis la ideo krei specialan grupon de cinologoj, kiuj povus okupiĝi pri hundoj kaj instrui ilin serĉi homojn, kiuj perdiĝis en arbaro, foriris el sia hejmo aŭ hospico kaj ne kapablas reveni. Aldone hundoj povus trovi surtere kaj subakve mortintojn, kiujn malsukcese serĉis polico.

Gustaitis memoras, ke la unua operacio de la novkreita grupo, kiun ili nomis K-9, okazis antaŭ kelkaj jaroj, kiam ĝian helpon petis virino, kies demence malsana maljuna patrino nerimarkate forlasis la maljunulejon kaj ne revenis al ĝi. Komence la polico serĉis la malaperintinon, sed sensukcese. Hundoj estis pli lertaj: post unu horo kaj duono ili jam estis ĉe la virino, kiu sidis sub viadukto.

Bieneto

Alifoje parlamentano plendis, ke iu ŝtelis dizelaĵon el liaj agrikulturaj maŝinoj, kiuj staris surkampe. Li do petis helpon de cinologoj. Pasis nur 40 minutoj, dum kiuj hundoj spuris tra la kampoj al bieneto kelkajn kilometrojn for. Demandite, ĉu vere estas li, kiu ŝtelis la dizelaĵon el la maŝinoj, la posedanto de la bieneto konfesis tion.

Rivero kaj pluvo

Gustaitis asertas, ke, helpe de aplika cinologio, pli rapide kaj pli facile troveblas ne nur perdiĝintaj homoj aŭ objektoj, sed ankaŭ dronintoj, kiujn subakvistoj ofte longe kaj vane serĉas en nediafana akvo. Jen somere multaj litovoj estis ŝokitaj pri tragedio en la plej granda litova rivero Nemunas, kie hazarde dronis adoleskanto. Savantoj dum kelkaj tagoj senrezulte serĉis lin. Akvo ja estis fluanta, kaj la korpo povus reaperi en tute alia loko ol tiu, kie ĝi malaperis. La enigmon solvis la hundino Erla, kiu, flarante aeron super la akvo, tuj komprenigis, ke la celo devas esti en tiu punkto. Ŝi tute ne eraris: la kadavro estis trovita ĝuste en tiu loko, kiun la hundo indikis bojante, t.e. inter 2,5 kaj 3 kilometroj de la loko de la akcidento.

Hundoj, kiuj serĉas perdiĝintajn personojn, kaj tiuj, kiuj serĉas mortintojn, estas malsamaj. Ili ambaŭ atingas siajn celojn perflare, sed ili distingas malsamajn odorojn. La cinologo asertas, ke odoroj estas granda scienco. Kompreni, kiamaniere odoro disvolviĝas post forta pluvo aŭ varma somera tago, tuj kiam okazas evento aŭ post difinita tempo, postulas fortan scion kaj klopodon.

Veturilo, kapo kaj vosto

Entrepreninte la taskon serĉi malaperintan homon, hundo unue havas la eblon flari objekton, kiun antaŭ nelonge uzis aŭ surhavis la malaperinto. Identigante la odoron, hundo komencas sekvi odorajn spurojn. Kvankam oni instruas hundojn detekti odorojn sur la kampoj kaj en urboj, fojfoje serĉado malsukcesas, ekzemple kiam la serĉata persono atingis pavimitan lokon aŭ sidis en veturilo kaj forveturis.

„Estas tre grave lerni la lingvon de hundoj, ĉar ĝi donas multajn valorajn informojn. Ekzemple, se la kapo de hundo estas mergita en la teron kaj la vosto levita moviĝas kiel pendolo, tio signifas, ke ĝi sekvas la spuron; kaj, se la kapo de hundo estas levita kaj la vosto mallevita, la hundo perdis odoran spuron. La cinologo, vidante kiel hundo sekvas la spurojn, povas eĉ determini, kiom freŝaj tiuj spuroj estas: se hundo flaras ne tre proksime al la tero, sed ĉirkaŭ 20 centimetrojn super ĝi, tio signifas, ke la spuroj ne estas freŝaj. Se la hundo flaras en la formo de zigzago, la spuroj estas malfreŝaj, kaj, se hundo marŝas rektlinie kun la kapo iom levita, la spuroj estas freŝaj kaj eble la celo de la serĉado estas tre proksima. Alproksimiĝante al la celo, hundo komencas labori pli intense kaj eĉ fariĝas pli vigla”, klarigis la sperta cinologo.

