Monato 2021/06
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2020-12-10T23:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Leteroj

Nur Patro Nia

En la maja numero de MONATO (La unua eŭropa literaturaĵo en vulgara lingvo, p. 20-21) mi legis pri la latina: „kiu ĝis hodiaŭ restas la oficiala kaj liturgia lingvo de Vatikano kaj de la romkatolika eklezio”. Sed tia ĝi ne plu estas. Kiam mi rigardis lastan jaron dum la kronvirusa krizo la ceremoniojn de la paska semajno, preskaŭ ĉio estis en la itala. Kaj kiam mi en 2019 ĉeestis publikan aŭdiencon en Vatikano, multaj lingvoj estis uzataj (ĝis la araba kaj la pola) kaj nur Patro Nia estis kunpreĝata de ĉiuj en la latina.

Kees NEEFT

Nederlando

Pledo por internaciaĵoj

Alexander Shlafer kaj Brian Moon en siaj leteroj (MONATO 2021/04, p. 3) argumentas favore al „kronviruso” anstataŭ „koronviruso”. Do kio pri la konsekvenco? La mallongigo de la nomo de la malsano, kiun kaŭzas la viruso, rezultus ne kiel „KOVIM”, sed kiel „KROVIM”. Tiun lastan formon tamen uzas neniu. Senescepte oni trovas „KOVIM”, „KOVIM-19” kaj „kovimo”. Aŭtoroj en la tri periodaĵoj MONATO, La Ondo de Esperanto kaj Esperanto (artikoloj ekde 2020) nomis la viruson „koronviruso”, „korona viruso”, „kronviruso” kaj „krona viruso”. La Lingva Konsultejo de la Akademio de Esperanto „rekomendas la formojn (en alfabeta sinsekvo) ‚koronviruso’ aŭ ‚kronviruso’.” Cetere, la ĉilia epidemiologo José Antonio Vergara plendis pri la ekzotismo de Esperanto-parolantoj rilate internacian sciencan vortstokon kaj pledis por internaciaĵoj.

Klaus LEITH

Germanio

Per tiu ĉi letero MONATO nun finas la diskuton pri la nomo de la viruso. La historio nin instruos pri la formo, kiu venkis, same kiel ni nun scias, ke venkis la formo „aidoso”, pri kiu oni siatempe akre disputis, ankaŭ ĉi tie en la paĝoj de MONATO. (red.)

Vojaĝo al Kazohinio

En la marta numero (MONATO 2021/03, p. 21-23) Garbhan MacAoidh mencias en sia eseo, ke Vojaĝo al Kazohinio estas elĉerpita kaj apenaŭ plu havebla. Mi posedas ekzempleron de la eldono de SAT el 1958, kiun mi volonte pludonus. Interesatoj bonvolu kontakti min per smbrun@sunrise.ch.

Sonja BRUN

Svislando

La rubriko „Leteroj” estas destinita al koncizaj (maksimume 150-vortaj) reagoj de abonantoj pri aktualaĵoj kaj pri artikoloj aperintaj en Monato. La redakcio faras propran elekton, post lingva kaj stila polurado. Letero, ankaŭ reta, estu subskribita per la nomo, kompleta stratadreso kaj telefonnumero. Per la sendo de la letero la aŭtoro donas sian permeson publikigi ĝin en la papera kaj en la ciferecaj versioj de Monato. Leteroj por publikigo estu senditaj al leteroj@monato.be.

Aktuale

Kiel rekoni torditajn, simpligitajn aŭ manipulajn mesaĝojn?

Ne nur la kronviruso konkeris la mondon. Ankaŭ la mensogoj kaj falsaj novaĵoj pri ĝi disvastiĝas kiel viruso. Konata flandra ĵurnalo lastmonate eĉ grandtitole anoncis: „Ni serĉas vakcinon kontraŭ la falsaj novaĵoj”. MONATO parolis kun Rakoen Maertens, psikologo, kiu aparte interesiĝas pri tiu fenomeno.

Flandra ĵurnalo: „Ni serĉas vakcinon kontraŭ la falsaj novaĵoj”.

MONATO: S-ro Maertens, vi estas psikologo kaj nun preparas doktoriĝan tezon pri la maniero defendi sin kontraŭ falsaj novaĵoj. Ĉu vi povas iom rakonti pri via laboro?

Maertens: Jes, certe. Mi preparas doktoriĝon en la kembriĝa esplorgrupo pri socia decid-farado (Cambridge Social Decision-Making Lab). Tie ni esploras diversajn temojn, kiuj rilatas al falsaj novaĵoj: kio ili estas, kiel ili influas homojn, kaj kiel oni povas protekti homojn kontraŭ ili. Ni ankaŭ konkrete laboras pri la kreado de intervenoj por protekti homojn kontraŭ mensogaj novaĵoj. Mi laboras pri metodo, kiun ni nomas „inokulado-teorio”. Same kiel por medicina vakcino, ni prezentas malfortajn falsajn novaĵojn al homoj kaj montras, kiel ili funkcias, aŭ eĉ ebligas al homoj krei siajn proprajn falsajn novaĵojn. Tiel ili lernas pri la metodoj kaj teknikoj, kiujn uzas falsnovaĵkreantoj, kaj ili trejnas sian psikologian imunsistemon. Do ili estos malpli facile kaptataj de falsaj novaĵoj.

Nia plej granda interveno estas 20-minuta ludo, en kiu oni lernas pri ses teknikoj de manipulado/misinformado, mem kreante kaj disvastigante falsajn novaĵojn. La ludo nomiĝas Bad News 1 kaj havas nun pli ol milionon da ludantoj. En 2019 ni esperantigis ĝin, kaj ĉiu povas kunludi kaj kunlerni ĉe http://www.misinformado.net.

MONATO: Ĉu via metodo helpas rekoni falsajn novaĵojn disde veraj?

Maertens: Ĝuste. En iu senco, ni montras al homoj, kiel oni povas rekoni torditajn, simpligitajn aŭ manipulajn mesaĝojn, por ke oni povu distingi ilin de ĝustaj, pli nuancitaj mesaĝoj. Pli specife, lernante ekzakte kiel oni povas tordi la veron, oni lernas distingi inter la mesaĝoj kaj ne nur ĝenerale skeptiki. Tamen, grava demando restas. Ni ne certas kiom longe daŭras la efikoj de niaj intervenoj. Precize same kiel ĉe biomedicina vakcino, eblas ke oni bezonas „revakcinadon”, akcelinjekton por atingi longdaŭrecon. Mi tion esploras en mia doktoriĝa laboro.

MONATO: Aperis en konataj flandraj ĵurnaloj kaj revuoj artikoloj pri via agado, sed por legi tiujn, oni devas esti abonanto, do pagi. Ankaŭ tiun ĉi intervjuon povos legi unue la abonantoj 2. Falsaj novaĵoj tamen disvastiĝas senpage, rapide, tra la tiel nomataj „sociaj komunikiloj”. Ĉu do eblos iam gajni la batalon kontraŭ falsaj novaĵoj? Ĉu la vero estas rezervita por riĉuloj, kiuj povas pagi por ĝi?

Maertens: Plurajn gravajn demandojn en unu! Bedaŭrinde veras, ke ofte artikoloj aperas kaŝite malantaŭ pagmuro. Tamen, mi ĉiam klopodos plej larĝe disvastigi la sciojn. Kaj la artikolojn en la ĵurnaloj kaj miajn sciencajn artikolojn mi senpage kaj malkaŝe provas disvastigi tra diversaj kanaloj, kiel sociaj komunikiloj, inkluzive tra mia publika Twitter-konto (@RakoenMaertens). Plie ekzistas ampleksaj fontoj, kiuj senpagas kaj bonkvalitas. Tamen, prave, tio certe ne sufiĉas por gajni la batalon kontraŭ la rapide disvastiĝantaj falsaj novaĵoj. Bezonatas grandskala kunlaboro, internacie kaj loke, por amase lertigi kaj spertigi homojn pri la temo, „alfabetigo” pri la psikologio de influo.

MONATO: Jen tezo, kiun oni fojfoje legas: „Ju pli malkontenta oni estas pri sia vivo, des pli influebla oni estas de falsaj novaĵoj.” Ĉu estas vero en tio, aŭ ĉu ankaŭ tio en si mem estas falsa novaĵo?

Maertens: Certe estas iom da vero en tiu frazo. Parte tiu fenomeno okazas, ĉar unu el la dimensioj respondecaj pri la sukceso de falsaj novaĵoj estas grupdinamiko. Kiam oni estas malkontenta, homoj ofte ĝenerale volas pli fortan grupidentecon kaj/aŭ volas respondecigi iun grupon aŭ partion pri ĉiu malbono, kiu okazas. Oni tiel ankaŭ pli facile akceptas novaĵojn, kiuj konfirmas oniajn vidpunktojn kaj identecon, aŭ kiel oni sentas. Tio povas kaŭzi pli malfacilan distingadon inter la diversaj novaĵoj.

MONATO: Tio ligas al simila tezo: „Falsaj novaĵoj ĉiam ekzistos, ĉar la homo legas novaĵojn ĉefe en la espero ricevi konfirmon pri siaj propraj ideoj. Se la ĵurnalo konfirmas la proprajn ideojn de la leganto, oni plu abonos; se ne, oni serĉos alian ĵurnalon.”

Rakoen Maertens doktoriĝas en la kembriĝa esplorgrupo pri socia decid-farado.

Maertens: Parte tio ĝustas. Jes, falsaj novaĵoj certe ĉiam ekzistos. Kaj jes, veras, ke oni preferas legi ĵurnalon, kiu alproksimiĝas al oniaj propraj vidpunktoj. La problemo ne necese estas la ekzisto de falsaj novaĵoj. La vera problemo estas, ke homoj kelkfoje simple ne akceptas novaĵojn, ĉar ili venas el ĵurnalo kun specifa vidpunkto. Tio estas la problemo de polusiĝo. En Usono, ekzemple, oni bone povas vidi, ke kelkaj homoj kredas preskaŭ nur aferojn de unu politika partio kaj preskaŭ nenion de la kontraŭa partio. Tio ofte iĝas pli malbona eĉ: homoj povas bone kunlabori dum jaroj, ĝis ili malkovras, kiun partion la alia subtenas, kaj tiam subite ekestas konfliktoj.

Polusiĝo estas ĉie, en ĉiu lando, en ĉiuj komunumoj, kaj en ĉiuj organizaĵoj. Gravas, ke ni homoj lernu kunlabori kaj akcepti ideojn kaj vidpunktojn de personoj, kiuj ne apartenas al nia grupo. Do ŝlosila laboro estas lernigi ne nur pri bona rekonado de kaj lertigo pri la diversaj specoj de falsaj novaĵoj, sed ankaŭ ori malpolusigo kaj lertigado pri malpolusiĝo. Cetere, tio estas unu el la kialoj, kial mi ŝatas Esperanton kaj mian laboron kiel reprezentanto ĉe UN: mi ĉiam pensas, ke Esperanto estas bona komenco kaj ilo por interkompreniĝo, parte ĉar la Esperanto-komunumo havas homojn de diversaj politikaj flankoj.

pp

1. malbonaj novaĵoj.

