Monato 2021/05
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2021-04-04T22:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Politiko

MEZA EŬROPO

Viŝegrada Grupo jubileas

Antaŭ 30 jaroj, en la historia hungara urbo Viŝegrado (hungare: Visegrád) estis solene fondita tiel nomata Viŝegrada Grupo kun la celo fortigi la reciprokan politikan kaj ekonomian kunlaboradon inter la landoj de la mez-eŭropa regiono. Tiutempe oni ne atribuis al tiu evento grandan signifon, sed ĝia 30-jariĝo igas pripensi, kiaj estas ĝiaj favoraj kaj malfavoraj flankoj kaj kia estas ĝia estonteco.

Historio

Viŝegrada Grupo estis fondita la 15an de februaro 1991, kiam la plej altaj reprezentantoj de Ĉeĥoslovakio (Václav Havel), Hungario (József Antall) kaj Pollando (Lech Wałęsa) renkontiĝis en Viŝegrado^1 por renovigi kunlaboron inter la tri landoj kaj kvar nacioj. Ili subskribis deklaron pri reciproka kunlaboro kaj kreis tiel nomatan Viŝegradan Triangulon. En 1993 Ĉeĥoslovakio pace dispartiĝis en du sendependajn kaj suverenajn ŝtatojn - Ĉeĥa Respubliko kaj Slovaka Respubliko - kaj la neformala kromnomo de la Viŝegrada Grupo konforme ŝanĝiĝis al Viŝegrada Kvaropo (aŭ simple V4).

V4 iom post iom fokusiĝis al la regiona dimensio de kunlaboro – pli precize, sur la kampoj, kiuj ligas ilin, ne dividas ilin.

Notinda sukceso

La fakton, ke la kunlaboro de mez-eŭropaj landoj en la formo V4 transdaŭris 30 jarojn, eblas en historia kunteksto konsideri klara sukceso, kiu fortigis la stabilecon de Meza Eŭropo, eliminis la duflankajn konfliktojn kaj kverelojn ene de la grupo kaj akiris multsignifan eŭropan dimension per reciproka kunlaboro. Hodiaŭ ĉiuj membroj de V4 estas membroŝtatoj de Eŭropa Unio (EU) kaj, de 2007, parto de la ŝengena zono.

Pripensinda karaktero

La V4-landoj notinde ofte agas individue kaj ĉiu por si mem aŭ konkurencas unu kun aliaj. Se ĉiuj V4-landoj atingas interkonsenton dum diskuto, tio estas bonega; se ili ne atingas interkonsenton, tio neniun ĝenas. Nesufiĉa emo serĉi komunan pozicion en iuj kampoj kondukas ne al solvo de problemoj, sed nur al ilia prokrasto.

Do ne estas mirinde, ke ĝia individua diplomatia manovrado kaŭzis multajn komentojn, fojfoje favorajn, fojfoje malfavorajn, pri ĝia senageco aŭ eĉ senbezoneco. La manovrado de V4 rezultas de tio, ke la grupo estas nur neformale amika najbareca komunumo de landoj.

Mez-eŭropa klubo

Diplomatoj kaj ĵurnalistoj ŝerce diras, ke V4 estas malgranda mez-eŭropa klubo ene de pli granda eŭropa klubo. La vero estas, ke malkiel aliaj internaciaj organizaĵoj aŭ regionaj grupoj, krom Internacia Viŝegrada Fonduso^2 (IVF) V4 ne havas institucion en la formo de konstanta centra organo.

Tamen ĉiuj V4-landoj subtenas ĝian nunan institucian formon kaj kadron, kio estas tute komprenebla, ĉar ĝi alportas multajn avantaĝojn. Unu avantaĝo estas la fleksebleco de V4 kiel grupo, kiu permesas al ĝi laŭbezone reagi al la aktuala internacia evoluo kaj adapti la intensecon de kunlaborado al la realaj bezonoj de la partneroj. La dua estas la fleksebleco de kunlaborado, kiu donas agospacon ankaŭ por la mez-eŭropaj landoj mem, kion tamen amaskomunikiloj ofte kritikas kiel kialon de malalta diplomatia agado.

Fonduso

La baza misio de Internacia Viŝegrada Fonduso estas stimuli kunlaboradon inter civitanoj, neregistaraj organizaĵoj, publikaj kaj edukaj institucioj kaj neprofitocelaj organizaĵoj. IVF disvastigas demokratiajn valorojn kaj subtenas la civilan socion ne nur en la regiono de Viŝegrado, sed ankaŭ ekstere, en la landoj de Okcidenta Balkanio kaj Orienta Partnereco^3.

IVF subtenis pli ol 60 projektojn en la regiono de Okcidenta Balkanio ekde 2008 kaj donis stipendiojn al 177 studentoj, kiuj povis studi en la V4-landoj. En la regiono de Orienta Partnereco la fonduso nuntempe havas 34 aktivajn projektojn kun valoro de 1,1 milionoj da eŭroj.

Ĉu plivastigo?

Dum la 30 jaroj de ekzistado de V4 aperadis ankaŭ ideoj pri ĝia plivastigo. Tamen ĉi tiuj proponoj ne estis sukcesaj, kaj la ĉefministroj de V4 decidis uzadi nur la malvastan formon V4+, t.e. kunlabori nur kun la plej proksimaj amikaj landoj. V4 estis kaj estas ofte komparata kun organizaĵoj kiel Benelukso aŭ Nordia Konsilantaro. Ĉi tiuj komparoj ne estas adekvataj, ĉar tiuj organizaĵoj estas fonditaj en aliaj internaciaj kondiĉoj kaj havas precize destinitajn kaj difinitajn organizajn strukturojn kaj formojn de reciproka kunlaborado.

Disfalo? Apenaŭ!

Ĝenerale oni povas konstati, ke V4, kiu prezentas merkaton kun proksimume 65 milionoj da loĝantoj, funkcias laŭ nuntempe normala kaj solide establita formo de malgranda regiona kunlaborado en elektitaj kampoj. Estas neniu kialo dubi, ke ĝi, kiel regiona formo, havas signifon kaj perspektivon. Pro tio disfalo de V4, kiun iuj ĵurnalistoj kaj politikaj analizistoj aŭguras, ne estas probabla en proksima estonteco.

1. La fondo-loko ne estis elektita hazarde kaj havas historian signifon por la landoj de Meza Eŭropo. Jam en 1335 la mez-eŭropaj regantoj ĝuste tie faris decidojn pri gravaj ekonomiaj aferoj, precipe pri la doganfavoroj por la interlanda komercado, kaj tiel formis la unuan ekonomian aliancon en la viŝegrada spaco.

2. Internacia Viŝegrada Fonduso kun sidejo en slovaka ĉefurbo Bratislavo estis fondita en 1999. La ĉiujara Internacia Viŝegrada Tago celebrata la 15an de februaro estas ĝia iniciato.

3. Orienta Partnereco, iniciatita de Pollando, estis fondita en 2009 kiel diplomatia projekto de EU. Ĝi prezentas platformon, kiu subtenas eŭropan integradon kaj celas plivastigi la rilatojn kun la ses eks-sovetiaj respublikoj Armenio, Azerbajĝano, Belorusio, Kartvelio, Moldavio kaj Ukrainio.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Li esperantistiĝis en 2010.

Moderna vivo

LITOVIO

Kaptado de sukceno

La regiono de Balta Maro estas hejmo de la plej granda konata kuŝejo de sukceno, nomata balta sukceno aŭ „sukcenito” .

Ekde pratempo litovoj sian landon nomas sukcena lando. Sukceno forte ligiĝis al la vivo, popola poezio kaj arto de la litova popolo. Gutoj de pina rezino, kiuj falis surteren antaŭ 60 milionoj da jaroj, ankoraŭ hodiaŭ radias la tutan spektron de sunaj koloroj. Ĉar ĝi havas biologian devenon, ĝi ne apartenas al la veraj – multekostaj – juvelŝtonoj, sed al ornamjuveloj.

Kiel oni trovas sukcenon? Fojfoje etaj pecoj kuŝas sub sekaj marherboj, kiujn marondoj ĵetis sur la bordon. Sed jam de multaj jaroj ekzistas la tradicio inter apudmaraj loĝantoj kapti sukcenon rekte el la maraj ondoj.

Trankvila vetero – maltrankvilaj kaptistoj

La sperta sukcenkaptisto Igoris Osnač diras, ke ne estas taŭga aŭ maltaŭga tempo por kapti sukcenon. Ĝi povas esti kaptata dum la tuta jaro, kvankam eble la malplej favora periodo estas ekde la fino de januaro kaj dum tuta februaro, ĉar tiam regas la orienta vento, preskaŭ ne ekzistas ondoj kaj la marbordo kuŝas sub glacio. Trankvila vetero ne promesas ion ajn bonan por sukcenkaptistoj.

