Monato 2021/07
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2020-06-04T22:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Politiko

BALKANIO

Albanoj kaj la sendependa Grekio

Antaŭ nelonge oni festis la 200-jariĝon de la greka ŝtato (1821-2021). Grekio estis la unua lando akirinta sendependecon disde la Otomana Imperio. Komence, la reĝa Grekio kun siaj 350 000 homoj etendiĝis ĝis Pindo, ĉar, laŭ britoj, ja ne ekzistis grekoj ekster tiu limo. Sed fakte en ĝia teritorio ĉiam vivis ankaŭ neetnaj grekoj, unuavice albanoj, nomataj „arvanitoj” 1. Ankoraŭ hodiaŭ, en la koro de Ateno, ekzistas la malnova kvartalo Plaka (albane: maljunulino), kaj en ĉiuj vilaĝoj ĉirkaŭantaj Atenon, inkluzive la historian Maratonon, loĝas arvanitoj.

Albanlingve

La vilaĝoj ĉirkaŭ Dodona, antikva sankta loko, portis albanajn nomojn: Adrimisht, Bonile, Breshta, Brianishte, Burdar, Cakrovisht, Cuke, Dober, Frashtan, Gardhiq, Godist, Gramos, Kluboshar, Labçisht, Lozesht, Mushar, Mush, Pine, Perat, Perlep, Rrapçisht, Sul, Shotishte, Tishte, Velçisht, Vranje, Vraste kaj aliaj. Same en Peloponezo, en Tesaloniko kaj en la insuloj.

Estas do logike supozi, ke en la glora naciliberiga milito por la sendependa Grekio partoprenis ankaŭ arvanitoj. Efektive, multaj herooj kaj gvidantoj de tiu milito estis same tiaj: Teodor Kolokotroni, Odise Andruço, Teodor Griva, Laskarina Bubulina, Noti Boçari kaj aliaj^2. Ne hazarde, en la unua greka parlamento deputitoj libere parolis la albanan lingvon.

Propramane forviŝita heredaĵo

Theodoros Pangalos, iama vicĉefministro de Grekio kaj mem arvanito, diris: Neniu povus subigi arvanitojn en Grekio, ĉar ili gvidis Grekion, ili estis generaloj, ĉefministroj, prezidentoj kaj proprietuloj de la ĉefurbo. Sed ili mem „forglutis” sian pasintecon, ĉar ili estis fanatikece konvinkitaj, ke ili estas grekoj kaj, helpe de instruistoj, sukcesis malaperigi la arvanitan lingvaĵon ...

Omaĝo

Granda albana paŝao, Ali Tepelena, reginta ĉirkaŭ 40 jarojn sur la vasta teritorio de la nuna suda Albanio kaj triono de la nuna Grekio, intencis krei komunan albanan-grekan sendependan ŝtaton kaj ege kontribuis al la revolucio de 1821. Grekio starigis kaj finance subtenas imponan muzeon dediĉitan al li en Joanino, la ĉefurbo de la greka regiono Epiro.

Bedaŭrindaj forlasoj

Tamen, bedaŭrinde, laŭ la renoma albana geopolitika analizisto profesoro Shaban Murati, en ĉiuj pompaj festadoj kaj paroladoj aranĝitaj de la estroj de Grekio okaze de ties 200-jariĝo oni neniam esprimis dankemon al albanoj. Ili ne menciis eĉ la paŝaon Ali Tepelena! Tio estas jam delonga politiko sekvata de Grekio post ĝia sendependiĝo, laŭ kiu oni malaperigis aŭ neis spurojn de la arvanita faktoro en la formiĝo de la greka ŝtato – malgraŭ tio, ke ekde 1990 en Grekio vivas kaj loĝas kelkcent miloj da albanaj elmigrintoj, kontribuantaj ĉiuaspekte al la prospero de la lando.

Bardhyl SELIMI
korespondanto de MONATO en Albanio

1. Aliaj esperantigoj: arvanidoj, arnautoj. (red.)

2. Greke: Theodoros Kolokotronis, Odiseas Andrucos, Theodoros Grivas, Laskarina Bubulina, Notis Bocaris. (red.)

Bardhyl Selimi (1945) finstudis matematikon en la universitato de Tirano. Li estas kunlaborinto de PIV. Pro sia rolo en la plifortigo de la albana Esperanto-movado li estis honorita per Diplomo pri Elstara Agado de Universala Esperanto-Asocio.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Moderna vivo

PIRATADO

Ĉu Kapuĉaj Robĉjoj? Ne, retteroristoj!

En la ĉi-jara majo la funkcio de unu el la plej grandaj petrol-duktoj en Usono, apartenanta al la firmao Colonial Pipeline, estis paralizita dum ioma tempo. Tio estis rezulto de fifama agado de la retpirata grupo DarkSide (Malhela flanko) bazita ie en orienta Eŭropo. Ĝiaj altkvalitaj ret-specialistoj per specialaj piratprogramoj trovis en malmoderna komputila programaro de tiu usona kompanio vundeblajn lokojn. Temis pri aktivigo de virus-programo, kiu blokas la eniron de uzantoj kaj ĉifras la datumaron tiel longe kiel la viktimo ne alpagas deziratan monsumon.

Rezulte de la atako la petrolkompanio perdis ĉirkaŭ 100 GB da datumoj kaj devis haltigi la funkciadon de petrol-duktoj, kiuj transportas el Teksaso 45 % de ĉiuj likvaj brulaĵoj uzataj en la orienta parto de la lando.

Ŝajnaj Kapuĉaj Robĉjoj

La grupo DarkSide prezentas sin kiel „entreprenon” posedantan profesie faritan TTT-ejon kun emoj pri kontaktoj kun ĵurnalistoj kaj kompanioj laborantoj pri malĉifrado. Cinike la grupo publikigis sian kondutkodekson, kiu klarigas, kiu povas esti viktimo kaj kiu ne. Kontraŭ iliaj atakoj estas protektataj hospitaloj, lernejoj, universitatoj, neprofitcelaj organizaĵoj, registaraj agentejoj kaj ankaŭ entreprenoj lokitaj en eks-sovetiaj landoj. Tiu novstila „Kapuĉa Robĉjo” (angle: Robin Hood) eĉ anoncas, ke parton de la neleĝe akirita mono la grupo donacos al bonfaraj institucioj.

Malgraŭ tio, ke la grupo deklaras, ke „Nia celo estas ricevi monon, sed ne krei problemojn por la socio”, tio ŝajnas blufo. La terureco de la akcidento kun Colonial Pipeline estas ja, ke la retpiratoj ne nur ĉifris kaj fermis la viktiman datumaron, sed ŝtelis ĝin kaj minacis publikigi ĝin en specialaj TTT-ejoj. La akcidento kaŭzis panikon en aĉetado de benzino ĉe la tuta orienta bordo de Usono (en Virĝinio, ekzemple, la prezo de unu galjono da benzino atingis 6,99 dolarojn, kontraste en Teksaso la sama kvanto kostas 2,69).

Novtipaj piratoj

Finfine, la 10an de majo Colonial Pipeline pagis ĉirkaŭ kvin milionojn da dolaroj al la retbanditoj por la kodo, kiu helpus al la kompanio refunkcigii la komputilan sistemon, kiu priservas la gravajn petrol-duktojn. La pago estis farita en moderna maniero, per kriptovaluto. Oni uzas kriptovaluton, ĉar ĝian transdonon ne eblas spuri.

Tuj post la atako kontraŭ Colonial Pipeline la DarkSide-anoj anoncis tri aliajn viktimajn kompaniojn: unu en Usono, unu en Brazilo kaj la trian en Skotlando. Similaj elaĉet-atakoj lasttempe iĝas ege serioza problemo por multaj landoj. Notindas, ke en 2020 repagoj de retatak-viktimoj kreskis je pli ol 300 % kaj egalis al ĉirkaŭ 350 milionoj da dolaroj en kriptovaluto. Averaĝe, la elaĉetsumo de unu akcidento estis 312 000 dolaroj.

Alex MIKISHEV
korespondanto de MONATO en Usono

Alexander Mikishev estas lektoro, instruas kaj esploras en Hjustono, en la sud-orienta regiono de Teksaso. Esperanton li eklernis en 1979.

LITOVIO

Urbanoj kreas arbaron

Por Kristnasko de multaj jaroj litovoj emas ornami kristnaskajn arbojn (abiojn). Lastatempe venis la modo aĉeti tiajn arbojn plantitajn en potoj. Tiuj arboj ne perdas sian naturan aspekton, kaj poste oni povas planti ilin en grundon.

Antaŭ la lasta Kristnasko, la municipo Vilnius invitis urbanojn ne forĵeti enpotajn kristnaskarbojn, sed printempe planti ilin en speciala loko apud la palaco Verkiai. La iniciato ekkreus kristnaskan arbaron, kiu ĉiujare povus riĉiĝi kaj vastiĝi. La arbarkreado startis en marto.

„Kristnaskaj arboj en Vilnius revenas en la naturon. Estus interese imagi, kiel tiu ĉi arbaro aspektos post tridek jaroj, kiam ni povos veni ĉi tien kun niaj idoj por admiri plenkreskajn abiojn kaj piceojn”, diris la urbestro de Vilnius, Remigijus Šimašius, post plantado de la unua kristnaska arbo. Laŭ la urbestro, urbanoj estas tre konsciaj. El tio naskiĝis unika arbarideo.

