Monato 2021/10
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2021-09-05T22:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Leteroj

Sekve al la anonco de Amikaro Bruno Gröning en la junia kaj julia numeroj venis pluraj reagoj, per kiuj la debato pri la rajto esprimi sin denove aktualiĝas. Jen kelkaj el la reagoj:

Bruno Gröning (1)

Mi finfine finlegis la junian numeron de MONATO, do malkovris ĝojege, ke eĉ sektoj interesiĝas pri Esperanto! Grava signo de la kreskado de nia kara lingvo, ĉu? Tamen, io maltrankviligas min: ĉi tiaj obskurismaj misinformaj reklamoj certe malkredindigas la revuon. Mi ne dubas, ke MONATO estontece rifuzos publikigi tiajn ĉarlatanajn mesaĝojn.

Bastien LACOUR

Francio

Bruno Gröning (2)

Je mia vidpunkto, tio kio plej miskreditigas iun ajn publikaĵon estas la cenzuro de informoj laŭ la kriterio, ke iuj konsideras ilin „ĉarlatanaj”.

Daniel ONESRA

Hispanio

Bruno Gröning (3)

Temas pri interesa debato, kiu ekzistas ankaŭ en aliaj Esperanto-gazetoj. Ĉu preferindas, ke redaktoro/redakta teamo havu klaran ideologian/politikan/etikan linion aŭ ĉu plej bone lasi al la plenkreskula legantaro mem interpreti laŭ sia propra vidpunkto la publikigitajn artikolojn/anoncojn ktp. La solvo de tiu debato malfacilas. Fojfoje abonantoj povas argumenti, ke ili rajtas publikigi ion ajn laŭ sia bontrovo. Aliaj povas tamen respondi, ke bedaŭrinde ne ĉiu leganto kapablas legi kritike, kaj tial redaktoro devus tion ĉiam konsideri. La redakta decido nepre difinos, kian revuon ĝi eldonas.

Xavi Alcalde

Barcelono

Mono ne fetoras

Antaŭ multaj jaroj en Esperanto-renkontiĝo mi sekvis „prelegon” de adepto de Amikaro Bruno Gröning kaj jam tiam dubis pri la „informoj”, kiujn li malkaŝis. Tiuj aŭskultantoj, kiuj ne sekvis la ordonon turni siajn manplatojn al la ĉielo por ricevi „sanktan radiadon”, estis admonitaj obei.

Tiu „amikaro” de Bruno Gröning laŭ mia impreso estas sekto, kvankam tiu societo estas agnoskita de la impostoficejo kiel bonfara. Restas duboj, legu en https://eo.wikipedia.org/wiki/Bruno Gr%C3%B6ning#Kritikoj. Mi dubas, ke MONATO dependas de la enspezo per la anonco de la adeptoj de Bruno Gröning. Ĉu la samtempeco kun la intervjuo kun Rakoen Maertens estas hazardo aŭ intenco por pravigi la aperigon de la anonceto? Ĉu mi per tiu ĉi demando dissemas falsan novaĵon?

Frank MERLA

Germanio

Noto de la redakcio: La fakto, ke la anonco pri Bruno Gröning aperis en la sama numero en kiu aperis intervjuo pri falsaj novaĵoj, efektive estas hazarda. Same kiel sinjoro Merla rajtas en MONATO esprimi sian opinion pri la amikaro, aliaj rajtas deklari sian subtenon por tiu asocio.

Arĝenta medalo

La olimpiaj ludoj finiĝis la 8an de aŭgusto. Mi spektis multajn interesajn ludojn en televido, ekzemple tablo-tenison, rultabuladon, karateon kaj ĵudon.

La plej interesa sporto por mi estis virina basketbalo. Unue neniu pensis, ke la teamo de Japanio havos bonan rezulton, ĉar averaĝe ĝi estis la due malplej alta inter la 12 teamoj. Sed la ĉefdirektoro Hobas diris: „Ni gajnos oran medalon”. Li estas usonano, kiu debutis en Japanio kaj fariĝis fama ludanto. Li poste revenis al Usono kiel ludanto en NBA^1, do, li scias bonajn kaj malbonajn aferojn pri teamoj usonaj kaj japanaj. Li kreis japanan stilon, kiun karakterizas rapidaj movoj kaj tripoentaj ĵetoj. En iu matĉo en la tokiaj ludoj la japana teamo sukcesis tripoentajn ĵetojn je 49 %.

La teamo finfine gajnis arĝentan medalon. En la sekvaj okazoj la teamo gajnos oran medalon, espereble en Parizo.

FUĴISAŬA Toŝihito

1. NBA, mallongigo de National Basketball Association, la landa basketbala asocio de Usono. (red.)

La rubriko „Leteroj” estas destinita al koncizaj (maksimume 150-vortaj) reagoj de abonantoj pri aktualaĵoj kaj pri artikoloj aperintaj en MONATO. La redakcio faras propran elekton, post lingva kaj stila polurado. Letero, ankaŭ reta, estu subskribita per la nomo, kompleta stratadreso kaj telefonnumero. Per la sendo de la letero la aŭtoro donas sian permeson publikigi ĝin en la papera kaj en la ciferecaj versioj de MONATO. Leteroj por publikigo estu senditaj al leteroj@monato.be.

Noticoj

Mirinfano

En la universitato de Antverpeno 11-jara knabo sukcesis akiri sian bakalaŭrecon pri fiziko. Pluraj ĵurnaloj anoncis ĉi tion, kaj la universitato konfirmis la novaĵon. La knabo, Laurent Simons el Ostendo, bezonis nur unu jaron por fini kurson, kiu kutime daŭras tri jarojn, kaj atingi la diplomon. Samtempe li jam sekvis kelkajn magistrajn kursojn.

De kelka tempo oni scias, ke Simons estas „mirinfano”. En aĝo de ok jaroj li akiris sian duagradan diplomon en Bruĝo (kion mezuma infano atingas je aĝo de 12). Antaŭ kelkaj jaroj li jam sekvis bakalaŭrajn studojn en la Teknologia Universitato de Eindhoven en Nederlando.

La knabo atingis la bakalaŭran diplomon „kun la plej alta distingo”. En la venonta universitata jaro Simons oficiale komencos la magistran programon, pri kiu li jam sekvis kelkajn kursojn. Li ankaŭ jam planas doktoriĝi.

pp

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Politiko

NOVAJ EKVILIBROJ

La taliboj venkis. Kio sekvos?

La 15an de aŭgusto taliboj eniris Kabulon kaj definitive iĝis la mastroj de Afganio. Usonanoj fuĝas, lasante siajn afganajn kunlaborantojn, kaj iliaj okcidentaj aliancanoj sekvas. La malvenko de Usono kaj de Okcidento ĝenerale estas evidenta, sed kio sekvos?

Ĉu la taliboj lernis lecionon kaj ne plu gastigos teroristojn de Alkaido aŭ de Islama Ŝtato? Se estos tiel, ili transformiĝos en naciisman islamisman movadon, kiu koncentriĝos je konstruado de islama ŝtato en Afganio. Tiuokaze ili povos ricevi helpon kaj ĝui kunlaboron de Rusio kaj Ĉinio, la plej grandaj najbaroj, interesataj pri stabileco en tiu ĉi lando. Ankaŭ Eŭropa Unio malgraŭ ĉiuj etikaj skrupuloj fine faros tion, por preventi homaranan katastrofon kaj novan alfluon de rifuĝantoj.

Nestabilaj najbaroj

Pakistano povos kontribui al politika stabileco, sed ĝi estas tro malforta por restarigi la detruitan Afganion. Ŝijaana Irano malverŝajne aktive kunlaboros kun la sunaanaj taliboj, kaj ĝin mem jam trafas okcidentaj sankcioj.

Plej vundeblaj nun estas la najbaroj de Afganio en Meza Azio: Uzbekio, Turkmenio, Taĝikio kaj Kirgizio (kvankam tiu lasta ne limas al ĝi). Tiuj ĉi ŝtatoj, kreitaj post la disfalo de Sovetunio en 1991, neniam havis sperton de sendependeco kaj grandparte ĝis nun apenaŭ kapablas regi kaj defendi siajn teritoriojn. Taĝikio postvivis kruelan enlandan militon, Kirgizio post kelkaj koloraj revolucioj plu dronas en ĥaoso, Turkmenio estas trafita de ekonomia krizo kaj Uzbekio penas bridi islamistojn, kiuj jam plurfoje faris teroristajn atakojn kaj eĉ okupis tutajn regionojn.

La rolo de Moskvo

La sola forto kapabla garantii sekurecon en Meza Azio estas Rusio, kiu jam ekstermis islamistojn en Ĉeĉenio kaj Sirio, do certe ne deziras ilian aperon ĉe siaj limoj. La rusia armeo dum jaroj gardas la limon inter Afganio kaj Taĝikio, en Kirgizio funkcias rusia milita flughaveno, sed tio certe ne sufiĉos por kontraŭstari grandan invadon. Dume la publika opinio en Rusio kontraŭas militajn intervenojn, do la registaro klopodas minimumigi militan ĉeeston eksterlande.

Pro tio Moskvo samtempe agas en du direktoj: intertraktas kun la taliboj kaj fortigas militan kunlaboron kun mezaziaj landoj kaj Ĉinio. La nunaj mastroj de Afganio jam promesis ne invadi la mezaziajn respublikojn, sed ilia venko mem povas entuziasmigi lokajn islamistojn, des pli ke norde kaj sude de la taĝika-afgana limo loĝas la samaj taĝikoj kaj uzbekoj.

Neniu regas la regionon komplete

Espereble racio venkos kaj fine la taliba reĝimo kontentiĝos je regado super 38 milionoj da afganoj. Aliokaze la tuta regiono povos iĝi granda batalejo kun engaĝiĝo de pluraj landoj.

Stanislavo BELOV
korespondanto de MONATO en Rusio

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Moderna vivo

HOMARANISMO

Batale kontraŭ la milito

La 13an de aŭgusto la mondo perdis unu el la plej eminentaj personoj de la homarana movado: la grandanima koro de Gino Strada [ĝino strada] ne plu batas. Li estis milit-kuracisto kaj fondis kune kun sia edzino Teresa Sarti la italan neregistaran organizaĵon Emergency, kiu ekde 1994 donis senpagan helpon al pli ol 11 milionoj da malsanuloj en 17 landoj tra la mondo.

„Mi ne estas pacisto. Mi estas kontraŭ la milito.”

Post laborado kun la Internacia Komitato de Ruĝa Kruco en Pakistano, Etiopio, Peruo, Afganio, Somalio kaj Bosnio kaj Hercegovino li ekkampanjis kontraŭ milito kaj por kuracado de viktimoj de militoj. Tiaj spertoj kunfluis en la libron Verdaj papagoj. Kroniko de militkirurgo, kiu aperis ankaŭ esperantlingve. En ĉi tiu libro, Gino Strada priskribas la efikojn de la konfliktoj, kiuj lasas neforviŝeblajn spurojn eĉ post ilia fino: la plej evidenta ekzemplo estas la kontraŭpersonaj minoj, kiuj post jardekoj daŭre kripligas kaj mortigas senkulpajn civilulojn.