2. MONATO tamen decidis disvastigi tiun ĉi artikolon ankaŭ al ne-abonantoj.

Moderna vivo

KOVIMO

Pandemia obezeco

La kronvirusa pandemio influas la sanstaton de homoj, ne nur forprenante la vivon de infektitoj, sed ankaŭ laŭ aliaj ne-rektaj manieroj.

Enketado de privata instanco pri dungado, farita komence de ĉi tiu jaro, montris, ke 32,7 % de la koreaj plenkreskuloj atingis korpan plipeziĝon de averaĝe 5,8 kg en unu jaro. Laŭ raporto de la korea Nacia Asekura Servo pri Sano (NHIS) obezeco ĉe viroj kreskis de 45,7 % en 2018 al 47,8 % en la pasinta jaro.

Notinde estas, ke la obezeco de viroj havantaj inter tridek kaj kvardek jarojn atingis la plej altajn nivelojn, respektive 54,0 % kaj 52,6 %. Obezeco estas difinita de la Monda Organizaĵo pri Sano kiel unu el la kvin plej danĝeraj mortokaŭzoj. Ĝi estas taksata kiel nova speco de epidemio de la 21a jarcento.

Kovimaj efikoj

Fakuloj precizigis, ke la ĉefa kaŭzo de la lastatempe multiĝinta obezeco estas la kovima pandemio. Ili analizas ĝian efikon de la vidpunkto de kvar faktoroj. La plej grava el ili estas manko de fizika aktivado rezulte de hejma laborado anstataŭ laboreja deĵorado, neeblo korpe ekzerciĝi en publika sportejo, kaj tiel plu. Laŭ la supre menciita esploro la tempo de korpa ekzercado de plenkreskuloj draste mallongiĝis, de 4,9 horoj ĉiusemajne antaŭ la pandemio al 1,9 horoj nun.

Alia grava faktoro estas la konsumado de hejmliverata manĝaĵo, kiu plejmulte estas grasa kaj dolĉa, kun tro da kalorioj. Laŭ la sama esploro, la mendoj de liverata manĝaĵo kreskis de 1,4 fojoj, antaŭ unu jaro, al 3,5 fojoj ĉiusemajne. Pli da multkaloria manĝaĵo kune kun malpli da korpa ekzercado kontribuas al pliiĝo de obezeco.

La tria danĝera faktoro estas deprimo kaj streso. Alia raporto de NHIS montris, ke la nombro de psikiatriaj konsultoj multiĝis je 10,4 % en unujara periodo, dum la tuta nombro de vizitoj al hospitaloj malkreskis je 12,5 %.

Interalie maldungiĝo, malfacilaĵoj por esti dungita, hejma laborado, interdoma bruo kaj maloftaj vizitoj al lernejo kondukas homojn al deprimo kaj streso. La mensaj malordoj stimulas la elsekrecion de kortizolo – tiel nomata streshormono – kiu instigas la volon manĝi kaj do la akumuladon de korpa graso.

La lasta faktoro estas mallongiĝo de dormotempo, verŝajne pro neregula ĉiutaga agado kaj absorbiĝo en komputilaj ludoj. Manko de sufiĉa dormado kondukas al malplia sekrecio de leptino – la apetit-rega hormono – kaj male, al plia sekrecio de grelino – la apetito-stimula hormono – kiu entute igas homojn avide manĝi.

Danĝero al infektitoj

Obezeco kaŭzas ne nur diversajn malsanojn ĉe plenkreskuloj: ĝi povas ankaŭ endanĝerigi la staton de kovimaj infektitoj. Laŭ raporto de Public Health England (Publika Sano de Anglio), publikigita en julio pasintjare, obezeco pligrandigas la riskon de morto de kovimaj viktimoj je kelkdek elcentoj, probable pro ekscesa grashisto kaj akumulado de graso, antaŭinflama kaj hiperimuna reagoj, kaj trombozo. Fakuloj avertas homojn kun kronikaj malsanoj – inkluzive de obezeco – aparte prizorgi sian sanon kontraŭ la kovima pandemio.

CHO Sung Ho
korespondanto de MONATO en Koreio

Cho Sung Ho estas eksprofesoro pri biologio kaj aktivis interalie kiel ĉefredaktoro de La Espero el Koreio. Li verkis artikolojn pri gentekniko en MONATO kaj Kontakto.

Fakuloj precizigis, ke la ĉefa kaŭzo de la lastatempe altiĝinta grado de obezeco estas la kovima pandemio. Foto: GETTY IMAGE KOREA

INVENTEMO

Originalaj horloĝoj el gramofonaj diskoj

En la lastaj jardekoj de la pasinta jarcento, amason da vinilaj diskoj kolektis muzikŝatantoj, ĉar en tiu periodo diskoj estis la plej bona maniero registri muzikaĵojn. Tamen, la vivo rapide progresis kaj aperis pli modernaj manieroj registri muzikon. Rezulte, por multaj homoj vinilaj diskoj fariĝis kvazaŭ superfluaj objektoj. Hodiaŭ, el tiuj gramofondiskoj, lertaj homoj kapablas krei neimageblajn aferojn.

La 34-jaraĝa litovo Laurynas Mazeliauskas kun sia amiko Žilvinas Kuprėnas grandkvante akiras malnovajn jam nenecesajn gramofondiskojn el Germanio. Amiko amase kaj malaltkoste ilin aĉetas en germanaj muzikbazaroj kaj portas al Litovio. Utilajn diskojn li prenas por si mem, kaj aliajn li transdonas al Laurynas kaj Žilvinas. El malnovaj diskoj ili faras originalajn horloĝojn. Laurynas konfesis, ke la ideo venis en lian kapon antaŭ dek jaroj en Barcelono. Tiam li vidis, ke strata pentristo sur diskon pentris ajnan bildon. „Tiam min frapis la ideo, ke disko povas esti ne nur surpentrita, sed ke eblas per lasero ankaŭ transformi ĝin en praktikan artverkon. Per aldono de mekanismo oni povus krei originalan surmuran horloĝon. Horloĝo el malnova vinila disko povus simboli longvivecon”, komentis Laurynas.

La sukceso de ideo

Por ke lasermaŝino gravuru sur la diskon deziratan motivon unue necesas prepari la maketon kaj poste doni ĝin al la maŝino. Ĝi ĝuste transmetas la motivon sur la vinilon. Unuan provon Laurynas faris el disko, kiun al li donis lia avo. La rezulto estis ege sukcesa. Ĉiuj amikoj kaj konatoj multe laŭdis la eksperimenton. Pasiiĝinte pri la ideo ambaŭ viroj decidis, ke sur diskoj devos aperi simboloj kompreneblaj por ĉiuj: nomoj de muzikaj grupoj, siluetoj de mondskale famaj urbaj monumentoj, sportaj simboloj, diversaj abstraktaj elementoj, porokazaj motivoj rilataj al Valenteno, Novjaro kaj aliaj festoj. En ok jaroj da aktivado Laurynas kaj Žilvinas kreis ĉirkaŭ kvincent modelojn de murhorloĝoj.

Vinilaj horloĝoj estis surpriza novaĵo. La originalaj memoraĵoj rapide elĉerpiĝis. Gravuraĵoj de simboloj de litovaj urboj kaj korbopilkaj motivoj estis la plej popularaj en Litovio. Dume eksterlandanoj tre ŝatas horloĝojn kun simboloj de elstaraj muzikgrupoj, aŭ aŭtoj kaj motorcikloj.

Kiam la artistoj kreis sian interretan paĝon Crop Shop, ilin trafis petoj el aliaj landoj. Homoj sendis fotojn, kaj ili petis sur la diskoj eternigi iliajn hejmbestojn: hundo, kato, akvaria fiŝeto ... aŭ eĉ laboreja ĉefo. Kune kun la fotoj, multaj sendis ankaŭ la diskojn.

Kontraŭaj sentoj

Antaŭ Kristnasko kompanioj pli aktiviĝas en serĉado de donacoj por siaj dungitoj. Antaŭe ili kutimis donaci diversajn tasojn, ombrelojn kun kompaniaj emblemoj, sed nun ili strebas al pli originalaj ideoj kaj malkovris la vinilajn horloĝojn, sur kiujn ili aldonas aŭ kompanian simbolon aŭ ajnajn surskribojn, festajn dezirojn ktp.

Laurynas konfesis, ke ne ĉiuj homoj traktas ilian agadon same. „Okazas, ke iu, rigardante iaman vinilan diskon, el kiu estis farita horloĝo, bedaŭras, ke oni difektis bonan objekton, kaj la homo demandas sin, ĉu vere estis inde senvalorigi ĝin. Sed mi ne konsentas pri tio, ke ni detruas bonajn aferojn. Tiuj diskoj amase vendiĝas en germanaj pulbazaroj kontraŭ prezo inter 20 kaj 50 cendoj, kaj ni transformas ilin en artajn objektojn. Vere, ni ne detruas vinilajn diskojn; ja niaj produktoj ĝojigas multajn”, li klarigis.

LAST
korespondanto de MONATO en Litovio

Laimius Stražnickas estas litova ĵurnalisto jam dum 35 jaroj. Li esperantistiĝis en 1974 kaj estas kunlaboranto de MONATO ekde 1991.

El gramofondiskoj, lertaj homoj kapablas krei neimageblajn aferojn. Foto: LAURYNAS MAZELIAUSKAS

El malnovaj diskoj, Laurynas Mazeliauskas kaj Žilvinas Kuprėnas faras originalajn horloĝojn. Foto: LAURYNAS MAZELIAUSKAS

Por ke lasermaŝino gravuru sur la diskon deziratan motivon, unue necesas prepari la maketon kaj poste doni ĝin al la maŝino. Foto: LAURYNAS MAZELIAUSKAS

Eksterlandanoj tre ŝatas horloĝojn kun simboloj de elstaraj muzikgrupoj, aŭ aŭtoj kaj motorcikloj. Foto: LAURYNAS MAZELIAUSKAS

KONKURSO

Premio por miljara arbo

Jam kelkajn jarojn oni povas sekvi kun intereso la internacian konkurson Eŭropa arbo de la jaro, kiun ĉiujare organizas Asocio de Mediopartnereco (angle Environmental Partnership Association, EPA). La konkurso, lanĉita en 2011, volas atentigi pri arboj kiel gravaj naturriĉaĵoj, kaj gravas ne beleco, grandeco aŭ aĝo de la arbo, sed precipe ĝia historio rilate al homoj kaj la natura medio, kie ĝi kreskas.

Ĉi-jare la rezultoj de la internacia konkurso publikiĝis dum la internacia unutaga konferenco Ni plantas por estonteco – plantado de tri milionoj da arboj en Eŭropo, kiu okazis en Bruselo. Partoprenis la konkurson 14 arboj el 14 eŭropaj landoj. Voĉdonis pli ol 604 000 homoj el tuta Eŭropo, kaj pintan sukceson havis la tiel nomata arbo de sorĉistinoj en Hispanio, kiu gajnis kun subteno de 104 264 voĉoj. La duan lokon atingis grandega kaj majesta platano en Kalabrio (78 210 voĉoj), kiu estas hodiaŭ la plej granda platano en Italio. La trian premion gajnis platano en Dagestano (66 026 voĉoj).