„Sukcenkaptistoj malpacience atendas ŝtormojn, kaj ju pli forta estas la ŝtormo, des pli bone. Uraganoj trafantaj la baltan marbordon estas la plej bona perspektivo por homoj engaĝiĝintaj en sukcenkaptado. Furiozaj uraganoj aktivigas la marfundon, kaj sukcenaj buloj ruliĝas sur la marfundo alproksimiĝante al la bordoj. Kiam ŝtormo malfortiĝas kaj ondoj malgrandiĝas, fluoj portas sukcenon borden kaj ni kaptas ĝin”, klarigis la sperta sukcenkaptisto.

Ŝtormaj tagoj dum la jaro ne multas en Litovio. Tia periodo okazas nur du- aŭ trifoje. Tian veteron kutime alportas okcidentaj, sud-okcidentaj, foje nord-okcidentaj ventoj.

La litova marbordo etendiĝas ĉirkaŭ 90 kilometrojn. Sukcenkaptistoj jam bone scias kiu loko promesas pli bonajn rezultojn, kiuj dependas de la direkto kaj forto de la vento, akvofluoj, ondodirekto kaj eĉ de la maniero, kiel finiĝas la ŝtormo.

Libera agado

Igoris rakontas, ke hodiaŭ neniu malpermesas kolekti sukcenon: „Vi povas kapti tiom, kiom vi volas, sed vi ne rajtas fosi”. Tamen ne ĉiam estis tiel. Ekzemple, en la 13a jarcento sukcena minado estis monopoligata de la kruckavaliroj. La lokanoj – kiuj kolektis sukcenon kaj komercis per ĝi de multaj jarcentoj – perdis la rajton, kaj la tuta sukceno devis esti transdonita al la registaro. Ankaŭ promeni sur la marbordo estis malpermesate: kaptita preterpasanto, eĉ sen sukceno, estis punata. Poste, en Pruslando – ĝis la komenco de la 19a jarcento – funkciis speciale starigita Sukcena Kortumo, kiu severe punis alproprigon de sukceno.

Sukceno estis la unua kaj plej grava varo de la balta marborda loĝantaro. La ŝtonon avidis reĝoj, faraonoj, romiaj gladiatoroj kaj la plej belaj virinoj. En la 15a jarcento por kruda materialo de sukceno oni pagis salon.

Estis tempo, kiam apudmaraj loĝantoj kolektis sukcenon sur la balta marbordo. Iuj vendis ĝin, aliaj faris ornamaĵojn, aŭ uzis ĝin por aliaj celoj. Hodiaŭ la kvanto da sukcenkaptistoj signife malpliiĝis. Restas nur ĉ. dudeko da spertuloj.

Sur la bordo kaj el la ondo

En pratempoj, la loĝantoj de la marbordo kolektis sukcenon tiel, kiel faras la plej multaj ordinaraj feriantoj hodiaŭ: serĉante sukcenon ĵetitan marborden. Plej ofte sukcenopecoj kuŝas inter la marherboj kaj poluritaj branĉetoj, kiujn la ondoj ĵetis marborden.

Pli seriozaj serĉantoj sukcenon kaptas. Laŭ aspekto ili similas al fiŝkaptistoj: akvorezista mantelo, altaj kaŭĉukaj botoj kaj kaptilo en la manoj. Unue ili observas, ĉu sur la marbordo estas pecoj de sukceno kaŝitaj inter la tufoj de marherbo kaj poluritaj branĉetoj elĵetitaj de la ondoj. Kolektinte ilin, sukcenokaptistoj rapidas en la ondojn kaj atenteme observas la akvon. La alteco de la ondoj determinas, kiom for oni povas enprofundiĝi en la akvon, por ke oni nek frostiĝu nek falu. Mergante kaptilon en malhelan ondomakulon, viroj tuj rapidas al la marbordo kaj inter la kaptaĵoj serĉas pecojn de sukcenoj.

Kiu kaptaĵo donas sukceson? Igoris Osnač asertas, ke sendepende de la rezultoj ĉiuj tagoj estas sukcesaj, ĉar oni pasigas tempon en la naturo, kaj la agado estas vere pasia, kvazaŭ ia sporto. Nuntempe, sukcenkaptistoj ĉe la balta marbordo povas havigi al si kelkcent gramojn da malgrandaj pecoj de sukceno, kaj post fortegaj ŝtormoj tiu kvanto grave pliiĝas.

Igoris rimarkigas, ke ne ĉiuj sukcenaviduloj kaptas la ŝtonojn nur pro la plezuro ĝui la naturon, sed ankaŭ por havi enspezojn. Bedaŭrinde, hodiaŭ ne temas pri grandaj sumoj. La prezo de sukcena krudaĵo neniam estas konstanta. Ju pli granda estas sukcenopeco, des pli alta estas ĝia prezo, kiu dependas ne nur de ĝia grandeco, sed ankaŭ de ĝia koloro kaj strukturo. La prezon altigas kromaĵoj (ekz. diversaj insektoj) enfermitaj ene de la sukceno.

La koloro de balta sukceno varias de flavo ĝis nigro. Fojfoje estas eĉ pluraj koloroj kaj diversaj nuancoj. Ju pli da koloroj, des pli interesaj estas la ŝtonoj, kaj des pli valoras la sukceno. Igoris rimarkigas, ke italoj multe ŝatas helan diafanan sukcenon, dum azianoj preferas flavan.

Pasio de la infanaĝo

„Jam kiel infano mi interesiĝis pri serĉado de sukceno. Unue mi serĉadis surborde, ĉiam observante, kiel adoltoj en marondoj kaptas ĝin per kaptiloj. Ankaŭ mi ekdeziris provi la samon. Kiam mi grandiĝis, mi aĉetis firman kaptilon kaj la necesajn vestaĵojn. Neniu instruis min pri tiu metio. Tial mi penis kopii adoltajn agojn kaj eksperimenti. Sukcenkaptado estas ia konkurenca agado, kaj neniu volas malkaŝi la sekretojn. Do mi devis lerni ĉion memstare”, rakontas Igoris.

Kiel infano, sur lignoplatoj li gluis bildojn de sukceno kaj el pli grandaj pecoj faris pendaĵojn kaj amuletojn. Ankaŭ hodiaŭ li ĉiam surhavas sukcenan amuleton ĉe sia kolo. Igoris konfesis, ke la plej granda peco, kiun li kaptis, pezis ĉ. 200 gramojn.

Hodiaŭ Igoris organizas la ekskursojn „Sekretoj de sukcenokaptado”, dum kiuj li prezentas ĉiujn subtilaĵojn de tiu agado. Li rimarkigas, ke sukceno estas valoraĵo ne nur de Litovio. Diversaĝa sukceno troveblas ankaŭ en aliaj mondregionoj, sed la sukceno de Balta Maro havas siajn unikajn ecojn.

last
korespondanto de MONATO en Litovio

Laimius Stražnickas, akronime „last”, estas litova ĵurnalisto jam dum 35 jaroj. Li esperantistiĝis en 1974 kaj estas kunlaboranto de MONATO ekde 1991.

Igoris Osnač asertas, ke la sukcenokaptado ĉiam estas sukcesa, ĉar oni pasigas tempon en la naturo. Foto: IGORIS OSNAČ

Fojfoje etaj pecoj kuŝas sub sekaj marherboj, kiujn marondoj ĵetis sur la bordon. Foto: IGORIS OSNAČ

Sukcenkaptado estas ia konkurenca agado, kaj neniu volas malkaŝi la sekretojn. Foto: IGORIS OSNAČ

OPINIO

Kiel „Fukuŝimo” ŝanĝis nian vivon en Tokio

Pasis dek jaroj post la granda tertremo okazinta la 11an de marto 2011 en orienta Japanio, kiu okazigis ankaŭ la akcidenton en la nuklea centralo Fukuŝimo Unu en la samnoma gubernio. La damaĝoj en la regiono restas ĝis nun, kaj la problemoj pri tio, kien meti la radioaktivan rubaĵon kaj kion fari pri la poluita akvo, ankoraŭ ne estas solvitaj. Precipe pri tiuj aferoj Hori Jasuo multe raportis esperantlingve, i. a. en la serio „Raportoj el Japanio”. Do, ĉi-artikole mi volas prezenti, kiel ŝanĝiĝis nia vivo en Tokio post la akcidento.

Nelonge post la tertremo la elektra kurento ne plu atingis nian hejmon. Nia familio tre haste devis formanĝi la tutan glaciaĵon konservatan en la frostujo, antaŭ ol ĝi degelus. Miaj infanoj, tiam infanĝardenanoj, ankoraŭ havas bonan memoron pri tiu tago, kiam oni povis manĝi tiom multan glaciaĵon en unu tago. Tiam ni nenion sciis pri la okazintaĵoj en Fukuŝimo. La realo evidentiĝis nur kelkajn tagojn poste.