Lia morto okazis samtempe kun la tuja akiro de potenco fare de la taliboj en Afganio post la evakuado de la fremdaj trupoj el la lando. Siatempe Gino Strada vigle kritikis la usonan intervenon, kiu fakte donis neniun rezulton.

Strada substrekis, ke milito estas kontraŭleĝa jam 90 jarojn, sed ĝis nun la pariza traktato koncerne la rezignon pri milito de la jaro 1928 neniam estis respektata. Li ankaŭ senĉese ripetadis la neceson savi kaj kuraci ĉiujn, negrave kiuj ili estas: ĉu militviktimoj, ĉu malriĉuloj el riĉaj landoj, ĉu migrantoj dronantaj en la maro strebante atingi Italion el Libio. Ŝanĝo en nia socio okazos nur, kiam la homoj estos pretaj helpi la aliajn homojn.

Massimo RIPANI
korespondanto de MONATO pri Italio

USONO

Ĉu matematiko diversas rase?

Februare usonajn matematikistojn ŝokis instrukcio A Pathway to Equitable Math Instruction (Vojo al justa matematik-instruado) aperinta en Oregono por la instruistoj de matematiko en lernejoj.

La departemento pri instruado en Oregono proponis al ŝtataj instruistoj registriĝi por nova virtuala kurso, kie oni klarigos, kio estas „etno-matematiko” kaj kiel lukti kontraŭ „blanka supereco” en lernado de matematiko. Oni atentigis, ke lernado de matematiko en Usono okazas surbaze de malnovaj metodoj, kiuj estas kreitaj kaj formitaj en Eŭropo kaj estas nekongruaj kun lokaj tradicioj precipe de afrik-usonanoj kaj de latin-usonanoj, kaj ke la ideo pri objektiveco de matematiko estas nura mito.

Problemo

Kialo de la kurso estas la fakto, ke infanoj, kiuj ne sukcesas lerni matematikon en baza lernejo jam en la kvina klaso, estas en grupo de lernantoj, kiuj ne povas revi pri posta atingo de prestiĝa universitato. Ĉefe tiun grupon eniras afrik-usonanoj kaj latin-usonanoj.

Tiu problemo en matematik-instruado ŝajne estas serioza kaj konata ankaŭ en aliaj landoj. Solvi ĝin eblas per ellaboro de pli efika studmetodo kun nuligo de la breĉo en matematikaj scioj inter diversnivelaj studentoj, sed la iniciatintoj de la kurso decidis solvi la problemon alimaniere: malaltigi la instrunivelon de matematiko en la lernejoj.

La novjorka urbestro Bill de Blasio, ekzemple, jam aŭtune ĉesigas matematik-programojn por talentaj infanoj en urbaj lernejoj. Ĝuste tiu fakto estas nomata „lukto kontraŭ sistema rasismo”. La aŭtoro de ĉi tiu artikolo jam dum kelkaj jaroj paralele kun universitata agado instruas matematikon al junaj talentaj usonanoj en privata „vespera” lernejo, kie dominas tute ne „blankaj studentoj”, sed studentoj, kies prauloj venis el aziaj landoj kiel Barato, Ĉinio kaj Indonezio. Tial, en la nuna reala Usono strange sonas tiuj paroloj pri ia rasismo en matematik-instruado.

Matematiko maltrankviliĝis

En Kalifornio kontraŭ reverkado de matematik-instruaj libroj aperis nefermita letero al la guberniestro, Gavin Newsom, subtenata de granda grupo da diversaj universitataj instruistoj kaj altrangaj inĝenieroj de diversaj teknologiaj kompanioj. Ĉi-foje la peticio sukcesis: la reformo de matematik-instruado estas prokrastita almenaŭ ĝis la sekva jaro, same kiel en Arizono, Idaho, Indianao, Oklahomo, Norda Karolino, Teksaso, Tenesio kaj Florido, kie oni ne rapidas enkonduki en siajn universitatojn la tiel nomatan „critical race theory” (kritikan ras-teorion) – novstilan teorion, kiu devas unuigi la nacion. Bedaŭrinde la aŭtoroj de tiu teorio ŝajne ne multe zorgis pri la nivelo de matematik-instruado en la moderna mondo.

Alexander MIKISHEV
korespondanto de MONATO en Usono

Alexander Mikishev estas lektoro, instruas kaj esploras en Hjustono, Teksaso. Esperanton li eklernis en 1979.

AGRIKULTURO

Revolucia ĝardenilo

La prezident-edzino de Koreio, Kim Jung-sook, dum sia oficiala vizito en Aŭstrio en junio ĉi-jare donacis korean manplugilon „homio” (koree „homi”) al la Botanika Ĝardeno de la Universitato de Vieno. Ŝi diris, ke ŝi mem uzas ĝin ofte por prizorgi vegetaĵojn en la korto de Cheongwadae, la prezidenta rezidejo.

Kio estas „homio”?

Homio estas korea tradicia agrikultura ilo uzata por sarki kampojn. Ĝi havas lignan tenilon ĉirkaŭ 12 cm longan, kaj la metala klingo estas longa je ĉirkaŭ 12-15 cm. La klingo havas la formon de duonluno kun akra pinto, kio ebligas elsarki trudherbon, fosi grundon kaj fari teramason. Danke al la kurba parto inter tenilo kaj klingo, por sarki aŭ fosi homio povas esti tirata kiel hojo anstataŭ esti puŝata, kio faras ĝin pli facile manipulebla.

La origino de homio datiĝas de la Bronza Epoko, kaj en la periodo de la dinastio Goryeo (918-1392) ĝi ekhavis preskaŭ la saman formon kiel en la nuna tempo.

Populariĝo

Lastatempe homio iĝis populara ne nur inter agrikulturistoj, sed ankaŭ inter ĝardenistoj por prizorgi floran bedon. Ĝi des pli vaste konatiĝis eksterlande danke al la K-popa grupo 1 BTS. En 2019 la grupo prikantis homion en sia kanto „Seoul Town Road”, kio famigis ĝin inter klientoj de Amazon. Ili imponiĝis pro ĝia oportuneco, nomante ĝin revolucia ĝardenilo. Pasintjare homio okupis lokon inter la dek plej furoraj vendaĵoj en la hortikultura kategorio de la retvendejo.

Cho SUNG HO
korespondanto de MONATO en Koreio

Cho Sung Ho estas emerita profesoro pri biologio kaj aktivis en la movado kiel ĉefredaktoro de La Espero el Koreio kaj vicprezidanto de Korea Esperanto-Asocio.

1. K-popo: tipe korea formo de pop-muziko (red.).

La prezident-edzino de Koreio, Kim Jung-sook, klarigas pri homio en la Botanika Ĝardeno de la Universitato de Vieno. Foto: NEWSIS

Homio estas korea tradicia agrikultura ilo uzata por sarki kampojn. Foto: YEONGJU FORĜEJO

SOCIO

(Ne)konata herbistino

En tiu ĉi jaro slovakoj rememoras la 140an datrevenon de la naskiĝo kaj samtempe la 50an datrevenon de la morto de Ľudmila Thurzová. Ne-multaj scias, precipe la juna generacio, ke Thurzová estis fama herbistino, kiu dum sia tuta vivo helpis al homoj per kuracherboj.

Ľudmila Thurzová naskiĝis la 21an de februaro 1881 en la malgranda historia slovaka urbo Martin^1, situanta je ĉ. 230 km norde de Bratislavo. Fininte sian mezlernejan lernadon, ŝi komencis labori en la farbejo de siaj gepatroj.

Junaĝe ŝi mallonge loĝis ankaŭ en la malgranda slovaka urbo Námestovo kaj en la hungaraj urboj Békéscsaba kaj Székesfehérvár, sed la plej granda parto de ŝia vivo estis firme ligita al la naskiĝurbo.

Agado

En aĝo de 22 jaroj ŝi malsaniĝis je tuberkulozo, kiu estis tiutempe konsiderata kiel danĝera malsano. En la submontara vilaĝeto Vavrišovo ŝi komencis legi alireblan sanliteraturon kaj kuracis sin per kuracherboj. Kiel memlernanto ŝi studis fitoterapion, kolektis kaj klasifikis kuracherbojn, lernis uzi kaj kombini herbojn praktike en formo de teoj, dekoktaĵoj, banoj, envolvaĵoj kaj aliaj.

Ŝi komencis sukcese helpi al aliaj malsanuloj. Ne estas mirinde do, ke iom post iom ŝi iĝis konata kaj respektata herbistino, kiu akiris grandan popularecon. Ŝiajn konsilojn kaj helpon petis malsanuloj ne nur el la proksima ĉirkaŭaĵo, sed ankaŭ el tuta Slovakio, eĉ el eksterlando.

Thurzová kolektis kuracherbojn en herbejoj kaj arbaroj en la ĉirkaŭaĵo de Martin kaj eĉ kreis propran herbĝardenon apud sia domo. Ŝi studis fakajn artikolojn kaj verkis artikolojn pri propraj spertoj pri kuracherboj. La artikoloj estis publikigitaj en multaj slovakaj revuoj.

Ŝatata libro

En 1963, kunlabore kun sia filo Fedor kaj aliaj 2, ŝi verkis la libron „Malý atlas liečivých rastlín” (malgranda atlaso de kuracherboj), kiu ĝis nun estas publikigita en naŭ eldonoj kaj tradukita en 23 lingvojn. Ĉi tiu libro akiris grandegan popularecon inter slovakoj, kaj ĝi estas konsiderata la plej bona slovaka atlaso de kuracherboj.

Honora loko

Thurzová, malgraŭ la negrandeco de sia verkaro, havas honoran kaj specifan lokon en la historio de la slovaka popola fitoterapio. Pri ŝiaj agadoj memorigas en Slovakio nomoj de lernejoj, stratoj kaj ankaŭ diversaj publikaĵoj. En ŝia naskiĝurbo estas kreita memorĉambro pri ŝia modesta sed fruktodona vivo.

Thurzová mortis la 3an de januaro 1971 en la aĝo de preskaŭ 90 jaroj, kaj ŝi estas entombigita en familia tombo en la nacia tombejo de la urbo Martin.

1. „Martin: centro de la slovaka kulturo”, Julius Hauser, MONATO 2012/05, p. 14

2. Farmakologoj Jaroslav Kresánek, Štefan Mareček kaj kuracisto Karol Mika.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Li esperantistiĝis kiel memlernanto en 2010.

Kunlabore kun sia filo Fedor kaj aliaj aŭtoroj, Ľudmila Thurzová verkis la libron „Malý atlas liečivých rastlín” (Malgranda atlaso de kuracherboj). Foto: SONA HAUSEROVA

Thurzová mortis la 3an de januaro 1971 en la aĝo de preskaŭ 90 jaroj, kaj ŝi estas entombigita en la nacia tombejo de la urbo Martin. Foto: SONA HAUSEROVA

KOLEKTADO

Viandomueliloj

Poŝtmarkoj, moneroj, insignoj estas ordinaraj kolektobjektoj. Tamen, 43-jaraĝa viro el la litova urbo Kaunas havas neordinaran hobion. Žilvinas Kemežys interesiĝas pri malnovaj viandomueliloj kaj aliaj iloj, kiuj en hejma kuirejo muelas, raspas, frotas ktp. En lia kolekto hodiaŭ estas ĉirkaŭ 320 tiuspecaj objektoj, kies amplekso serioze surprizas pro la neatendita impreso.