Glacio kaj ludiloj

Serĉo de droninto okazas en boato, kie sidas trejnita hundo kaj la cinologo. La boato moviĝas kaj la hundo aktive flaras, dezirante kapti specifan odoron venantan el la profundo de la akvo. Se la akvejo ne estas granda, ĝi estas esplorata spirale: de la centro al la ekstero aŭ inverse, aŭ ĝi estas esplorata po kvadrato. Se la akvoareo estas tre granda, tiam esploradon efektivigas pluraj cinologoj kun siaj hundoj. Ekflarinte la odoron de putranta kadavro, la hundo komencas boji kaj treti per siaj piedoj, indikante, ke ĝuste tie estas la loko, kiun oni serĉas. Laŭ Gustaitis tiuj esploradoj kutime estas sukcesaj, ĉar el 14 provoj eĉ 13 donis rezultojn. Nur unu kondiĉo malebligas tiun laboron: se la akvon kovras glacio.

Hundo, de kiu oni petis trovi la spurojn de malaperinto, prenas ĉi tiun taskon ne por havi grandan plezuron aŭ iaspecan ludon. Ĝi ja laboras por poste akiri la taŭgan rekompencon, kiu povus esti ĝia plej ŝatata ludilo, kiun ĝi tiam maĉas kun ĝuo. Hundo sen instigo faros nenion. „Komence, dum la instruado, ni instigas ilin per manĝaĵoj: ni unue malsatigas kaj poste kuraĝigas ilin manĝigante ilin. Fine, kiam ĉiuj etapoj de trejnado jam estas plenumitaj, la ĉefa instigilo fariĝas ajna ludilo aŭ alia ĝia ŝatata objekto”, aldonis Gustaitis.

Trejnado kaj hundrasoj

Por ke hundo fariĝu sperta spursekvanto, ĝi devas sperti 18-monatan trejnadon. Post sukcesa ekzameniĝo la besto ja povas labori. Ĝia plej brila aktivado daŭras ĝis averaĝe ĝia sepa vivjaro. Poste oni serĉas ŝanĝon por ĝi. Ĉiuj hundoj loĝas ĉe cinologoj kaj estas kiel membroj de iliaj familioj. Tiel oni povas atingi firman kontakton kaj la plej bonan interkompreniĝon. Iuj cinologoj eĉ havas du hundojn: unu trejnitan por serĉi perdiĝintajn vivantajn homojn, kaj alian por serĉi mortintojn.

„Ĉiuj hundoj havas esceptan flarsenton, sed la praktiko de cinologoj ĉiulande atestas, ke ne ekzistas pli bonaj spursekvantoj ol germanaj aŭ belgaj, pli precize meĥlenaj ŝafhundoj. Ni laboras kun la meĥlenaj. Ne ekzistas pli bona raso en la mondo ol tiu ĉi. Ĉi tiu besto ĉiam klopodas montri, ke ĝi vere strebas al laboro” laŭdis Gustaitis.

Handikapuloj

Aplika cinologio, kiun praktikas cinologoj en la grupo K-9, ne estas nura serĉado de perdiĝintoj aŭ dronintoj. Antaŭ unu jaro ekis ankaŭ agado por pruvi, ke hundoj povas esti same bonaj helpantoj por handikapuloj. Jam nun iu hundo asistas surdulon, alia helpas homon kun cerba paralizo, kaj tria fariĝis fidela amiko de infano kun aŭtisma sindromo.

LAST
korespondanto de MONATO en Litovio

Laimius Stražnickas, akronime „last”, estas litova ĵurnalisto jam de 35 jaroj. Li esperantistiĝis en 1974 kaj estas kunlaboranto de MONATO ekde 1991.

Laŭ la cinologo Gustaitis, la plej bonaj spursekvantoj en la mondo estas germanaj kaj meĥlenaj ŝafhundoj.

La flarkapablo de hundo estas eĉ 11 000-oble pli bona ol tiu de homo.

Hundo serĉas droninton.

Lingvo

LINGVISTIKO

Kiel iĝi poligloto?

Tiu demando, en ĝenerala senco, ne havas respondon. La respondo dependas de tio, kiu volas fariĝi poligloto. Estas pluraj listoj de „la plej facilaj lingvoj” en Interreto. Tiuj listoj ne havas sencon, ĉar eĉ unu vorto ne estas dirita pri la jeno: por kiu tiuj lingvoj estas la plej facilaj? Por rusparolantoj plej facile estas lerni la belorusan, la polan, la ukrainan, la bulgaran, la serban kaj aliajn slavajn lingvojn. Por germanoj temas pri la angla, la nederlanda, la sveda, la afrikansa. Por italoj simplas la hispana, la portugala, la franca, la rumana, la latina kaj Esperanto. Turkoj kaj aliaj reprezentantoj de tiu lingva familio komprenas multajn lingvojn eĉ sen lerni ilin, kaj ĉirkaŭ 20 lingvojn ili povas lerni sen multa malfacileco. Ne malfacilas fariĝi poligloto (ene de Barato), se oni konas almenaŭ unu el la barataj lingvoj, ekzemple la hindian aŭ la panĝaban.