Vilnius invitis urbanojn ne forĵeti enpotajn kristnaskarbojn, sed printempe planti ilin en speciala loko apud la palaco Verkiai. Foto: MUNICIPO VILNIUS

Plantado

Arbaristo Raimundas Ereminas klarigis kelkajn detalojn. Kiam oni rekte plantas pingloarbojn, gravas bone kompaktigi la grundon, por ke ne troviĝu aerbreĉoj; gravas ankaŭ bone akvumi. La taŭga tempo por planti pingloarbojn estas tiam, kiam malaperas frosto kaj la grundo estas malseka. La loko, kie formiĝos kristnaska arbaro, ĝis nun estis neglektinda areo, kiu danke al urbanoj probable ŝanĝiĝos al vera kaj bela arbaro.

Homoj, kiuj plantis siajn kristnaskajn arbojn, promesis regule vizitadi la arbaron kaj observi kiel ilia arbo kreskas.

LAST
korespondanto de MONATO en Litovio

Laimius Stražnickas estas litova ĵurnalisto jam dum 35 jaroj. Li esperantistiĝis en 1974 kaj estas kunlaboranto de MONATO ekde 1991.

Lastatempe venis la modo aĉeti vivajn arbojn plantitajn en potoj. Foto: MUNICIPO VILNIUS

KUBO

Nova leĝo brakumas bestojn

En februaro estis aprobita de la kuba ŝtata konsilio leĝo pri besta bonfarto, jura normo por efektivigo de la politiko pri besta bonfarto en la plej granda el la Antiloj.

Ekde 1972 Kubo estas unu el la 182 membroj de Monda Organizaĵo pri Sano de Bestoj fondita en 1924, kies sidejo situas en Parizo. Ĝi celas potencigi kaj vastigi la kunlaboradon por protektado de bestoj. Laŭ la organizaĵo besto troviĝas en stato kontentiga rilate al bonfarto, kiam ĝi estas sana, komforta kaj bone nutrata, povas realigi konduton denaskan kaj suferas nek doloron, nek timon, nek streson.

Politiko pri besta bonfarto

Tiu ĉi leĝo estas noveca, moderna kaj konformigita al la aktuala kuba kunteksto, ĉar ĝi estas regularo specifa pri besta bonfarto, kiun oni leĝe difinas kiel fizikan kaj mensan staton de besto laŭ la medio, kie ĝi vivas kaj mortas. Ĝia ĉefa linio estas kontrolado pri la jenaj temoj: konservado de la biologia diverseco, ĝenerala integra klerigo de la loĝantaro pri bestoj, bezono eviti malbonajn agmanierojn kaj kruelaĵojn kontraŭ bestoj, kiuj estas estaĵoj povantaj senti doloron kaj plezuron, kaj kiuj konsistigas interfacon homo-besto-medio.

Por garantii la bestan bonfarton kiel nepran elementon rilate al la sano de bestoj laŭ tutmonda vidpunkto, One Health (Ununura sano) – strategia iniciato aperinta komence de la 2000aj jaroj – konceptas, ke la sano de homoj kaj bestoj interdependas kaj estas ligata al la ekosistemoj, kie ili kunekzistas.

Temoj de la leĝo

Dorlotbestoj
Utilaj bestoj: produktivaj kaj laboraj
Kontrolado de hundoj surstrate vivantaj
Bestoj por sportaj, ekspoziciaj kaj amuzaj aranĝoj
Bestoj por eksperimentoj en sciencaj institucioj
Bestoj el la sovaĝa faŭno, kiujn oni forprenis el ilia natura medio
Reguloj por komercado, transportado, enstaligo, kaj buĉado de bestoj
Besta prizorgado: devoj de la bestokuracistoj koncerne dorlotbestojn kaj laborbestojn
Eŭtanazio kaj buĉado: rajtoj
Malobservoj de tio, kio estas leĝe reguligita

Juan Carlos MONTERO MEDINA
korespondanto de MONATO en Kubo

Juan Carlos Montero Medina estas kuba emerita kontisto. Li naskiĝis en 1957 kaj loĝas en Havano.

SPORTO

Skiado mondpokala

Slovakoj entuziasme ĝojkrias. La 20an de marto la 25-jara slovaka skiistino Petra Vlhová havis grandegan sukceson: ŝi venkis en la monda konkurso pri skiado 1 kaj tiel unuafoje akiris la grandan „kristalan globon” por la plej bona skiistino en la mondo. Dum la tuta skisezono ŝi akiris entute 1416 poentojn. La duan kaj trian lokojn atingis respektive la bonegaj svisaj skiistinoj Lara Gut-Behrami (1256) kaj Michelle Gisin (1130).

Vlhová specialistiĝis unue pri slalomo. Poste ŝi pliboniĝis en slalomega skiado, kaj en ĉi tiu jaro ŝi montris sian grandan talenton ankaŭ en la tiel nomataj rapidskiaj fakoj, ekzemple en slalomo super-G. Ŝi, kiel la sola skiistino, finis ĉiujn skivetkurojn (31) de la ĉi-jara monda pokalo. Ŝi estis inter la tri plej bonaj skiistinoj entute 10 fojojn: sesfoje ŝi estis la unua, dufoje la dua kaj dufoje la tria. En la grupo de la 10 plej bonaj mondaj skiistinoj ŝi estis en la skisezono 2020/2021 entute 30 fojojn.

Severa trejnisto

Laŭ sportfakuloj, Vlhová gajnis la mondan pokalon danke al sia strikta kaj konscia prepariĝado. Ankaŭ la itala skitrejnisto Livio Magoni – kiun italaj skiistinoj ne akceptis en la pasinteco, ĉar li estas tre postulema en la trejnado – ludis gravan rolon en ŝia sukceso. Sed Vlhová akceptis liajn metodojn, kaj ne estas mirinde do, ke ŝi akiras unu sukceson post alia. Ekzemple dum la pasintjara mondpokala vetkurado ŝi ricevis „malgrandajn globojn” por siaj rezultoj en slaloma kaj paralel-slaloma skiadoj.

Ĉu plia sukceso?

Vlhová ankoraŭ ne havas medalon en vintraj olimpiaj ludoj. Ŝi havos la ŝancon pri tio venontjare en Pekino. Slovakoj „tenas firme la dikfingrojn”, por ke la modesta skiistino realigu sian revon.

1 En la monda pokalo oni akumulas poentojn el kvar skiaj fakoj: slalomo, slalomego, slalomo super-G kaj malsuprenira skiado.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Li esperantistiĝis kiel memlernanto en 2010.

KOSOVO

Helpe al agnosko de juna ŝtato

La novan ŝtaton Kosovo jam agnoskis ĉirkaŭ 110 membroŝtatoj de Unuiĝintaj Nacioj, sed ankoraŭ ne Barato, Brazilo, Ĉinio, Rusio, Serbio, kaj ankaŭ ne kvin landoj, kiuj estas membroj de Eŭropa Unio: Grekio, Hispanio, Kipro, Rumanio kaj Slovakio.

En la malrapida agnosko-procezo, pli ol diplomatio povus helpi kaj muziko kaj sporto, ĉar la internaciaj organizaĵoj estas pli toleremaj pri tio. Nuntempe estas mondskale konataj interalie la kosovaj kantistinoj Dua Lipa, Bebe Rexha, Rita Ora kaj Era Istrefi, kiuj deklaras sin albanoj el Kosovo, kvankam ili vivas kaj laboras alilande.

Sportaj sukcesoj

Kosovo jam partoprenas en eŭropaj kaj mondaj futbalaj matĉoj. Aliflanke, kosovaj ĵudistoj de kelkaj jaroj akiras multajn medalojn en diversaj matĉoj. Inter ili estas Majlinda
Kelmendi, Nora Gjakova, Distria Krasniqi, Loriana Kuka kaj Akil Gjakova.

Subiginte rusan koleginon en matĉo en Belorusio (Minsk, junio 2019), Majlinda Kelmendi gajnis oran medalon en la Eŭropaj Ludoj, kaj oni do devis hisi la flagon de Kosovo, kvankam Belorusio ne agnoskas Kosovon. Simile okazis en aliaj momentoj, kiel en Daŭho
(Kataro), Tbiliso (Kartvelio) kaj Uzbekio.

Tre sukcesaj estis ĵudistoj el Kosovo en Eŭropa Ĉampionludo okazinta en Lisbono en aprilo, kie elstaris Distria Krasniqi kaj Akil Gjakova.

Bardhyl SELIMI
korespondanto de MONATO en Albanio

Bardhyl Selimi (1945) finstudis matematikon en la universitato de Tirano. Li estas kunlaborinto de PIV. Pro sia rolo en la plifortigo de la albana Esperanto-movado li estis honorita per Diplomo pri Elstara Agado de Universala Esperanto-Asocio.

LITOVIO

Salikokoj kreskas ankaŭ en la nordo

Antaŭ kelkaj jaroj neniu povis eĉ imagi, ke tropikaj vivuloj povos vivi ankaŭ en Litovio.