„Malgraŭ ke miaj kolektitaj objektoj ofte surprizas homojn, mi ne konsideras min serioza kolektanto. La vorto kolektanto por mi sonas tro ambicie. Simple min allogas malnovaj objektoj kaj tekniko. Ekde mia junaĝo mi interesiĝas pri tio”, ridas Žilvinas, kaj li rakontas, ke la unua viandomuelilo en lia domo aperis antaŭ dek kelkaj jaroj.

„Mi memoras, ke tiam mi gastis ĉe amiko de mia patrino en vilaĝo. Tie mian atenton kaptis malnova germana viandomuelilo. Mi alportis ĝin hejmen; poste ankaŭ germanan kudromaŝinon. Tiam en mia kapo vekiĝis la ideo pri tute neordinara kolekto: viandomueliloj kaj aliaj hejmaj iloj. Tiuspecan kolekton ĝis nun mi neniam vidis. Decidite kaj farite”, rakontas la brava viro, kiu komencis arde kolekti malnovajn hejmajn ilojn, inter kiuj abundas viandomueliloj, sed estas ankaŭ kafo- kaj pipro-mueliloj, terpom-raspiloj kaj aliaj.

Iloj el pulbazaroj

„Mi kutime aĉetas viandomuelilojn en pulbazaroj. La lastan mi akiris printempe. Ĝi estis difektita, sed mi tamen aĉetis ĝin, ĉar mi ankoraŭ ne havis tiun modelon en mia kolekto. Mi regule vizitas pulbazarojn ne nur en mia loĝurbo, ĉar ankaŭ vojaĝante tra Litovio aŭ eĉ en najbaraj landoj mi ne preterlasas la okazon enrigardi en tieajn pulbazarojn esperante trovi ion taŭgan por mi. Unufoje mi revenis eĉ kun dek malsamaj viandomueliloj. Iam mi iris ankaŭ al metalrubaĵejo kaj trovis tie unu taŭgan ilon”, pri la vojo de malnovaj iloj al lia kolekto rakontas la pasia kolektanto.

Žilvinas asertas, ke li ne povas parkere memori ĉiujn modelojn de sia kolekto. Tial neeviteble li aĉetas ankaŭ alian aŭ eĉ du samajn. En tiu okazo li inspektas, kiu ilo estas pli bonkvalita, malpli rusta aŭ difektita. Tiu iras sur la breton, kaj aliaj al speciala kesto. Ne ĉiuj viandomueliloj glate funkcias, aliaj ne havas tenilojn, tranĉilojn aŭ kribrilojn. Ĉi-okaze Žilvinas el du aliaj elektas la plej bonajn partojn, kiujn li uzas por la relative bonkvalita ilo.

Prezoj kaj devenoj

La litovo rimarkis, ke la prezoj de malnovaj iloj dependas de ilia grandeco kaj kvalitostato: ju pli grandaj, des pli multekostaj. „Rusaj viandomueliloj aĉeteblas kontraŭ 5-20 eŭroj, okcidentaj – germanaj, anglaj, svedaj – viandomueliloj estas pli alte taksataj, eble pro la kvalito kaj forteco de la metalo kaj la mekanismo mem. Ilia prezo varias de 10 ĝis 50 eŭroj. Kompreneble foje okazas, ke oni postulas sumon, kiun mi ne kuraĝas pagi, ĉar mi esperas aliloke trovi la saman ilon pli malmultekoste, sed evidentiĝas, ke pri tiuj pli bonaj mi ne sukcesas”, klarigas Žilvinas kaj aldonas, ke la plej malnova ilo en lia kolekto devenas el la kvina jardeko pasintjarcenta.

La posedanto de la neordinara kolekto aldonis, ke la plejparton de lia kolekto okupas rusaj viandmueliloj, ankaŭ multaj diversgrandaj estas germanaj, produktitaj de Alexanderwerk, kaj krome svedaj, anglaj ... entute de deko da diversaj kompanioj. Kelkfoje la kolektanto aĉetas ankaŭ rompitan kaj nefunkciantan ilon nur pro la nomo de la produktinto. „Ĉar mi scias, ke nenie mi sukcesos trovi tian”, li klarigas.

Ankaŭ utileco

La kolektanto de unikaj iloj konfesas, ke liajn okulojn precipe altiras belaj svedaj kaj rusaj viandomueliloj. Ili estas tiel belaj, rondformaj. „Mia plej ŝatata ilo estas malgranda ruĝa kaj blanka kafmuelilo. Ŝajnas, ke ĝi estis speciale konstruita por vojaĝoj. Mi volonte ĝuas ĝin kaj foje preparas kafon per ĝi”, diras Žilvinas.

„Mia edzino ĝis nun uzas malnovan pipro-muelilon, kaj kiam ŝi volas prepari bonodoran freŝan kafon, ŝi mem muelas la kafograjnojn per manmuelilo. Ŝi asertas, ke permane muelita kafo estas pli bongusta kaj pli bonodora ol tiu, kiun preparas elektra kafmuelilo aŭ kiu estas aĉetita jam muelita en la butiko”.

Pasio el infaneco

Hodiaŭ Žilvinas ĉiujn surprizas per sia impona kolekto da hejmaj iloj, tamen la pasio por malnovaj objektoj vekiĝis en la infaneco. „Antaŭ la kolekto de mueliloj, mi interesiĝis pri malnovaj radioriceviloj. Entute mi kolektis ĉirkaŭ 350 modelojn. Sed iom post iom, kiam mi ne plu trovis novajn modelojn, tiu pasio velkis. Aliflanke, radioriceviloj estis pli ofta kolektobjekto. Do, mi forlasis radioricevilojn kaj ekokupiĝis pri viandomueliloj. La radioaparatojn mi vendis kaj mi investis la ricevitan monon por mia kolekto de viandmueliloj”, pri la ŝatokupa ŝanĝo diras la kolektanto.

En la garaĝo de la kolektanto estas ankoraŭ parkumitaj kelkaj antikvaj modeloj de aŭtomobiloj kaj motorcikloj, per kiuj li veturas al diversaj festoj kaj paradoj pri antikva tekniko. „Mi ŝatas antikvajn objektojn, ĉar antikveco estas multe pli simpla ol moderneco. Mi estas scivolema, kion antaŭ multaj jaroj spertis niaj geavoj aŭ prageavoj”, asertas la 43-jaraĝa litovo.

LAST
korespondanto de MONATO en Litovio

Laimius Stražnickas estas litova ĵurnalisto jam dum 35 jaroj. Li esperantistiĝis en 1974 kaj estas kunlaboranto de MONATO ekde 1991.

La 43-jaraĝa litovo Žilvinas Kemežys konfesas, ke malnovaj objektoj kaptis lin en lia junaĝo. Foto: ŽILVINAS KEMEŽYS

Malnovaj viandomueliloj el la unika kolekto de la litovo. Foto: ŽILVINAS KEMEŽYS

La plejparton de la kolekto okupas rusaj viandmueliloj, ankaŭ multaj diversgrandaj estas germanaj, produktitaj de Alexanderwerk. Foto: ŽILVINAS KEMEŽYS

\

En la kolekto hodiaŭ estas ĉirkaŭ 320 tiuspecaj objektoj. Foto: ŽILVINAS KEMEŽYS

La plej ŝatata kafmuelilo. Foto: ŽILVINAS KEMEŽYS

NATURO

Hoteloj por insektoj

Ĉu vere insektoj bezonas hotelojn? „Jes, vere”, unuvoĉe diras dungitoj de VASA, rubkolekta sistemo de la litova ĉefurbo Vilnius. Rezulte antaŭ nelonge en parkoj de la urbo aperis dometoj faritaj el naturaj materialoj, nomataj insektaj hoteloj. Tiuj insektaj hoteloj estas dediĉitaj por allogi diversajn speciojn de insektoj, kaj kutime oni instalas ilin en parkoj, ĝardenoj aŭ arbaroj. Krom por sia ĉefa celo, ĉi tiuj interesaj konstruaĵoj estas uzindaj ankaŭ por ornamado de verdaj spacoj kaj kiel rimedo por eduki la loĝantaron, ke ĝi atenteme zorgu pri la diverseco de insektaj specioj.

Ĉio estas interligita

„Ni zorgas pri la redukto de urbaj ruboj kaj poluado, kaj ni kredas, ke gravas, ke tiajn celojn starigu antaŭ si ankaŭ la civitanoj. Sekve, ni provas eduki la loĝantaron en diversaj formoj. Donacante insektajn hotelojn al la urbo, ni volas atentigi urbanojn pri la fakto, ke ĉiu ekosistema partoprenanto estas grava por harmonia medio. Ni devas memori pri tio en iu ajn agado, eĉ se ĝi ne transpasas la limojn de la hejmo, ĉar ĉio estas interligita kaj influas la ĝeneralan medion”, diris la estro de la rubkolekta sistemo de Vilnius (VASA) Justina Prunskienė.

Ekosistemo

Laŭ Raimundas Ereminas, arbaristo de la urbaj parkoj de Vilnius, la konservado de la diverseco de insektaj specioj gravas, ĉar multaj biologiaj specioj, kiuj influas la ekvilibron de la ĝenerala ekosistemo, konstante malaperas pro urba disvolviĝo kaj industriaj agadoj. „Diversaj specioj de insektoj malaperas, kaj ne ĉiuj homoj eĉ rimarkas, ke ĉirkaŭe fariĝas pli trankvile, ĉar la insektoj ne plu zumas. Ili malaperas pro malutilaj aŭ nerespondecaj homaj agadoj, insekticidoj, herbicidoj, homa interveno en naturo, nekonvenaj terkulturaj praktikoj”, diris la arbaristo.

Nutra ĉeno

Laŭ li, kutime homoj rimarkas insektojn nur kiam iuj el ili mordas aŭ zumas obsede kaj kaŭzas ĝenon. Oni pensas malofte, ke eĉ tiuj malgrandaj „krimuloj” estas tre utilaj ludantoj en nia ekosistemo, ĉar ili gravas en la nutra ĉeno de bestoj kaj eĉ de homoj. „Estas kelkaj milionoj da malsamaj specioj de insektoj en la mondo, kaj nur tre malmultaj el ili estas damaĝaj. Plej ofte insektoj plenumas biologian limigon, mortigas parazitojn kaj plagojn: afidojn, raŭpojn. Insektoj malkompaktigas la grundon, putrigas biologiajn rubojn, ili tre gravas por plantreproduktado. Ne estas dubo, ke la malapero de insektoj ankaŭ minacas formortigi aliajn speciojn de plantoj kaj bestoj”, klarigis Raimundas Ereminas.