Unue, necesas kelkaj klarigoj pri la enkonduko. Por ruso la plej simpla lingvo estas la belorusa. Sed ne havas multan sencon lerni ĝin serioze. Unue, ĉar eĉ en Belorusio mem preskaŭ neniu parolas ĝin: oni preferas la rusan. Due, eĉ sen lerni la lingvon, oni ja povos – akirinte almenaŭ minimuman sperton – legi iun ajn belorusan libron. Poste venas la pola kaj la ukraina. La ukraina estas pli simpla ol la pola, sed la pola estas listigita kiel unua pro sia pli granda influo en Eŭropo kaj pli granda alireblo por lernado.

Vilaĝa vendejo

Inter la plej facilaj lingvoj por germanoj estas unue nomita la angla. Kial ne la nederlanda aŭ la afrikansa, kiuj multe pli proksimas al la germana? La kialo estas la sama: pli granda loko en la mondo kaj pli granda alireblo. Oni ne povas kompari ĝin kun la du nomitaj poste. En Rusio, anglaj lernolibroj aĉeteblas en iu ajn vilaĝa vendejo, kaj en Germanio okazas la samo.

Por ĉinoj neniu lingvo estas facila, kvankam la japana kaj la korea estos iom pli facilaj ol la eŭropaj. Estas preskaŭ same por araboj, armenoj kaj kartveloj. El la eŭropaj lingvoj la hungara kaj la finna estas la plej malfacile mastreblaj, ĉar ili apartenas al lingva familio fremda al eŭropanoj, plejparte parolantaj iun hindeŭropan lingvon, do devenantan de sama iama „praavino”. Kaj la kialo ne estas, ke tiuj lingvoj (la finna kaj la hungara) havas 15-20 kazojn. En tiuj lingvoj preskaŭ ne ekzistas internaciismoj. Pro la sama kialo – ne pro gramatikaj malfacilaĵoj, sed pro leksikaj – estas sufiĉe malfacile lerni la armenan. Ŝajne, ĉar ĝi estas lingvo el la hindeŭropa familio, kiaj problemoj povas esti pri ĝi? Sed, kiu ne kredas tion, tiu provu mem lerni la armenan. Kiam oni lernas lingvon, la plej malfacila afero estas parkerigi dekojn, centojn, milojn da vortoj. Kiaj vortoj ili estos? Pri tio, ĉiu lingvo montras sin laŭ sia propra maniero.

Dutaga, dusemajna afero

Jes, ĝuste tiel. La fonetiko de iu lingvo estas lernebla dum unu aŭ du tagoj, la gramatiko dum unu aŭ du semajnoj. Sed la vortprovizo ... Plej facile estas lerni lingvojn, en kiuj ekzistas multaj vortoj, kiujn praktika lingvisto nomas diafanaj. Tio estas vortoj, kiuj, ekzemple por ruso, aŭ tute koincidas kun la rusa (kio ne ofte okazas) aŭ estas klaraj ekde la unua legado. Oni bezonas regi nur la fonetikajn respondaĵojn inter la rusa kaj la cellingvo.

Ni prenu kiel ekzemplon la polan, lingvon el la slava grupo, en kiu ĉirkaŭ duono de la vortoj estas diafanaj. Jen malgranda listo: brat (frato), wola (volo), nos (nazo), widziec (vidi), mucha (muŝo), nowy (nova), sześć (ses), siostra (fratino). Tiuj vortoj en la pola kaj en Esperanto iom similas. Kialo de tio estas, ke la pola estas hindeŭropa lingvo, kaj la plimulto de la vortoj en Esperanto estas de eŭropa origino.

Internaciismoj helpas

Krome, en la pola, kiel en plej multaj eŭropaj lingvoj, ĉirkaŭ triono de la vortoj (depende de la speco de teksto) estas internaciismoj. Ekzemple: apteka, astronomia, autor, szkoła, armia, data, analiza, tablica, biblioteka, centrum, horyzont, epoka, ekzamin, doktor, bilet, architekt, dokument, idea, import, forma, religia, termin, benzyna, detal, dyktando, fabryka, gazeta, gramatyka .

Post tio restas 20-30 % da pure polaj vortoj, kiuj estas ĉefe de slava origino.

Kiom malfacile estas lerni la ĉinan aŭ la araban, vi mem komprenos, se vi provos lerni ilin. En la ĉina la gramatiko estas pli simpla ol en la angla, en la araba gramatiko la sola malfacilaĵo estas la rompita pluralo. La tuta malfacileco de tiuj lingvoj kuŝas en ilia vortprovizo: internaciismoj en ili preskaŭ ne ekzistas.