„Fakte ankaŭ ni malfacile kredis tion. Sed ni estas frandemuloj, ni ŝatas vojaĝi tra la mondo. Promenante kun amikoj en Karibio kaj Sud-Ameriko, ni plurfoje diskutadis pri tio, kial ni ne povas aĉeti freŝajn kaj bonkvalitajn salikokojn en komercaj centroj de Litovio. Reveninte hejmen, iam ni eĉ komencis esplori, kie en Litovio ni povus ilin aĉeti. Kaj ni ne trovis ilin! Nin kaptis la ideo, ke salikokbieno povus vere ekzisti en Litovio, same kiel ĝi funkcias en aziaj kaj sud-amerikaj landoj. Ni ekinteresiĝis pri tio, kiel oni bredas salikokojn en tieaj bienoj. Kaj jen – post kelkaj jaroj da streĉaj laboroj, serĉadoj kaj analizoj – tropikaj salikokoj aperis en Litovio”, rakontas Algirdas Krupskis, estro de la litova salikokbieno Local Ocean.

Salikokoj estas malgrandaj vivuloj kun tre specifa konduto. Foto: ALGIRDAS KRUPSKIS

Komencaj paŝoj

Apud la ŝoseo – inter la litovaj urboj Vilnius kaj Kaunas – kie nun situas moderna salikokejo 1500 kvadratajn metrojn granda, en 2017 ankoraŭ etendiĝis nur simpla kampo. Grupo da samideanoj obseditaj de la ideo decidis investi en branĉon tute novan por la tri baltaj landoj: bredado de salikokoj. „Fakte puŝis nin antaŭen la forta volo atingi ambician celon: konstante provizi litovojn per la plej bonaj freŝaj salikokoj, kiujn iam ajn ili gustumis. Samtempe nin persekutis necerteco, ĉu ni vere sukcesos, ĉar ja neniu antaŭe faris tion en ĉi tiu regiono, kaj ni trovis neniun literaturan fonton kun instruoj pri tio, kiel komenci tian agadon”, diras Krupskis.

Komence sekvis monatoj da provoj kaj eraroj. Dungitoj vizitis diversajn salikokbienojn tra la mondo kaj akiris specifajn konojn kun la helpo de fakuloj. „Nun la bieno havas ĉion necesan, por ke niaj salikokoj kresku en bonaj kondiĉoj: ni sukcese kreis ilian naturan pacifikan medion en Litovio!” ĝoje asertas la bienestro.

Algirdas Krupskis: „Ni interesiĝis pri tio, kiel oni bredas salikokojn”. Foto: ALGIRDAS KRUPSKIS

Detaloj

Oni nombras ĉirkaŭ 2000 speciojn de salikokoj en la mondo. Litovoj okupiĝas pri la specio Litopenaeus vannamei, kies origino estis en la tropikaj akvoj de la sud-amerika pacifika marbordo. Ĝi estas la plej populara specio de salikoko akvokulture kultivata.

„Salikokoj estas malgrandaj vivuloj kun tre specifa konduto. Ili kunvivas en grandaj grupoj kaj konstante manĝas kion ajn. Ili neniam havas tro multe da manĝaĵo: malsata salikoko povas engluti eĉ alian malpli grandan aŭ malpli fortan samulon”, aldonas la bredanto.

Salikok-alvusojn litovoj importas el Usono, kie la bredantoj jam multe progresis kaj povas garantii la bonkvalitecon de la produkto. „Temas pri aparta teknologio, pri kiu ni ankoraŭ ne havas la kapablon, sed ni planas baldaŭ memstare okupiĝi pri tio, por havi pli da libereco”, aldonas Krupskis.

La litova salikokbieno situas proksime de granda lago, sed por vivuloj el Pacifiko laga akvo tute ne taŭgas. Necesas krei medion, kiu kongruas kun iliaj naturaj vivkondiĉoj: plena kompleto da bakterioj kaj naturaj mikroorganismoj. Tial la interna temperaturo devas esti ĉiam 30 gradoj kaj la akva 27 aŭ 28. Salikoko estas ekstreme sentema vivulo, kiu reagas eĉ al la plej malgrandaj ŝanĝoj.

Procedo de bredado

Alvusoj alportitaj al la bieno estas metataj unue en malgrandajn akvujojn. Alklimatiĝo, adaptiĝo kaj izoliĝo daŭras kelkajn tagojn. Poste salikokoj moviĝas al la primaraj bredrezervujoj, kie ili pasigas ĉirkaŭ unu monaton. Poste ili iras al mezgrandaj akvujoj kaj fine – post unu monato – al la ĉefa bredsistemo, kie ili restas ĝis la vendado. Oni nutras salikokojn per speciala ekvilibra furaĝo. Ĉar salikokoj estas konstante nutrataj, ili spertas tie malpli da streĉo ol en la oceano, kie ili devas serĉadi nutraĵon. Tio rezultigas pli bonan strukturon kaj kvaliton. Ĉar salikokoj manĝas siajn samulojn, taŭga manĝotempo tre gravas.

Necesas de 90 ĝis 100 tagoj, por ke salikokoj maturiĝu (tiam unu pezas de 17 ĝis 25 g). En la akvujoj de la bieno en diversaj stadioj de matureco kreskas ĉirkaŭ 250 000 ekzempleroj. La nuntempa produktokapablo estas unu tuno monate.

Popularaj kaj sanhelpaj

Salikokoj estas konsiderataj kiel la plej popularaj el la marproduktoj, kaj ili estas tre aprezataj de frandemuloj. Same kiel kraboj, ili estas precipe riĉaj je jodo, proteino kaj mineraloj, kiuj helpas al nia imuneco. Ili estas preskaŭ sengrasaj. Jodo troviĝas en salikoko centoble pli multe ol en bovaĵo. Salikokaĵo riĉas je vitamino B12, kiu estas esenca por produktado de hemoglobino kaj por bona nerva sistemo.

Ĉu vi volas manĝi?

La litovaj salikokbredantoj konstatas, ke pli kaj pli da klientoj interesiĝas pri naturaj produktoj de Litovio. Lokaj salikokoj vendiĝas freŝaj kaj ne frostigitaj, kiel okazas pri importitaj produktoj. Interesatoj povas per Interreto mendi la ŝatatan kvanton da salikokoj, kaj bredantoj tuj kaptos tiom, kiom la kliento mendis.

La entreprenistoj planas konstrui plian salikokejon grandan je 3500 m 2.

LAST
korespondanto de MONATO en Litovio

Laimius Stražnickas, akronime „last”, estas litova ĵurnalisto jam dum 35 jaroj. Li esperantistiĝis en 1974 kaj estas kunlaboranto de MONATO ekde 1991.

Algirdas Krupskis estras la litovan salikokbienon Local Ocean. Foto: ALGIRDAS KRUPSKIS

Salikoko estas konsiderata la plej populara el la marproduktoj. Foto: ALGIRDAS KRUPSKIS

Eseoj

AKTUALE

Ĉu iu ajn rajtas traduki ies ajn verkon?

La 30an de decembro 2020 juna poetino afrik-usona, Amanda Gorman, eksciis, ke ŝi estas elektita por verki kaj deklami poemon okaze de la invest-ceremonio de Joe Biden, la 46a prezidento de Usono. Iuj asertas, ke Jill Biden, prezidenta edzino, proponis la nomon de tiu 22-jara junulino.

La poemo ne estis finverkita, kiam la 6an de januaro aprobantoj de Donald Trump invadis la Kapitolon en Vaŝingtono, kie kunvenadas la Usona Kongreso. Tial Amanda Gorman decidis fini sian poemon per instigo al unuiĝo adresita al la usona nacio.

La 20an de januaro, en flava vesto kaj kun ruĝa diademo, Amanda ĉarmis la publikon deklamante sian tekston The hill we climb (La monto, kiun ni surgrimpas). En ĝi, ŝi admonas siajn samlandanojn al forĵeto de malkonkordo, „ĉar ni scias ke, por pensi ĉefe pri nia estonteco, ni unue flankenmetu niajn diferencojn.”

Kiu estas Amanda Gorman?

Ankoraŭ juna, tiam 16-jara, ŝi jam estis elektita „juna poeto de la jaro” en Los-Anĝeleso en 2014. En 2015 publikiĝis ŝia unua poemaro The One for Whom Food Is Not Enough (Tiu por kiu manĝo ne sufiĉas). En 2017 ŝi iĝis la unua gajnanto de tutlanda konkurso Juna poeto de la jaro.

La juna poetino ofte alpaŝas politikajn kaj sociajn temojn, ekz. pri la situacio de la virinoj kaj nigruloj en la socio.

La 20an de januaro, ŝi iĝis la plej juna poeto invitita al oficiala ceremonio.

Amanda ĉarmis la publikon deklamante sian tekston The hill we climb. Foto: GETTY IMAGES

Polemiko

Pli ol pri la poemenhavo, eŭropanoj ĉefe diskutis pri la haŭtkoloro de la tradukontoj, tiel vidigante rasan streĉitecon en la literatura mondo.

En Nederlando la eldonejo Meulenhoff elektis talentan tradukistinon, Marieke Lucas Rijneveld, cetere aprobitan de Amanda Gorman. Sed polemika artikolo de Janice Deul, en la ĵurnalo De Volkskrant, eksplodigis la aferon: „Blankhaŭta tradukistino por la poemo de Amanda Gorman: tio ne akcepteblas.” La tradukistino rezignis, kaj la eldonisto pardonpetis.

En Hispanio la kataluna tradukisto Victor Obiols estis forigita, dum lia hispana kolegino Nuria Barrios ekkoleregis: „Tio estas venko de sinidentiga idearo super krea libereco.” En Francio la eldonejo Fayard elektis belg-kongan kantistinon, Marie-Pierra Kakoma, alinome Lous and the Yakuza. En Svedio la tradukisto estas viro, Jason Diakité, alinome Timbuktu, kies gepatroj estas usonanoj. En Germanio tri tradukistinoj kunlaboris, el kiuj unu nigrulino, Hadija Haruna-Oelker. En Italio la eldonisto ne hezitis doni la taskon al juna blankhaŭta tradukistino, Francesca Spinelli, kun la konsento de Amanda Gorman.