La arbaristo ĝojus, se tiaj insektaj hoteloj fariĝus ofta vidaĵo. Ja konstrui tion hejme estas facila afero. Gravas uzi naturajn materialojn – arbobranĉojn, kavajn tigojn, ŝelon, sekan herbon, muskon, tiel ke ili taŭgu por diversaj specioj de insektoj. Tiaj materialoj poste putros. „Kiam hoteloj fariĝos malutilaj por unu insekta specio, ĝian lokon tuj okupos alia”, diris la arbaristo de la urbaj parkoj de Vilnius.

LAST
korespondanto de MONATO en Litovio

Laimius Stražnickas, akronime „last”, estas litova ĵurnalisto jam dum 35 jaroj. Li esperantistiĝis en 1974 kaj estas kunlaboranto de MONATO ekde 1991.

En tiuj hoteloj ekloĝos insektoj. Foto: LAST

Ekonomio

BELGIO

Bankaj aferoj: ĝojiga novaĵo (unuavide)

Iam Belgio havis tre densan bankan reton, sed pro fuzioj kaj raciigoj tiu reto fulmrapide malkreskas. En foraj vilaĝoj jam delonge ne plu restas bankfilioj, sed nun ankaŭ en gravaj komunumoj ili malaperas.

Por la plimulto de la loĝantaro tio ne kaŭzas grandajn problemojn, ĉar la ĉiutagaj bankaj transakcioj facile fareblas komputile, telefone aŭ per karto. Restas konsiderinda malplimulto (ĉefe, sed ne nur, maljunuloj), kiu, pro diversaj kialoj, ne kapablas uzi komputilon aŭ telefonon por tio; nur bankkarto facile uzeblas. Estas asocioj, kiuj defendas la rajtojn de tiu malplimulto, sed eĉ por ili tio ne ŝajnas esti ega prioritato. Tamen, la belga registaro asertas, ke aliro al kontanta mono restos esenca rajto.

Tial la anonco, ke la belgaj bankoj anstataŭigos siajn proprajn bankaŭtomatojn per reto da aparatoj komuna por ĉiuj bankoj, estis ĝojiga, ĉar tiel eblos pli racie uzi ilin kaj ankaŭ meti ilin en lokojn, kie ne plu estas banko. Komence mankis detalaj informoj: ekzemple ĉu la bankaŭtomatoj estos nur mondistribuiloj, aŭ ĉu eblos ankaŭ mondeponoj kaj bazaj transakcioj?

La postaj novaĵoj estis malpli ĝojigaj. Plej surprize estas, ke ne estos unu reto, sed du: Batopin (de la kvar grandaj bankoj) kaj Jofico (de la malgrandaj bankoj). La unuaj novaj bankaŭtomatoj ekde la fino de 2021 ne instaliĝos en vilaĝoj sen banko, sed en la gravaj stacidomoj, kie nun plejofte jam estas aparato. Ne estos plibonigo de la bankaj servoj, sed unualoke plia raciigo: nun la bankoj de la Batopin-reto kune havas pli ol 5000 aŭtomatojn kaj estonte estos nur 2000 ĝis 2400 en 650 ĝis 750 lokoj. Komparu: iam ĉiu granda banko havis pli ol 1000 filiojn.

Bankaŭtomatoj eluzitaj?

Antaŭ kelkaj tagoj mi estis en stacidomo kaj vidante tie bankaŭtomatojn de la banko uzata de mia patrino, mi memoris ke ŝi diris, ke ŝi baldaŭ bezonos iom da kontanta mono. Mi decidis tie preni monon el ŝia konto (je kiu mi havas mandaton). La unua aparato rifuzis mian karton, sed la dua akceptis ĝin kaj mi petis 10 biletojn de 20 eŭroj. Ĉio funkciis normale, sed daŭris longe. Finfine la biletoj aperis, en malordo kaj iomete ŝiritaj. Mi nombris: estis nur naŭ. Tio estis mia unua tia sperto en kvardek jaroj, sed ja iam tio povas okazi kaj estis negrava problemo solvebla per iom da burokrata laboro. Intertempe mi aŭdis de preterpasantoj, ke jam de pluraj tagoj la aŭtomatoj kaŭzis problemojn.

Hejmenveninte, jam fruvespere, mi serĉis komputile kiel mi informu la bankon pri la okazaĵo. Mi unue telefonis al la helpservo, sed estis multaj atendantoj antaŭ mi, kaj mi ricevis la konsilon retelefoni malfruvespere. Dezirante rapide solvi la aferon, mi komunikis ĝin per plendo-formularo sur la retpaĝo de la banko. Rapide mi ricevis retleteron klarigantan, ke por pritrakti mian plendon estas bezonata sekura kanalo kaj ke mi tamen telefonu al la helpservo, kiu asistos min. Tion mi faris malfruvespere, sed ankoraŭ tiam restis multaj atendantoj.

Ĉi-foje venis la sugesto, ke mi havos prioritaton retelefonante kaj enigante la kliento-numeron de mia patrino. Mi faris kaj post nur kelkaj minutoj afabla sinjorino respondis la telefonvokon. Mi klarigis, sed ricevis respondon ke mia patrino mem devos klarigi. Tio ne eblis, ĉar ŝi loĝas aliloke kaj ŝi certe ne komprenus, ĉar ŝi (92-jara) estas el epoko kiam oni solvis tian problemon simple kaj rapide telefonante aŭ irante al la loka bankoficejo.

La sola restanta solvo estis retelefoni neprioritate kaj interkonsenti pri alia uzota sekura proceduro. Tion mi faris kaj atendis tri kvaronhorojn. Tiam la banko mem interrompis la konekton ĉar daŭris tro longe. Mi finis la vesperon respondante al la antaŭe ricevita retletero. Mi skribis, ke la banko mem solvu la problemon, ĉar mi jam uzis pli da tempo ol valoras la mankanta bankbileto.

Epilogo

La postan tagon denove venis retletero petanta daŭrigi la proceduron, uzante bank-apon de mia telefono (kiun nek mi, nek mia patrino havas) aŭ telefonante al la helpservo. Mi respondis kiel la antaŭan vesperon.

Mi certas, ke post kelkaj semajnoj mia patrino ricevos la restantajn 20 eŭrojn, eble kun senkulpiga letero. Per simpla proceduro, adaptita al la graveco de la problemo, ĝi verŝajne solveblus per unu bankoficista laborhoro. Nun pluraj alte kvalifikitaj oficistoj dediĉos multajn horojn por atingi rezulton, pri kiu neniu partio kontentos. Baldaŭ la banko ekuzos sian novan ĉefoficejon; eble ĝiaj direktoroj tiam estos pli proksimaj al la oficistoj, kiuj ĉiutage devas aŭskulti la realajn problemojn de la klientaro.

Mia lamentado alportas nenion novan. Per similaj bankaj rakontoj, multe pli ĉagrenaj kaj tristaj, facile plenigeblas kompleta numero de MONATO (kaj eĉ tuta jarkolekto, se oni aldonas tiujn pri aliaj entreprenoj kaj registaraj instancoj).

Karaj gesinjoroj politikistoj, ĉefbankistoj kaj eŭrokratoj, se vi, malgraŭ viaj multaj okupoj, trovas tempon por legi la supran tekston: ĉu vi vere kredas, ke mi deziras vivi en tia mondo?

Roland ROTSAERT
korespondanto de MONATO en Belgio

Roland Rotsaert laboris en la financa sektoro. Li estas pensiulo ekde 2010 kaj nun i.a. volontulas en lokaj arĥivoj.

Eseoj

OPINIO

Ĉu literatura Nobel-premio atestas verktalenton?

Ĉi-jare la mondo festas la 120an datrevenon de la unua aljuĝo de la Nobel-premioj. Okaze de tio, ni petis la opinion de Valentin Melnikov, rusa poeto, ĵurnalisto kaj tradukisto.

Nobel-premio estas tradicie konsiderata kiel la plej prestiĝa distingo de meritoj mondskale. Sendube tiel estas, se temas pri sciencoj: fiziko, kemio, fiziologio kaj medicino. Oni povas diskuti, kial la premion ricevis tiu sciencisto, sed ne alia – sed neniu dubas, ke ĉiuj premiitoj vere estas elstare meritaj. Nobel-premio pri ekonomiko havas nenian rilaton al la testamento de Alfred Nobel: ĝi estis lanĉita post multaj jaroj kaj fakte portas la titolon senbaze. Ni ne traktu ĝin nun.

Ni rigardu la Nobel-premion pri literaturo, kiu dum la pasintaj 120 jaroj estas konsiderata la plej prestiĝa literatura premio en la mondo.

Laŭstatute, la premio estas aljuĝata al la plej bona literatura verko de „idealisma direkto”. Tiujn vortojn oni povas kompreni diverse, kaj reale ili apenaŭ ion signifas nun. Dum la lastaj jardekoj oni ilin evidente ignoris.

Premiitoj

Rigardu la plenan liston de la premiitoj – ekzemple, en Vikipedio en unu el multaj lingvoj. Vi rimarkos (ĉu surprize?), ke grandan parton de la nomoj vi eĉ neniam vidis. El la unuaj laŭreatoj vere famas nur R. Kipling (1907), S. Lagerlöf (1909), R. Tagor (1913), R. Rolland (1915). Ni esperantistoj konas ankaŭ H. Sienkiewicz (1905) – danke al tradukoj de Kabe. Maksimume du-tri el dek premiitaj verkistoj estas konataj ekster sia lando, kaj eĉ se konatas la nomo – tio ne signifas, ke oni legas kaj ŝatas la verkojn. Aliflanke, oni vane serĉus en la listo multajn vere elstarajn verkistojn kiel L. Tolstoj, A. Ĉeĥov (alilandanoj aldonu nomojn el siaj literaturoj).

En 1953 estis premiita W. Churchill – sendube unu el la plej gravaj politikistoj de la 20a jarcento; oni povas ŝati aŭ malŝati lian politikan agadon – sed ĉu multaj legis liajn historiajn kaj biografiajn verkojn?

En 2016 la premion ricevis Bob Dylan – fama kantisto, influhava persono en pop-muziko, sed ĉu literaturisto? Kelkaj premiitoj estas (skandale) famaj, tamen ne pro siaj literaturaj talentoj, sed pro nura servilemo al siaj transoceanaj mastroj kaj malamego al sia denaska lando, al kiu ili kalumniis kaj ĉiel strebis noci (A. Solĵenicin – 1970, S. Aleksieviĉ – 2015). Kompare kun ili eĉ K. Hamsun (1920) aspektas ne tiom abomene: li faŝistiĝis kaj meritis tutpopolan malamon nur jardekojn post la premiiĝo.

Ĉiaokaze, ordinara leganto konas verkojn nur de eble dekono de la premiitoj.

Lingva problemo

Okulfrapas ankaŭ la misproporcio laŭ landoj kaj lingvoj: 30 premiitoj verkis en la angla, po 14 en la franca kaj germana, 11 en la hispana; inter la ceteraj neproporcie nombras la skandinavaj (precipe en la unuaj jaroj). Do plejparte estas premiataj eŭropanoj kaj usonanoj. Verkistoj el ceteraj landoj estas distingataj treege malofte, nur por ŝajnigi „tutmondecon” de la premio. Certe gravas ankaŭ, ke inter la juĝantoj ne troveblas homoj posedantaj „malgrandajn” lingvojn sur nivelo ebliganta taksi la literaturan valoron de tekstoj, kaj en tradukoj al „internacia angla” apenaŭ restas io el la originala etoso.