Per kiu lingvo komenci?

Homoj sur nia planedo parolas, laŭ taksoj, ĉirkaŭ 5000 lingvojn kaj dialektojn. La ĉefaj el ili estas: la angla, ĉina, hispana, rusa, japana, franca, germana, hindia, portugala, araba, itala, malaja (alinome indonezia), persa, turka, bengala, korea kaj svahila.

Kiel supre dirite, rusa poligloto komencu per slava lingvo. Pli malfacilaj, kompreneble, estas la angla, la germana kaj la franca, sed ĉu eblas esti poligloto, ne sciante tiujn tri lingvojn? Nek eblas imagi poligloton, kiu eĉ ne legas Esperanton.

Ne estas malfacile por eŭropano lerni la grekan: probable ĉiu kvara, se ne tria, vorto estos konata al vi el internacia scienca, teknika kaj politika vorttrezoro. Eĉ se la vorto ŝajnas nekonata unuavide, rigardu ĝin pli atente. Jen kelkaj ekzemploj: „burokratio” en la greka estas „γραφειοκρατία” [grafiokratía], vorto formita de „γραφείο” [grafio] (oficejo; do la loko, kie oni skribas: skribejo) kaj „κράτος” [kratos] (potenco; komparu: „demokratio”, potenco/regado fare de la popolo). „Hotelo” estas „ξενοδοχείο” [ksenodoĥio] (de „ξένος” [ksenos] (fremdulo; komparu: „ksenofobio”). „Gazeto” estas „εφημερίδα” [efimerida] (komparu kun „efemera”, kiu en la greka signifas „unutaga”, do en aliaj lingvoj ankaŭ „daŭranta mallonge”).

La latina kaj la svahila

Estus eĉ pli facile lerni la latinan, sed kiu parolas ĝin nun, krom eble en Vatikano? Pli bone kaj utile estas lerni la hispanan, la italan aŭ Esperanton. Same por germanoj facilas lerni la jidan.

Se vi planas ofte viziti orientan Afrikon, lernu la svahilan por komunikiĝi kun la loka loĝantaro: ĝia gramatiko estas simpla, kaj la lingvo havas multajn vortojn pruntitajn el eŭropaj lingvoj. La svahila estas cetere parolata de pli ol 150 milionoj da homoj.

Vi simple povas (kaj povas simple) kredi je ĉio skribita supre, sed pli interese estas provi mem iĝi poligloto!

Mikael KOROTKOV

Rusio

Literaturo

NOVELO

La familia vespermanĝo

La Printempa Festo, kiu okazas en la unua tago de la unua monato laŭ la luna kalendaro, estas tre grava tago por ĉinoj, kaj ĉi-okaze preskaŭ ĉiuj familianoj reunuiĝas por kune ĝui familian vespermanĝon kaj celebri la alvenon de nova jaro. Ja pro tiu kialo, mi revenis al la hejmo, kiu troviĝas en Wuhan, la ĉefurbo de Hubei-provinco, por pasigi la feston.

Kiam mi alvenis hejmen malgraŭ longa distanco, jam estis la 21a de januaro. Ĉar la Festo de 2020 estis ĝuste en la 25a de januaro, restis nur kvar tagoj antaŭ la novjara vespermanĝo. Pro manko de sufiĉa tempo kaj multeco de homoj, mia avino decidis mendi kelkajn bongustajn pladojn ĉe restoracio, kiu situas tuj malantaŭ nia domo. Ĉi tiujn detalojn ŝi mem diris al mi, kiam mi, demetinte la bagaĝon kaj sidiĝinte sur sofon, parolis kun ŝi pri io kaj alio.

„Ankaŭ viaj geonkloj kaj kuzino revenos hejmen ĉi-jare”, ŝi diris. „Ili telefone diris al mi hieraŭ vespere, ke ili alvenos morgaŭ matene. Mi kaj via avo jam maljuniĝis, kaj viaj gepatroj estas tre okupitaj pri sia laboro. Pretigi bonan vespermanĝon estas tre malfacile kaj penige por ni ĉiuj. Pro tio, mi interkonsiliĝis kun via patro, ke ni mendos dek pladojn ŝatatajn de ĉiuj, kaj li jesis pri tio. Kiam ili revenos, ni kune konsultos la menuon kaj decidos, kiujn pladojn ni mendos.”

„Faru ĉion laŭ via bontrovo, avinjo. Mi pensas, ke estas inde vin senigi je peza laboro okaze de la Nova Jaro. Se la manĝo plaĉos al ĉiuj, ne gravas, ĉu ĝi kostos multe aŭ ne.”