Arbo de sorĉistinoj

Laŭ botanikistoj kaj kultivistoj, la venkinta hispana ilekskverko (Quercus ilex) en la regiono Aragono havas proksimume mil jarojn. Hispanaj legendoj rakontas pri tempoj, kiam sorĉistinoj dancis kaj festis ĉirkaŭ ĉi tiu kverko. Hodiaŭ ĉirkaŭ la kverko lokaj homoj renkontiĝas por okazigi diversajn festojn kaj eventojn. Oni parolas pri tio, ke ĝia longviveco dependas de zorgoj de bonaj najbaroj kaj de dancoj de sorĉistinoj.

Majesta platano

En la itala regiono Kalabrio, kiu situas en la plej suda parto de la duoninsulo, troviĝas ekzemplero de Platanus orientalis. Oni supozas, ke ĝi estis plantita de monaĥoj, kiuj alvenis al Kalabrio antaŭ pli ol mil jaroj kaj konstruis tie la ermitejon Sant'Elia. Ĝia trunko estas eble eĉ pli maljuna. Ĝi estas tute kava kaj havas aperturon pli ol tri metrojn larĝan. Kiu eniras, tiu havas la senton esti en nekredebla kaverno.

Muta gardanto de moskeo

La antikva oriento estas plena de legendoj kaj misteroj. Laŭ unu el ili, la granda reganto de Oriento, Nader Ŝaho, flegis ĝermojn de platano, kiu ornamis la terenon de la moskeo en la historia dagestana urbo Derbent, kiu estis fondita en la mezo de la kvina jarcento. La orienta platano (Platanus orientalis) havas 284 jarojn kaj estis dum sia longa vivo muta atestanto pri multaj vizitantoj kaj elstaraj artistoj, kiel interalie ankaŭ la verkisto, literatura kritikisto, publicisto kaj decembristo (partoprenanto de la ribelo en decembro 1825 en Rusio) Aleksandr Aleksandroviĉ Bestuĵev, kiu admiris ĝian grandecon kaj majestecon. Hodiaŭ ĉi tiu platano ornamas la centran parton de la moskeo, kaj lokaj loĝantoj kaj vizitantoj plue kreas novajn legendojn pri ĝi, poemigas ĝin kaj prezentas ĝin ankaŭ en pentraĵoj.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Li esperantistiĝis kiel memlernanto en 2010.

USONO

Gazetaro kaj komunumoj

Estas konate, ke Usono estas lando de enmigrintoj. Ĉiu kvara loĝanto de Usono estas enmigrinto aŭ havas enmigrintan patron aŭ patrinon. Diverseco de enmigrintoj influas la lingvan diversecon enlandan. Malgraŭ tio, ke la novaj usonanoj lernas sufiĉe rapide la anglan, ili hejme parolas ĉefe alian lingvon. Laŭ informoj de Nacia Akademio de Sciencoj, Inĝenierado kaj Medicino ĉ. 85 % de la usona loĝantaro naskiĝinta ekster Usono hejme parolas ne-angle. La plej granda ne-angleparolanta komunumo estas la hispaneparolanta (62 % de la enmigrintoj parolas hejme hispane). Kresko de la hispanlingva komunumo garantias la ekziston kaj daŭran progreson de hispanlingvaj amaskomunikiloj. Ŝajne eĉ la kronvirusa pandemio ne povas malhelpi tion.

Unu el la potencaj kaj plej disvastiĝantaj komunumoj estas la juda, kiu konsistigas 2,1 % de la tuta loĝantaro. Ĝi estas dise lokita tra la tuta lando, kun rimarkinda koncentriĝo en grandaj urboj. La komunumo estas klera: 59 % de la usonaj judoj havas universitatan nivelon, kaj la komunumo havas longan historion tre firme kunligitan kun la tuta usona socio. Tial estas interese sekvi la influon de la pandemio speciale ĉe la juda ĵurnalismo. Surbaze de tio eblas jam konjekti, kio baldaŭ okazos al alikomunumaj amaskomunikiloj kaj ĝenerale al la tuta gazetara industrio en Usono.

Nuntempaj problemoj

Laŭ nuntempaj novaĵoj la perspektivoj ne estas bonaj. Fine de julio aperis la lasta papera numero de la 145-jara The New York Jewish Week (eldonkvanto ĉ. 40 000 ekzempleroj). De ĝi restas nur bita versio. Pli frue en 2020 la 121-jara Forward (parte publikigata ankaŭ jide) deklaris pluekziston de nur cifereca eldono. En aprilo de 2020 en Toronto aperis la lasta eldono (ne nur papere, sed ankaŭ bite) de The Canadian Jewish News, kun 32 000 ekzempleroj. Do videblas, ke la usona gazetaro havas tre malfavoran estontecon en la tuta lando. Proksimume 2000 lokaj gazetoj ĉesigis siajn funkciojn. La aperado de ĉiutagaj kaj ĉiusemajnaj informiloj malmultiĝis je 38 %.

La juda gazetaro, kiu entute konsistis el 110 publikaĵoj, lastatempe havis problemojn pro malkresko de intereso inter la juna generacio, malkresko de reklamoj, de abonantoj ktp. La kronvirusa pandemio kelkoble pliakrigis la problemojn. La profito de la plej populara juda gazeto (The Jewish Herald-Voice) en Hjustono ekde aprilo malpliiĝis je 49,6 %.

Optimismo ne malaperas

Tamen, ne ĉiuj eldonistoj estas pesimismaj. Kevin Adelstein, prezidanto de Cleveland Jewish Publication Company^1, estas optimisma. Li certas pri tio, ke plej gravas diverseco en publikigado. Lia eldonejo (por papera kaj cifereca versioj) proponas al sia komunumo ankaŭ 15 diversajn alitemajn gazetojn. Laŭ li la nuna eldonejo devas esti pli simila al vend-organizaĵo ol al novaĵagentejo, des pli pro tio, ke la legantaro de tiuj komunumaj publikaĵoj daŭre ekzistos.

Tio donas grandan optimismon por la estonteco, ĉar la usona socio ja baziĝas sur tiuj komunumoj.

1. Eldonanto de „Cleveland Jewish News”, regula papera kaj bita gazeto en Klevlando, Ohio, kie loĝas 80 000 judoj.

Alexander MIKISHEV
korespondanto de MONATO en Usono

Eseoj

Ĉina monumento - Tutmonda monumento

Same kiel ĉiu eŭropano konas minimume la Biblion (vorton kaj libron kaj signifon), tiel absolute ĉiu ĉino konas 道德经 de 老子, kaj ankaŭ ĉiu ĉinologo kaj ĉiu filozofo aŭ filozofistudinto konas ĝin sub ĝia transskribita formo Dàodéjīng de Lǎozi, fojfoje sub la nomo Laozi por la libro mem. Kaj estus bona afero, se ĉiu esperantisto konus la libron La Klasikaĵo de Taŭo kaj Virto de Laocio. Ĉu mi sufiĉe klare atentigis, ke temas pri eksterordinare grava libro? Plie, ĝi estas la baza libro de taŭismo.

Ortografia baraktado

Mi priskribu la frontpaĝon, por samtempe raporti pri ortografiaj problemoj! La titolo, la unua linio, estas la pinjina transskribo de la ĉina titolo de la verko ... krom ke normala pinjina transskribo (vidu supre en ĉi teksto) montras la tonojn kaj estas unuvorta. La dua linio estas tute en Esperanto, krom ke la nomo de la aŭtoro estas laŭ la oficiala, deva, pinjina transskribo (kun aldona signo sur „u”). PIV uzas la nomon Laocio. Poste sekvas linio pri la tradukinto, kun lia nomo ĉine (la lasta signo signifas „tradukis”). Dekstre, vertikale, estas la ĉina titolo de la verko kaj pli malgrande Lǎozi. Tion vi povos kompari kun la ĉi-supre notitaj ĉinaj vortoj. La tradukinto, prave, preferas Laŭzi, ĉar „aŭ” pli proksimas la ĉinan prononcon ol „ao”.

En la teksto s-ro Wang uzas „Taŭ” kaj ne „Dao” pro la sama kialo. Fakte la prononco de la titolo estu: Taŭ4 tə2 ĝiŋ1. Min iom ĝenas la kurtensimila bildo dekstre supre, kiu transiras al la dorskovrilo, sed s-ro Wang klarigis al mi, ke tio aludas la antikvecon de la verko. Kaj tiel povas esti, ĉar sur la dorso troviĝas iu bild(et)o, bedaŭrinde tro malgranda, kaj pro tio tro malklara, por liveri „aldonan valoron”. Mi petis klarigon de s-ro Wang, kaj jes, la bildo montras la antikvan formon de la verko, kiu konsistas el kunligitaj bambuaj tabuletoj, sur kiuj estis gravuritaj la ideografiaĵoj. Bela 420-paĝa libro, taŭga bindo: ne la moderna aĉa paĝaro kungluita, sed konsistanta el binditaj kajeroj.

Titolo

El mia enkonduko verŝajne jam estas klare, ke mi trovas la ideon konservi la ĉinan titolon bona! Tradukita titolo certe ne tiel facile lumigus la rekonlampeton en la cerbo de simpatiantoj kaj interesatoj. Tamen estas utile aldoni, en tiu ĉi priskribo, klarigon pri ĝi. „Jing” estas, en tiu ĉi kunteksto (ĉar la granda ĉina vortaro de la tradukinto, s-ro Wang, donas eĉ 11 grupojn da signifoj!) „sankta skribo”, „sutro”, „kanono”, „klasikaĵo”. Oni, ekzemple, uzas „jing” por traduki la esprimon „la Sankta Biblio”. El la klarigaj tekstoj mi komprenas, ke Wang preferas „klasikaĵo”. Se mi mem devus elekti titolon por la verko, mi metus: „Instruo pri Taŭo kaj pri Virto” (dufoje „pri” por eviti, ke oni komprenu, ke temas pri la rilato inter ambaŭ). Kion oni komprenu sub „taŭo” kaj sub „virto” estas vaste klarigite en la akompanaj enkondukaj tekstoj.

La enkondukaj tekstoj

En la antaŭparolo la tradukinto klarigas, ke la verko estis, kaj estas, studobjekto de filozofoj, registoj, militistoj, praktikantoj de sanokonservado, ĉinmedicinaj kuracistoj, beletristoj kaj, kompreneble, de taŭistoj, ĉar la libro estas la baza libro de taŭismo (mi sekvas la preferon de la tradukinto por „taŭo” anstataŭ „tao”), kaj li aldonas, ke ordinaruloj vidas kun granda admiro en la libro misterojn super misteroj. En pliaj dek du mallongaj artikoloj, ĉiam en la ĉina kaj en Esperanto, oni povas instruiĝi pri la verko. Eĉ homoj, kiuj iam studis pri ĝi, certe trovos tie valorajn aldonojn! La libro ne fiksiĝas al antikveco, ĉar vi eĉ minimume du fojojn renkontos „Ejnstejnon” (laŭ PIV: Ejnŝtejno).