Kion fine opinii pri tiu polemiko, en kiu miksiĝas literaturo, kontraŭrasismo, politiko, mono, influo de sociaj retoj? Ĉu nepras havi nigran haŭton por traduki poemon verkitan de nigrulino?

Argumentoj poraj ... kaj kontraŭaj

Por kelkaj la debato estas interesa, ĉar ĝi serioze taksas la celojn de literaturo, tradukado, arta konceptaro. Ĝi evidentigas ĉiaman problemon de la tradukistoj: povi eniri la aŭtoran mondon. Por aliaj, la volo, ke nigrulo traduku verkon de nigrulo, estas juĝdeflankiĝo. Des pli ke la teksto de Gorman ne estas ideologia, sed usona. Prefere al tradukisto kun nigra haŭto, necesas iu, kiu perfekte konas la usonan historion. Plie, postuli, ke nigrulo traduku verkon de nigrulo, aŭ judo tiun de judo, multe similas al sinidentiga integrismo.

La franca tradukisto André Markowicz skribis prie en la ĵurnalo Le Monde: „Neniu rajtas diri al mi, kion mi rajtas aŭ ne traduki.”. Kaj Victor Obiols diris al la mondskala novaĵagentejo AFP: „Se mi ne rajtas traduki poetinon, ĉar ŝi estas ina, juna, nigra, usona de la 20a jarcento, tiam mi ne rajtas traduki Homeron, ĉar mi ne estas greko el la 8a jarcento a.K., aŭ mi ne povus traduki Ŝekspiron, ĉar mi ne estas anglo el la 16a jarcento.”

Tania de Montaigne, afrikdevena franca ĵurnalistino, opinias: „La nederlandan tradukistinon, unuflanke, kaj Amanda Gorman, aliflanke, oni reduktis al korpoj. Nu, tion precize faras la rasisma teorio.”

Provo pri kompreno

La svisa tradukistino Camille Luscher provis rekunigi ambaŭ opiniojn tion asertante: „Ne eblas disigi la verkon de Amanda Gorman de politika kunteksto, kiu estas tiu de Trumpismo, de la morto de George Floyd kaj de la movado Black Lives Matter. La mobilizado estis forta, eĉ ĝis Svisio, por denunci policajn perfortojn kaj sisteman rasismon, kiuj ne plu estu aktualaj. Precipe en ĉi tiu kunteksto okazas nun la tradukado de la verkoj de Amanda Gorman. Estas momentoj en la historio – kaj mi opinias, ke ni estas en unu el tiuj – kiam postulo pri reprezenteco superregu.”

Do, eble ne temas pri ĉiama devigo trovi nigran tradukiston por ĉiu verko de nigra aŭtoro, sed pri nura deziro, forte esprimita, por la sola poemo de Amanda Gorman, skribita por la enoficigo de Joe Biden.

Pascal VILAIN

Francio

Pascal Vilain estas emerita instruisto. Li aktivas en sud-orienta Francio kiel sekretario de la federacio Esperanto-Provenco kaj redaktoro de ĝia samnoma gazeto.

Scienco

KUBO

Teknologia suvereneco en pandemia epoko

Kubaj tradicio kaj sperto montriĝas esencaj en la batalo kontraŭ la kronvirusa pandemio en lando, kiu celas daŭran sciencan disvolviĝon kaj deziras iĝi teknologie suverena. Doktoro José Luis Fernández Yero, konsilanto de la prezidanto de la kuba entreprena grupo BioCubaFarma, certigis, ke teknologian suverenecon oni jam atingas en pluraj fakoj, ekde la elpreno de specimeno pere de vatbastonetoj, kiujn oni enigas en la nazon, ĝis la matematika analizo kaj ciferecigo de la koncernaj rezultoj. Teknologia suvereneco rilatas alivorte al la tuta ĉeno de procedoj, kiuj kondukas al diagnozo de pacientoj infektitaj de la kronviruso SARS-CoV-2, sed aplikeblas ankaŭ al aliaj infektaj kaj bakteriaj malsanoj.

PĈR-tekniko

Plej certe Kubo baldaŭ posedos teknologion sufiĉan por plenumi siajn proprajn PĈR-testojn (testojn per polimeraza ĉen-reakcio). Ĝi estas plene disvolvita de lokaj sciencistoj kun la celo diagnozi kovimon, kiel certigis doktoro Fernández Yero. La kuba Centro pri Genetika kaj Bioteknologia Inĝenierado (CIGB) produktas necesajn enzimojn kaj reakciilojn uzatajn dum reakcioj de PĈR-testoj: tiamaniere oni atingas teknologian suverenecon ĉe la kovim-diagnozo.

La metodo PĈR estis inventita en 1984 de la usona biokemiisto Kary Mullis ĉe la firmao Cetus Corporation. Ĝi estas fundamenta por multspeca genetika testado, kiu inkluzivas analizon de antikvaj specimenoj de DNA kaj identigon de infektaj agantoj. Tiu PĈR-tekniko tute revoluciigis la esploradon en la fako de molekula biologio kaj trovas vastan aplikeblon, tiel en klonado kaj studado de gen-esprimiĝo, kiel en serĉado de genetikaj polimorfismoj.

Pulm-ventoliloj

Per la disvolvo de kvar novecaj pulm-ventoliloj (aŭ artefaritaj spiriloj) kun altnivelaj funkcioj, la landa scienco garantias sufiĉan kovradon ĉe la kampo de pulma ventolado, por prizorgi kaj kovim-pacientojn kaj individuojn trafitajn de diversaj aliaj malsanoj. Rimarkindas du el tiuj aparatoj, elstaraj pro siaj teknikaj ebloj: temas pri penetra ventolilo CPAP (kontinua pozitiva aertuba premo), kaj pri penetra ventolilo Pcuvente, kies uzo estas permesata dum postoperacia resaniĝo.

Mondrigardo

Spertuloj kaj estraranoj dungitaj en entreprenoj kaj institucioj ligitaj al sciencaj projektoj konfirmis, ke en Kubo jam la supre menciita teknologia suvereneco estas realaĵo. Kubo, eta evolulando, kiu longe suferis usonan sieĝon kaj spertis nefavoran evoluon de la pandemio, povas atingi tiajn rezultojn danke al la mondrigardo de ĉefkomandanto Fidel Castro Ruz (eksa ŝtatestro, forpasinta en novembro de 2016), kiu fidis kuban sciencan talenton por impulsi la nacian evoluon.

Juan Carlos MONTERO MEDINA
korespondanto de MONATO en Kubo

Juan Carlos Montero Medina estas kuba emerita kontisto. Li naskiĝis en 1957 kaj loĝas en la ĉefurbo Havano.

GINGIVITO

Malsanaj gingivoj: silentaj murdantoj

Hipertensio trafas tutmonde inter 30 kaj 45 elcentojn de la plenkreska loĝantaro. Temas pri silenta murdanto, kiu plejofte ne kreas videblajn perturbojn kaj tamen estas unu el la ĉefaj kaŭzoj de antaŭtempa morto pro koratako kaj apopleksio.

Periodontito (severa gingivito), kiu trafas pli ol duonon de la individuoj, siaflanke ja rilatas al alta risko suferi altan sangopremon. Tiun jam longe supozatan ligitecon inter la du malsanoj klare konfirmas lastatempa esploro plenumita de la itala profesoro Francesco D'Aiuto el Eastman Dental Institute (UCL) en Londono, membro ankaŭ de Itala Societo pri Periodontologio kaj Implantologio (SIdP).

Gingivdamaĝo

La studon, aperintan en la ĵurnalo Hypertension, partoprenis 500 personoj kun meza aĝo de 35 jaroj, el kiuj 250 spertis severan periodontiton. Oni konstatis dum la esploro, ke 14 elcentoj de la homoj kun periodontito suferas altan sangopremon, kompare kun nur 7 elcentoj de tiuj en la kontrolgrupo, dum ĉiuj aliaj riskfaktoroj estas egalaj. Laŭ profesoro D'Aiuto, ĉi tiu konstato indikas, ke periodontaj bakterioj ne nur kaŭzas damaĝon al gingivoj, sed estigas ankaŭ sisteman inflaman respondon, kio povas favori la estiĝon de malsanoj kiel hipertensio.

Se konsideri la oftecon de periodontito, kiel rimarkis la fakulo el SIdP, la studo konfirmas la maltrankviligan nombron de homoj, kiuj povus suferi, sen scii tion, de alta sangopremo, kun la tuta kardiovaskula risko, kiun tio kuntrenas. Krome, tio signifas ankaŭ, ke la ligo inter periodontito kaj alta sangopremo establiĝas longe antaŭ ol individuo disvolvas problemon de hipertensio.

La kuracado de periodontito povas do favori la preventadon kaj limigadon de alta sangopremo: atingi kaj konservi bonan gingivan sanon povus helpi prokrasti la ekaperon de hipertensio kaj povus samtempe plibonigi la mastrumadon de la malsano ĉe homoj, kiuj jam suferas ĝin. Tio estas la konkludo de komuna dokumento, kiun ellaboras SIdP kune kun Itala Societo pri Arteria Hipertensio (SIIA), kun la celo konsciigi pri ĉi tiu ligiteco profesiulojn en ambaŭ fakoj.