Do ni interkonsentis pri la afero. En la sekvanta tago, la geonkloj kaj kuzino revenis hejmen, kiam ni jam purigis la tutan domon. Ili ne plendis pri la laciga vojaĝo; male, mia onklo diris, ke kvankam lia kuzo plurfoje avertis ilin kontraŭ la danĝero de la viruso, kiu cirkulas en Wuhan, ili, precipe li mem, insistis pri reiro.

Mia avino parolis al la onklo pri la vespermanĝo, kaj li, kune kun ŝi kaj mia patro, elektis kaj mendis entute dek pladojn ĉe la restoracio. La afero estis plenumita, kaj restis nenio por fari. Tuttage ni sidis en la ĉambro kaj babilis unu kun alia pri ĉio, kio okazis post la lastfoja renkontiĝo.

En la antaŭvespero de la Printempa Festo, ni kune manĝis la bone pretigitan vespermanĝon. Ni volis manĝi ĉe la restoracio, sed publika amasiĝo estis malpermesita de la registaro. Tial ni ne havis elekton alian ol porti ĉiujn pladojn hejmen, kaj ili okupis la tutan manĝtablon. Meze de la tablo estis granda poto, en kiu estis kuiritaj frandindaj bovaĵoj. Ĉirkaŭ ĝi metiĝis kelkaj teleroj, sur kiuj sterniĝis diversaj bongustaj pladoj. Ni ĉetabliĝis laŭ vico kaj diris reciproke kelkajn vortojn de bona deziro.

„Kio ajn jam okazis, ni manĝu laŭplaĉe! Supozeble vi jam sentas malsaton”, diris mia avino. Ŝi prenis pecon da bovaĵo kaj metis ĝin en la bovlon de la avo. La onklo, surhavante maskon, prenis iom el ĉiu plado en du grandajn bovlojn kaj tuj haste sin retiris en sian ĉambron.

„Kial ili sin enfermas en la ĉambro anstataŭ manĝi kune kun ni?” demandis mia patro, kiu ĵus revenis de sia laborejo kaj sciis nenion pri la situacio.

„Ĉi-matene, la bofratino sentis malfacilan spiradon. La frato sendis ŝin al hospitalo, kaj oni ŝin retenis tie ...” eksplikis mia avino kun suspiro.

Antaŭ ol ŝi finis diri tion, mia patrino surprizite intermetis: „Ĉu oni pensis, ke ŝin trafis la viruso?”

„Neeble!” replikis mia avino kun firma tono. „La bofratino diris al mi antaŭ enhospitaliĝo, ke ŝi parolis al neniu survoje. Kiel ŝi povus esti infektita!”

„Do ja kio okazis?” diris mia patro. En lia tono mi rekonis, ke li sentas ekscesan maltrankvilon.

„Ni ankoraŭ ne sciis. Mi esperas, ke la Nova Jaro ne alportos al ni misfortunon.” Parolante, mia avino turnis sian rigardon al la diaj statuoj starantaj sur la preĝtablo.

Dume mia avo, surda kaj tial neatentema al ĉio okazanta ĉirkaŭ li, atakis la pecon de bovaĵo per siaj manĝbastonetoj. Tamen al mi mankis apetito, kaj mi nur trinkis iom da biero. Eble nur en ebrieco oni renkontas nenion malagrablan. Antaŭe mi ridis pri nesciado de mia avo, sed tiumomente mi ekadmiris lin, kiu nur ĝuis frandaĵon kaj ne zorgis pri la reala vivo.

„Nenio malbona okazos!” mi ekparolis por konsoli ĉiujn. „Ekde hodiaŭ ni ne eldomiĝu, kaj malsano certe ne trafos nin.”

„Tamen mi devas labori! Iu en la kompanio diris, ke la trafiko estos limigita, kaj ke nur kelkaj vojoj estos malfermitaj. Se tio okazos, estos tre malfacile por mi iri al la laborejo”, plendis mia patro kun malkontenta tono, sulkante siajn brovojn.

„Vi devas bone zorgi pri vi mem. En la kompanio estas multaj laborantoj, kiuj kontaktas multajn homojn vizaĝon al vizaĝo ĉiutage, kaj vi ne scias, ĉu ili estas ĉiuj sanaj aŭ ne”, atentigis mia avino.

Mia patro ne respondis. La avo jam konsumis la bongustaĵon en sia bovlo kaj demetis siajn manĝbastonetojn. Rigardante nin kun miro, li mallaŭte demandis: „Kial vi ne manĝas? Ĉi tiuj pladoj baldaŭ malvarmiĝos.”