La kerno

Fakte estas du partoj en la ĉefverko: Tao (ĉapitroj 1a ĝis 37a) kaj De (38a ĝis 81a ĉapitroj). Tio ne estas klare indikita en la enhavtabelo, kaj ankaŭ ne en la teksto mem. Oni ekscias tion el unu el la akompanaj tekstoj.

Entute do dufoje 81 ĉapitroj mallongaj (neniu ĉapitro superas du paĝojn). Unue aperas la esperanta versio kaj poste la ĉina. Ĉiun ĉapitron enkondukas Resumo, kaj sekvas Komentoj. En la ĉina teksto alia tiparo estas uzata por tiuj tradukistaj tekstoj. Plie aperas piednotoj (malmultaj). Ĉiu ĉapitro en Esperanto tiel konsistas el tri partoj kaj en la ĉina el kvar. Fakte la libro estas trilingva. La teksto de Laŭzi aperas, ĉapitron post ĉapitro, unue en esperanta traduko, poste en klasika ĉina (mandarena) kaj fine – kio estas ankaŭ traduko! – en moderna ĉina. La klasika ĉina estas transskribita per modernaj (eĉ en la t.n. simpligita formo) ideografiaĵoj. La diferenco inter la klasika ĉina kaj moderna ĉina estas multe pli granda, ol inter la mezepoka nederlanda kaj la nuna. Ne multaj ĉinoj kapablas legi kaj kompreni ĝin.

La enkondukaj resumoj kaj la komentoj estas originale verkitaj de la tradukinto, kaj ili estas tre valoraj, fakte eĉ necesaj por la kompreno. Ili estas rezultoj de multe da studado kaj esplorado.

Esperanta lingvo

La lingvo estas modela: pruvo, ke ĉino ne bezonas „ĉinan Esperanton”. Sen kroma scio neniu leganto povos iam iel ial imagi, ke la tradukon faris ĉino. Eĉ la uzo de la artikolo „la”, granda problemo por ĉinoj, estas plene normala. Eĉ se la enhavo estas filozofia ... ĝi ne estas nebula, kaj vere la instruoj de taŭismo ne estas strangaj aŭ ekzotikaj!

Nur unu frazo iom ĝenis min. Ĉapitro 30a, linio minus 3: La estaĵoj, atinginte sian plejfortecon, devas kreski maljunaj ... la fino de la frazo igis min senti bezonon konsulti la ĉinan originalan tekston, kaj el tiu mi pensis kompreni la sencon. Mi, sed mi ne estas ĉino, nur povra lama ĉinologo, pensis kompreni el la originalo: nepre evoluas al kadukiĝo (seniliĝo). Pro mia ĉinologa lameco mi kontaktis s-ron Wang, kaj li konsentis kun mia propono. Aliflanke la subjekto „estaĵoj” estas tre bona traduko, ĉar en la originalo estas „aĵo” ... sed fakte temas pri simileco inter konkretaĵoj kaj vivaĵoj.

Plusvaloro

Laŭzi, kiel ĝi ofte nomiĝas, estas en la reto trovebla en multaj lingvoj. Estas treege interese kompari ilin. Mi mem faris tion por mallonga parto en diversaj lingvoj, kaj plej ofte mi miris kaj demandis min, ĉu vere ili tradukis la saman libron. Nu, ni havas nun la avantaĝon, ke ni disponas pri multe pli fidinda traduko. Se vi konas iun, kiu studas la ĉinan (aŭ taŭismon), atentigu lin (aŭ ŝin) pri la verko!

Rimarkindeco

Tiu ĉi libro estas modelo de tio, kion Esperanto povas liveri, modelo de tiu kampo, en kiu neniu alia lingvo povas konkurenci kun ĝi. Homoj, kiuj majstras du lingvojn kaj du kulturojn samnivele, estas treege raraj, kaj fakte tia duflankeco eblas nur ĉe homo, kiu transloĝiĝis en alian kulturon kaj post multaj jaroj tute ensorbiĝis en ĝi. Plie necesas faka kompetenteco, se oni volas pritrakti iun iom eksterĉiutagan temon, ĉar nepre ankaŭ tiu kapablo estas limigita. La verŝajneco, ke iu ĉino perfekte komprenas Laozi kaj povas redoni lin en tute bona Esperanto tute klare estas logika supozo. Tiu ĉi eldono de Laŭzi verŝajne multe superas ĉiujn ĝisnunajn ajnlingvajn tradukojn, sed mi timas, ke tion oni malkovros nur post pliaj cent jaroj, bedaŭrinde.

Utilo

Ne estas stulta ideo uzi la libron por ĉiutaga meditado; vi povos plenigi okdek unu tagojn. Sed ne forĵetu la enkondukajn tekstojn! Legu kaj relegu ilin, ili multe helpos ĉe digestado de la filozofiaj tekstoj. Ne timu diojn kaj diinojn, ĉar taŭismo ne havas ilin!

Petro DESMET'

korespondanto de MONATO en Belgio

Wang Chongfang: Dao de jing Trad. el la ĉina originalo de Laŭzi; Eld. Ĉina Fremdlingva Eldonejo, 2012; bindita; 21 x 14 cm (2,2 cm), 420 p.; ISBN 978-7-119-07425-2.

Petro Desmet' estas ĉinologo kaj japanologo, komputila lingvisto, vortaristo, muzikisto (kariljonisto) kaj matematikisto, kunaŭtoro de la 800-paĝa Bildvortaro en Esperanto kaj aŭtoro de la dudirekta vortaro nederlanda-esperanta kaj de Esprimaro: Promenoj en Edeno.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Ĵus aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Turismo

RANGLISTO

Plej bonaj plaĝoj en Kubo

La usona retpaĝaro TripAdvisor en sia elekto Travellers Choice 2021: Best of The Best (La elekto de vojaĝanto en 2021: la plej bonaj el la plej bonaj) klasifikis kubajn plaĝojn inter la 25 plej bonaj en la mondo. En la ranglisto troviĝas plaĝoj de la insuleto Cayo Santa María kaj de la banurbo Varadero.

La insuleto Cayo Santa María, kiu okupas la duan lokon, troviĝas norde de la centra provinco Villa Clara. La plaĝoj de la insuleto famas pro sia blanka sablo kaj kristalpura marakvo. Tiu kuba paradizo, konata kiel „La Blanka Rozo de la Reĝa Ĝardeno”, estas 13 km longa kaj 2 km larĝa. La insuleto havas 11 km da ĉarmaj plaĝoj, inter kiuj plej konataj estas Perla Blanca (blanka perlo), Las Caletas (la havenetoj), Cañón (kanjono) kaj Cuatro Puntas (kvar pintoj).

Varadero, la dek-dua loko en la ranglisto, estas unu el la plej allogaj celoj por vizitantoj de Kubo. Ĝi situas je 120 km oriente de Havano en la nordo de la okcidenta provinco Matanzas. La ĉemara urbo havas 52 hotelojn kaj internacian flughavenon. Oni konsideras ĝin la plej grava turisma loko en la lando.

Sekura lando

Dum la internacia foiro pri turismo FITUR, okazinta en Madrido en 2018, Kubo ricevis premion pri elstareco kiel lando plej sekura por turismo. Ĝin akceptis Manuel Marrero Cruz, la tiama ministro pri turismo kaj nuna ĉefministro de Kubo.

La vizitantoj alte taksas Kubon kiel sekuran landon, kio estas ĝia avantaĝo. Dum la pandemio de kovimo oni plenumas rigorajn normojn kontraŭkronvirusajn. Estas PĈR-testoj por turistoj. Ĉiu hotelo disponigas kuracistan helpon kaj izoladon de infektitoj.

Juan Carlos MONTERO MEDINA
korespondanto de MONATO en Kubo

La plaĝoj de Santa María famas pro sia blanka sablo kaj kristalpura marakvo.

Varadero estas unu el la plej allogaj celoj por vizitantoj de Kubo.

Scienco

OPINIO

Homaj interesoj, homa izoleco, matricoj

Homa izoleco: temo silente tabua, same kiel la temo de morto. La psikologo kaj filozofo Nazip Ĥamitov el Kievo (Ukrainio) en sia libro Izoleco virina kaj vira punkton post punkto priesploras la izolecon de junulo, junulino, maljuna fraŭlino, teroristo, prospera aferisto, despoto, heroo, genio, kreema persono, donĵuano (eĉ tio!) ktp. Ĉu estas entute en la mondo homoj, kiuj ne sentas sin solecaj?

Eble nur tiuj, por kiuj ĉiu najbaro, ĉiu renkontito estas ebla kundrinkulo. Sed tio estas jam patologio. Laŭ Nazip Ĥamitov, soleca homo estas ekzemple Arnold Schwarzenegger. Kial? Ĉar li, strebante al sia celo, tre apartiĝis de la ĉirkaŭaj homoj. Lia vivo havas nekutiman enhavon, dum tiu de ordinaraj homoj – ne-korpokulturistoj – estas al li neinteresa.

Primitivaj interesoj

Same soleca estas ĉiu homo memforgeseme forlogita de io. Ekzemple alpisto, kiu ne imagas vivon sen montoj. Li estas revanto: se inter miaj najbaroj aŭ kolegoj duono estus alpistoj, kiom da amikoj mi havus! Oni povas tamen trovi solecajn homojn ne nur sur montoj, sed ankaŭ multe pli malalte. Iu mia konato ja estas entuziasmulo pri historio. Li profunde sentas la etoson de pasintaj epokoj. Li povas priskribi, kiaj odoroj kaj fetoroj staris en ĉiu epoko. Li emas rakonti pri malaperintaj civilizoj, sed homoj aŭskultas lin nur pro ĝentileco, kapjesante de tempo al tempo. Homoj kutime havas siajn ege pli primitivajn interesojn.

Soleca estas ĉiu fervorulo pri sana vivmaniero. Li ŝajnas suspektinda al la ceteraj homoj, ĉar li nek fumas nek drinkas. Kaj, se li estas adepto de vintra naĝado, de lantkuro aŭ de la sistemo de Porfirij Ivanov aŭ de ĉio ĉi samtempe, li strange kondutas dum bankedoj ... Izoleco al li estas garantiata.

Soleca estas religiulo. Nu, kiu vizitadas preĝejon, tiu apenaŭ sentas sin soleca: pli verŝajne li sentas unuecon kun aro da preĝantoj. Solecaj estas male la nepreĝejanoj, kiuj simple vivas laŭ la leĝoj de Kristo, Budho, Muhamado, Kriŝno, Kosma Etiko ktp (kvankam tiaj maloftaj homoj estas preskaŭ sanktuloj; sed izolo estas izolo ...).

Matematiko

Ni povus prezenti ankoraŭ multe da konkretaj ekzemploj pri izoleco, sed la aŭtoro esperas, ke eĉ sen tio jam estas klare, kiom serioza estas la problemo, kaj kiom necesa estas ia solvo. La celo de tiu ĉi artikolo estas proponi unu el tiaj solvoj. Kvankam la temo estas delikata kaj malfacile priparolebla, por ĝia solvo estas uzita abstrakta kaj senanima scienco: matematiko. Por komenci, ni kalkulu laŭeble ĉiujn imageblajn interesojn kaj pasiojn de homoj. Ni unue listigu ilin, kaj poste ni laboros pri ili plu. Do: al kio homoj povas dediĉi sin, kiam vivrimedojn ili jam perlaboris?