Cristina CASELLA
korespondanto de MONATO en Italio

Lingvo

OPINIO

Lingvoj mortas en lulilo

La skribanto loĝas en la ĉuvaŝa respubliko, unu el la landoj, kiuj formas la rusan federacion. Oni parolas ĉi-okaze pri „respubliko” kaj ne pri „regiono” (en Rusio, tiaj estas la „moskva regiono”, la „leningrada regiono” ktp), ĉar la ĉuvaŝoj, lastaj heredantoj de la volgaj bulgaroj, estas ĉi tie la plej multnombra etno. La ĉuvaŝa lingvo estas do la sola vivanta derivaĵo de la ogura branĉo de la tjurk-altaja lingvofamilio. Unesko enlistigis ĝin inter la minacataj lingvoj en 1993, kvankam post la kolapso de Sovetio oni perleĝe establis en la respubliko ĝian samrangecon kun la rusa lingvo.

Disrompiĝo

Ĉuvaŝio ne estas riĉa regiono. La ĉuvaŝoj serĉantaj pli komfortajn vivkondiĉojn devas tial translokiĝi. Tiuj, kiuj iras de la kamparo al la urbo, fakte ĉesas paroli sian lingvon por ne montri sian devenon. Tiel kreiĝis „disrompiĝo” inter la kamparo kaj la urbo (la „progresanta mondo”), kie dulingveco estis (kaj iel plu estas) forte malinstigata. En la lokaj universitato kaj malsanulejo, la skribanto estas „varbita” (kvankam lia gepatra lingvo, la itala, estas „forta” lingvo) kontraŭ plurlingva edukado por liaj idoj.

Malaktualiĝintaj esploroj

Estas interese rimarki, ke la plimulto de la ĉi tie ekzistantaj antaŭjuĝoj baziĝas sur malaktualiĝintaj esploroj plenumitaj en Usono dum la 1950-1960aj jaroj inter hispanlingvaj enmigrintoj. Tiam oni povis ofte legi, ekzemple, ke: „Surbaze de iuj studoj, dulingvaj infanoj efektive havis rezultojn pli malaltajn ol la unulingvuloj”, sed tio ŝuldiĝis ne al la lingvaj kapabloj, sed al la malpli alta soci-ekonomia statuso de enketitoj. Aŭ ke: „Inter la malfavoraj aspektoj de dulingvismo oni substrekas la malfruan evoluon de la lingvaj kapabloj de la infanoj kaj la tendencon al konfuzo pri la interrilato vorto-signifo ktp. Krome [...] dulingvuloj averaĝe bezonas la helpon de parolterapiisto pli ofte ol unulingvuloj”. Aliflanke, laŭ rusa scienca artikolo, „kvankam dulingveco ne malhelpas la disvolviĝon de eksterparola inteligenteco, tio kaŭzas malfavorajn efikojn rilate al la disvolviĝo de funkcia inteligento”.

Daŭraj stereotipoj

La daŭra persisto de tiaj pseŭdosciencaj antaŭjuĝoj kaj de stereotipoj (ofte kondukantaj al la ne-transdono de onia gepatra lingvo pro „honto” pri sia deveno kaj al la emfazado de supozataj malbonaj aspektoj de denaska plurlingveco, kio fakte estis refutita de la scienco en la lastaj 30 jaroj) estigas en Rusio iom post iom unulingvecon, damaĝe al minoritataj lingvoj. Rusigo jam nun disvastiĝas ne nur al urboj, sed ankaŭ al pli grandaj kamparaj centroj.

Massimo RIPANI
korespondanto de MONATO en Rusio

Massimo Ripani estas ĵurnalisto en Rusio kaj fakulo pri lingvaj minoritatoj.

Spirita vivo

OPINIO

Kial preĝi?

Dum tiu ĉi pandemio, bona amiko, mem ateisto, sed unu el tiuj ateistoj, kiuj ankoraŭ ne komprenas, ke ili mem estas kristanoj (kaj se ili tion komprenus, tion neniel ili agnoskus), demandis min, kiucele preĝi. Li substrekis, ke bezonatas nur nuda kaj pura scienco, ne tiom preĝado. Alia voĉlegis al mi ĵurnalan raporton pri la nunaj vakcinad-kampanjoj kaj asertis, ke ĉio solviĝas per scienco, kaj ke religioj, kaj kompreneble kristanismo, nenion solvas.

Mi komprenis la zorgon de la unua, kaj kion celas la dua; mi demandis ambaŭ, ĉu ili ne subtenus kaj akompanus familianon aŭ amikon malsanan, aŭ provus konsoli kaj helpi orfon. Certe jes, respondis ili. Jen ĝuste tie komenciĝas la tasko de religioj, kaj religioj bezonas preĝadon; por religiaj homoj estas nepenseble helpi, konsoli kaj subteni, eĉ vivi, sen preĝado.

Bezono

Per preĝado religia homo ricevas fortojn por antaŭeniri, des pli en malfacilaj kondiĉoj – demandu kiun ajn bravan monaĥinon, ekzemple – kaj same kiel aero ne kuracos malsanulon, sed ne eblas sen ĝi vivi, iaspeca preĝado estas bezonata. Kompreneble ekzistas multaj homoj, kiuj ne vidas neceson preĝi por alfronti la malfacilaĵojn de l' vivo. Tamen, plurfoje nur Dio kaj ilia konscienco scias, kiom da fojoj ili enkore deziris povi preĝi, aŭ revis je iu Dio, kiu fulme punu malbonulojn. Eble mi troigas, sed se ni ĉiuj same kiel ili sopirus je Dio, ĉio multe pli bone irus en tiu ĉi mondo ...

Mi ne estas konvinkita!

Por multaj homoj estas tre malfacile kredi je Dio (kaj kompreneble je la utilo de preĝado), ĉar ili ne vidas celon en tiu ĉi universo. Kaj se la universo nek sencon nek celon havas, racio neniel povas ekspliki ion, kio tutsimple ne ekzistas.

Ĉu eble ankaŭ racio estas rezulto de nura hazardo? Se la evoluo de la universo estus alimaniere okazinta, ĉu povus esti, ke racio ne ekzistus? La tiama kardinalo Joseph Ratzinger kaj nuna emerita Papo en unu el siaj verkoj sin demandas: „La afero estas scii, ĉu kio realas, fontis el hazardo kaj neceso, tio estas, el neracio; ĉu racio estas nura kromefiko de io neracia, aŭ daŭre estas vera tiu ideo, kiu konsistigas la ĉefan konvinkon de la kristanaj fido kaj filozofio: ‚ in principio erat verbum’, ‚je la komenco de ĉio estis la kreivo de racio’ (...) ĉu racio povas rezigni pri la prioritato de io racia antaŭ io neracia, pri la origina ekzisto de la logos kaj ne nei sin mem?” Nu, bone, sed kie estas Dio?

Kie estas tiu Dio?

Akcepti la ekziston de Dio povas esti rezulto de religia sperto, kio ne esprimiĝas per konceptoj, sed tutsimple estas perceptata, aŭ konkludo post analizo de tio, kion oni kutimas nomi pruvoj. Ĉiaokaze ne temas pri afero tute nekonata, kiu senaverte kaj surprize aperas antaŭ la homo, sed temas pri demando, kiun almenaŭ iufoje en la vivo oni alfrontas. Tamen, al la religia fakto ne aplikeblas kutime uzataj mezuriloj. Ne eblas konstrui iaspecan maŝinon por Dion vidi, same kiel ne eblas mezuri fidon. Se oni akceptas la hipotezon pri iu Dio, kiu el nenio kreis universon, oni devos konkludi, ke Lia naturo estas tute malsimila al tiu de Lia kreitaĵo. Do, senesperaj estas la provoj Lin mezuri pere de la kutimaj laboratoriaj teknikoj. La „solidaj” pruvoj vane serĉotaj (teologiaj, kosmologiaj ktp) rilatas al malfacile aplikeblaj kategorioj pri homaj spertoj 1.

Joseph Ratzinger analizas en Enkonduko en kristanismon, kial por multaj estas tiom malfacile kredi je iu Dio: „(la homo) ... devas ŝanĝiĝi por kompreni, kiom blinda li estas, fidante nur je tio, kion li vidas. Manke de tiu ŝanĝo, se oni ne kontraŭstarigas sin al la kutima inercio, ne eblas fido. Jes, fido estas konvertiĝo, je kiu la homo komprenas, ke li postkuras iluzion, se li akceptas nur la videblaĵon. Jen kial fido estas nepruvebla; ĝi estas ŝanĝo de si mem, kaj nur tiu, kiu ŝanĝiĝas, ĝin ricevas. Kaj ĉar nia kutima inercio trenas nin alidirekten, fido estas ŝanĝo ĉiutage nova; nur je longdaŭra, dumviva konvertiĝo ni komprenas, kion signifas la frazo ‚mi kredas’.” 2

Tial fido surprize konsistigas iaspecan vojon al scio. Kaj se estas fido, ŝprucas preĝo.

Preĝo ne estas prembutono

Dum preĝado, same kiel dum konversacio, ni sentas nin akompanataj. Plurfoje, dum tiaspeca konversacio, ni komprenas, kie kuŝas la kerno de niaj problemoj. Kompreneble preĝo ne estas prembutono, kiu aŭtomate liveras la deziratan rezulton. Ankaŭ ne temas pri io, kion Dio bezonas. Preĝo estas por homo. Ĝi estas maniero komunikiĝi, senti sin proksima al Dio.