Ĉu aŭtoritata?

La premion aljuĝas Sveda Akademio, konsistanta el nur 18 personoj – el kiuj vere malmultaj kompetentas pri literaturo, des malpli pri alilingva, ĉar la ĉefa tasko de la Akademio estas normigo de la sveda lingvo. Por aljuĝi la Nobel-premion sufiĉas, ke la voĉdonon partoprenu ok personoj; la decido akceptatas per simpla plimulto. Ĉu en tiaj kondiĉoj eblas paroli pri objektiveco, pri aŭtoritateco de decidoj? Precipe post la skandalo en 2018 detruinta la reputacion de la Akademio, post kio triono de la membroj demisiis ...

Resume: por mi (supozeble ne nur por mi) la literatura Nobel-premio estas atesto ne de verkista talento, sed ĉefe de aroganteco, konformiĝemo, hipokriteco kaj „politika ĝusteco”. Plia konkludo: oni ne esperu, ke esperantlingva verkisto iam ricevos la premion. Niaj aŭtoroj estas tro sinceraj kaj honestaj por tio. Kvankam unu hispana poeto havas etan ŝancon ...

Valentin Melnikov

Rusio

Scienco

ASTRONOMIO

La meteorito, kiu ŝanĝis la mondon

En la malfrua vespero de la 26a de majo 1751 la ĉielon super la pitoreska vilaĝo Hraščina en la regiono Hrvatsko Zagorje en Kroatio subite „tranĉis” meteorito kun formo de lumbrila ruĝarda globo. Ĝi postlasis malhelan fuman spuron en la ĉielo. Multnombraj vilaĝanoj ĉeestis tiun neĉiutagan kaj timigan spektaklon. Pli-malpli super ilia vilaĝo, la globo disiĝis en du pecojn. Sekvis surdiga eksplodo, kaj ili falis sur ĵus plugitan kampon de la vilaĝano Mijo Koturnas.

Tuj en la vilaĝo okazis ĝenerala konfuzo; kaj ĉiuj, puŝate de scivolo, ekkuris al la loko, al kiu la meteorito falis. La pastro Juraj Marešič agis trankvilige kaj ordonis al la vilaĝanoj alporti ĉion, kion ili trovos. La vilaĝanoj vidis en la fal-loko du truojn, el kiuj ili elfosis du meteoritojn. Unu el ili pezis 40 kilogramojn kaj enbatiĝis je 2 metroj en la grundon. La dua pezis 9 kilogramojn, kaj enbatiĝis en la grundon iom pli ol unu metron. Ambaŭ meteoritoj estis alportitaj al la pastro kaj provizore deponitaj en la paroĥestrejon.

Sciencamanta imperiestro

Samtempe, 200 kilometrojn norde, en Poĵuno (la hodiaŭa Bratislavo) okazis kunveno, kiun partoprenis la imperiestro Francisko la 1a de Loreno kaj la imperiestrino Maria Tereza, sed ankaŭ la zagreba episkopo Franjo Klobušicki. Ĉar multaj homoj en diversaj partoj de la imperio rimarkis la falon de la meteorito, la novaĵo pri tio rapide atingis la imperiestron. Bonŝancego en la tuta afero estas, ke la meteorito falis dum la regado de Francisko la 1a, ĉar li havis grandan intereson pri scienco. Precipe grava estas la fakto, ke la imperiestro antaŭ nelonge estis aĉetinta de iu kolektanto lian kolekton de meteoritoj kaj mineraloj. Li tuj ordonis al la zagreba episkopo, ke li esploru la falon kaj liveru la meteoriton al li.

La episkopo sendis du kanonikojn al Hraščina kun klaraj instrukcioj, kiel esplori la aferon. La instrukcioj eĉ enhavis la demandojn, kiujn la kanonikoj devis proponi al la atestantoj. Laŭ la instrukcioj, la kanonikoj intervjuis ĉiujn atestantojn kaj, sen sensaciismo aŭ mistikismo, verkis latinlingvan raporton kun la titolo: Dokumento pri la falo de la meteorito de Hraščina.

La pli granda peco de la meteorito kaj la detala dokumentaro sendiĝis al la imperiestro. Kiel la sekvontaj eventoj pruvis, tio estis granda scienca aventuro, kiu ŝanĝos la mondon. La pli malgranda peco de la meteorito estis, en neklaraj cirkonstancoj, disigita en tri partojn. Unu peco estis sendita al Zagrebo, la dua al Poĵuno, kaj, ĉar la meteorito estis fera, la tria peco restis en Hraščina, kie la vilaĝanoj kreis el ĝi najlojn.

Multaj imperianoj atestis la falon de la meteorito, kaj inter ili estis du pastroj kaj du oficiroj deĵorantaj en la hungara urbo Sigeto. Ili pretigis raporton, kiu enhavis du desegnaĵojn. Unu el ili montris la ĝeneralan aspekton de tiu okazaĵo en la ĉielo, dum la alia konsistis el ses skizoj, kiuj montris la ŝanĝojn de la meteorita spuro, antaŭ ol ĝi falis. Tiu valorega atesto estis sendita ankaŭ al la imperiestro. Danke al tiu raporto kaj aliaj atestoj, sciencistoj poste esplorantaj tiun meteoriton eltrovis, ke ĝi moviĝis el la direkto de Nurenbergo en Bavario kaj superflugis Gracon en Stirio.

Kvankam la imperiestra kolekto jam enhavis multajn meteoritojn, pro sia grandeco kaj akompananta dokumentaro la meteorito de Hraščina iĝis la fundamento de la tuta viena kolekto. Hodiaŭ la meteorito de Hraščina estas parto de daŭra ekspozicio de la Naturscienca Muzeo en Vieno, kies kolekto enhavas ĉirkaŭ 2400 meteoritojn, estante la trie plej granda en la mondo. Je la dua loko estas la kolekto en la naturscienca muzeo Smithsonian en Vaŝingtono (Usono), kaj je la unua estas la Nacia Instituto por Polusaj Esploroj en Tokio, kiu havas grandan kolekton de meteoritoj el Antarkto.

Iom pli pri la historio

Meze de la 18a jarcento oni kredis, ke meteoritoj estas partoj de nia tero, kiuj, iel propulsite en la aeron kaj poste influite de gravito, falas reen al la tero. Sciencistoj neis la teorion de Koperniko kaj blinde kredis je la teorio de Aristotelo, kiu parolis pri la disigo de la ĉielo kaj la tero, kaj pri la neeblo de miksado de aferoj inter ili. Uzante tiun teorion, la kroata kronikisto Baltazar Adam Krčelič elpensis klarigon pri la hraŝĉina meteorito. Ĉar proksime troviĝis minejoj de fero, li diris, ke pro la granda ardeco, kiu okazis dum tiuj tagoj, la fera maso estis ĵetita el la minejo en la aeron. Tiuj feraj eroj kuniĝis en la aero kaj formis globon, kiu pro la gravito falis sur la teron.

Dum mallonga tempo tiu teorio estis publike akceptata, sed, laŭ postaj esploroj kaj eltrovoj, ni povas diri, ke la meteorito de Hraščina markis mejloŝtonon en la scienca aliro al meteoritoj. Multaj atestantoj kaj detala nesuperstiĉa raporto markis la turnon en la interpreto de la origino de meteoritoj.

Eĉ ne unu meteorito, kiu ĝis tiam falis sur la teron, havis tiom da atestantoj kaj tiel detalan raporton. Jam duonjarcenton poste, ankoraŭ unu eltrovo kontribuis al tio, ke la ĝistiamaj misaj teorioj estu definitive forlasitaj. La direktoro de la imperiestra teĥnologia kolekto, Alois von Beckh-Widmanstätten, en 1808 analizis plateton de la meteorito de Hraščina. En la fera-nikela strukturo de la meteorito li malkovris interesajn liniojn, kiuj intersekciĝis regule. Analizante tre detale tiun eltrovon, li pruvis, ke tiaj linioj en metalo povas ekesti nek sur la tero, nek en laboratorioj, sed nur en interplaneda spaco. Tiel estis definitive pruvite, ke meteoritoj havas eksterteran originon. Tiujn liniojn en scienca literaturo oni nomas strukturoj Widmanstätten.

La nova vivo de la meteorito

Kvankam la meteorito estis dum ĉiuj tiuj jaroj tre konata en sciencaj rondoj, en Hraščina ĝi estis preskaŭ forgesita. Kiu scias, kiom longe tio daŭrintus, se en 1991 konata kroata esperantistino kaj la esperanta verkistino Spomenka Štimec ne komencintus renovigi malnovan bienon de nobeloj Belošević en Hraščina. Renovigante la bienon, sinjorino Štimec deprenis la centjaran polvon de sur riĉa kultura kaj historia heredaĵo de la regiono de Hraščina. Krom revivigo de multaj rakontoj el la historio de la bieno, ekde 1995 tie okazas la renkontiĝoj de la meteorito de Hraščina, kiuj flegas la memoron pri la falo de la meteorito. Dum 25 jaroj la aranĝojn pri la meteorito en Hraščina organizis Kroata Esperanto-Ligo, kaj en la lastaj 9 jaroj ilin kunorganizas Esperanto-Societo Trixini el Hraščina. Al la renkontiĝoj venas interesataj gastoj el la tuta mondo, kaj al tiu mondo denove foriras la rakonto pri la fajra globo, kiu elektis Hraščina por alteriĝi, kaj kiu ŝanĝis la direkton de la scienca rado.

Ekde 2004 en la bieno okazas unu plia aranĝo, kiu metas Hraščina sur la kulturan mapon de Eŭropo. Tio estas la renkontiĝo de esperantlingvaj verkistoj, kiu ĉiujare al la malgranda Hraščina alportas almenaŭ unu konatan verkiston. Kiel kutime, eta ŝtono ekirigas lavangon. En 2009, ĉe la loko de la falo de la meteorito, estis starigita ĝia modelo je natura grandeco. Per starigo de tiu memorsigno, la meteorito revenis hejmen en simbola maniero. Ĉi-jare oni festas la 270-jariĝon de la falo de la meteorito per pluraj sciencaj kaj kulturaj programeroj.

Faruk ISLAMOVIĆ
korespondanto de MONATO en Kroatio

Faruk Islamović estas maŝina inĝeniero el Zagrebo. Liaj hobioj estas montgrimpado kaj vojaĝoj.

Medio

BESTPROTEKTADO

Mortas fokoj sur la balta marbordo

Dum la lasta jardeko printempe, kaj precipe en marto-aprilo, oni trovas dekojn da mortintaj aŭ apenaŭ vivaj grizaj fokoj (Halichoerus grypus macrorhynchus) sur la balta marbordo. La plimulto estas juna. Fojfoje malsataj korvoj, hundoj kaj vulpoj atakas kaj vundas tiujn bestojn. Biologoj el Litova Mara Muzeo en Klaipėda klopodas helpi la fokidojn regajni la forton kaj reveni al la maro.