01. Arkitekturo kaj urba turismo
02. Astronomio, kosmo
03. Biologio
04. Botaniko
05. Dancoj
06. Edukado de infanoj
07. Ekologio
08. Ekonomiko
09. Elektroniko
10. Etiko kaj moralo
11. Filatelo, numismatiko kaj alispeca kolektado
12. Filozofio
13. Fiziko
14. Folkloro
15. Fotografio
16. Geografio
17. Geologio
18. Ĝardenumado, florkulturo
19. Historio de artoj
20. Historio, arkeologio
21. Jogo
22. Juro
23. Ĵurnalismo
24. Kartoj (ludoj)
25. Kemio
26. Komputado kaj komputiloj
27. Krim-romanoj
28. Kuirarto
29. Kulturo
30. Landoj kaj popoloj
31. Libroj
32. Lingvoj, lingvoscienco
33. Literaturo klasika
34. Magio, esoterismo, astrologio
35. Manlaboro
36. Matematiko
37. Medicino
38. Modelado (de aviadiloj k.a.)
39. Muziko (klasika kaj popola)
40. Naturo kaj naturturismo
41. Pedagogio
42. Pentrarto, grafiko, skulptarto
43. Poezio
44. Politiko
45. Psikologio
46. Publicado
47. Radioamatorismo
48. Religioj
49. Sana vivmaniero
50. Sciencfikcio, fantasto
51. Sporto
52. Ŝako, damludo, goo
53. Teatro kaj kino
54. Tekniko
55. Televido
56. Zoologio

Kiel oni vidas, homaj pasioj sufiĉe multnombras. Kaj tio estas, kompreneble, ankoraŭ nerafinita kaj grandskala. Oni povas dividi ĉiun linion en dek ĝis dudek pli konkretajn pasiojn (vidu, ekzemple, la liniojn 18, 30, 51). Eblas trafi pasiojn surprizantajn pro sia mallarĝa direkto. Mi havis konaton, kies pasio estis la batalo de Vaterloo. Unu fojon jare, obseditoj pri la temo kunvenas sur la siatempaa batalkampo kaj ludas napoleonojn. Kompreneble ĉio ĉi estas historio (linio 20), sed ja historio tre specifa.

Matricoj

Krome ne estis enlistigitaj la plej kutimaj pasioj de homoj: aŭto, fiŝkaptado, hundbredado, futbalo, rok- kaj pop-muziko. Iliaj adeptoj facile trovas rondon de komunikado al si, sen flanka helpo. Sed nia metodo celas tion, ke ĉiu homo pasiiĝinta pri io ajn povu krei similan rondon de komunikado. Por tio ni uzos matricojn. La supre nomitaj 56 pasioj estos samnombraj matric-linioj. Estos 5 kolumnoj, kie oni esprimos sian gradon de pasio rilate al la diversaj temoj. Temas, ekzemple, pri poezio. La gradon de intereso pri ĝi oni esprimos per la sekvantaj nombroj: 0 - mi ne interesiĝas; 1 - mi interesiĝas iomete; 3 - jes, mi interesiĝas; 5 - mi tre interesiĝas; 10 - mi ne povas vivi sen ĝi.

Nun ni formos konkretajn matricojn. Antaŭ ĉio estas necese, ke ni plisimpligu la taskon. Neniu en la mondo havos plenan matricon kun ĉiuj 56 linioj. Ĉiu reala homo, eĉ se li havas vastan horizonton, en plimulto de linioj havos nulojn (aŭ unuojn: la diferenco ne estas granda). Grandaj nombroj estos nur en du-tri, maksimume en kvar-kvin linioj. Ekzemple, Einstein, kiun oni nomas „la homo de la jarmilo”, estis granda fizikisto kaj tamen amis violonludi. Borodin estis kemiisto kaj komponisto. Mendelejev estis kemiisto kaj, paralele, majstro pri valizfarado konata en sia urbo. Oni povas esti certa pri la jeno: ne estis en la historio homo (inkluzive de Leonardo da Vinci) interesata pri ĉio ajn nomita en la matrico. Des pli ne estas tiaj homoj en niaj tagoj, se ni ne estas bienuloj: por ni ne laboras mil kamparanoj. Ĉiu nutras sin per la propra laboro, kaj eble nur vagabondoj havas multe da libertempo.

Tial ni prenos kiel ekzemplon limigitan matricon, enhavantan la liniojn 1, 2, 53 kaj 54. Ekzemple, iu s-ro A ne povas vivi sen arkitekturo (1) kaj astronomio (2). S-ro B ege amas teatron (53) kaj teknikon (54). S-ro N tre interesiĝas pri astronomio kaj teatro. S-ro X ne povas rezigni pri arkitekturo. S-ro Y havas samajn interesojn kiel s-ro A.

Tiam s-ro A havas jenan matricon de interesoj:
01. - - - -10
02. - - - -10
53. - - - - -
54. - - - - -.

S-ro B havos la matricon:
01. - - - - -
02. - - - - -
53. - - - -10
54. - - - -10.

S-ro N:
01. - - - - -
02. - - - 5 -
53. - - - 5 -
54. - - - - -.

S-ro X:
01. - - - -10
02. - - - - -
53. - - - - -
54. - - - - -.

S-ro Y:
01. - - - -10
02. - - - -10
53. - - - - -
54. - - - - -.

Por determini, kiom tiuj homoj estas interesaj (aŭ neinteresaj) unu al la alia, ni prenu pare iliajn matricojn kaj multipliku la nombrojn en samnomaj linioj (streko respondas al nulo), kaj poste ni sumigu ĉiujn produtojn ricevitajn en la linioj. Ekzemple, ni prenas la matricojn de s-roj A kaj B. La produto de la nombroj en la unuaj linioj estas 0, en la duaj 0, en la 53aj 0, en la 54aj 0. Do la sumo estas 0. Se ni prenos matricojn de s-roj A kaj N, ili havos en la duaj linioj la produton 50, dum aliaj linioj donas nulojn: la sumo de la tuta matrico estas 50. La sama rezulto estos en la paro de s-roj B kaj N. Por la paro A-X la sumo estos 100. Por la paro A-Y ĝi estos 200.

La unua ekstrema okazo: s-roj A kaj B ne havas komunajn interesojn, ilia rezulto estas nula, do ili estas indiferentaj unu al la alia. Se ili renkontiĝos ĉe unu tablo, ili ne havos temon por konversacio (krom maksimume pri la vetero). Por la paro A-Y la rezulto estas 200: ili havas la plej proksimajn interesojn. Kalkuloj por aliaj paroj donos diversajn mezajn rezultojn. Kion oni povas eltiri el ĉio ĉi (eĉ se nur teorie)? Mi prenas la matricon rilatan al la interesoj de homo nekonata al mi kaj mian propran matricon, farante la priskribitan kalkulon. Se la rezulto estos inter 50 kaj 100, li al mi estos evidente interesa; se inter 100 kaj 200 aŭ pli, li estos al mi tre interesa; se malpli ol 50, li estos dubinde interesa; kaj fine, se la rezulto estos nula, plej verŝajne li estos por mi „malplena loko”, kiel mi por li.

Certe ne eblas absolutigi tiujn ciferojn. Povas esti esceptoj, ekzemple amo je la unua rigardo: tiam tiuj 56 linioj ne gravas. Sed, se ne konsideri tiajn ekstremajn okazojn, matematiko estas scienco preciza. Tamen tio estas nura teorio. Kio povas esti ĝia praktika signifo? Tiun metodon (kvankam ĝi ankoraŭ postulas perfektigan laboron) povus uzi fakuloj laborantaj kun grandaj kolektivoj. Kiel formi plej bone teamon, brigadon, fakon, laborgrupon, por ke homoj en ĝi estu psikologie kunigeblaj? Kiel organizi en lernejo eksterklasan laboron, por ke ĝi ne estu nur formala? Kiel organizi plej racie konatigan servon, por ke ĝemelaj animoj trovu unu la alian kaj estu pro tio feliĉaj, krom la simplaj „mi ne drinkas, ne fumas, neniam estis kondamnita”? Tiuj, kiuj laboras kun homoj, povas trovi ankoraŭ multajn utiligojn por tiu metodo.

Ĉu utopia?

Aldone la aŭtoro esperas, ke pri la metodo ekinteresiĝos entreprenema homo. Tiu komprenos, ke per tio oni povas organizi belan aferon kaj samtempe feliĉigi kaj plenigi per senco la vivon de miloj da homoj. Kiun ne tedis la fermita rondo „laboro, salajro, vendejo, hejmo”? Kiu ne volus montri al komprenanta homo siajn florojn kaj arbetojn, markojn kaj monerojn, maloftajn librojn, parolante pri la temo „kiel kaj per kio forlogi infanojn de strato?”, babilante pri Voltaire kaj Dostojevskij, pri Picasso kaj Dalí, pri tio, kiom malpura aĵo estas politiko kaj kiom bone estas ripozi en tendo kun dorsosako?

Tion oni povos fari per ĵurnalo aŭ en retpaĝaro. Ĉiu deziranto, kontraŭ certa pago, donos tian anoncon: „Mi, M. N., havas la matricon de interesoj: 23. - - - - 10; 27. - - - - 10; 32. - - - 5 -. Bv. skribi al la adreso ... aŭ telefoni al la numero ...”. Unuarigarde la ideo povas ŝajni nebezonata kaj utopia, sed nur unuarigarde. Kial ne fari provon vivi pli spirite kaj prudente? Se iu vivas ĉiun tagon simple, mekanike, laŭ la kutima vojsulko, ties vivo nerimarkeble pasos.

Mikael KOROTKOV
korespondanto de MONATO en Rusio

Medio

BRAZILO

Rekrei la paradizon

Unu el la gravaj problemoj de nia moderna mondo estas sendube la detruado de la naturo kaj ĝiaj konsekvencoj, interalie rilate la mondan klimaton. Pri tio ni emas plendi, protesti, manifestacii kaj premi la politikistojn, sed tio apenaŭ donas praktikajn rezultojn. Dum la lastaj jaroj aperis homoj kaj institucioj, kiuj ne nur protestas, sed praktike agas por mildigi la detruadon de arbaroj. Ni montras ĉi tie unu el tiuj iniciatoj, nome la laboradon de Instituto Terra, en Brazilo. Temas pri valora strebo.

Mondcivitano

La homo, kiu respondecas pri la granda sukceso de tiu institucio estas eminenta brazilano: Sebastião Salgado. Li naskiĝis en 1944 kaj studis ekonomikon. Li estis ankoraŭ junulo, kiam li unuafoje prenis en siajn manojn fotilon. Li tuj enamiĝis al la fotografarto. Baldaŭ li forlasis ĉion alian por sin dediĉi al vojaĝado tra la mondo por fotografe dokumenti la homaron kaj la naturon. Li fariĝis speco de „mondcivitano” kun studio en Parizo.