Jes, fojfoje ŝajnas, ke ne estas respondo. Sed ... povas esti, ke ni ne kapablas aŭskulti. Ne ĉiam ni bezonos vidi flaman arbetaĵon 3 por kompreni, ke Dio respondas. Kvankam mirakloj ja ekzistas, ni ne postulu ĉiam havi spektaklaĵojn en la stilo de Spielberg.

Ĉio, kion Dio deziras signale komuniki al ni, necese transiras nian materian realon. Ni do provu esti kapablaj kapti la mesaĝon, kiu povas troviĝi en unuavide sensignifa detalo, kiu post dua rigardo igas nin levi la okulojn kaj diri: „Dankon! Mi komprenas!”.

1. Okaze de mirakloj, troa scienco povus tenti nin kalkuli la potencon de la gravita escepto, kiu kaŭzas levitacion de sanktulo, aŭ la akvodenson sub la piedoj de Sankta Petro, kiam li provis marŝi sur Galilea Lago. Ĉiaokaze, temus pri interesa sed senfrukta ekzerco.

2. Joseph Ratzinger. Enkonduko en kristanismon, paĝo 13.

3. Eliro 3,2.

Alberto GARCÍA FUMERO
korespondanto de MONATO en Kubo

Alberto García Fumero estas licenciulo pri sciencoj de la religioj, finis distancan kurson pri teologio ĉe la kuba instituto pri religiaj sciencoj „Patro Félix Varela” kaj estas regula kunlaboranto de katolika revuo.

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Libroj

Por ĉiuj popoloj kaj por ĉiuj pejzaĝoj

Ne supozu, ke la liliputa dimensio (formato 10 x 8 cm) vin trenos al rideto, nek ke vi povos legi la 32 paĝetojn kun ne tro zorga atento, ĉar ili pensigas pri grava problemo: kiom da malfacilaĵoj, baroj, malhelpoj homoj metas inter si kaj alia homo. Eble, vi loĝas en lando, el kiu oni povas facile vojaĝi al aliaj (fakte, nur kelkaj aliaj), simple montrante libreton, ofte kartonkovrilan, sur kiu foto kaj kelkaj biografiaj elementoj, kompreneble, adekvate stampitaj kaj sekurigitaj kontraŭ falsadoj, atestas ion pri vi, aŭ eĉ, lastatempe, kun eta kvadrateto, kiu registris viajn fingrospurojn. Per tiu dokumento vi estas enlasata en alian komunumon de homoj, kiu siavice de propraj membroj postulas similajn paperaĵojn por ilin lasi elen.

Male, pensu, kiom vi povus esti libera, estante nur vi, homo kiel la aliaj homoj, sen deklaro de nomo, nacieco, individueco; kiam vi povus renkonti alian similulon kun la apriora trankviliga supozo, ke li estas sama kiel vi, do, kompreneble, amika (kial ajn supozi la malon?). Tiu, kiun vi renkontas, vidis vian saman sunleviĝon, vian saman sunsubiron, sendepende de la lando, kie vi aŭ li naskiĝis, eĉ sendepende de la tempo, ja ni ĉiuj estas samaĝuloj, se kompari kun la aĝo de la universo. Ne nur al siaj similuloj homoj atencas per malpermesoj: ankaŭ la naturo riskas esti vundita (ja estas ĉiutage vundata): ne liberas homo, se ne liberas ankaŭ naturo. La mondo estas ĉies, vojaĝoj kaj migradoj trapasas oceanojn, landojn, urbojn, registritajn per siaj naciaj nomoj, demokrate skribitaj en la propraj alfabetoj: latinliteruloj ne komprenas ilin? Ne gravas, ĉiuj alfabetoj estas samrajtaj kaj samdignaj. Pasporto estas himno al libero kaj al egaleco laŭ ĉiuj aspektoj.

Ĉi tiu himno pasas tra pensigaj kaj certagrade hirtigaj scenoj, kun kuraĝa malkaŝo de landoj, kie io tia okazas: homoj batataj, torturataj, kripligataj, knaboj kun trude enbrakigita pafilo, mizeruloj devantaj atendi en malhela kaj frosta kelo aprobon, permeson, devantaj respondi al enketo pri terorismo, devantaj sin tordi en pneŭon por sukcesi kaŝe transiri malpermesitan landlimon; estas evidentigataj diferencoj inter tiuj, kiuj povas kaj ne bezonas disde tiuj, kiuj ne povas, sed ja bezonas. En la listigo de absurdaĵoj elstaras, sed nur unu el la multaj: peti duan pasporton por pluvojaĝi de Bejruto al Tel-Avivo, de Bagdado al Manilo, de Priŝtino al Beogrado, de Skopjo al Nikozio, kaj reen .

Eĉ strukturoj plej sinnomantaj akceptemaj havas siajn barilojn, UEA estas eksplicite menciita kiel certagrade barilohava. Do eĉ ni, esperantistoj el bonstataj mondopartoj, kiuj interkompreniĝas, kongresumas, interretas, konsciu pri la multo, kion ni havas, kaj kion aliaj ne havas. La eta Pasporto donas (revas doni) al la posedanto la rajton, ke li povas tion kaj tion (longa listo), kaj ke li ne bezonas tion kaj tion alian (trioble pli longa listo); tiu pasporto validas por ĉiu lando kaj ĉiu pejzaĝo, ĝi ne apartenas al ŝtato, al reĝino aŭ al UEA, la posedanto povas ĝin teni aŭ ĝin forĵeti en la akvon, ĝin flugigi kaj ĝin sekvi tra la aero.

Por ĉiuj popoloj

Tia tuta rakonto disvolviĝas tra linioj, kiuj nur tipografie estus nomeblaj versoj, ĉar post iom da vortoj, sen ajna ritmo nek (kompreneble) rimo, la linio finiĝas, kaj la okulo glitas al la posta. Pli vasta interspaco tipografie markas dividon interpreteblan kiel dispartigo inter strofoj; se paĝo estas plena nur parte, ni povas konsideri, ke ĉe la posta komenciĝas alia ĉapitro. Tio ne ĝenas, oni simple interpretu la tuton kiel prozpoemon, prozeposon. La lastajn du paĝojn okupas la 52-lingva versio de la frazo Tiu ĉi pasporto validas por ĉiuj popoloj. La verda kovrilo bildigas, ore, migrantan anseron, flugantan super la terglobo.

La aŭtoro estas Antoine Cassar, tradukis Klára Ertl. Ŝia lingvaĵo estas tre flua kaj impeta, kongrue kun la temo de rajtoj kaj de kondamno kontraŭ malpermesoj. Iom mistere estas, ke ne estas deklarita la originala lingvo; privata enketo malkaŝis, ke la originala lingvo estas la malta, kaj ke la tradukintino apogis sin sur la angla, franca kaj germana versioj. Parto de la enspezoj de la vendado estas de la aŭtoro destinita al UNITED for Intercultural Action, unitedagainstracism.org, eŭropa retejo, kiu subtenas migrantojn kaj rifuĝintojn, kiu ankaŭ volonte akceptas tiucelajn donacojn ĉe www.passaportproject.org.

Carlo MINNAJA

Antoine Cassar: Pasporto. Tr. Klára Ertl. Eld. FEL, Antverpeno, 2020. 32 paĝoj, broŝurita.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Arto

FILMO

Korea familio setlas en Usono

(de maldekstre, horloĝdirekte) la reĝisoro Lee Isaac Chung, la geaktoroj Yuh-Jung Youn, Yeri Han, Steven Yeun, Noel Cho, kaj Alan Kim. Foto: A24

La usona filmo Minari gajnis premion en la kategorio de la plej bona helpaktorino en la 93a Akademia Filmpremiado (Oskaroj) okazinta la 25an de aprilo ĉi-jare. La filmo nomumiĝis kiel kandidato entute en ses kategorioj, inkluzive de la plej bonaj filmo, reĝisoro, ĉefaktoro, originala scenaro kaj muziko. Nenio speciala rimarkindas pri la fakto, ke usona filmo estas premiita aŭ nomumita en la Oskaroj, kaj tio mem estas neniel atentoveka.

Sed troveblas aspektoj neordinaraj pri la filmo Minari. Antaŭ ĉio, la dialogo estas parolata plejparte en la korea, ne en la angla. La reĝisoro kaj verkinto de la originala scenaro Lee Isaac Chung kaj la ĉefaktoro Steven Yeun estas kore-usonanoj, kaj la ĉefaktorino Yeri Han kaj la premiita helpaktorino Yuh-Jung Youn estas koreinoj el Koreio. Mi emas etikedi la filmon „laŭemocie korea filmo”.

La filmo Minari

Minari bildigas la aŭtobiografian rakonton de la reĝisoro Chung mem, kies gepatroj enmigris el Koreio en la 1980aj jaroj kun „usona revo”. En la filmo korea familio, la gepatroj kaj gefiloj, translokiĝas en etan vilaĝon de Arkansaso. Ili komencas sian loĝadon en malnova loĝveturilo, la patro ekkultivas vastan sovaĝan herbejon kaj la patrino laboras kiel kokida distingistino. Ĉar ambaŭ gepatroj devas laboradi dumtage, ili invitas la avinon el Koreio por varti la infanojn. La avino kunportas interalie semojn de minari, speco de petroselo. Ŝi diras, „Minari kreskas vivece ie ajn kvazaŭ herbaĉo kaj tial iuj ajn, riĉaj aŭ malriĉaj, povas rikolti kaj manĝi ĝin por sano. Ĝi estas kuirebla por diversaj pladoj kaj utilas ankaŭ kiel medikamento. Minari estas mirinda!”