Ĵetante rigardon unu al alia, ni komencis manĝadon. Ni silentiĝis, kaj neniu parolis. La vaporo leviĝanta el la poto preskaŭ blindigis miajn okulojn, tiel ke mi apenaŭ povis vidi klare la vizaĝon de la avino, kiu sidis fronte al mi. Mi metis pecon da fiŝaĵo en la bovlon kaj ĝin gustumis. Verdire, ĝi estis sufiĉe mola kaj spica, sed pro ia kaŭzo mi sentis nek malsaton nek manĝemon. Tamen necesis manĝi, se eĉ nur iomete, ĉar laŭkrede novjara vespermanĝo alportos al homoj feliĉon kaj fortunon.

La onklo eliris el la ĉambro kaj rapide ekprenis du bovlojn da rizaĵo de sur la tablo. Farante tion, li diris al la avino: „Oni ĵus telefonis el la hospitalo, dirante ke ŝia sanstato jam pliboniĝis iomete, sed ŝi ankoraŭ devas resti tie por du semajnoj. Morgaŭ mi portigos kelkajn necesaĵojn al ŝi.”

Aŭskultante, mia avino ne respondis, kvazaŭ pensante pri io alia. Ŝajne vekiĝinte el sia meditado, ŝi demandis: „Laŭdire oni efektivigos kvarantenon morgaŭ. Ĉu vi povos eldomiĝi?”

„Mi kontaktos komunuman laboranton, kiu certe helpos min transporti objektojn.” Dirinte tion, la onklo hastis en la ĉambron.

„Ĉu vi povas peti forpermeson de via estro? La situacio estas tre danĝera kaj maltrankviliga. Estos bone kaj sekure, se vi povos resti hejme dum pluraj tagoj. Kiam la situacio pliboniĝos, vi povos rekomenci vian laboron”, diris la avino al mia patro.

„Neeble. Hodiaŭ la estro diris, ke ĉiu dungito restu ĉe sia posteno malgraŭ la malfavora situacio. Forestado estas absolute malpermesata.”

„Ĉi-okaze vi devas kontakti kiel eble plej malmulte da homoj.”

Mia patro eligis sonon tra la naztruoj anstataŭ diri ion. Ŝajne konsciinte ion, li diris al la avino: „Ĉar ekde morgaŭ vi ne povos eldomiĝi por aĉeti manĝaĵojn, mi aĉetos tion, kio mankos hejme. Nur diru al mi ĉiutage, kio necesas al ni.”

„Ĉu tio ne estos tro peniga por vi? Vi devos hasti al ĉiovendejo post laborado.”

„Tio ne gravas. Nur se vi estos sanaj, mi volos preni sur min ĉian familian respondecon. La situacio ne daŭre malboniĝos, kaj la malfacilaĵoj estas portempaj.”

„Se nur tiel estus!”

Post kiam ni finis la vespermanĝon, mi kaj la avino kune ordigis la tablon kaj seĝojn, dum la gepatroj metis la nekonsumitajn pladojn en la fridujon kaj lavis la manĝilaron. La avo, sidante komforte sur la sofo, spektis la televidajn programerojn.

La avino bruligis kelkajn incensbastonetojn kaj plantinte ilin en la forneton antaŭ la diaj statuoj, ŝi mallaŭte preĝis: „Baldaŭ venos nova jaro. Mi esperas, ke Vi benos ĉiujn familianojn dum la jaro, por ke neniu fariĝu malsana.” La rito estis plenumita kun pieco, kaj restis nenio farenda.

Mi sidiĝis sur la sofon kaj rigardis eksteren tra la fenestroj. Laŭkutime oni bruligas artfajraĵojn, kiuj briligas la tutan ĉielon, sed ĉi tiu jaro ŝajne estis escepto. Mi povis rimarki nur la mallumon, sed videblis en kelkaj lokoj palaj lumoj de ŝaltitaj lampoj.

„Kiam vi reiros al la universitato?” Fininte sian aferon, la patro sidiĝis apud mi kaj demandis.

„Mi ankoraŭ ne scias. Estas eble, ke en tia situacio mi devos reiri pli malfrue. Ni devas atendi ĝis la tago, kiam la viruso malaperos. Vi scias, ke neniu povas foriri el la urbo.”

Li balancis la kapon kaj diris nenion. Ankaŭ la patrino kaj avino sidiĝis, plenuminte sian ĉiutagan mastrumadon.

„Ne sentu deprimon. Espereble ĉio boniĝos en la venonta jaro”, diris la avino.

„Jes, tio estas senduba. Ni devas kredi tion”, eĥis la patrino.

Ni silentiĝis, kaj ŝajnis, ke neniu el ni volas rompi la silenton.

HU Shenghao

Hu Shenghao estas magistra studento, kiu studas la anglalingvan literaturon ĉe la Normala Universitato de Centra Ĉinio.