Socia inklino

Li vizitis ĉiun angulon de nia planedo kaj kaptis nigrablankajn scenojn kun mirinda arta kvalito. Iom post iom, li famiĝis kiel fotoĵurnalisto, preskaŭ ĉiam kun socia inklino montri la vivon de homoj, ofte en malfacilaj situacioj. Li fotis militon en Afriko, konfliktojn en Irako, suferon en Amazonio kaj pejzaĝojn en lokoj neniam antaŭe surpaŝitaj de homoj. Li publikigis diversajn belegajn (fojfoje tragikajn) librojn kiel Terra, Genesis, Trabalhadores (Laboristoj) k.a. Eĉ literaturan premion li gajnis en Brazilo, pro dokumenta verko. Pro sia profunda konscio pri la neceso valorigi la homon, li kunlaboris kun UNICEF, kun la Alta Komisiito de Unuiĝintaj Nacioj pri Rifuĝintoj, kun Monda Organizaĵo pri Sano kaj kun Amnestio Internacia, inter aliaj.

Kiam Sebastião Salgado estis infano, li vivis en la familia bieno, en la municipo Aimorés de la ŝtato Minas Gerais en sud-orienta Brazilo. Tie li vivis meze de la belega Atlantika Arbaro. Li diras, ke li pasigis sian infanaĝon en „paradizo”.

Sistema detruo

La Atlantika Arbaro estas vastega regiono, kiu formas larĝan strion laŭlonge de la orienta marbordo de Brazilo. Tipe tropika arbarego, same riĉa kaj grava kiel la amazona arbaro, ĝi tamen troviĝas sur multe pli fekunda grundo, kio igas ĝin multe pli densa kaj varia. Ĝi situas en 3420 municipoj de 17 brazilaj ŝtatoj, kaj atingas krome partojn de Paragvajo kaj Argentino. Oni kalkulas, ke ĝi formiĝis antaŭ 50 milionoj da jaroj, kaj ke indiĝenoj vivas en ĝi de antaŭ almenaŭ 10 000 jaroj. Ĝiaj faŭno kaj flaŭro estas mirinde ampleksaj: 261 specioj de mamuloj, 1020 specioj de birdoj, 197 de reptilioj, 340 de amfibioj, 350 de fiŝoj. Ekde la koloniado fare de Portugalio, antaŭ 500 jaroj, oni sisteme detruis tiun paradizon, tiel ke ĝi reduktiĝis jam al 10 procentoj de la origina areo. Kompreneble, pro tio specioj malaperis aŭ estas minacataj de malapero. Jen katastrofo, se oni pensas, ke ankoraŭ nuntempe oni trovas novajn speciojn neniam antaŭe priskribitajn de sciencistoj. En tia paradizo vivis Sebastião Salgado dum sia infana tempo.

Kiam li estis jam nejuna famulo, li devis reveni al la bieno de sia infanaĝo, kiun li heredis. Li trovis malĝojigan panoramon: la iama paradizo estis transformita en preskaŭ-dezerton. Ĝi nun konsistis el nudaj kampoj, kie mankis akvo kaj vivo. Pri tio li bedaŭre plendis al sia edzino, Lelia Walnick Salgado. Kaj jen ĉi tiu eksterordinara virino ekkriis per decida voĉo:

- Kial ni ne replantu ĝin? Ni rekreu la paradizon!

Instituto Terra

Tiam komenciĝis vera sagao. Pro siaj fama nomo kaj prestiĝo, Sebastião Salgado (kun intensa, decida partopreno de Lelia) havigis al si gravajn partnerojn kaj fondis Instituto Terra. Tio estas privata institucio, per kiu oni kreis projekton revivigi la arbaron en la bieno. Unue oni starigis tie naturrezervejon, kaj de la jaro 1998 komenciĝis vartado de plantidoj originaj de tiu regiono, kaj amasa, sistema replantado sur 700 hektaroj. Naskiĝis tie 2,5 milionoj da arboj de 290 originaj specioj. Post nur kelkaj jaroj, verda densa tapiŝo jam estis videbla, kaj post 20 jaroj la paradizo estis denove impona. Denove estas tie troveblaj 172 birdospecioj, 33 specioj de mamuloj, 15 specioj de amfibioj, 15 de reptilioj. Reviviĝis pluraj akvofontoj, kiuj estis malaperintaj.

Nuntempe Instituto Terra akceptas vizitantojn por eduka konsciigo pri la graveco de la arbaro kaj transdonas spertojn al studentoj kaj kamparanoj en la ĉirkaŭa regiono, tiel ke aliaj bienposedantoj alprenas similajn iniciatojn pri replantado. Se oni rigardas la fotojn de la bieno de Salgado en la jaroj 2001 kaj 2019, tiam jam ne necesas argumentoj.

Sebastião Salgado ricevis multajn premiojn pro sia naturdefenda laboro. Unu el la lastaj premioj li ricevis en 2019 dum la Librofoiro de Frankfurto, transdonita de la Asocio de Germanaj Eldonistoj kaj Librovendistoj. Sed oni neniam forgesu la decidan ideon kaj fervoran laboradon de Lelia Walnick Salgado.

Jen kion diris la aktivulo en intervjuo: „Kiam mi vidis, ke la unuaj arboj naskiĝas en grundo tute mortinta, kiam mi vidis, ke birdoj revenas, kiam mi vidis, ke akvo revenas, tiam mi komprenis, ke arbo estas kvazaŭ homo. Kiam homo naskiĝas, oni devas lin protekti, instrui pri piedirado, pri parolado. Arbo estas tute simila. (...) mi vidis, ke estas espero, kaj ke espero certe ligiĝas al la planedo.”

Sebastião Salgado ricevis multajn premiojn pro sia naturdefenda laboro. Foto: FERNANDO FRAZÃO/AGÊNCIA BRASIL

Salgado publikigis diversajn, fojfoje tragikajn librojn kiel „Terra”

Paulo Sérgio VIANA
korespondanto de MONATO en Brazilo

Spirita vivo

OPINIO

Arto de kunvivado inter religioj

Estas malfacile konvinke ekspliki al alilandanoj la religian vivon de la nunaj japanoj. Eĉ plejparto de la japanoj ne klare konscias pri sia sinteno al religioj. La apuda tabelo verŝajne donos embarasan kaj konfuzan impreson pri la stato de religioj en Japanio.

Pli bone estus, ke ni rigardu kutimajn kondutojn de ordinaraj japanoj. Ekzemple, se mia filino, Ŝinobu, 38-jara oficistino kaj patrino de tri filoj, same kiel ŝia edzo, estas demandita pri sia religio, ŝi respondas, ke ŝi ne havas difinitan religian kredon. Sed antaŭ ok jaroj ili havis nuptan ceremonion en kristana preĝejo en Havajo. Kiam ŝi gravediĝis, ili vizitis ŝintoisman sanktejon por preĝi, por ke ŝi havu sanan bebon. Kiam ilia filo fariĝis kvinjara (se temus pri filino, tio estus je aĝo tri- kaj sep-jara), ili prenis lin al ŝintoisma jaŝiro por pripreĝi lian sanan kreskadon.

Praktikanta ateisto

Ĉiujare je Kristnasko ili aĉetas grandan kukon kaj donacojn por siaj filoj (ili ne festas budhonaskon). Dum la novjaraj ferioj ili vizitas ŝintoan sanktejon por pripreĝi bonfarton dum la jaro. Kaj sendube ili iam funebros min kaj mian edzinon laŭ la maniero de budhismo. Ilia sinteno al religioj estas tute normala kaj kutima inter nuntempaj japanoj, precipe inter junaj generacioj. Laŭ Ŝinobu, ŝi estas ateisto, sed respektas kaj praktikas bonan tradicion kaj kulturon de japanoj.

| Nombro de kredantoj (1) | Individua kredo (2) | Formo de nupto (3) | Formo de funebro (4)
Budhismo | 87,7 milionoj 48 % | 31 % | 1 % | 78 %
Ŝintoismo | 84,7 milionoj 47 % | 3 % | 14 % | 2 %
Kristanismo | 1,9 milionoj 1 % | 1 % | 48 % | 1 %
Aliaj | 7,9 milionoj 4 % | --- | --- | ---
Sen religio | --- | 62 % | 34 % | 18 %
Sumo | 182,2 milionoj 100 % | 97 % | 97 % | 99 %

Objektoj de konsumado

Do, kio estas religio por japanoj? Kian rolon religioj havas en la vivo de japanoj? Kompreneble en pasinta tempo religio regis la pensadon kaj la konduton de la popolo. Sed miaopinie hodiaŭaj religioj gratulas kaj benas homojn ĉe iuj gravaj fazoj aŭ stadioj de la vivo. Por junuloj en grandaj urboj religio jam apartenas al la aferoj de elekto kaj plaĉo. Por gefianĉoj, aparte por fianĉinoj, nupta ceremonio temas nur pri tio, kiel ili sin vestos, ĉu per blanka robo, ĉu per bunta kimono. Alivorte, religioj estas objektoj de konsumado.

Se temas pri nupto, kristanismo kaj ŝintoismo konkurencas. Multokaze ceremonioj okazas en komercaj ejoj, kien venas kristanaj aŭ ŝintoaj pastroj. Ĉe funebraj ceremonioj, budhismo havis preskaŭ monopolan pozicion, sed lastatempe nereligiaj funebraj ceremonioj multiĝis, pro sia malgranda kosto. Kvankam laŭ la tabelo ŝintoismo ŝajne okupas malgrandan pozicion, fakte malgrandaj ritoj por bondeziroj de sano aŭ sukceso ĉe ekzameno ktp okazas ĉefe en ŝintoaj sanktejoj. Je ĉiu novjaro pli ol sepdek milionoj da homoj tra la lando vizitas ŝintoajn sanktejojn, kaj la Meizi-sanktejo en Tokio altiras pli ol tri milionojn da adorvizitantoj.

Ŝajnas, ke inter religioj establiĝis divido de respondeco aŭ laboro, kaj ekzistas paca kunvivado. Ŝintoismo prirespondas por feliĉo en ĉi tiu mondo, dum budhismo prirespondas por vivo en la postmondo kaj adorado de prapatroj. Okazas neniu konflikto inter ili. Religioj sekulariĝis, kaj jam ne liveras al la homoj gvidprincipon de ĉiutaga vivo. Laika moralo aŭ etika konduto de japanoj baziĝas nun sur zorgo pri se-ken, la atento pri aliaj homoj.

Unika kunvivado

Kiel do estiĝis tia unika kunvivado de religioj kaj sintenoj de la japanoj? La japana indiĝena religio estas ŝintoismo, esence animismo; ĉiuj naturaj estaĵoj havas animon kaj povas esti adorataj kiel diaĵoj. La suno, montoj, riveroj, ŝtonegoj, arboj kaj eĉ lupoj kaj mortintaj homoj fariĝis dioj. Onidire troviĝis ok milionoj da dioj, kaj fondiĝis multaj sanktejoj (nun ĉ. 87 000), en kiuj diversaj dioj estas kultataj.