Minari do ne nur estas speco de vegetaĵo, sed spegulas la familion mem strebantan setli en Usono spite al malfavoraj cirkonstancoj. Plie ĝi simbolas ankaŭ la korean popolon diligentan kaj persistan tra sia tuta ekzistado.

La filmo patose priskribas la gravecon de familio, la amon inter anoj de la familio, avino, geedzoj kaj genepoj. Ĝi aludas ankaŭ, ke la enmigrado ankoraŭ ludas neneglektendan rolon en la disvolviĝo de la usona socio. La rakonto des pli tuŝis mian koron, ĉar mi mem loĝis kelkajn jarojn ne malproksime de la fona regiono en la 1980aj jaroj, ĝuste en la sama periodo kiel en la filmo.

La premiitino kaj kandidat-nomumitoj

La aktorino Yuh-Jung Youn, kiu rolas kiel varmkora avino, ricevis la premion de la plej bona helpaktorino. Ŝi estas 73-jara kaj aktoras de 55 jaroj. Ŝi fariĝis la unua premiito de la Oskaroj inter koreaj geaktoroj, kaj nur la dua inter aziaj aktorinoj post Miyoshu Umeki antaŭ 64 jaroj. Ŝi mem en sia 20a-30a jaraĝo loĝis en Usono pli ol dek jarojn kun sia propra usona revo, kvankam ne nepre kiel aktorino, kaj la revo nun realiĝas sur la ruĝa tapiŝo de la Oskaroj. Ŝi ŝercis en sia danka parolado, „Mi nur laboris diligente laŭ la admono de miaj du filoj kaj jen venas la honoro.” En la postceremonia intervjuo, tamen, probable aludante pri rashataj krimoj, ŝi serioze esprimis sian esperon, ke ĉiuj homoj kun diverskolora haŭto harmonie kuniĝos en unu pli belan ĉielarkon.

La reĝisoro Lee Isaac Chung, naskiĝinta en Koloradio, pasigis sian infanaĝon en Arkansaso, same kiel la familio en la filmo. Li studis biologion en universitato por fariĝi kuracisto, tamen fascinite de filmoj decidis ŝanĝi sian karieron kaj studis kinon en postuniversitato.

La aktoro Steven Yeun, kiu rolas kiel la patro, naskiĝis en Koreio kaj grandiĝis en Miĉigano. Li aktoras en filmoj kaj en Koreio kaj en Usono. Kvankam li ne estis premiita, lia nomumiĝo mem kiel kandidato markas pli-malpli grandan mejloŝtonon en la historio de la Oskaroj, ĉar li estas la unua inter aziaj kaj azi-usonaj aktoroj, kiu kandidatiĝas kiel plej bona ĉefaktoro.

Ĉu ne usona filmo?

Kvankam koreoj el Usono kaj Koreio grave kontribuis al la filmfarado, la filmo Minari estas neeviteble usona filmo. Ĝi estas produktita fare de la usona kompanio A24 partnere kun Plan B, kies prezidanto estas la aktoro Brad Pitt. La reĝisoro kaj la plimulto de la geaktoroj estas el Usono, havante la usonan ŝtatanecon. Ĝi estas filmita komplete en Usono, kaj definitive temas pri okazaĵoj en Usono. Sed ĉe la Ora Globo (Golden Globe) la filmo malsukcesis konkursi por „plej bona filmo”, pro tio, ke la plejparto de la dialogo estas parolata en la korea. Por rajti je aljuĝo, laŭ la regularo de la Ora Globo, filmo devas enhavi pli ol duonon de sia dialogo en la angla. La filmo Minari tiel estis ekskludita el la kategorio de „plej bona filmo” kaj anstataŭe konsolita per la premio de „plej bona filmo en fremda lingvo”.

Fakuloj kritikis la Oran Globon pro rasa diskriminacio, ĉar en 2010 la usona filmo Malgloraj Bastardoj (Inglourious Basterds) enlistiĝis kiel kandidato por plej bonaj filmo kaj originala scenaro, malgraŭ malpli ol duono de sia dialogo en la angla. Pro ĉi tiu skandalo aldone al aliaj la Ora Globo nun alfrontas severan reformadon postulatan de holivudaj filmindustrianoj.

Koreoj en la Oskaroj

La ĉi-jaraj Oskaroj ne estas la unuafojaj premioj atribuitaj al koreoj. Pasintjare la korea filmo Parazito ricevis la Oskaron en kvar kategorioj: plej bonaj filmo, reĝisoro, originala scenaro, kaj internacia filmo plenlonga. Kvankam laŭ iuj opinioj la Oskaroj ekspluatis la okazon por eskapi el kritikoj, ke oni diskriminacias azianojn kaj azi-usonanojn, estis signofoplene, ke ne-usona filmo, produktita ekster Usono kaj en fremda lingvo, gajnis premion de „plej bona filmo”.

CHO Sung Ho
korespondanto de MONATO en Koreio

Cho Sung Ho estas eksprofesoro pri biologio kaj aktivis en la movado interalie kiel ĉefredaktoro de la gazeto La Espero el Koreio.

Korea afiŝo de la premiita filmo. Foto: A24

(de maldekstre) la geaktoroj Steven Yeun, Alan Kim, Yuh-Jung Youn, Yeri Han kaj Noel Cho. Foto: A24

Literaturo

RAKONTO

La enigma ŝipano

La fiŝkaptista ŝipo Balkan jam du monatojn estis sur oceano. Ni fiŝkaptadis ĉe la bordo de Gvineo. Esti maristo ne estas facile. Dum monatoj ni ne vidas bordon. Ĉirkaŭ ni vastiĝas la senlima oceano.

En la fiŝkaptistaj ŝipoj ne ĉiuj estas maristoj. La kapitanoj ofte dungas ŝipanojn, kiuj laboras en la ŝipoj pro la pli alta salajro. Iuj el ili havas ŝuldojn, aliaj monhelpas siajn infanojn, kiuj studas en universitatoj, triaj deziras aĉeti loĝejojn.

Same en la ŝipo Balkan laboris kelkaj ŝipanoj. Dum la multmonata naĝado ni ĉiuj tamen iĝis amikoj. Kiam ni ne havis laboron, kiam ni ne devis fiŝkaptadi aŭ prilabori la kaptitajn fiŝojn, ni konversaciis, rakontis unu al alia pri sia vivo, parolis pri niaj estontaj vivoplanoj.

En la ŝipo estis viro, kiu aspektis ege stranga. Tridekses- aŭ trideksepjara, li estis alta, svelta kun densa nigra hararo kaj nigraj okuloj, brilaj kiel karbo. Lia nomo estis Rumen. Li laboris diligente, sed evitis konversacii kun ni. Silentema, li ĉiam estis sola kaj neniam venis al ni, kiam ni kune manĝis en la vasta ŝipmanĝejo, kie kutime post la fino de la laboro ni sidis kaj konversaciis.

Unue ni preskaŭ ne rimarkis lin, sed poste ni komencis demandi unu la alian, kiu li estas. Petro, la ŝipmaŝinisto, supozis, ke la stranga viro estis en malliberejo, sed post la fino de la puno li ne trovis alian laboron, kaj tial li iĝis ŝipano. Mi mem opiniis, ke li estas introvertito kaj ne ŝatas komuniki kun aliaj homoj. Ja, estas similaj personoj. Tamen mia scivolemo pri tiu ĉi stranga viro pli kaj pli kreskis. Mi deziris ekscii, de kie li estas, kie li loĝas kaj kial li decidis esti ŝipano. La aliaj maristoj kaj ŝipanoj evitis paroligi lin, sed mi deziris konversacii kun li kaj foje mi sukcesis.

La ŝipo ankriĝis ĉe la haveno de Konakrio, la ĉefurbo de Gvineo, kaj tuj al la ŝipo proksimiĝis infanoj, kiuj komencis peti de ni manĝaĵon. Ni havis konservaĵojn kaj Rumen donis al la infanoj du el siaj konservaĵoj. Tiam mi diris:

- Estas triste rigardi malsatajn infanojn.

Li nur flustris:

- Jes.

- Ĉu vi havas edzinon, infanon? – demandis mi.

Mi certis, ke li ne respondos, ke li turnos sin kaj foriros, sed li ekparolis:

- Mi havas nek edzinon, nek infanon.

- Kial vi iĝis ŝipano? – demandis mi.

Li iom hezitis, ĉu daŭrigi konversacii kun mi aŭ eksilenti, sed li komencis paroli. Eble la nudpiedaj gvineaj infanoj, en kies grandaj okuloj videblis malsato, emociis lin.

- Mia fratino – diris li – edziniĝis juna, sed ŝia edzo estas ebriulo kaj hazardludanto. Ili havas sesjaran filinon, sed la edzo fordrinkas kaj forludas ĉiun monon. Mia fratino devas mem lupagi la loĝejon kaj vivteni la familion. Mi decidis monhelpi ŝin. Tial mi iĝis ŝipano.

Post tiu ĉi mallonga konversacio ni plu ne parolis. Li daŭre silente laboris kaj komunikis kun neniu. La ses monatoj pasis. Ni revenis. La maristoj kaj la ŝipanoj disiĝis.