La informo pri la akcidento kaŭzis en mi duoblan ŝokon. Unue, ke la homoj en Fukuŝimo kaj la ĉirkaŭaĵo devis forlasi sian hejmon pro la radioaktiva poluado. Due, ke la tieaj centraloj apartenas al Tokia Elektro-Kompanio (TEPCO), kaj ke ili produktis energion ne por fukuŝimanoj sed por ni en Tokio. Antaŭ la tertremo, kvarono de la elektro konsumata en Tokio venis de Fukuŝimo. Pri tio mi, kiel multaj aliaj tokianoj, tute ne konsciis. Oni ĉiam parolas pri fukuŝima katastrofo, sed fakte ĝi rilatas al Tokio.

Ĉu senkatastrofa elektro por Tokio?

Kial oni konstruis la nuklean centralon en Fukuŝimo, pli ol ducent kilometrojn for de Tokio? Ĉar tie loĝas notinde malpli da homoj ol en Tokio, kaj okaze de katastrofo la damaĝo estos malpli granda. Post la konstruado, la registaro kaj la estroj de la elektrokompanio diris al fukuŝimanoj, ke tiaj centraloj estas tute sekuraj. Post la akcidento ili diris, ke neniam ili pensis, ke tia gravega akcidento povus okazi. Sed se ili neniam pensis pri tio, ili povus esti konstruintaj la centralon en Tokio. Konstrui ĝin en Fukuŝimo jam signifis, ke ili konsciis pri la eblo de katastrofo.

Eksciinte la maljustecon, ke oni intence endanĝerigis la sanon kaj vivon de alilokaj homoj por doni komfortan vivon al tokianoj, mi pripensis kion ni – loĝantaj en Tokio – povas fari por atingi „elektroenergian justecon”. Kaj mi kun mia edzino decidis ŝpari kaj mem produkti elektron, por ne plu dependi de aliaj regionoj.

Nia ŝparado

Ni ne plu uzas elektraĵojn, kiuj estas ne-nepraj; eĉ ne tiujn, kiuj uzas baterion. Ekzemple, mi rimarkis, ke en necesejo oni same agrable varme sidas sur tuka kovrilo sen elektra necesuja varmigilo (japana inventaĵo trovebla en preskaŭ ĉiuj modernaj japanaj hejmoj kaj oficejoj), ke eblas razi sin per neelektra razilo, ke haroj nature sekiĝas kun la helpo de bantuko, ke en retmesaĝa epoko fakson oni jam ne bezonas, ke abundas informoj kaj amuzaĵoj en la reto (kio malnecesigas televidilon) ktp. Restantaj elektraj aparatoj uzataj en la hejmo estas lumiloj, fridujo, komputilo, poŝtelefono, gladilo kaj radioaparato. La mikroondilo kaj printilo nelonge post la akcidento difektiĝis kaj ni ne aĉetis novajn. Kiam la somera varmo iĝas neeltenebla, ni uzas elektran ventumilon anstataŭ klimatizilon. Tio vere sufiĉas. Tion povas atesti ankaŭ pasportservaj gastoj, kiuj tranoktis ĉe ni somere.

Ne necesis aĉeti iun anstataŭaĵon, krom la ĉarma permane funkcianta sonorilo, kiu anstataŭas la elektran. Poŝtoficistoj kaj gastoj sonorigas ĝin okaze de vizitoj. La sola granda investo temis pri la stovo, kiu krom vintre liveri varmon al la tuta hejmo, ankaŭ multe kontribuas al agrabla etoso pro la dancanta flamo.

Ŝanĝo de vivstilo

Antaŭe mi pensis, ke ne eblas vekiĝi sen vekhorloĝo. Sed regula vivo ebligis al mi ĝustatempan vekiĝon. Eĉ ne unufoje mi malfruiĝis al laboro. Al tio helpas, ke ni ŝanĝis la vivstilon tiel, ke ni frue vekiĝas por utiligi la sunlumon kiel eble plej longe. Tute bone funkcias la „stomakhorloĝo”, kiel ni nomas en la japana lingvo la biologian kapablon „senti” la tempopason. Krome, dum la laborado kiel universitata instruisto, la vizaĝoj de la studentoj klare montras la momenton, kiam mi devas fini la lecionojn, do mi neniam havas problemon fini ĝustatempe. Helpas ankaŭ tio, ke matene mi havas pli da tempo; tiel mi ne plu devas hasti al la laborejo. Mi komencis foje eĉ piediri anstataŭ trajni laborejen.

Tiamaniere mi gajnis multajn interesajn spertojn. Sed la plej granda surprizo estis, ke ni tute ne suferas pro la nova vivstilo sen multaj elektraĵoj. Male, ni trovis, ke ni vivas same komforte kiel antaŭe – eĉ agrabliĝis la hejma etoso kaj persona sento – havante pli da tempo matene kaj atentante pli bone pri la korpo.

Kaj jen la rezulto de la ŝparado: nia elektrokonsumo reduktiĝis al ĉ. triono de la konsumo de aliaj kvarkapaj familioj en Tokio. Tio kompreneble signifas ankaŭ monŝparon.

Kiel ni produktas energion?

Unu jaron post la akcidento ni instalis sunpanelojn sur nia tegmento. Dumtage ni uzas nian propran elektrokurenton kaj la reston ni vendas. Kiam la suno ne brilas, ni aĉetas energion de elektra kompanio nomata Green People's Power (verda popol-elektro), kiun civitanoj kune fondis kaj al kiu ankaŭ ni aliĝis. Kontraste al la grandaj kompanioj, ĝi celas liveri elektron centprocente venantan el renovigeblaj fontoj. Ĉar laŭ ŝtata subtena sistemo por pliigi renovigeblajn energiojn ni povas pli altpreze vendi ol aĉeti, baldaŭ – laŭplane post 12 jaroj – ni povos regajni la monon, kiun ni elspezis por instali la sunpanelojn.

Ni ne estas solaj

Eble vi nun demandas, ĉu la ĉi tie prezentata vivstilo de nia familio estas escepto. Eble nia familio estas iom ekstrema kazo, sed la tendenco klare montras, ke ni ne estas solaj. Post la nuklea akcidento oni iĝis pli konscia pri uzado de energio. Multloke oni trovas afiŝojn, kiuj alvokas al elektroŝparado. La averaĝa elektrouzo de japanaj familioj kreskis ĝis la jaro 2010, sed poste komenciĝis malkreskado, al kiu certe kontribuis tia konsciiĝo.

Aliflanke, rapide multiĝis la civitanaj iniciatoj por produkti energion. Nuntempe ekzistas pli ol mil lokaj elektrejoj kolektive fonditaj de civitanoj tra tuta Japanio. Unuarigarde ŝajnas, ke krom la rekte damaĝita regiono, la japana socio ne-multe ŝanĝiĝis post la akcidento, sed eblas diri, ke tamen io moviĝis.

KIMURA Goro Christoph
korespondanto de MONATO en Japanio

Kimura Goro Christoph laboras kiel profesoro en la universitato Sofia en Tokio. Esperanton li eklernis en 1992.

Ĉarma permane funkcianta sonorilo ne uzas elektron, kaj tio ebligas ŝpari. Foto: KIMURA GORO CHRISTOPH

Post la nuklea akcidento multloke troveblas afiŝoj, kiuj alvokas al elektroŝparado. Foto: KIMURA GORO CHRISTOPH

ĈINIO

Hejmeniri per lifto

„Finfine mi povas reveni hejmen per lifto”, diris 70-jara virino kun ĝojoplena mieno, loĝanta en apartamento en la kvina etaĝo.

En decembro 2020 solenaĵo pri instalado de liftoj okazis en la kvartalo Zhongshan de la urbo Jiaxing (provinco Zhejiang). Partoprenis ne nur reprezentantoj de la kvartalanaro, sed ankaŭ rilataj estroj de la loka registaro, kaj kompreneble ankaŭ respondeculo de la liftokompanio.

Malnovaj problemoj

Nuntempe en ĉinaj urboj facile videblas multaj altaj loĝdomoj, ĉar antaŭ ĉirkaŭ 15 jaroj Ĉinio konstruis multajn domojn por plibonigi la vivkondiĉojn de urbanoj. Plej multaj loĝdomoj estas 6-etaĝaj, kaj ne instaliĝis liftoj en ili. Nun tiuj domoj apartenas al la tiel nomataj malnovaj kvartaloj, kaj en ili loĝas multaj maljunuloj, kiuj havas problemon por atingi sian hejmon situantan super kelkdek ŝtupoj.

Novaj projektoj

Pri tiu problemo la ĉina registaro konscias, kaj ĝi ellaboris politikon favoran ĝuste al tiaj homoj. Estas tiel, ke la lokaj registaroj povas disponigi propran monon por instalado de liftoj en la malnovaj kvartaloj, kaj en 2019 la registaro de la urbo Jiaxing faris projekton por instalado.