En tian religian klimaton alvenis budhismo meze de la 6a jarcento, kun sistema dogmaro kaj rafinita kultmaniero, kaj rapide disvastiĝis en la lando kun helpo de la ŝtato. Baldaŭ budhismo kaj ŝintoismo miksiĝis; en la koro de japanoj dioj kaj budhoj kunvivis. Post la Restaŭro de Meizi en 1868 la registaro, farante ŝintoismon ŝtata religio, apartigis budhismon kaj ŝintoismon, sed la popolo vizitis templojn kaj jaŝirojn laŭbezone kaj laŭplaĉe. Tial estis nemalfacile akcepti fragmentojn de kristanismo kiel nupto kaj Kristnasko, subtenataj de komercismo.

Kompreneble troviĝas, kvankam malmultaj, seriozaj kaj piaj homoj, kiuj serĉadas kaj strebas por vera kredo en ĉi tiu ĥaosa kaj malvirta mondo. Estas ankaŭ vero, ke iuj el ili devojiĝas al okultismo.

ISIKAWA Takasi
korespondanto de MONATO en Japanio

Isikawa Takasi estas pensiulo, naskita en 1942, kiu laboris por sveda kaj japana kompanioj ĉefe en la fakoj justico kaj revizorado.

Budhisma altaro hejme de la aŭtoro.

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

El mia fotelo

Memoraĵoj el fora pasinteco

Dum la jaroj post la unua mondmilito, multaj junaj viroj elmigris al Sud-Ameriko, serĉante aventuron. Inter ili estis mia patro, skoto el la industria urbego Glasgovo. Tie li edziĝis, en Bolivio, kun mia patrino, kiu ankaŭ devenis de Skotlando, kaj tie mi naskiĝis en 1929.

Pro la fakto, ke mia patrino malsaniĝis en Bolivio, kaj ĉar mia patro jam parolis la hispanan, nia familio (kiu nun inkludis etan fratinon mian), translokiĝis al Galegujo en nord-okcidenta Hispanio. Tie mia patro instruis la anglan lingvon en la urbo Orense (Ourense en la galega lingvo).

Forlasi Hispanion

Miaj gepatroj loĝis tre kontentaj en Orense, kie mia patro amikiĝis kun la galegaj najbaroj, kaj precipe kun hispana familio el Filipinoj, lando, kiu ĝis la 19a jarcento estis kolonio de Hispanio. Tiu kontentiga vivo estis subite interrompita en 1936, kiam eksplodis la kruela enlanda milito sub Francisco Franco. Mia patro tuj decidis, ke ni devas forlasi Hispanion. Do ni vojaĝis nokte per fervojo al Oporto (Porto) en Portugalio, kaj tie ni restis ĝis konstatiĝis la minaco de eĉ pli timiga milito, ne nur enlanda, sed monda.

En tiuj jaroj antaŭ la dua mondmilito nia vivo ŝajnis idilia. Portugalion ni trovis ĉarme malmoderna kaj pitoreska, precipe en la kvartalo, kie ni loĝis. La grandaj modernigoj, kiuj hodiaŭ tie troviĝas (altaj malbelaj turkonstruaĵoj, amasa urbigado, intensa trafiko ktp), ankoraŭ ne okazis. Sur la stratoj en la urboj oni ĉiutage vidis ĉarojn tiratajn de bovoj, kaj nudpiedajn kamparanojn. Sur la belega rivero Douro tradiciaj velboatoj portis grandajn barelojn de nova vino al la vinkeloj en Vila Nova de Gaia. Sed baldaŭ nia trankvilo estis interrompita de la timo, ke nova milito ŝajnas neevitebla.

Refoje miaj gepatroj decidis translokiĝi. Ni vojaĝis ŝipe al Glasgovo, la naskiĝloko de mia patro, kaj mallonge poste estis deklarita milito kontraŭ Hitlero. Mi memoras, ke iun dimanĉon en septembro 1939, aŭskultante la radion, ni aŭdis la anoncon pri la deklaro.

Estus enuige kaj malagrable multon rakonti pri la milito. Nia domo suferis bombadon. Kelkaj najbaroj estis mortigitaj, sed ni ne estis vunditaj. Dum la aeratakoj, la britaj insuloj estis defendataj de kuraĝaj flugsoldatoj naciaj kaj aliancaj, el kiuj multaj estis poloj apartenantaj al la Libera Pola Armeo. Apud nia domo estis loĝejo de polaj oficiroj, kaj, kvankam ni estis nur junaj lernejanoj, ili ofte haltis sur la strato por konversacii kun ni. Tio igis nin senti nin plenkreskuloj.

Reen al Portugalio

Mia patro devis labori dumtage en fabriko de militaj ekipaĵoj (periskopoj kaj telemetroj) kaj nokte, kiel helppolicisto dum la bombatakoj. Lia salajro estis malalta, sed miaj gepatroj havis iom da ŝparmono, kiu sufiĉis por decidigi ilin post la fino de la milito forlasi la grizajn postmilitajn kondiĉojn kaj reiri al Portugalio. Tion ni fakte faris.

En Portugalio mi studis la lingvon kaj literaturon portugalajn, kaj poste trovis postenojn en diversaj entreprenoj, unue en la portovina industrio, kaj laste kiel sekretario de la direktoro de minejo en la montara regiono Beira Baia, nemalproksime de la hispana landlimo. Minejoj estas ĉiam malbelaj, sed la tuta ĉirkaŭa regiono ekster la minejaj instalaĵoj estas ege bela. Tie dum la somero oni ĝuas splendan sunan veteron, kaj mi povis promeni sur la montoj. Dum vintro estis tre malvarme, sed ne malagrable, kun profunda neĝo kaj glacio sur la riveroj – vere rava pejzaĝo. Dumnokte la ĉielo estis kiel nigra veluro aspergita per milionoj da steloj.

Kanado, Germanio, Anglio, Argentino ...

Tamen, vivante en tiu izolita regiono, mi ne plu povis longe toleri la solecon. Do mi forlasis Portugalion kaj vojaĝis al Kanado per la vatikana kargoŝipo Capo Miseno, sur kies pobo flirtis la blanka kaj flava flago kun la ŝlosiloj de Sankta Petro. . Mi ne longe restis en Kanado (Montrealo), ĉar mi ne sukcesis trovi postenon. Pro tio mi revenis al Eŭropo kaj laboris en Germanio kiel instruisto. De tie mi translokiĝis al Anglio, kie mi renkontis Mojan, la virinon, kiu iĝis mia edzino. Ŝi volis loĝi en Skotlando, kie ŝi vivis kiel eta infano dum la milito. Ŝi ricevis la postenon de ĉefinstruistino en bazlernejo sur eta insulo de la Ŝetlanda Insularo. Post kelkaj jaroj sur la insuleto, mi decidis plistudi en universitato sur la skota ĉeftero. Mi baze diplomitiĝis, kaj ni refoje translokiĝis, sed ĉi-foje al Bonaero, Argentino. En Bonaero mi esploris la historion de la skotaj koloniantoj en Argentino kaj Urugvajo dum la dek-naŭa jarcento. Post mia magistra diplomitiĝo ni revenis al Skotlando, kie ni pasigis kelkajn jarojn sur alia kaj pli granda insulo. Mi rememoras la iom sovaĝan belecon de norda kaj okcidenta Skotlando. De la marbordo videblas magia perspektivo de insulo post insulo, etendiĝanta ĝis la fora nebula horizonto.

Tiam ni jam havis tri filojn. Hodiaŭ, la du plej maljunaj estas edziĝintaj kaj havas siajn proprajn familiojn, unu en Bavario; alia en Skotlando. Mia edzino kaj mi finfine trovis konstantan hejmon en Irlando, kie ni nun loĝas.

Dum nia sufiĉe longa vivo, ni do havis okazon loĝi en diversaj partoj de la mondo, kaj viziti multajn landojn. Mi konservas aparte dolĉajn memoraĵojn pri kelkaj el ili, precipe: la montara provinco Beira Baia en Portugalio; la preskaŭ alpa urbeto Bariloche en la suda regiono de Andoj; la skota Altejo, de kie devenis miaj prapatroj; malgranda urbo, Cathair na Mart (angle: Westport) en Irlando; ĉarma urbeto Soria, laŭ reputacio unu el la plej malvarmaj kaj plej alte situantaj lokoj en Hispanio, kie loĝis, instruis, kaj trovis inspiron unu el la plej elstaraj hispanaj poetoj de la 20a jarcento, Antonio Machado; kaj finfine, mi rememoras bonvenigan Akurejri, la sorĉan plej nordan urbon en Islando.

Sed kiom nekredeble ŝanĝiĝis la mondo dum mia vivo! Kiam mi estis knabo, ne ekzistis televido, personaj komputiloj, Interreto, poŝtelefonoj, dizel-trajnoj (nur vaporaj en nia regiono), jetaviadiloj, supervendejoj, radaro, lasero, spacveturiloj kaj cento kaj cento da inventaĵoj, kiuj nun ŝajnas preskaŭ banalaĵoj.

Al mi ŝajnas, ke mense mi ankoraŭ vivas en la dudeka jarcento, ne en la dudek-unua!

Garbhan MACAOIDH

Garbhan MacAoidh estas plurlingva tradukisto kaj verkisto, kiu kontribuas al MONATO ekde 1988.

Literaturo

ESEO

Kaŝnomoj

Mi ofte demandas min, kial tiom da verkistoj kaŝas sin malantaŭ kaŝnomoj. Ĉu ili estas tro modestaj, aŭ ĉu ili timas, ke ili estos atakitaj de furiozaj legantoj? Pri kelkaj aŭtoroj mi jam scias la respondon.

Ekzemple, dum jarcentoj eldonistoj rifuzis eldoni verkojn de inaj aŭtoroj. Eble pro tio la franca romanistino Amantine Lucile Dupin ĉiam uzis la plumnomon George Sand, per kiu ŝi estas universale konata, dum la angla aŭtorino Mary Ann Evans nomis sin George Eliot (alia George!).

Infanromanoj

La situacio iom ŝanĝiĝis, sed eble ne sufiĉe ankoraŭ. Sendube la plej sukcesa hodiaŭa verkisto de infanromanoj estas J. K. Rowling, tutmonde konata kiel aŭtorino de la serio Harry Potter, de kiu aperis multege da tradukoj. Ŝi ja estas virino, sed per la nuraj inicialoj oni ne rekonus tiun fakton.

Alia infanromano, kiu estas tutmonde konata en multege da lingvoj (ankaŭ versio en Esperanto ekzistas), estas Alico en Mirlando. La aŭtoro estis angla matematikisto, nome Charles Dodgson, sed ŝajne li ne volis, ke la publiko sciu, ke li, kiel alte respektata matematikisto kaj aŭtoro de verkoj pri sia scienca fako, skribas librojn por infanoj. Do li adoptis la kaŝnomon Lewis Carroll. Oni rakontas, ke la Reĝino Viktorio, patrino de granda familio, estis tiom ravita post legado de Alico en Mirlando, ke ŝi postulis, ke oni havigu al ŝi la aliajn librojn de la aŭtoro. Ŝi certe seniluziiĝis, ricevinte kvanton da pezegaj volumoj pri matematiko kaj logiko.