Foje mi kaj mia amiko Vasil kafumis en kafejo „Lazuro”, proksime al la mara parko. La junia tago estis agrabla, suna. La tabloj de la kafejo staris ekstere. Subite mi rimarkis, ke sur la strato, ĉe la kafejo, pasas Rumen, mia eksa kolego, la ŝipano. Mi preskaŭ ne rekonis lin. Nun li estis ege eleganta, vestita en blua kostumo kun hela ĉemizo, ĉerizkolora kravato. Li afable salutis min kaj mi respondis al lia saluto.

- Ĉu vi konas lin? – demandis Vasil.

Mi diris, ke Rumen kaj mi servis en la fiŝkaptista ŝipo Balkan.

- Tial mi ne vidis lin duonjaron – rimarkis Vasil.

- Ĉu ankaŭ vi konas lin?

- Mi ne konas lin persone, – ekparolis Vasil – sed mi scias, ke li estis vicdirektoro de la fabriko por akumuliloj. Tamen li estis pasia hazardludanto. Li forludis ĉiun sian monon. Lia edzino ege suferis. Ili havas sesjaran filinon. Tamen pasintjare li ie malaperis kaj dum ses monatoj li ne estis ĉi tie. Nun mi komprenis, ke li estis ŝipano. Post la reveno li ne plu hazardludas. Nun li zorgas pri la familio kaj entute li dediĉas sin al la edzino kaj al la filino.

Julian MODEST

Julian Modest estas bulgara kaj esperanta verkisto, aŭtoro de novelaroj, romanoj kaj dramoj, universitata lektoro.

Hobio

PASIO

Bredi ekzotajn papiliojn

Antaŭ dek jaroj litovo Tomas Solovejus vizitis ekspozicion pri tropikaj papilioj. Kaj lin tuj ekregis la ideo bredi ekzotajn papiliojn hejme. Ili impresis lin per siaj koloroj, kaj iuj el ili per sia grandeco.

Tomas Solovejus

Solovejus rakontas, ke la vera laboro komenciĝis per papiliaj krizalidoj – ĉirkaŭ duoncenton da ili li akiris en nederlanda papili-bieno. Por ke la krizalidoj transformiĝu al papilioj, necesis ilin gardi en kondiĉoj proksimaj al ilia vivmedio – temperaturo de proksimume 28 gradoj kaj humideco de ĉirkaŭ 80 %. Post du semajnoj el inkubatoro ekflirtis papilioj.

Pluraj evolufazoj

Papilioj estas insektoj kun pluraj evolufazoj. Plenkreskaj papilioj ovumas kaj el la ovoj venas raŭpoj (larvoj), kiuj manĝas kutime foliojn de plantoj. Ĉiu papilia specio havas siajn preferojn. Ekzemple, la sud-amerika papilio Caligo memnon, ankaŭ konata kiel „Striga Okulo”, vivas en bananaj plantejoj kaj ĝiaj raŭpoj manĝas bananfoliojn, kaj ankaŭ putrantajn bananojn. Ĝi vivas tri monatojn.

En Litovio estas tre malfacile planti bananujojn. Tamen Solovejus konstatis, ke ĉi tie eblas trovi plantojn, kiuj povas anstataŭi tropikajn nutraĵojn. Tial papilioj, ŝatantaj bananfoliojn el Sud-Ameriko, povas nutri sin per folioj de kanao (Canna) kaj sukcese trapasi sian vivociklon. La raŭpoj el aliaj papiliaj specioj (ekzemple Morpho peleides) volonte manĝas grimpajn plantojn. Ankaŭ ĉi-lastaj ne kreskas en Litovio, sed trifolioj taŭgas. La raŭpoj de noktaj papilioj avide ronĝas foliojn de pirujoj, ĉerizujoj aŭ prunujoj.

Solovejus serioze pripensis unu jaron, per kiuj novaj papilioj riĉigi sian kolekton. Necesis ja havigi plantojn por nutrado de la raŭpoj de novaj papilioj. „Fakte en la litova klimato eblas en unu jaro bredi du generaciojn de papilioj el krizalidoj. Maturaj papilioj tuj zorgas produkti generacion kaj demetas ovojn. Ĵus aperintaj raŭpoj nutras sin ĉirkaŭ du monatojn. Poste ili trapasas pliajn du semajnojn en kokonoj. La novaj papilioj havas tempon demeti siajn ovojn”, emfazas la papilia bredanto. Li aldone rimarkigas, ke la vivo de noktaj papilioj iomete malsamas: iliaj raŭpoj aŭtune enfermiĝas en kokonoj, kie ili restas ĝis la printempo.

Noktaj papilioj

La litovoj ofte opinias, ke noktaj papilioj ne havas okulfrapajn kolorojn kaj ne aspektas belaj. Tamen Solovejus kredas, ke tropikaj noktaj papilioj estas tre belaj. Ekzemple la papilio Argema mittrei havas tre longajn flugilojn kaj imponan vosteton. Plej granda en la mondo estas nokta papilio Attacus atlas. La larĝo de ĝiaj flugiloj atingas pli ol 30 cm. Fakte noktaj papilioj ne bezonas manĝi, kaj ili eĉ ne havas buŝon. Tiuj imponaj papilioj vivas nur dek tagojn.

Spertiĝinte en papilia bredado, Solovejus kreis retpaĝon. Li nomis ĝin kupukupu. Tiu vorto signifas „papilio” en la indonezia lingvo. Preskaŭ ĉiuj papilioj en la tropika kolekto de Solovejus devenas el la indonezia regiono kaj el Sud-Ameriko.

Hodiaŭ Solovejus ne dubas, ke eblas bredi papiliojn en sia hejmo, se emo sufiĉas kaj kondiĉoj permesas. Li ofte parolas pri tio al gelernantoj kaj interesatoj. Hodiaŭ tropikaj papilioj fariĝas pli popularaj en geedziĝaj kaj aliaj festoj. Papilioj simbolas tenerecon, purecon kaj novan komencon.

Post kiam papilio mortas, Solovejus inspiras ĝin al nova vivo – en kadro kiel murornamaĵo.

LAST
korespondanto de MONATO en Litovio

Manĝantaj papilioj

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 41a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 103 korespondantojn kun kunlaborkontrakto en 45 landoj kaj abonantojn en 73 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato
• Instagram: RevuoMonato
• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo
• Telegramo: https://monato.telegramo.org
• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be.

redaktoroj:
• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.
• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Alexander Shlafer, Usono, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Renato Corsetti, Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert.

grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste 5 sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo de MONATO, la tria sumo estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO, la kvara sumo estas la tarifo de la agendo kaj enciklopedieto LA JARO senditaj triaklase (malrapide) kaj la kvina sumo estas tiu de LA JARO sendita unuaklase (rapide).

Lando de la paganto MONATO LA JARO
surface aere bite 3a kl. 1a klaso

Argentino EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Aŭstralio AUD 97 102 58,20 11,30 16,20
Aŭstrio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Belgio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Bosnio-Herc. EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Brazilo EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Britio GBP 54 57 32,40 6,20 8,90
Bulgario EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Ĉeĥio EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Ĉinio EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Danio DKK 440 465 264 51 74
Estonio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Finnlando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Francio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Germanio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Grekio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Hispanio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Hungario HUF 15000 16000 9000 2450 3600
Irlando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Islando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Israelo EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Italio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Japanio JPY 7980 8500 4788 870 1270
Kanado CAD 92 96 55,20 10,70 15,40
Kipro EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Koreio EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Kostariko EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Kroatio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Latvio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Litovio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Luksemburgo EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Malto EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Nederlando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Norvegio NOK 640 670 384 75 106
Nov-Zelando NZD 105 111 63 12 18
Pollando PLN 190 200 114 31 44
Portugalio EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Rusio EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Serbio EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Slovakio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Slovenio EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Sud-Afriko EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Svedio SEK 640 670 384 75 105
Svislando CHF 82 88 49,20 9 14
Usono USD 78 82 46,80 8 13

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en ŝtatoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Pĉk. IBAN AT80 6000 0000 0712 7744. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz
• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com
• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando
• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de
• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, LEA, a.k. 178, LT-01003 Vilnius-C, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Politiko

- BALKANIO

- Albanoj kaj la sendependa Grekio

- Moderna vivo

- PIRATADO

- Ĉu Kapuĉaj Robĉjoj? Ne, retteroristoj!

- LITOVIO

- Urbanoj kreas arbaron

- KUBO

- Nova leĝo brakumas bestojn

- SPORTO

- Skiado mondpokala

- KOSOVO

- Helpe al agnosko de juna ŝtato

- LITOVIO

- Salikokoj kreskas ankaŭ en la nordo

- Eseoj

- AKTUALE

- Ĉu iu ajn rajtas traduki ies ajn verkon?

- Scienco

- KUBO

- Teknologia suvereneco en pandemia epoko

- GINGIVITO

- Malsanaj gingivoj: silentaj murdantoj

- Lingvo

- OPINIO

- Lingvoj mortas en lulilo

- Spirita vivo

- OPINIO

- Kial preĝi?

- Oklingva Proverbaro

- Libroj

- Por ĉiuj popoloj kaj por ĉiuj pejzaĝoj

- Arto

- FILMO

- Korea familio setlas en Usono

- Literaturo

- RAKONTO

- La enigma ŝipano

- Hobio

- PASIO

- Bredi ekzotajn papiliojn

- Anoncetoj

- Retbutiko renovigita

- Naturista vivo

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...