La ĉefa detalo estas, ke la bezonata monsumo estas dividita: duonon disponigas la loka registaro kaj la alian duonon la uzantoj de la liftoj. Tiu projekto estas facile akceptebla de la loĝantoj, kaj ankaŭ realigebla.

XU Jinming
korespondanto de MONATO en Ĉinio

Xu Jinming estas emerita policisto, diplomito en armea universitato. Li laboris kiel tradukisto ĉe El Popola Ĉinio.

USONO

Nova gardisto

Ĉu surstrata patrolanto, kiu pezas 180 kg, taŭgas por tia laboro? Verŝajne ne. Sed ĝuste tiaj gardistoj baldaŭ aperos por labori en transporta sekcio kaj en parkejoj de la grandega internacia flughaveno en Hjustono. Temas pri roboto K-5 de la kompanio

Knightscope. Tio estas speciala maŝino, kiu funkcias laŭ senhalta reĝimo de 24 horoj en ĉiu tago de la semajno kaj kapablas reŝargi sin sen homa helpo. La roboto celas prizorgi kaj gardi grandajn areojn ne nur en flughavenoj, sed ankaŭ en hospitaloj, stadionoj, benzinstacioj, loĝistikaj instalaĵoj, grandaj ĉiovendejoj ktp.

En la praktiko

La plej granda hjustona flughaveno decidis testi la roboton, ĉar tia kroma gardisto povas ne nur zorgi pri aŭtoj en la grandega parkejo, sed ankaŭ helpi al pasaĝeroj. Per speciala butono eblas ĉiam tuj kontakti gvidantan administrantan grupon kaj rapide solvi problemojn, se tiuj aperas ĉe pasaĝeroj.

Loĝantoj de Hjustono jam renkontas tiun K5-amikon ne nur en la internacia flughaveno, sed ankaŭ en la urbocentro. Ĝi sukcese patrolas sur granda placo kun kelkaj vendejoj. Interese estas, ke se iu preterpasanto hazarde tuŝas la roboton, ĝi tuj pardonpetas kaj zumante ŝanĝas la patrolvojon.

Alexander MIKISHEV
korespondanto de MONATO en Usono

Alexander Mikishev estas lektoro, instruas kaj esploras en Hjustono, Teksaso. Esperanton li eklernis en 1979.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Ĵus aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Eseoj

ELDONOJ

Venas proverbo el popola la cerbo

Zamenhof havis du geniajn ideojn: – krei internacian lingvon kaj – eldoni proverbaron en ĝi. Sen lia Proverbaro, daŭre reeldonata kaj uzata en kursoj, la lingvo ne estus same riĉa, kiel ĝi estas. Laŭ Maŭro La Torre, en la vikipedia artikolo pri proverbo: „Proverboj estas fiksitaj diraĵoj, kies frazeroj kutime ne estas anstataŭigeblaj per aliaj formoj. Se oni en ili ŝanĝas vorton aŭ vorteron, la rezulta frazo ĝenerale ne estas alia proverbo. Tial proverboj parencas je aliaj kliŝaj diraĵoj, kiaj la sentencoj, la devizoj, la frapfrazoj, la aforismoj, la t.n. idiotismoj.”

Fakte la proverbaro de Zamenhof enhavas ne nur proverbojn en la malvasta senco, sed ankaŭ diraĵojn, ŝablonojn, kreitajn esprimojn, kiujn ĉiuj esperantistoj nuntempe uzas kaj skribe kaj parole. El tiuj mi listigas nur kelkajn ekzemplojn: „dirite, farite”, „al la afero!”, „batadi la venton”, „Cindrulino”, „ĉe la freŝa faro”, „doni la finofaran baton”, „jen kiaj ni estas”, „paroli sensencaĵon”, „pafi, maltrafi”, „streĉu la orelojn”, „vole-nevole”. Tiuj estas ne proverboj sed bele eltrovitaj dirmanieroj, viglaj kaj vivecaj, kiujn uzas ĉiuj verkistoj.

Aliteracio

Tamen la ĉefa enhavo konsistas el veraj proverboj. Ili estas multaj kaj bone tradukitaj aŭ prefere rekreitaj. Tipaj stilaj trajtoj de proverboj (kiel Shirley Arora indikas en sia faka libro The Perception of Proverbiality (la kompreno pri proverbeco, Routledge, 1994)) estas: aliteracio, paraleligo, rimo, elipso. Zamenhof sukcesis rekrei en sia ĵus arte farita lingvo ĉion, kion proverboj forme havas en eŭropaj lingvoj. Verdire aliteracio estas malabunde prezentata en la proverbaro de Zamenhof, ĉar ĝi abundas ĉefe en lingvoj kun akcento sur la unua silabo en la praa ĝermana poem-arto. Jen aliteracio en angla diraĵo: get your goat = laŭvorte: preni vian kapron, laŭsence: ĝeni/kolerigi vin. Sed ĝi malpli bone sidas en Esperanto, kiu havas la vortakcenton en la alia fino de la vorto. Fakte laŭ mia scio, aliteracio en Esperanto komencis ekzisti iom ĝenerale per la Kongresa Runo de Kalocsay nur en 1922. Tamen oni trovas en la Proverbaro de Zamenhof maloftajn ekzemplojn, kiel „Finofara bato”, „Faro farinton rekomendas”, „Post festo venas fasto”. Aliflanke paralelismo tamen abundas. Jen unu ekzemplo el centoj: „Se Peĉjo ne semas, Petro ne rikoltos”. Rimo estas en preskaŭ ĉiuj proverboj de Zamenhof: „Kiu tro multe deziras, nenion akiras”. Kaj ankaŭ elipsoj oftas: „Venos tempo, venos konsilo”.

Mejloŝtona verko

Pro tio la iniciato de Petro Desmet' kaj la laboro de li kaj de liaj kunlaborantoj estas des pli meritaj, ĉar ili donas al ni bazan modernan version de la Proverbaro multe pli kompletan ol tiuj, kiuj nun cirkulas inter parolantoj de Esperanto. Petro kunmetis ĉiujn fontojn el la eldonitaj verkoj de la patro de Zamenhof kaj de Zamenhof mem. Li kompilis kaj restaŭris ilin, laŭ lia diro, kaj provizis la kolekton per samsignifaj proverboj en la rusa, pola, franca, germana, nederlanda, hungara kaj latina lingvoj. Do, temis pri tasko giganta, kiun Flandra Esperanto-Ligo partoprenis per tre zorga eldono. La rezulto estas laŭ mi mejloŝtona verko, kiu kronas la vortarajn kaj lingvajn laborojn de Petro dum la tuta vivo.

Ne plu akcepteblaj

En ĉiuj recenzoj oni atendas, ke la recenzanto diru ion malfavoran pri la verko, ion kritikan, sed mi ne povas diri ion tian pri ĉi tiu verko, do mi provos diri ion ĝeneralan pri proverboj. Preskaŭ ĉiuj el ni konas proverbojn en la zamenhofa formo, ekzemple „Kun edzo plej malmola estas pli bone ol sola”, sed ĝenerale en la okcidentaj enurbiĝintaj socioj la uzo de proverboj ĉesis esti ĝenerala kaj ofta, kaj ili memorigas pri la malnovaj tempoj de niaj kamparanaj geavoj. Cetere, ĉefe en kelkaj okcidentaj kulturoj, la valoroj esprimitaj de malnovaj, eĉ tre antikvaj proverboj, ekzemple pri virinoj, ne plu estas konsiderataj nuntempe akcepteblaj. Sciencistoj studas ilin en la kampo de folkloro, kaj sukcesaj frap-frazoj de televidaj reklamoj akiras la saman konatecon kaj uz-oftecon de la iamaj proverboj. Tamen ili restas parto de nia ĝenerala kulturo.

Ekzemple ĉiuj parolantoj de la itala konas la proverbon Tanto va la gatta al lardo, che ci lascia lo zampino (Tiom ofte katino iras al la lardo, ĝis ŝi lasas tie [en la muskaptilo] sian piedon). Sed nun neniu plu konservas dum la vintro lardopecegon en sia kelo kaj provas defendi ĝin kontraŭ musoj per muskaptilo. Temas pri spertoj de antaŭa mondo. Sed la proverbo estas parto de la itala kulturo, kaj oni ne estas plene italo, se oni ne konas ĝin. Cetere la zamenhofa ekvivalento estas „Longe ŝtelas ŝtelisto, sed fine li pendos”. Same la Proverbaro en Esperanto estas parto de nia kulturo kaj ĉi tiu libro helpos vastigi kaj konservi ĝin. Mi menciu ĉi tie la aldonitan simplan alfabetan liston de la proverboj en Esperanto, kiu estas tre utila por rapidaj serĉoj.