La estro de la muzea fako pri maraj mamuloj kaj birdoj, Arúnas Grušas, diras, ke en la jaroj 2020, 2019, 2018 kaj 2017 oni trovis respektive 15, 5, eĉ 56 kaj 41 fokidajn kadavrojn kaj 25, 14, 14 kaj 2 vivajn bestojn. Fokidoj kutime aperas sur la litova marbordo, kiam fokoj naskas idojn sur la insuloj de Estonio aŭ en la Golfo de Rigo.

La biologo klarigas, ke ne kulpas ŝtormoj pri la apero de la fokoj sur la marbordo. „Sanaj fokoj naĝas en la maro; ĉiuj fokidoj trovitaj sur la marbordo estas senfortaj kaj bezonas zorgan kuracadon. Sovaĝaj bestoj kutime timas alproksimiĝi al homoj. Tiuj, kiuj ŝajne sentime faras tion, bezonas helpon. Fokidoj pezantaj inter 9 kaj 15 kg mortas, ĉar mankas al ili la forto rezisti la nocajn efikojn de virusoj, bakterioj, parazitoj kaj vundoj. Fojfoje plenkreskaj virfokoj atakas kaj vundas la junajn en iliaj kuŝejoj.”

Grizaj fokoj

Grizaj fokoj estas la plej grandaj mamuloj en Balta Maro, kie ili troviĝas dum pli ol dek mil jaroj. Meze de la pasinta jarcento pro troa kaptado kaj tre forta poluado de la maro la nombro de fokoj severe malkreskis, sed poste subite altiĝis denove ĝis, oni nuntempe taksas, ĉirkaŭ 25 000.

Kvankam raraj vizitantoj de la litova marbordo en la pasinteco, fokoj estas lastatempe pli ofte vidataj. La kreskanta nombro malkontentigas lokajn fiŝkaptistojn, ĉar la bestoj ŝiras la retojn, eltiras aŭ timigas fiŝojn kaj tiel kaŭzas grandan damaĝon.

Fokoj pasigas ĉirkaŭ 90 % de la tempo en la akvo. Ili ripozas surtere, tamen ne kapablas elteni pli ol tri-kvar tagojn ekster la akvo. Grizaj fokoj kuniĝas en foraj lokoj por reproduktado, mudado kaj ripozo. Fokinoj ne nutras sin, kiam ili serĉas taŭgan lokon por naski, nek dum la 20-30 tagoj de mamnutrado. Tiel ili perdas multan pezon, plejparte pro perdo de paniklo.

Kiam patrino forlasas sian idon, la fokido malsatas dum ĉirkaŭ du semajnoj. La dika paniklo, akumulita dum la mallonga periodo de mamnutrado, provizas ĝin per energio kaj protektas kontraŭ malvarmo.

Homoj-savantoj

Grušas rimarkas, ke la kolonio de fokoj en Balta Maro ne plu kreskas, sed kreskas la nombro de fokidoj ĵetitaj marborden. Ĉi tiu fakto atestas, ke en la maro mankas fiŝoj. Fokinoj ne povas nutri la idojn ĝis la necesa pezo, kaj ankaŭ la mondvarmiĝo kontribuas al tio, ĉar ne formiĝas glacio. Ĉio ĉi estas konsekvenco de homa agado.

Ĉu homoj povus fari ion por helpi, ke malsanaj fokidoj ne devu rifuĝi sur la marbordo? „Ili devus ŝanĝi la vivmanieron, lasi la fokojn en trankvilo, ĉesigi la fiŝkaptadon en Balta Maro, ĉar pli ol 80 % de la fiŝresursoj jam malaperis. Necesas lasi Baltan Maron renoviĝi, por ke ĝi zorgu pri siaj infanoj”, konstatas Grušas.

Aktuale spertuloj de Litova Mara Muzeo pretas helpi la fokidojn. Venontjare devus esti finkonstruita la Centro pri Besta Rehabilitado. La centro kapablos kuraci kaj rehabiliti vunditajn marbestojn kaj reliberigi ilin en la maron.

Fokidoj nuntempe restas averaĝe ĝis oktobro aŭ novembro en la zorgo de la spertuloj de la mara muzeo. Dum tiu tempo ili resaniĝas, plifortiĝas, atingas pezon de 40 kg, kapablas manĝi vivajn fiŝojn kaj finfine revenas en la maron por memstara vivo.

LAST

A. Grušas, biologo de Litova Mara Muzeo, jam dum multaj jaroj zorgas pri la bonfarto de surborde trovitaj fokidoj. Foto: ARÚNAS GRUŠAS

Sur la marbordo homoj trovas fokidojn, kiuj bezonas homan helpon. Foto: ARÚNAS GRUŠAS

Spirita vivo

ESEO

Ne ŝanĝiĝu fido en ideologion

Jen esence la averto, kiun faris la emerita papo Benedikto responde al demandoj de ĵurnalisto el la germana monata revuo Herder Korrespondenz.

La Emerita Papo skribe respondis: „la ideo pri fuĝo al pura doktrino aspektas al mi tute malreala”. Temas pri tio, ke fido ne povas esti afero tute finkonstruita kaj neskuebla; laŭ li: „antaŭ ĉio, do, fidulo estas homo, kiu demandas sin mem, homo, kiu daŭre devas eltrovi la realon de tiu fido malantaŭ kaj fronte al la premegaj realoj de la ĉiutaga vivo. Doktrino, kiu ekzistas nur kiel siaspeca naturrezervaĵo aparta de la ĉiutaga mondo de la fido kaj ĝiaj postuloj, iagrade signifus rifuzon de la fido mem. Doktrino devas disvolviĝi en kaj el la fido, ne flanke de ĝi”.

La homa estaĵo bezonas dubon

En la libro Enkonduko en kristanismon, la tiama kardinalo Ratzinger memorigas nin pri tio, ke fido povas konsistigi iaspecan vojon al scio. Kaj ankaŭ avertas, ke fido ne estas io, kion oni atingas per unu frapo, kaj jen, finite.

Ni estas teksitaj el duboj. Duboj kaj demandoj, provoj je respondo kaj jes, fido mem, apartenas al tio, kio difinas homon. Jam dum la intervjuo al Peter Seewald (Dio kaj la mondo, 2001) la tiama kardinalo Ratzinger asertis: „konsisto de la fido ne estas tia, ke ekde difinita punkto oni povus diri: li ĝin havas, aliaj ne ... Fido daŭre estas vojo. Laŭlonge de nia vivo temas pri vojaĝo, kaj do fido estas ĉiam minacata kaj en danĝero. Kaj estas ankaŭ konvene, ke tiel ĝi evitu la riskon ŝanĝiĝi en manipuleblan ideologion. Temas pri la risko malmoliĝi kaj fariĝi nekapablaj dividi la meditadon kaj suferon de tiuj niaj gefratoj, kiuj dubas kaj sin demandas. Fido povas maturiĝi nur laŭmezure ke ĝi eltenas kaj alfrontas, en ĉiu vivetapo, la angoron kaj la forton de nekredemo, kaj je la fino transiri kaj esti ebla en nova etapo.”

La nuna papo, Francisko, diras plu: „Bone estas, ke ekzistu defioj, ĉar ili kreskigas nin. Ili estas signoj je vivanta fido, de vivanta komunumo, kiu serĉas sian Sinjoron kaj tenas malfermitaj la okulojn kaj la koron (...) la defioj helpas nin eviti, ke fido fariĝu ideologia ...”

Ideologioj emas esti rigidaj

La averto de la emerita papo rilate al religio, specife al kristanismo, povus tamen esti aplikebla al politikaj ideologioj. Rigideco, malfacileco adaptiĝi, nekompreno pri tio, ke eble iagrade la „malamiko” pravas, eĉ eksmodeco, ŝajnas esti stigmatoj, doloraj flankaj vundoj de ideologioj. Pugno levita por kriado de frapfrazoj, eĉ se oni celas bonon, restas pugno. Kaj por ion ajn fari, oni devas malfermi la manon. Kiam manoj ŝanĝiĝas en pugnojn, ĉio jam finiĝis. Fundamentistoj religiaj kaj fundamentistoj politikaj, ili samas. Per pugno oni nur minacas; malfermo de manoj estas sekvo de malfermo de menso.

Plia danĝero estas, ke fluga entuziasmo de homamasoj pri frapfrazoj kaj paroladoj (kelkfoje palavroj) forgesigu, ke verojn oni devas eltrovi; ili ne estas rezulto el voĉdonado.

Se oni rigardas la aferon el ĉi tiu vidpunkto, oni komprenos, kial religio evitu ŝanĝiĝi en ideologion: Dio (aŭ Dioj, se oni kredas je pluraj) tie forestas. Do, tiu malnova sentenco: „Timi (pli ĝuste sekvi) Dion aŭ timi homon” daŭre validas por la homaro.

Ekumenismo kaj interreligia dialogo

Serioza obĵeto al ekumena kaj interreligia agadoj estas, ke oni prefere strebu konverti la aliulon. Je la alia flanko, tiu „aliulo” sendube same zorgas pri nia savo ... Ververe, se oni pensas nur pri tio, la tuta afero ŝanĝiĝos en dialogon inter surduloj.

Ĉu ne prefere kune serĉi la veron? Ĉe la ekumena religia Institucio kie mi studis, kunsidis homoj el sufiĉe malsimilaj konfesioj, kies opinioj, en alia, ne-frata etoso, kapablus estigi konvulsiojn ĉe kiu ajn sincera fidulo. Tamen, la deziro kompreni – ne nepre kunhavi – la vidpunkton de „la aliulo” kaj kune serĉi, restis super ĉio.

Ĉu ekumenismo signifas nur, ke oni rajtas preni sakramentojn ĉe alia eklezia komunumo? Ĉu ĝi male signifas, ke ĉiuj religioj same validas? Aŭ ĉu la ekumena vojo kondukas al komuna kaj frata serĉado de la vero? Ĉe ekumena kaj interreligia dialogo ideologioj kaj ekstremismoj ĉiaspecaj restu for. Nur tiel oni povas vere kompreni, pri kio entute temas.

Papo Johano la 23a diris siatempe: „unueco en tio, kio estas necesa, libero en tio, kio dubasencas, kaj karitato antaŭ ĉio”.

Alberto GARCÍA FUMERO
korespondanto de MONATO en Kubo

Libroj

Fora reeĥo de la hungara revolucio

1956 estis fulmotondra jaro. En diversaj partoj de la mondo okazis politikaj krizoj, militaj kontraŭstaroj, popolaj ribeloj ... En meza Eŭropo la plej granda tiumomenta evento estis la revolucio en Hungario, subpremita de sovetiaj trupoj. Detalaj kaŭzoj kaj sekvoj de tiu evento estas tre malsamaj kaj kompleksaj, sed ĝia signifo estas senduba. Kaj reeĥoj de ĝi riveliĝis ankaŭ en lokoj, kiuj restis tiam multe pli trankvilaj kaj, laŭ unua vido, apenaŭ influataj de ĝi.