Historio

MEKSIKO

Amasmortigo neagnoskata

Miloj da homoj sovaĝe mortigitaj, inter ili virinoj kaj infanoj senarmilaj, ankoraŭ post 500 jaroj atendas agnoskon kaj pardonpeton pro genocido homa kaj kultura; ĉi tiu amasmortigo estas historie la plej forgesita kaj silentigata.

Solenado

En 2021 Meksiko solenas la datrevenon 500-jaran de la konkero hispana, ne feliĉe sed bedaŭre pro la mortigo de milionoj da indiĝenoj. La plimulto perdis la vivon kaj la postvivintoj perdis siajn kulturon, religion, lingvon kaj identecon.

Faktoj

La konkerantoj estis akceptataj per honoroj kaj donacoj, tamen pli ol 80 % de la popolo meŝika^1 pereis dum la konkero hispana, t.e. proksimume 55 milionoj da indiĝenoj.

La plimulto mortis pro variola pandemio kaj malsanoj importitaj de la konkerantoj al Ameriko; el la elito imperia preskaŭ ĉiuj, sendefendaj, estis mortigitaj kaj la postvivantoj estis sklavigitaj ĝismorte.

Malmultaj meŝikaj civitanoj sukcese fuĝis: ili ekzilis sin al malriĉaj kaj malfacile alireblaj terenoj. La idaro estis opresata dum 300 jaroj. La plej bonsortaj miksiĝis kun la hispanoj.

Ŝtelrompon, senposedigon, seksperforton, sklavecon, opreson kaj mortigon suferis la popolo meŝika dum la konkero hispana. Ĉi tio ankoraŭ estas neagnoskata historie.

Genocidoj historiaj

Dum la nazia reĝimo proksimume ses milionoj da judoj estis mortigitaj; laŭagnoske tio estas la genocido plej grava en la tutmonda historio. Inter 1915 kaj 1923 okazis genocido en Armenio: mortis pli ol miliono da homoj. En Kamboĝo mortis pli ol 2 milionoj da homoj – la celo: unuformeco etna. En 1995 okazis masakro en Srebrenica: 8000 islamanoj mortis dum etna purigado. Nuntempe UN denuncas kaj agnoskas kiel genocidon la mortigon de jezidoj. Ili estas popolo kun religia aparteno miljara, kiu loĝas apud la limoj inter Irako kaj Sirio.

Ĉiuj aliaj genocidoj estas forte denuncitaj kaj historie agnoskataj de la internacia komunumo, krom la konkero hispana.

Ne-agnosko historia

Historiaj kaj ankoraŭ nuntempaj defendantoj de la konkero hispana prisilentas la genocidon de la popolo meŝika. Laŭ tiuj ĉi defendantoj la krono hispana evangelizis, edukis, klerigis kaj civilizis la „sovaĝajn indiĝenojn” de la nova kontinento Ameriko. La defendantoj pravas, kiam ili diras, ke danke al la konkero nova kulturo kaj bela mestizado aperis, sed ili forgesas kaj neniam mencias, ke antaŭ la alveno de la konkerantoj la meŝikaj civitanoj jam havis la naŭatlan lingvon, tribunalojn, bazarojn, lernejojn, bestĝardenojn, forĵetaĵ- kaj fekaĵ-prizorgon, la plej daŭripovan agrikultursistemon ĝis hodiaŭ konatan. Ili disvolvis ankaŭ arton kaj sciencon; kaj ili elstaris je arkitekturo, inĝenierarto, gastronomio kaj astronomio. La meŝika kalendaro estas la plej preciza ĝis hodiaŭ trovita en ĉiuj antikvaj civilizacioj.

Ŝuldo historia

Meksiko nuntempa, la meksikanoj mestizaj, sed precipe afrik-meksikanoj kaj la unuaj popoloj meritas pardonpeton historian, kiun ĝis nun ili ne ricevas, kaj fakte tio estas subtaksata.

La registaro meksika, kiun ĉefas prezidento Andrés Manuel López Obrador, invitis la hispanan kortegon por kune peti pardonon kaj agnoskon al indiĝenoj kaj iliaj idoj pro la genocido. Tio devis okazi dum la 500-jara datreveno de la konkero hispana, la 13an de aŭgusto^2. Tamen en Hispanio intelektuloj, amaskomunikiloj kaj la hispana kortego mem mokis, forte kritikis kaj malakceptis la inviton festi en 2021 la jaron de „La Reakordiĝo Historia” (tiel nomata de la prezidento) inter ambaŭ nacioj kaj indiĝenoj.

Pravigi la kruelajn agojn de la hispanaj konkerintoj similas al pravigo de la amasmortigado plenumita de la nazia reĝimo aŭ silenti komplice pri iu ajn okazinta genocido.