Mi diru ankoraŭ ion, ne pri la libro, sed pri nia kulturo. Mi esperas, ke foje aperos simila oklingva proverbaro, en kiu la sep aldonitaj lingvoj estos la ĉina, la taja, la vjetnama, la korea, la japana, la indonezia kaj la bengala. Miaj iamaj spertoj pri la vjetnama proverbaro de Dao Anh Kha montras, ke ankaŭ en Azio estas trezoroj en „popola la cerbo”.

Renato CORSETTI

Ludoviko Zamenhof kaj Marko Zamenhof: Oklingva Proverbaro. Redaktis Petro Desmet' kaj aliaj. Eld. Flandra Esperanto-Ligo, Antverpeno, 2020. 543 plus 114 paĝoj, kudre bindita. ISBN 978-9077-06668-3.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

JAPANIO

Kien Japanio iros post la dua malvenko?

La 30an de aprilo 2019 la japana imperiestro abdikis la tronon favore al sia filo, kaj finiĝis la 30-jara Hejsej-erao^1. Kia erao estis Hejsej? Ne malmultaj homoj karakterizas ĝin kiel „perditaj 30 jaroj” de la japana ekonomio, aŭ „la dua malvenko” de Japanio. Kion signifas la unua kaj la dua malvenkoj?

Unua malvenko

Antaŭ 80 jaroj Japanio milite defiis la mondordon, kune kun aliaj faŝismaj landoj, kaj unuafoje malvenkis en 1945. Do kio estis la kaŭzo de la unua malvenko?

Orgojlo. Japanio, kiu en Azio la unua sukcesis en modernigo de la socio, venkis Ĉinion kaj Rusion kaj forprenis germanajn interesojn en Azio dum la unua mondmilito. Sekve, surbaze de sia tromemfido pri sia milita potenco, la japana popolo arogante elektis militon kontraŭ la mondo, kaj mizere fiaskis.

30 jaroj da ekonomia kresko

Post la malvenko en la milito, japanoj koncentriĝis al rekonstruado de sia ekonomio, kaj ĉirkaŭ 30 jarojn poste realigis mirakle altan ekonomian kreskon. Japanio fariĝis la due plej granda ekonomia potenco post Usono. En la komenco de la 1990aj jaroj la japana industrio produktis 80 % de industriaj robotoj, 60 % de ŝipoj, 70 % de komputilaj memoriloj, 80 % de ilmaŝinoj kaj 90 % de likvakristalaj ekranoj en la mondo. Oni atribuis la ekonomian sukceson ĝis la dua duono de la 1980aj jaroj al faktoroj kiel bonkvalita laborforto, harmoniaj rilatoj inter kapitalistoj kaj laboristoj, alta teknologio kaj produktiveco, japanstila administrado, sperta kunlaboro inter industriistaro kaj burokrataro, kaj alta nivelo de monŝparado de la popolo.

Rezulte la popolo ĝuis la fruktojn de la ekonomia kreskado. De 1987 ĝis 2000 la laŭkapa malneta enlanda produkto (MEP) de Japanio superis tiun de Usono. Fakte en tiu epoko ŝajnis, ke ekonomia kreskado, bonfartiga politiko kaj demokratio triope harmonie kunlaboras por subteni stabilan kaj prosperan socion. De la mezo de la 1970aj jaroj ĝis ĉirkaŭ la mezo de la 1990aj jaroj pli ol 90 % de la popolo konsideris sin apartenantaj al la meza klaso.

Multaj politikistoj, entreprenistoj kaj laboristoj ebriiĝis de eŭforio. La borsa kaj nemoveblaĵa merkatoj entuziasme vigliĝis, atingante senprecedence altajn prezojn, kaj evidente kreskigante ekonomian vezikon. Kun abunde gajnita mono japanaj firmaoj eksterlande ĉasaĉetis kompaniojn kaj nemoveblaĵojn. Kiam en 1989 nemoveblaĵa filio de Mitsubishi aĉetis la konstruaĵon Rockefeller en Novjorko, kaj Sony aĉetis Columbia Pictures Entertainment, usonanoj indigne diris, ke la japanoj foraĉetas la animon de Usono.

Veziko eksplodis

Tiu prospero tamen ne longe daŭris. Komence de la 1990aj jaroj okazis subita falo de prezoj en borsa kaj nemoveblaĵa merkatoj. Alivorte, la veziko eksplodis kaj kondukis la japanan ekonomion kaj popolan vivon al longa deflacia kaj stagnada stato. Oni ekparolis pri 10 jaroj perditaj, poste 20 jaroj perditaj kaj finfine 30 jaroj perditaj. Kiel montras la unua grafikaĵo, post 1995 la japana MEP stagne restis ĉirkaŭ 5 duilionoj da usonaj dolaroj, aliflanke la ĉina MEP preterpasis tiun de Japanio en 2010 kaj jam en 2014 ĝi fariĝis duoble pli granda ol la japana. En 1995 la japana MEP okupis 17,6 % de la tutmonda, sed en 2018 ĝi falis ĝis 5,7 %. En 1990 inter la G7-landoj (la sep plej gravaj industriaj landoj: Britio, Francio, Germanio, Italio, Japanio, Kanado kaj Usono) la laŭkapa MEP de Japanio okupis la unuan lokon, sed en 2018 ĝi falis ĝis la lasta post Italio. Tio signifas, ke Japanio baldaŭ ne plu estos membro de la klubo de progresintaj landoj.

Fariĝis tre malfacile dividi la torton inter la dungintoj kaj la dungitoj, ĉar oni scias, ke jam ne grandiĝas la torto mem. La dua grafikaĵo klare montras, ke dum la lastaj kelkdek jaroj nur japanaj laboristoj suferis de malkresko de salajroj. Perdiĝis multaj faktoroj, kiuj kontribuis al la supera pozicio de japanaj industrioj kontraŭ alilandaj industrioj, precipe tiuj en aziaj landoj. Japanaj industrioj perdis komercan kaj teknikan konkurenckapablon kontraŭ ĉinaj, koreaj kaj tajvanaj industrioj, kiuj poste aĉetis japanajn firmaojn por plifortigi sian kapablon de produktado.

Nun jam estas klare, ke Japanio suferas pro „dua malvenko” en kiu degeneris la ora triangulo de ekonomia kreskado, bonfartiga politiko kaj demokratio. Do, kio estas la kaŭzo de la dua malvenko? Orgojlo. Troviĝas kompreneble multaj faktoroj, kiujn oni povas rigardi kiel kaŭzojn de la mallonga prospero kaj regreso de Japanio. La plej granda faktoro estis la malkresko de la loĝantaro, alivorte, maljuniĝanta socio kun malpli da infanoj. Kvankam jam delonge fakuloj tion antaŭvidis kaj proponis apliki tujajn eblajn rimedojn, la politikistoj ne serioze intervenis.

Industriistoj ne ŝanĝis strategion

Industriistoj komforte daŭrigis sian ĝistiaman strategion surbaze de sukcesaj spertoj. Mitsubishi, Hitachi kaj Toshiba alkroĉiĝis al la nukleaj centraloj, sed pro la katastrofo de Fukuŝimo, kaj la sekva altiĝo de kostoj de konstruado, ĉiuj planoj por eksporto kaj konstruo de centraloj en Britio, Vjetnamio, Litovio, Usono, Tajvano kaj Turkio fiaskis. Tiuj mempravigaj kaj orgojlaj sintenoj de politikistoj kaj entreprenistoj malhelpis renovigon kaj evoluigon de la politikaj sistemoj, industriaj sistemoj kaj pintaj teknologioj.

La Federacio de entreprenistaj grupoj, la komandoturo de la japanaj industrioj, havas 19 prezidantojn kaj vicprezidantojn; el ili 7 estas el la grupoj Mitsubishi, Mitsui kaj Sumitomo, kaj aliaj el Nippon Steel, Toyota, Tokio Marine (asekuro) k.s. Ĉiuj estas viroj, pli aĝaj ol 63, kaj neniam laboris por aliaj kompanioj.

Oktobre 2018, kiam Nakaniŝi Hiroaki, eks-prezidanto de Hitachi, enoficiĝis kiel prezidanto de la Federacio, li unuafoje enkondukis komputilon en la prezidantan ĉambron. Preskaŭ samtempe iĝis sciate, ke la ministro respondeca pri retsekureco neniam tuŝis komputilon. Nun la registaro, konsciante pri la malrapideco kaj malglateco de la cifereca transformiĝo de la socio, decidis starigi vicministerion pri ciferecigo, kiu ekfunkcios en septembro 2021. Dum japanoj komplezis al si resti en komfortaj varmaj fontoj, dorlotate de flatadoj, ekzemple de „Japanio kiel la unua: Lecionoj por Usono”2, aliaj landoj preterpasis Japanion en teknologia renovigo kaj produktiveco.