Pri tia reeĥo en Bulgario temas nova libro de Julian Modest Sekreta taglibro. Laŭ la amplekso, ĝi estas tre malgranda romano aŭ granda novelo. Knabo el fora provinca vilaĝo, iĝinta studento-fizikisto en la ĉefurbo, eksciinte pri la revolucio kaj ĝia disbatiĝo, subite partoprenas multobligon de protestaj flugfolioj kaj eĉ, krome, verkas kaj multobligas poemon, en kiu li esprimas subtenon al la hungaraj batalantoj por libero. Poste, pro minaco de persekutoj pro tiu ago, li fuĝas el la lando kaj establiĝas en Germanio, kie li komencas tute novan vivon, ŝanĝas sian personecon ĝis tiu grado, ke eĉ lia filo nenion scias pri lia pasinteco kaj eĉ pri lia nacia deveno. Nur trovinte post lia morto lian taglibron, la filo ion eksciis pri sia patro.

Estas interesa priskribo de la vilaĝa vivo en Bulgario fine de la 1940aj, komence de la 1950aj jaroj. La lando estis, diference de plejparto de eŭropaj landoj, preskaŭ ne tuŝita de teruraĵoj de la 2a mondmilito, la malproksimajn provincajn vilaĝojn des pli malmulte tuŝis politikaj eventoj. En tiu patriarkeca atmosfero kreskis la ordinara knabo, por kiu la plej alta kariera revo estis fariĝi vilaĝa instruisto, kiel liaj gepatroj, kaj kiu neniel estis ia disidento aŭ ĝenerale politike implikita persono. Tiom pli admirindas lia elano por esprimi simpation al alilandaj batalantoj por liberiĝo. Ĉu tio povas okazi? Jes, fojfoje: iu kaŝita esenco vekiĝas en la homo dum krizaj momentoj, kaj la homa sorto draste turniĝas kaj eĉ renversiĝas. Ĝuste tio estas la ĉefa edifo de tiu ĉi verko, kaj priskribo de tiu sortoturno pro influo de foraj grandaj eventoj faras la rakonton kaj la protagoniston simpatiaj.

Ŝatantoj de verkoj de Julian Modest kun plezuro tralegos tiun ĉi verkon, des pli ĉar ĝi tuŝas realajn historiajn problemojn kaj iliajn influojn al la vivo de simplaj homoj.

Nikolao GUDSKOV

Julian Modest: Sekreta taglibro. Eldonejo Libera, Antverpeno, 2020. 127 paĝoj, glubindita. ISBN 978-1-716-38325-0.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Atentu pri amikoj!

Kara leganto, se vi volas fariĝi spiono, precipe nun, kiam estas risko de komenciĝo de nova malvarma milito, kun maltrankviligaj elpaŝoj de la ĉefaj regantoj de la mondo, kiam kruciĝas akuzoj reciprokataj de kontraŭakuzoj, mi rekomendas ĉi tiun libron. Eble vi estos kontaktita de spionrekrutigisto (atentu ŝanĝi ofte kafejon por konfuzi viajn spurantojn). Eble oni postulos de vi verki kiel ĵurnalisto ne ja la veron, sed tion, kio konvenas al la reganta partio. Cetere, tio estas ordinaraĵo en ĉiuj landoj, eĉ en tiuj, kiuj aspektas demokrataj, ĉar la registaroj estas kutime elektataj laŭ netrukitaj voĉdonoj (tamen ne ĉiam: en Italio la lastaj kvin ĉefministroj, inkluzive la nunan, ne estis nomumitaj rezulte de voĉdonado).

Spionoj spionataj

Spionoj estas siavice spionataj de siaj propraj sekretaj servoj; spiono devas esti inteligenta, saĝa, sagaca, komunikiĝema kaj ne havi malvirtojn. Iel humure oni legas el la dorsopaĝo de la verko la jenan „resumon”: „Dum la lastaj sesdek jaroj de la pasinta jarcento, la sekretaj servoj de Orienta Eŭropo sendis en la okcident-eŭropajn landojn spionojn, kies tasko estis liveri sekretajn informojn pri la politiko, industrio, scienco kaj armado de la okcident-eŭropaj landoj”. Nu, la okcidentaj agis (kaj plu agas) tute same.

Ĉu licas mencii personan sperton? Kiam mi en 1959 iris al la IJK en Gdańsk kaj al la UK en Varsovio, mi, kompreneble, ne havis komision pri spionado. Tamen, kiam mi revenis al Italio, la sekureca servo venis al mia hejmo, volis scii pri mia restado en Pollando kaj sekestris (post kelkaj tagoj redonis) fotojn de la haveno de Gdynia (vidiĝis ŝipoj, sed ili ne ŝajnis al mi militaj) kaj mapon de Varsovio. Tio aspektis al mi bizara, ĉar tiutempe Italio havis diplomatian reprezentantaron en Pollando (al kiu mi ja devis fari „viziton de ĝentileco”), kies membroj libere cirkuladis, do urba mapo estis senprobleme aĉetebla ĉe gazetkiosko. Fotoj de mi, estante ordinara sporada vizitanto, certe ne malkaŝis sekretojn.

Nobla devo

Elektado de spiono estas malfacila tasko: spioni estas „nobla devo”, laŭcele ĝi malhelpas la okazigon de militoj (ĉu? ĝi simple avantaĝas en milito la ŝtaton kun la plej lertaj spionoj), ĝi „helpas la homan progreson” ... Nu, se la ŝtatoj estus honeste konkordaj, spionado ne estus bezonata, kvankam bone kaŝitaj sekretaĵoj ekzistas ankaŭ inter ŝtatoj partoprenantaj la samajn paktojn (ĉu ofensivajn, ĉu sindefendajn, ne oportunas diskuti), kiel NATO ...

La intrigo de la romano, situigita dum la malvarma milito, disvolviĝas, en la unua parto, en orient-eŭropa ŝtato Iliria (fikcia nomo, sed la etoso aludas tiutempan Bulgarion) kaj, en la dua, en la brila, lumoplena kaj fascina Parizo, kiu aspektas kvazaŭ Edeno al orient-eŭropa ĵurnalisto, ĉiam interesata pri la ĉirkaŭaĵoj, ĝardenoj, restoracioj, kafejoj kaj, kompreneble, Sejno.

La vivo en Parizo de spiono en la pozicio de alilanda ĵurnalisto estas tre brila, precipe kiam la sendinta sekreta servo adekvate nutras per mono, kio kaŭzas ioman rivalecon kun tiuj, kiuj male profesias, restante en sia lando, devante kribri la publikigotajn artikolojn laŭ la direktivoj de la partio. Parizo proponas, kompreneble, ankaŭ virinojn, al kiuj la observema aŭtoro dediĉas ĉiam rapidtrajtan, sed precizan priskribon: inoj, precipe junaj, havas okulojn jen ĉielbluajn, jen bluajn kiel cejano, jen helverdajn, ruĝajn, velurajn, jen kiel matura ĉerizo.

Kompreneble, ankaŭ viroj estas ekzamenataj pri la vestaĵoj, cigaredoj, manĝoj: oni ŝajnas vere sidi kun ili en kafejo, aŭ en restoracio antaŭ gustallogaj pladoj, aŭ en atendejo. Belas la priskribo de la pariza aŭtuno, „simila al junulino kun longa oreca hararo”. La stilo de nia aŭtoro estas fama kiel modela ankaŭ por komencantoj, sen ajna bizara kunmetaĵo aŭ ajna neologisma termino, serĉinda en vortaro. Apartaĵo estas akuzativo ankaŭ ĉe propraj nomoj ne-esperantigitaj, tiel „Anton” akuzativiĝas „Antonon” kaj „Silvie” akuzativiĝas „Silvieon”.

Pluraj revuoj

Julian Modest (n. 1952) estas vaste konata en la bulgara verkista medio, ofte intervjuata de landaj gazetoj, radiaj kaj televidaj stacioj, en kiuj li parolas pri Esperanto kaj ĝia literaturo, fako, kiun li instruis en la sofia universitato Sankta Kliment Ohridski de 1986 ĝis 1992. Rezidinte dum ok jaroj en Budapeŝto, kie li edziĝis al esperantistino, verkinte ankaŭ en la hungara kaj partopreninte en la tiea Esperanto-movado, post sia reveno al Bulgario li forte enplektiĝis surloke. Li estis prezidanto de Bulgara Esperanto-Asocio kaj estris ankaŭ ĝian eldonejon.

Modest estis membro de Bulgara Verkista Asocio kaj prezidanto de la esperanta PEN-Centro. Rakontoj kaj eseoj liaj aperis en pluraj revuoj, en Budapeŝta informilo, en Literatura Foiro (kie li estas preskaŭ ĉiunumera kontribuanto), en MONATO, en Beletra Almanako kaj aliloke. Lia ĵus ĝisdatigita bibliografio en Esperanto registras 26 verkojn. Lia nuna verko, ŝajne trankvila, sed streĉa ĝis la fina paĝo, distanciĝas de liaj lastatempaj krimromanetoj kaj estas nova, plaĉa kaj edifa kontribuo al nia literaturo.

Carlo MINNAJA

Julian Modest: Atenco. Eld. Libera, 2021. 112 paĝoj, glubindita. ISBN 9781678096182.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Arto

PENTRAĴOJ

Granda heredaĵo de malgranda giganto

La forpasinta prezidanto de la entreprenaro Samsung, Lee Kun-hee (1942-2020), postlasis kiel heredaĵon ne nur enorman monsumon, sed ankaŭ amasegon da valoraj artaĵoj.

Malgranda giganto

La „malgranda giganto”, kiu korifeis la kolosan entreprenaron, estis ankaŭ mecenato de arto. Li kolektis dum sia vivo 23 000 artaĵojn, inkluzive 14 naciajn trezorojn kaj 46 trezorojn^1. La valoro de la tuta kolekto estas ekspertizita je proksimume tri duilionoj da ŭonoj aŭ 2,2 miliardoj da eŭroj, tamen laŭ fakuloj la aktuala merkata prezo superas dek duilionojn da ŭonoj aŭ 7,4 miliardojn da eŭroj. La heredantoj anoncis en aprilo, ke ili donacos la plimulton de la kolekto al naciaj kaj sociaj institucioj. Laŭ valoro kaj diverseco, la amplekso de la donacitaj artaĵoj estas senprecedenca enlande kaj eksterlande, eĉ pli granda ol tiu de la kolekto de Peggy kaj David Rockefeller.

Donacitaj artaĵoj

La listo de la donacitaj artaĵoj inkluzivas aprezindajn pentraĵojn kiel la pejzaĝo de Jeong Seon (1676-1759), nacia trezoro, kaj la lasta pentraĵo de Gim Hongdo (1745-1806?). Ĉi tiuj, kun vasta gamo de artaĵoj konsistanta el antikvaj pentraĵoj, kaligrafaĵoj, porcelanaĵoj, metalaj kaj ŝtonaj skulptaĵoj, estas donacitaj al la Nacia Muzeo de Koreio.

La plimulto de la 2200 pentraĵoj de koreaj modernaj kaj nuntempaj artistoj, inkluzive de tiuj de Park Soo Keun, Lee Jung Seop kaj Jang Wook Jin, estas donacitaj al la Nacia Muzeo de Moderna kaj Nuntempa Artoj. Aliaj estas asignitaj al lokaj pinakotekoj, jam fakaj pri la responda artisto aŭ reprezentantaj ties provincon.