1. La meŝikoj estis la civilizacio, kiu loĝadis en Tenoĉtitlano dum la alveno de la hispanoj. Ili estas kutime konfuzataj, eĉ en Meksiko mem, kun la aztekoj. Ili ambaŭ tamen estas tre ligitaj: la meŝikoj estis idoj de la aztekoj. Ili nomis sin meŝikaj post la alveno al, kaj fondado de Tenoĉtitlano.

2. La 13an de aŭgusto de 1521 okazis la falo de Tenoĉtitlano, la oficiala komenco de la hispana konkero.

Ulises FRANCO PÉREZ

Meksiko

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 42a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 103 korespondantojn kun kunlaborkontrakto en 45 landoj kaj abonantojn en 73 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato
• Instagram: RevuoMonato
• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo
• Telegramo: https://monato.telegramo.org
• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be.

redaktoroj:
• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.
• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Alexander Shlafer, Usono, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste tri sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo, la tria estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO (PDF, ePub, Kindle, voĉlegita versio ...)

Lando de la paganto Valuto mare aere bite

Argentino EUR 38 41 22,80
Aŭstralio AUD 97 102 58,20
Aŭstrio EUR 60 63 36
Belgio EUR 60 63 36
Bosnio-Hercegovino EUR 38 41 22,80
Brazilo EUR 38 41 22,80
Britio GBP 54 57 32,40
Bulgario EUR 38 41 22,80
Ĉeĥio EUR 52 55 31,20
Ĉinio EUR 38 41 22,80
Danio DKK 450 453 270
Estonio EUR 43 46 25,80
Finnlando EUR 60 63 36
Francio EUR 60 63 36
Germanio EUR 60 63 36
Grekio EUR 60 63 36
Hispanio EUR 60 63 36
Hungario EUR 43 46 25,80
Irlando EUR 60 63 36
Islando EUR 60 63 36
Israelo EUR 54 57 32,40
Italio EUR 60 63 36
Japanio JPY 7980 8500 4788
Kanado CAD 92 96 55,20
Kipro EUR 52 55 31,20
Koreio EUR 54 57 32,40
Kostariko EUR 38 41 22,80
Kroatio EUR 43 46 25,80
Latvio EUR 43 46 25,80
Litovio EUR 43 46 25,80
Luksemburgo EUR 60 63 36
Malto EUR 52 55 31,20
Nederlando EUR 60 63 36
Norvegio NOK 640 670 384
Nov-Zelando NZD 105 111 63
Pollando PLN 198 201 119
Portugalio EUR 54 57 32,40
Rusio EUR 38 41 22,80
Serbio EUR 38 41 22,80
Slovakio EUR 43 46 25,80
Slovenio EUR 52 55 31,20
Sud-Afriko EUR 54 57 32,40
Svedio SEK 640 670 384
Svislando CHF 82 88 49,20
Usono USD 78 82 46,80

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Pĉk. IBAN AT80 6000 0000 0712 7744. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz
• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com
• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando
• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de
• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, LEA, a.k. 178, LT-01003 Vilnius-C, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Leteroj

- Ĉu vere „ĉarlatana”? (1)
- Ĉu vere „ĉarlatana”? (2)
- Meritita Nobel-premio ne ricevita
- Kion signifas la mistera CA?
- Vizitoj al la japana insulo Kjuŝuo

- Aktuale

- KRONVIRUSA PANDEMIO

- Kiel nomi novajn variantojn?

- Politiko

- GERMANIO

- „Panjo” forlasos nin

- La „eterna” kancelierino

- OPINIO

- Revolucia verdikto en Meksiko

- TAJVANO

- Pekino kaj Tajpeo pli malproksimiĝas

- ORIENTA EŬROPO

- Ukrainio: slovaka subteno

- RAJTOJ

- Kiu rajtas nomi sin italo?

- ISRAELO

- Forpasis parlamentano-bedueno

- KIPRO

- Pasportaj disputoj

- LOĜPOLITIKO

- Kie(l) loĝi en Luksemburgo?

- ITALIO

- Efemeraj parlamentaj koalicioj

- Oklingva Proverbaro

- Moderna vivo

- KOREIO

- Virtuala modelino

- 3D-PRINTADO

- Miraklaj perspektivoj

- Scienco

- ITALIO

- Leonardo kaj lia (genealogia) arbo

- AKTUALE

- Hundoj flaras kaj trovas

- Lingvo

- LINGVISTIKO

- Kiel iĝi poligloto?

- Literaturo

- NOVELO

- La familia vespermanĝo

- Historio

- MEKSIKO

- Amasmortigo neagnoskata

- Anoncetoj

- Retbutiko renovigita

- Naturista vivo

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...