Malgraŭ ĉio, japanoj kontentas

Tiel longdaŭra ekonomia stagnado kaj malgrandiĝanta enspezo de laboristoj nepre malfavore efikis al la vivnivelo kaj feliĉo de la popolo. Tion evidentigas la mondskala raporto pri feliĉo fare de organo rilata al UN en 2021. La enketo baziĝas sur subjektivaj opinisondadoj kaj objektivaj ciferoj. Laŭ la raporto superajn poziciojn monopolis nord-eŭropaj landoj, kaj Japanio okupis la 56an rangon. Estas tamen strange, ke la plimulto de la japanoj estas kontentaj pri sia vivo. Enketo de la Kabineta Oficejo raportis en 2019, ke 73,8 % de la japanoj estas kontentaj kaj 25 % ne. Ankoraŭ pli notindas, ke 85,8 % de la junuloj inter 18- kaj 29-jaraĝaj estas kontentaj pri sia nuna vivo.

Por multaj gejunuloj, kiuj grandiĝis dum la perditaj 30 jaroj, la erao de pligrandiĝanta ekonomio estas pasintaĵo, kaj ili ŝajne akceptas la hodiaŭan realon kiel donitaĵon nek ŝanĝeblan nek ŝanĝendan. Nuntempe, ĉar ĉiuj klopodas postvivi la kronvirusan pandemion kaj vivteni sin, preskaŭ neniu demandas pri la kaŭzoj kaj sekvoj de la dua malvenko. Ĉu la japanoj jam komencas retiriĝi al sekvaj 40 jaroj perditaj?

ISIKAWA Takasi
korespondanto de MONATO en Japanio

Isikawa Takasi estas pensiulo, naskita en 1942, kiu laboris por sveda kaj japana kompanioj ĉefe en la fakoj justico kaj revizorado.

1. Pri la eraonomoj en Japanio vidu https://eo.wikipedia.org/wiki/Hejsej-epoko.

2. Ezra F. Vogel Japan as Number One: Lessons for America, 1979.

Turismo

JAPANIO

Tokio: miksaĵo el tradicio kaj moderneco

La kronvirusa pandemio furiozas tutmonde. Industrioj malprosperas, el kiuj turismo probable plej multe suferas. En Japanio ekde aprilo 2020 la nombro de eksterlandaj vizitantoj malpliiĝis je 99,9 %. Antaŭe la nombro de turistoj en la lando rapide kreskis. La japana registaro antaŭvidis, ke la nombro de eksterlandaj gastoj superos 40 milionojn dum la jaro 2020. Tiu celo evidentiĝis nerealigebla. Multaj fakuloj opinias, ke necesos almenaŭ tri jaroj, por ke la turisma industrio atingu la nivelon de la antaŭkovima tempo.

Ni faru vojaĝon al la kultura centro de Tokio, kiun vi povos viziti post la pandemio. Preskaŭ ĉiuj eksterlandaj turistoj komencas sian vojaĝon per kuglotrajno Ŝinkansen de Tokio al Kioto kaj Osaka, aŭ inverse. Tokio, la ĉefurbo de Japanio, estas centro de politiko, komerco kaj kulturo, miksaĵo el tradicio kaj moderneco, bonordo kaj kaoso. Aktuale la loĝantaro de la gubernio Tokio nombras 13 951 000. Komence de la 19a jarcento la loĝantaro de Edo (antaŭa nomo de Tokio) estis pli ol miliono.

Stacidomo

Ekirpunkto de nia vojaĝo estas la stacidomo de Tokio, kies trietaĝa brika konstruaĵo estis kreita en 1914. Nun ĝi estas ŝtata historia trezoro. En la stacidomo estas butikoj, restoracioj, trinkejoj, hotelo kaj eĉ artgalerio. La stacidomo kunligas 12 fervojliniojn, inkluzive de du kun kuglotrajnoj Ŝinkansen, kaj subteran fervojon. Ĉiutage alvenas kaj foriras proksimume 3000 trajnoj kaj 460 000 pasaĝeroj.

Se oni eliras el la stacidomo orienten kaj piediras dekkelkajn minutojn, oni atingas la plej luksan komercan kvartalon Ginza, kie eblas promenadi kaj aĉetadi. Se oni eliras okcidenten direkte al la palaco, tie estas granda strato, pasanta de nordo al sudo. Ambaŭflanke de ĝi staras multaj imponaj konstruaĵoj de grandaj industriaj grupoj, kiel Mitsubishi kaj Hitachi – la koro de japanaj industrio kaj komerco.

Imperiestra palaco

Ni iru okcidenten. Post 15 minutoj piede ni atingas la malnovan kastelon Edo. Ĝi estis la sidejo de ŝogunoj Tokugawa de 1603 ĝis 1868. Poste la imperiestroj transloĝiĝis al Kioto kaj tie regis. La palaco, kiu ampleksas 2 300 000 m^2, okupas la centron de Tokio. Sur la areo, krom privata loĝejo de la imperiestro, estas arbaro, kampo kaj rizejo. Sur ĉi-lasta la imperiestro prikligis rizon. Estas konstruaĵo, en kiu la imperiestra edzino kultivigis silkraŭpojn. Kvankam la tereno estas ĉirkaŭita de duoblaj fosaĵoj kaj disigita de komercaj kaj industriaj kvartaloj, sur ĝi abundas faŭno (ĉ. 3600 specioj) kaj flaŭro (1366 specioj).

Proksimume duono de la palaca areo estas malfermita al la publiko. Bedaŭrinde grandaj partoj de la kastelo estas perditaj, tamen oni povas vidi kelkajn restaĵojn: pordegojn, gvatoturojn kaj gardejon. Kvankam malgrandaj kaj izolitaj, la gvatoturoj kun blankaj muroj sur la ŝtonbaraĵoj kaj fosaĵoj estas simplaj, sed fajne belaj. En 1992 oni konstruis novan muzeon, en kiu oni povas rigardi pentraĵojn, kaligrafiaĵojn kaj aliajn artaĵojn, kiujn la imperiestra familio heredis kaj konservis.

La kvartalo Kanda

Kilometron norde de la palaco situas Kanda, kvartalo de studentoj kaj librovendejoj. Tie troviĝas ĉ. 130 librobrokantejoj kaj 30 vendejoj de novaj libroj. En la 1880aj jaroj en Kanda oni fondis kelkajn akademiojn kaj kolegiojn, apud kiuj oni malfermis librovendejojn. Plejparto de la kvartalo ne suferis la grandan aeratakon en marto 1945, sekve de kiu pereis pli ol 100 000 tokianoj. Post la dua mondmilito prosperis la librobrokantejoj. Multaj el ili havas fakojn: literaturo, filozofio, teatro, arto, sociaj sciencoj, naturaj sciencoj, orientaj klasikaĵoj, okcidentaj literaturoj ktp. Estas ankaŭ librovendejeto, en kiu speciale aĉeteblas libroj pri katoj.

Estas vera plezuro por libroŝatantoj kaj legantoj aĉetadi librojn en Kanda. Tamen lastatempe, ĉar oni ne emas legi precipe paperajn librojn, suferas eldonejoj kaj librovendejoj. Krome hodiaŭ multaj homoj ne plu vizitas librejojn, sed rete mendas librojn. Sekve de tio oni fermis multajn librovendejojn tutlande. Dum la kronvirusa pandemio la tokia registaro, deklarante krizan staton, petis (ne devige) brokantistojn portempe fermi siajn librovendejojn (tio ne koncernis la vendejojn de novaj libroj kaj gazetoj). La fermo estis nova bato por la brokantistoj en Kanda.

La kvartalo lastatempe famiĝis pro kareaĵ-restoracioj. Onidire nun estas pli ol 400 manĝejoj de kareaĵo. Origine kareo devenas de Barato, sed delonge ĝi estas nacia kuiraĵo de japanoj, precipe populara inter gejunuloj. Kanda verŝajne povus fariĝi kvartalo de kareaĵo anstataŭ de malnovaj libroj.

La parko Ueno

Je 2,5 km nord-oriente de la kvartalo Kanda troviĝas la parko Ueno. Oni povas nomi ĝin lulilo de moderna kulturo en Tokio. En la Edo-epoko tie estis granda budhista templo Kan'ei-ĵi. Dum la enlanda milito inter nova registaro kaj ŝoguno en 1868 Ueno fariĝis batalejo.

Post la milito la registaro igis ĝin publika parko, en kiu oni sinsekve konstruis nacian muzeon, zoologian ĝardenon, koncertejon, sciencan muzeon kaj muzeon de okcidenta arto, kaj metropolan muzeon. Tie troviĝas malnovaj jaŝiroj de budhismo kaj ŝintoismo. Sur la pordo de Kan'ei-ĵi ankoraŭ estas kuglospuroj de la milito en 1868. En la parko troviĝas multaj sakuro-arboj, kiuj bele floras kaj allogas multajn homojn. Tie la plejmulto de promenantaj gejunuloj en kimono ne estas japanoj, sed eksterlandanoj.