Ne mankas ankaŭ pentraĵoj de impresionismo kaj aliaj okcidentaj stiloj. En la listo de 1300 okcidentaj artaĵoj troveblas iuj de renomaj pentristoj kiel Claude Monet, Paul Gauguin, Pierre-Auguste Renoir, Camille Pissarro, Marc Chagall, Salvador Dalí, Pablo Picasso, Mark Rothko kaj multaj aliaj.

La muzeo Lee Kun-hee

Anstataŭ disloki la hereditajn artaĵojn al unuopaj institucioj, konvinke leviĝas ankaŭ opinioj establi novan muzeon por enteni la tutan kolekton de Lee Kun-hee. Fakuloj emfazas la neceson de tia muzeo atribuota honore al la kolektinto, kiel la muzeo Guggenheim (1937) en Novjorko aŭ la galerio Tretjakov (1856) en Moskvo. Pluraj municipoj jam pretendas esti la plej taŭga kandidato por la fascina institucio, kiu sendube allogos multe da rigardantoj kaj turistoj.

1. Laŭ la korea leĝo oni dividas gravajn kulturaĵojn en du nivelojn: „naciaj trezoroj” kaj „trezoroj”. Aparte pli gravaj trezoroj estas nomataj „naciaj trezoroj” kaj protektataj de la ŝtato. La 1an de januaro 2021 ekzistis 332 naciaj trezoroj kaj 2017 trezoroj.

CHO Sung Ho
korespondanto de MONATO en Koreio

Cho Sung Ho estas eksprofesoro pri biologio kaj aktivis en la movado interalie kiel ĉefredaktoro de la gazeto La Espero el Koreio.

La forpasinta Samsung-prezidanto Lee Kun-hee. Foto: SAMSUNG

„Pejzaĝo pri la monto Inŭang post pluvado” de Jeong Seon. Foto: SAMSUNG

„Pistantino” de Park Soo Keun. Foto: SAMSUNG

„Virino leganta libron” de Pierre-Auguste Renoir. Foto: SAMSUNG

„Bukedo da ruĝaj floroj kaj geamantoj” de Marc Chagall. Foto: SAMSUNG

„Blanko super ruĝo” de Mark Rothko. Foto: SAMSUNG

Literaturo

MONDLITERATURO

Kiu nacia epopeo por Esperantujo?

Mia edzino, kvankam ŝatanto de poezio, tute ne ŝatas longajn poemojn kaj epopeojn. Kelkfoje ŝi komponas etajn japaneskajn hajkojn, kiujn ŝi esperas iam eldoni. Sed tiuj, kiuj neniam legas longajn poemojn, perdas okazon por aprezi grandan parton de la monda literaturo. Sendube la plej elstara antikva poezio de Eŭropo estas Iliado kaj Odiseado de Homero.

Eble ĉiu popolo posedas, aŭ deziras posedi, sian propran epopeon, gravan simbolon de la nacio, kiel flago, nacia himno kaj reĝo (pri la lasta – reĝo – estas dubinde, ĉu li iom valoras; almenaŭ flago povas esti hisita kiel signalo aŭ indiko de nacieco, kaj himno povas esti kantata; sed monarĥoj havas nek potencon, nek utilon). Tamen, en siaj diversaj verkoj, la renoma semiologo Umberto Eco montras, kiom gravaj estas simboloj en la vivo kaj kulturo de la homaro.

Tre granda listo

Multaj eŭropaj nacioj fieras pri siaj epopeoj. La plej grava antikva literaturaĵo de Francio estas La Chanson de Roland (La kanto de Rolando); Hispanio havas sian epopeon El Poema de Mio Cid (La poemo de mia Cido); Portugalio posedas Os Lusiadas (La Luzidoj); Finnlando Kalevala; Irlando la tiel nomatan Tán; kaj Pollando Pan Tadeusz (Sinjoro Tadeo). Temo de longa polemiko estis la pretendita epopeo el la lando de miaj prapatroj (Skotlando), la supozate kelta poemaro Ossian. Aliaj landoj (Ĉinio, Persio, Barato, la nacioj de Afriko ktp – tro granda listo por mencio ĉi tie) havas siajn epopeajn poemojn. La pli antikvaj epopeoj, kaj multaj malpli antikvaj, komenciĝis kiel recitataj buŝaj rakontoj, kiuj nur longe poste iĝis skribita literaturo.

Subpremo

Interesaj specimenoj de longaj poemoj rilatas al popoloj, kiuj estas senposedigitaj kaj subpremataj de eŭropaj invadintoj, sed la poemojn verkis anoj de la blankulaj nacioj, kiuj subpremis ilin. Ekzemploj inkludas la longan poemon Hiawatha de la usona poeto Henry Wadsworth Longfellow kaj la malpli longan poemon en Esperanto La vojaĝo de la Maorioj al Nov-Zelando de la pakehaa (ne-maoria) poeto Brendan Clark. La verko de Longfellow estas bazita sur mikspoto de legendoj de malsamaj nord-amerikaj indiĝenaj triboj. Hiawatha estas la nomo de tribestro kaj profeto, kiu faras plurajn heroaĵojn kaj portas grandajn plibonigojn al la vivo de sia popolo. Je la fino de la poemo li bonvenigas nigre vestitajn misiistojn, kiuj venas por kristanigi la tribojn, kaj Hiawatha konsilas, ke la tribanoj ricevu la „saĝan” instruadon de la pastroj.

Ironie, lastatempe televidaj kaj gazetaraj novaĵoj el Kanado informas pri la katastrofa damaĝo farita (kun aprobo de antaŭaj kanadaj registaroj) de misiistoj al la indiĝenoj. Laŭraporte, amasaj nemarkitaj tomboj de indiĝenaj infanoj, kiuj mortis en katolikaj lernejoj, estis lastatempe malkovritaj en okcidenta Kanado (simile okazis al infanoj en Irlando). En pasintaj jaroj indiĝenaj infanoj estis apartigitaj de siaj familioj, traktataj kiel paganaj primitivuloj kaj perforte kristanigitaj, al ili estis malpermesite paroli siajn indiĝenajn lingvojn, kaj ili estis fremdigitaj de siaj kulturoj kaj la teritorio de siaj prapatroj. Certe, similan maljustaĵon suferis indiĝenaj popoloj en la tuta amerika kontinento kaj, laŭraporte, en Aŭstralio.

Esperanto

Ne ekzistas en la mondo iu „Esperantujo” agnoskata kiel nacio. Tamen la esperantistaro jam posedas siajn epopeojn. Surprize, multaj poetoj verkantaj en la lingvo kreis longegajn epopeajn poemojn, ne forme malsimilajn je kelkaj de la ĉi-supre menciitaj naciaj epopeoj. La motivo de la esperantaj aŭtoroj ne ĉiam estis evidenta. Oni povas demandi sin, kiu havas sufiĉe da tempo kaj pacienco por legi tiaĵojn. Tamen, ĉiuj estas gravaj verkoj, kiuj estas valoraj kaj vere legindaj.

Jen listo de kelkaj el tiuj verkoj:

La infana raso, de William Auld, skoto. Konsistas el 25 ĉapitroj 114 paĝoj en la lasta eldono), el kiuj plej multaj estas tre mallongaj.

Vivo de Prometeo, enorma verko de Boris Tokarev, ruso. Ne malpli ol 10 012 versoj!

Urangedio, de Giovanni Ricci, italo. Proksimume same giganta kiel la epopeo de Tokarev.

La poemo de Utnoa, de Abel Montagut, kataluno, 1360 versoj.

La Konflikto de la Epokoj, de Edwin de Kock, sud-afrikano. Kelkmiloj da versoj (424 paĝoj).

Mi ŝerce demandas min, kiu el tiuj poemegoj estus plej taŭga „nacia epopeo”, por iu hipoteza aŭ imagata esperanta ŝtato (Esperantujo)? Ŝajnas, ke ĉiu nacio volas posedi sian propran epopeon kiel simbolon de sia glora historio kaj la digno de sia popolo: kial ne la esperantistaro?

Garbhan MACAOIDH

Garbhan MacAoidh estas plurlingva tradukisto kaj verkisto, kiu kontribuas al MONATO ekde 1988.

Pluraj el la menciitaj verkoj estas akireblaj en la butiko de Flandra Esperanto-Ligo (www.retbutiko.be): La Luzidoj, Kalevala, Sinjoro Tadeo, La infana raso (dulingve Esperanto-portugala), Vivo de Prometeo, La Konflikto de la Epokoj (bite kaj presite).

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 42a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 103 korespondantojn kun kunlaborkontrakto en 45 landoj kaj abonantojn en 73 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato
• Instagram: RevuoMonato
• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo
• Telegramo: https://monato.telegramo.org
• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be.

redaktoroj:
• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.
• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Alexander Shlafer, Usono, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus, António W. de Ruijter.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert
grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste 3 sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo de MONATO, la tria sumo estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO.

Lando de la paganto MONATO
surface aere bite

Argentino EUR 37 40 22,20
Aŭstralio AUD 97 102 58,20
Aŭstrio EUR 59 62 35,40
Belgio EUR 59 62 35,40
Bosnio-Herc. EUR 37 40 22,20
Brazilo EUR 37 40 22,20
Britio GBP 54 57 32,40
Bulgario EUR 37 40 22,20
Ĉeĥio EUR 51 54 30,60
Ĉinio EUR 37 40 22,20
Danio DKK 440 465 264
Estonio EUR 42 45 25,20
Finnlando EUR 59 62 35,40
Francio EUR 59 62 35,40
Germanio EUR 59 62 35,40
Grekio EUR 59 62 35,40
Hispanio EUR 59 62 35,40
Hungario HUF 15000 16000 9000
Irlando EUR 59 62 35,40
Islando EUR 59 62 35,40
Israelo EUR 53 56 31,80
Italio EUR 59 62 35,40
Japanio JPY 7980 8500 4788
Kanado CAD 92 96 55,20
Kipro EUR 51 54 30,60
Koreio EUR 53 56 31,80
Kostariko EUR 37 40 22,20
Kroatio EUR 42 45 25,20
Latvio EUR 42 45 25,20
Litovio EUR 42 45 25,20
Luksemburgo EUR 59 62 35,40
Malto EUR 51 54 30,60
Nederlando EUR 59 62 35,40
Norvegio NOK 640 670 384
Nov-Zelando NZD 105 111 63
Pollando PLN 190 200 114
Portugalio EUR 53 56 31,80
Rusio EUR 37 40 22,20
Serbio EUR 37 40 22,20
Slovakio EUR 42 45 25,20
Slovenio EUR 51 54 30,60
Sud-Afriko EUR 53 56 31,80
Svedio SEK 640 670 384
Svislando CHF 82 88 49,20
Usono USD 78 82 46,80

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en landoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Pĉk. IBAN AT80 6000 0000 0712 7744. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz
• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com
• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando
• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de
• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, LEA, a.k. 178, LT-01003 Vilnius-C, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Anoncetoj

- Retbutiko renovigita

- Naturista vivo

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...