En Esperanto

Claude Piron estas konata nomo inter niaj legantoj. Profesie li estis psikologo, kaj li verkis seriozajn librojn pri sia fako kaj pri Esperanto, sed ankaŭ krimromanojn kaj la malprudan poemaron Malmalice sub la pseŭdonimo Johán Valano. Plie li verkis sian romanon Ĉu ŝi mortu tra-fike? sub plia kaŝnomo: Johán Balano („balano” estas la ekstremaĵo de la peniso, do intence maldeca esprimo).

Simile, la tre respektinda doktoro Kálmán Kalocsay kaŝis sian veran nomon sub la pseŭdonimo Peter Peneter, kiam li publikigis sian erotikan poemaron Sekretaj sonetoj. Oni supozas, ke tiuj respektataj profesiuloj ne deziris embarasi siajn familianojn per siaj pli malseriozaj skribaĵoj, aŭ ke ili volis klare distingi inter sia profesia aktiveco kaj sia triviala verkado.

Sub sepdek kvin pseŭdonimoj

La irlanda verkisto Brian O'Nolan uzis la du plumnomojn Flann O'Brien kaj Myles na gCopaleen. Sub la lasta, li verkis la satiran irlandlingvan romanon An Béal Bocht (La povra buŝo), kiu estas rigardata kiel la plej bona irlandlingva romano de la 20a jarcento.

Sed eble la plej kurioza uzado de pseŭdonimoj estas tiu de la portugala poeto Fernando Pessoa kaj de la hispana poeto Antonio Machado (sendube la plej elstara hispana poeto de la 20a jarcento). Pessoa estis rimarkinde fekunda verkisto. Li verkis ne nur sub sia propra nomo, sed kreis proksimume sepdek kvin aliajn, el kiuj tri estas la plej notindaj, nome Alberto Caeiro, Álvaro de Campos kaj Ricardo Reis. Li ne nomis ilin „pseŭdonimoj”, sed „heteronimoj”.

Machado konis la verkaron de Pessoa kaj mem kreis du imagajn poetojn, Juan de Mairena kaj Abel Martin, kiujn li priskribis kiel „apokrifajn”. De tiuj malaŭtentaj poetoj li inventis plenajn biografiojn, kun la datoj kaj lokoj de iliaj naskiĝo kaj morto, detaloj de ilia vivo, kaj listoj de iliaj verkoj. La supozatajn versarojn de tiuj poetoj verkis Machado mem, sed ili ege malsimilas lian ceteran poezion, kiu estas de grandega sed profunde malĝoja beleco, spegulanta la tragikajn cirkonstancojn de lia vivo.

Oni povas supozi nur, ke Machado provis malpezigi sian malfeliĉon per tiuj malseriozaj kaj ne tute kompreneblaj „apokrifaj” versoj. Je mia unua legado de la poemoj atribuitaj al Mairena kaj Martin mi supozis, ke temas pri veraj personoj, kaj mi surpriziĝis, kiam mi malsukcesis trovi iliajn nomojn en la historio de la hispana literaturo – kompreneble, ĉar ili neniam ekzistis.

Ossian

Tute malsimila al la ĉi-supraj okazoj estis tiu de la skota poeto James MacPherson. Li iĝis fama per la publikigo de la impona epopea poemego Ossian. Li pretendis, ke ĝi estas angligita versio de antikva kelta manuskripto, kiun li ie malkovris. Sed tia manuskripto neniam aperis, kvankam multo en la teksto de MacPherson evidente devenas de irlandaj kaj skotaj fontoj, kiuj inkludas manuskriptojn kaj buŝajn tradiciojn kaj legendojn, longe konatajn en ambaŭ keltaj landoj. Laŭ la legendoj, Ossian estis irlanda poeto kaj militisto, filo de la triajarcenta heroo Fingal (gaele: Fionn) MacCumhail. MacPherson asertis, ke la epopeo estas verko de Ossian mem. Kiam kleruloj en Skotlando akuzis MacPherson pri trompo kaj fraŭdo, li reagis per publikigo de la kompleta teksto en la gaela. Oni asertas, ke li mem tradukis sian anglalingvan publikaĵon en la gaelan, kaj prezentis ĝin kiel originalon. La tuta afero estas ankoraŭ temo de disputo.

Ĉu estas akceptebla tia konduto, estas ankaŭ disputende. La angla poetino Elizabeth Barrett Browning eldonis poemaron sub la titolo Sonetoj el la portugala. Tamen la sonetoj tute ne devenis el la portugala. Ili estis verkoj de Elizabeth mem.

Oni povas konsenti (aŭ ne, se vi volas!), ke la uzado de kaŝnomoj en literaturo estas laŭleĝa kaj absolute ne malhonesta. (Intenca fraŭdo estas tute alia afero.) Eĉ kontribuantoj de artikoloj en MONATO kelkfoje skribas sub pseŭdonimoj. Tion ili ja rajtas fari, ĉu ne?

Garvan MAKAJ'

Garvan Makaj', pseŭdonimo de Garbhan MacAoidh, estas plurlingva tradukisto kaj verkisto, kiu kontribuas al MONATO ekde 1988.

Hobio

BUŜTUKOJ

Guinness-rekordulino

De pli ol 23 jaroj la slovakino Antónia Kozáková (46-jaraĝa), konata ankaŭ kiel „buŝtuka Tonka”, kolektas paperajn buŝtukojn. Nun ŝi havas pli ol 118 000 pecojn kaj estas monda rekordulino.

La kolektantino loĝas en la pitoreska vilaĝeto Ruska ĉe la slovaka-ukraina limo je ĉirkaŭ 500 km oriente de la ĉefurbo Bratislavo. La buŝtukojn ŝi konservas en bela kaj komforta familia domo, en kiu estas „buŝtuka ĉambro”. Laŭ ŝi, paperaj buŝtukoj havas fortan ĉarmon kaj potencon. Ili povas unuigi homojn tra la tuta mondo. Danke al la buŝtukoj ŝi ekkonis multajn famajn homojn. Ekzemple, la slovaka eksprezidento Andrej Kiska kaj la aktuala hungara prezidento János Áder subskribis buŝtukojn el ŝia kolekto. Kozáková organizis kvin regionajn buŝtukajn ekspoziciojn en Slovakio. Ŝi havas ok slovakajn atestilojn kaj en 2011 gajnis la titolon „Rekordulino de la jaro” en Slovakio.

La kolektantino ricevis tri atestilojn de la Guinness-libro de mondaj rekordoj: la unuan en 2006 pri kolektitaj 21 000 buŝtukoj, la duan en 2007 pri 30 000 kaj la trian en 2012 pri 50 000. La nombro de buŝtukoj en ŝia kolekto ŝanĝiĝas preskaŭ ĉiusemajne. Ne nur amikoj el Slovakio, sed ankaŭ homoj el Hungario, Francio, Norvegio kaj aliaj landoj helpas ŝin en la kolektado.

Pliaj sciindaĵoj

Multaj siaspecaj kaj ekskluzivaj buŝtukoj troveblas en la kolekto de Kozáková. La plej malgranda buŝtuko longas 8 cm, kaj la plej granda longas ĝis 12 m. La plej malnovaj buŝtukoj devenas de la periodo 1940-1960.

Buŝtukoj havas diversajn motivojn. Ne estas mirige, ke en ŝia unika kolekto troviĝas buŝtukoj kun portretoj de la imperiestrino Elizabeto de Aŭstrio-Hungario (Sisi), de la usona kantisto kaj reĝo de rokenrolo Elvis Presley, de la brita rokgrupo The Beatles kaj de la usona aktorino kaj filmstelulino Marilyn Monroe. Aliaj buŝtukoj bildigas gitaron, aŭton, trajnon. Iuj buŝtukoj similas al monbiletoj aŭ havas vidaĵojn de Berlino, Budapeŝto, Parizo, Afriko.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Antónia Kozáková inter kelkaj el siaj pli ol 100 000 buŝtukoj. Foto: ROBERT NEMETI

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 41a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 103 korespondantojn kun kunlaborkontrakto en 45 landoj kaj abonantojn en 73 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato
• Instagram: RevuoMonato
• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo
• Telegramo: https://monato.telegramo.org
• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be.

redaktoroj:
• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.
• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Alexander Shlafer, Usono, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Renato Corsetti, Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert

grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste 5 sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo de MONATO, la tria sumo estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO, la kvara sumo estas la tarifo de la agendo kaj enciklopedieto LA JARO senditaj triaklase (malrapide) kaj la kvina sumo estas tiu de LA JARO sendita unuaklase (rapide).

Lando de la paganto MONATO LA JARO
surface aere bite 3a kl. 1a klaso

Argentino EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Aŭstralio AUD 97 102 58,20 11,30 16,20
Aŭstrio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Belgio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Bosnio-Herc. EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Brazilo EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Britio GBP 54 57 32,40 6,20 8,90
Bulgario EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Ĉeĥio EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Ĉinio EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Danio DKK 440 465 264 51 74
Estonio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Finnlando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Francio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Germanio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Grekio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Hispanio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Hungario HUF 15000 16000 9000 2450 3600
Irlando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Islando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Israelo EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Italio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Japanio JPY 7980 8500 4788 870 1270
Kanado CAD 92 96 55,20 10,70 15,40
Kipro EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Koreio EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Kostariko EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Kroatio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Latvio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Litovio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Luksemburgo EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Malto EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Nederlando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Norvegio NOK 640 670 384 75 106
Nov-Zelando NZD 105 111 63 12 18
Pollando PLN 190 200 114 31 44
Portugalio EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Rusio EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Serbio EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Slovakio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Slovenio EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Sud-Afriko EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Svedio SEK 640 670 384 75 105
Svislando CHF 82 88 49,20 9 14
Usono USD 78 82 46,80 8 13

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en ŝtatoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Pĉk. IBAN AT80 6000 0000 0712 7744. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz
• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com
• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando
• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de
• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, LEA, a.k. 178, LT-01003 Vilnius-C, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Leteroj

- Nur Patro Nia
- Pledo por internaciaĵoj
- Vojaĝo al Kazohinio

- Aktuale

- Kiel rekoni torditajn, simpligitajn aŭ manipulajn mesaĝojn?

- Moderna vivo

- KOVIMO

- Pandemia obezeco

- INVENTEMO

- Originalaj horloĝoj el gramofonaj diskoj

- KONKURSO

- Premio por miljara arbo

- USONO

- Gazetaro kaj komunumoj

- Eseoj

- Ĉina monumento - Tutmonda monumento

- Turismo

- RANGLISTO

- Plej bonaj plaĝoj en Kubo

- Scienco

- OPINIO

- Homaj interesoj, homa izoleco, matricoj

- Medio

- BRAZILO

- Rekrei la paradizon

- Spirita vivo

- OPINIO

- Arto de kunvivado inter religioj

- Oklingva Proverbaro

- El mia fotelo

- Memoraĵoj el fora pasinteco

- Literaturo

- ESEO

- Kaŝnomoj

- Hobio

- BUŜTUKOJ

- Guinness-rekordulino

- Anoncetoj

- Retbutiko renovigita

- Naturista vivo

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...