Nepre vizitinda estas konstanta ekspozicio de la nacia muzeo, en kiu oni povas sekvi la historian evoluon de japana arto kaj ĝui artaĵojn. La japana popolo, malgraŭ granda influo de Ĉinio, disvolvis sian propran kaj unikan estetikan senton en diversaj kampoj. Ekzemple, japanoj ellaboris belajn glavojn, kaskojn kaj kirasojn el krudaj armiloj. Oni ŝanĝis banalan, ĉiutagan tetrinkadon en estetikan ceremonion. Petolskribaĵoj transformiĝis en bildrulaĵojn kaj evoluis al modernaj animeoj. Simpla kunmeto de floroj aliiĝis en arton de floraranĝado. Japanaj pentristoj en la Edo-epoko eĉ kreis erotikan bildon de seksumado kiel ĝenron de ukijoj (plurkoloraj desegnaĵoj).

Isikawa TAKASI
korespondanto de MONATO en Japanio

Isikawa Takasi estas pensiulo, naskita en 1942, kiu laboris por sveda kaj japana kompanioj ĉefe en la fakoj justico kaj revizorado.

Stacidomo de Tokio. Foto: ISIKAWA TAKASI

Parto de Edo-kastelo. Foto: ISIKAWA TAKASI

Librobrokantejoj en la kvartalo Kanda. Foto: ISIKAWA TAKASI

Argilaj figuroj de la 3-6aj jarcentoj en la Nacia Muzeo. Foto: ISIKAWA TAKASI

Lingvo

KELTA LINGVARO

Finfina oficiala agnosko de la skota

Kvankam Skotlando estas malgranda lando, en ĝi estas parolataj tri malsamaj lingvoj (ne inkluzivante la idiomojn de enmigrintoj, kiuj kutime malaperas post unu aŭ du generacioj): temas pri la angla, la skota (ankaŭ nomata Lallans) kaj la skotgaela. Dum la longa ekzisto de la nun jam mortinta Brita Imperio nur la angla estis akceptata kiel oficiala lingvo de administrado kaj klerigado en la tuta Brita Insularo kaj en Irlando (la nuna sendependa respubliko). La originaj kaj indiĝenaj lingvoj de la insularo (la kimra, la irlandgaela, la skotgaela kaj la skota) estis neagnoskataj, malrespektataj kaj rigardataj kiel idiomoj aŭ dialektoj de kamparanoj, malkleruloj kaj malriĉuloj.

En Irlando la situacio ŝanĝiĝis post kiam ĝi sendependiĝis de Britio kaj disiĝis en la Respublikon (sudan Irlandon, Eire) kaj en Nordan Irlandon (la historian provincon Ulstro, angle Ulster). En Irlando kaj la irlanda (gaela) kaj la angla laŭkonstitucie deklariĝis oficialaj lingvoj. En Skotlando en 1997 estis rekunvokita en Edinburgo la skota parlamento, dissolviĝinta en la jaro 1707. Hodiaŭ, sub la regado de la aktuala skota registaro, en kiu la Skota Nacia Partio estas majoritata, la gaela lingvo estas agnoskata kiel nacia lingvo. Kvankam ankaŭ agnoskata, la skota (la idiomo de Malaltejo) neniam estis videbla en la oficiala vivo. Malkiel la gaela, la skota fakte ne estis lingvo de instruado en lernejoj kaj universitatoj, kaj ĝi apenaŭ rolis en la administra vivo.

Loknomoj

La skotgaela (kelta idiomo, same kiel la malsimila kimra kaj la irlanda, de kiu ĝi estas derivaĵo) estas la plej antikva lingvo de Skotlando, post la malapero de la iom mistera pikta lingvo de praloĝantoj. La ĉie abundaj gaelaj loknomoj kaj personaj nomoj indikas, ke iam la gaela estis parolata en la tuta lando, krom en la Nordaj (iam skandinavaj) Insuloj, kaj en malgranda regiono apud la landlimo kun Anglio. Kontraste la skota, kiu estiĝis longe post la gaela, estas ĝermana lingvo, simila al la nord-angla dialekto de la angla sed malsimila al ĝi laŭ prononco kaj gramatiko, kaj kun la aldono de leksikaj elementoj el la gaela, la franca, la flandra kaj la skandinavaj lingvoj.

Ortografio

Dum jaroj oni ne povis decidi, ĉu la skota estas dialekto de la angla aŭ aparta idiomo. Hodiaŭ ĝi estas akceptata kiel aparta lingvo, sed tio prezentas problemojn, kiuj malhelpas ĝian oficialigon pro la multeco de lokaj dialektoj de la skota. Diversaj dialektoj troviĝas ankaŭ en la gaela, sed, ĉar ĝi estas nun lingvo de instruado, uzata en radio, televido kaj literaturo, ĝi estas pli-malpli facile komprenebla por ĉiu gaelparolanto. La skota, male, suferas pro tio, ke ne ekzistas ĝenerale akceptitaj normoj aŭ ortografio. La Asocio por la Skota Lingvo ja provizas skotajn vortarojn, lernolibrojn, gramatikon kaj aliajn eldonaĵojn en la lingvo, sed kun limigita sukceso.

Viva dialekto

Germana filologo iam priskribis la skotan kiel Halbsprache (duonan lingvon). Tiu opinio, kvankam ŝajne ofenda, ne estas tute malĝusta, ĉar hodiaŭ malmultaj skotoj parolas ian „puran skotan”, sen almikso de anglaj vortoj kaj esprimoj. Multaj skotoj supozas, ke ili parolas la skotan, dum ili fakte parolas la anglan, sed kun skota akĉento. Kiel jam menciite, la skota konsistas el pluraj lokaj dialektoj, el kiuj la plej konata inter skotoj kaj skotdevenaj homoj estas tiu de la sud-okcidenta distrikto Ayrshire (gaele: Inbhir-àir), la hejmo de Robert Burns, rigardata kiel la nacia poeto de Skotlando. Burns verkis siajn poemojn en la skota, ofte kun miksado de anglalingvaj versoj.

Alia grava skota dialekto estas Doric (iom ŝerce tiel nomata laŭ la samnoma antikva greka dialekto), parolata en granda areo ĉirkaŭ la urbo Aberdeen (gaele: Obar-dheathain). Kvankam la plimulto de la aktuala juna generacio ne plu komprenas multajn vortojn en la dialekto uzata de Burns, Doric ja estas viva dialekto, riĉa je vortoj, folkloro, kantoj kaj tradicio, el kio multo malaperis – krom inter tre maljunaj homoj – en Ayrshire kaj en pluraj aliaj skotaj dialektoj.

Etnografia kolekto

Ofta kaj malprava aserto aŭdata en la ĉirkaŭaĵo de Aberdeen estas, ke „la gaelan lingvon neniu parolis ĉi tie”. Tiu aserto pruviĝis erara pro la sesvoluma etnografia kolekto Carmina Gadelica, kiu konfirmas, ke la gaela ja estis la lingvo de la tuta areo de Aberdeen longe antaŭ Doric. La aŭtoro de ĉi tiu artikolo iam loĝis en Kincardine, apud Aberdeen, kies nomo estas fakte gaela (laŭ ĝusta gaela ortografio: Cinn Chardainn). La preciza loko nomiĝis Marywell („puto de Maria” en la skota kaj la angla), kvankam en la verko Carmina Gadelica ĝi nomiĝas laŭ la originala gaela nomo Tobar Mhoire, kiu la samon signifas. Plie, nur 50 kilometrojn norde de la urbo Aberdeen troviĝas la monaĥejo Deer (gaele: Deire), kie estis verkita en la 9a jarcento p.K. la plej antikva manuskripto, kiu inkluzivas tekston en la skotgaela. Tio konfirmas, ke la tiama lingvo de la loĝantoj de tiu distrikto en orienta Skotlando estis ne Doric, sed ja la gaela. En la tuta regiono de Aberdeen egale abundas kaj gaelaj kaj skotaj loknomoj. Ŝajnas, tamen, ke la gaelaj nomoj estas la plej antikvaj kaj originaj. La relative malmultaj loknomoj en la angla estas evidente modernaj.

Universitata agnosko

Kvankam la gaela estas instruata en lernejoj kaj en la universitato de Aberdeen, la idiomo de la hodiaŭa loĝantaro, en kelkaj el la urbaj kvartaloj kaj en la kamparo ĉirkaŭ la urbo, estas Doric. Sed antaŭ nelonge aperis novaĵo, laŭ kiu ekde nun la skota lingvo (precize la dialekto

Doric) estos instruata ankaŭ al lernejanoj kaj universitataj studentoj. Nova kurso en la universitato ebligos akiri diplomon pri la skota, precipe por produkti instruistojn pri tiu lingvo, kiuj nuntempe mankas. Tio estas la unua fojo, kiam la skota ricevas universitatan agnoskon kompareblan kun tiu de la gaela, kaj tio espereble kontentigos ĝiajn parolantojn, kiuj ofte plendas, ke statusan prioritaton la aŭtoritatuloj donas al la gaela. Iu ajn, kiu interesiĝas pri la nova iniciato pri la skota, povas trovi rilatajn informojn, en la lingvoj skota kaj angla, ĉe la retpaĝo kun titolo „Scots Language Path” (Skotlingva pado).

Izolita loko

La parolantoj de la skota estas multe pli multnombraj ol la aktualaj parolantoj de la gaela. La skota estas rigardata kiel lingvo de la malaltejaj regionoj, dum la gaela nomiĝas lingvo de Altejo, tio estas de la montaro kaj de la okcidentaj insuloj. Altejo, nomita Gàidhealtachd („gaelejo”), estas la plej vasta, sed samtempe la plej maldense loĝata regiono de Skotlando. Fakte tiu regiono estas unu el la plej senhomaj kaj izolitaj lokoj en nord-okcidenta Eŭropo. Ĉu tiu situacio ŝanĝiĝos en la estonteco, estas pridubinde.

Uson-angla premo

En la tuta mondo etnaj kaj minoritataj lingvoj iom post iom malaperas pro la premo de fortaj lingvoj, kaj precipe pro la nerezisteblaj ekonomiaj, sociaj kaj kulturaj influoj de la angla kaj de Usono. Malgraŭ asertoj faritaj de la instancoj de Eŭropa Unio kaj de internaciaj etnoprotektaj asocioj, nesufiĉe oni agis, por ke endanĝerigitaj lingvoj kaj kulturoj ne mortu, tiel malriĉigante la intelektan trezoron de la mondo.

Garbhan MACAOIDH
korespondanto de MONATO en Irlando

Garbhan MacAoidh estas plurlingva tradukisto kaj verkisto, kiu kontribuas al MONATO ekde 1988.

Spirita vivo

OPINIO

Malpli konataj religioj

Antaŭ jaroj, mi legis iom malnovan (sed interesan) libron de la usona psikologo kaj filozofo William James, kies titolo en la angla estas The Varieties of Religious Experience (Vario de religia sperto). Ĝi konsistas el serio de prelegoj pri natura teologio, kiujn la aŭtoro prezentis en la Universitato de Edinburgo, Skotlando, inter la jaroj 1901 kaj 1902.

Mi unue supozis, ke James intencas priskribi kelkajn el la multnombraj religioj, sektoj kaj konfesioj, kiuj ekzistis en lia hejmlando, ĉar Usono estas aparte religiema lando. Kvankam la aŭtoro ne celis verki pri la abundo da kredoj, kiuj troveblas tie – kontraŭe, la verko temas pri psikologia esplorado pri la efiko de religia sperto sur la homa menso – li troviĝis en tre favora situacio por fari tion. Plej ofte religioj fontas el vizioj kaj spirita inspiro.

Por ne-religiema homo, tiuj povas ŝajni strangaj kaj nekompreneblaj. Min instigis skribi pri ĉi tiu temo mia legado de la mirinda kaj admirinda poemego La konflikto de la epokoj 1 de la sud-afrika verkisto Edwin de Kock.

Kiam en la lernejo mi studis anglan literaturon, unu el la devaj tekstoj estis la ĉefverko de la poeto John Milton (1608-1674), nome la longa poemo Paradizo perdita. Milton estis puritano, t.e. „Ano de la parto de la anglaj Protestantoj, kiuj ... volis aboli ĉiujn ritojn, ceremoniojn ktp, ne priskribitajn de la Evangelioj kaj Epistoloj” (PIV2002). Kiel juna lernejano mi trovis la miltonan poemon terure teda, kaj nun, kiam mi estas adolto, la enhavo por mi tute fremdas. Ĝia temo estas la biblia rakonto pri la kreado de la mondo kaj de Adamo kaj Eva, ilia elpelo el Edeno, kaj la sekva stato de la homa raso.

La temo de La konflikto de la epokoj estas baze la sama kiel tiu de Paradizo perdita, sed en la kunteksto de la moderna mondo, kun atombomboj, kosma esplorado kaj la aktualaj problemoj de la socio, kiu memoras ankaŭ la hororon de la hitlera masakro de judoj en koncentrejoj. Do la verko de Edwin de Kock estas multe pli interesa, valora kaj trafa por nia generacio ol la miltona.

Plia atentokapta fakto: ĝia aŭtoro estas ne anglikana puritano, sed sud-afrika adventisto, kiu donas novan spicon kaj veran universalecon al la poemo. Cetere, por aprezi la verkon La konflikto de la epokoj oni ne bezonas kundividi la kredon de la aŭtoro, kiel simile, por ĝui legadon de la antikvaj klasikaĵoj oni ne bezonas kredi je la gedioj de la antikvaj grekoj kaj romianoj. Arto estas arto, ne konfeso de fido. Simile, oni povas ĝui la genezan rakonton, ne kundividante la fidon, sed simple provante kompreni, kion oni celas arte diri.

Kvankam en sia psikologia verko William James ne priskribas unuopajn konfesiojn, mi volas listigi kelkajn el la „novaj” religioj, kiuj aperis aŭ hejmiĝis en Usono, kaj kiuj, en multaj okazoj, disvastiĝis tra preskaŭ la tuta hodiaŭa mondo. Laŭ mi ĉiu religio – eĉ tiuj opiniataj plej „ortodoksaj” – enhavas misterajn dogmojn kaj praktikojn, ne kompreneblajn de nereligiuloj, sed la specife nord-amerikaj – plej ofte usonaj – eklezioj kaj konfesioj ŝajnas al mi aparte originalaj kaj novaj. Sekvas kelkaj ekzemploj.

Shakers

Eble la unua, kaj samtempe la malplej longdaŭra, estis la tiel nomata konfesio Shakers (Skuiĝantoj), propranome Unuiĝinta Societo de Kredantoj je la Reveno de Jesuo Kristo. Tiu grupo ne estiĝis en Usono, kie ĝi poste hejmiĝis, sed en Anglio. Tie ĝin fondis Ann Lee, supozeble psika viziulino, kiu kondukis siajn disĉiplojn al Usono en 1774. Ili kredis, ke Jesuo aperis kune kun Ann Lee. Tiu konfesio estis komunuma, pacisma kaj rigore gefraŭla. Ĝi inkludis kaj virojn kaj virinojn, kiuj amike kaj egalece intermiksiĝis, sed tute ne praktikis seksajn rilatojn. Eble parte por sublimigi siajn naturajn instinktojn, sed ankaŭ pro spirita entuziasmo, ili havis la kutimon ekstaze danci en samcentraj cirkloj aŭ alternaj linioj de viroj kaj virinoj.

Eĉ hodiaŭ Shakers – elstaraj metiistoj – estas konataj kaj admirataj pro la simpla sed bela meblaro konstruata en ilia komunumo, kaj ankaŭ pro la granda kolekto de naivaj sed allogaj kantoj kaj melodioj komponitaj de la membroj. Ili famas ankaŭ kiel inventintoj de la rotacia segilo.

Por kompensi la mankon de memgeneritaj infanoj en sia komunumo, la Shakers kutimis adopti orfojn. Ĉar post plenkresko tiuj infanoj ne povis esti devigataj resti, neeviteble la komunumo iom post iom malkreskis ĝis la jaro 1992, kiam ĝi efektive ĉesis ekzisti. En 2001 restis vivantaj nur ok maljunaj virinoj. Nun restas neniu el tiuj laboremaj, pacemaj kaj mildaj homoj.

Adventistoj

Tiun konfesion fondis William Miller [ŭiljam milar] (1781-1849). Ĝiaj fideluloj kredas je la „dua veno” de Jesuo Kristo, sed ke tiu okazo estas prokrastita pro la fakto, ke kristanoj ne observas la sepan tagon de la semajno kiel sanktan. Same kiel ĉe la ortodoksaj judoj, ĉe ili la sepa tago, ŝabato, daŭras de la vespero de vendredo ĝis la vespero de sabato. Plie, adventistoj observas la dietajn leĝojn de la Malnova Testamento. Ili favoras sanajn kaj vegetarajn manĝaĵojn. Ja la adventisto Kellogg inventis la matenmanĝajn maizflokojn. Pluraj el la adventismaj dogmoj estas menciitaj en La konflikto de la epokoj. Ilia emfazo pri la graveco de vivo kaj sanaj manĝaĵoj estas laŭdinda. Laŭ raporto pri adventista komunumo en Usono, ĝi estas rigardata kiel averaĝe la plej sana kaj longviva grupo en la lando.

Mormonoj

Tiu religio estas bazita sur la vizioj de Joseph Smith [ĝosef smif], kiu en 1830 fondis ĝin apud Nov-Jorko. Li pretendis, ke sur monteto apud Palmyra li malkovris du orajn tabulojn, tie kaŝitajn antaŭ mil jaroj. Sur ili estis gravurita en „reformita egipta lingvo” (?) la teksto de la poste nomita Libro de Mormono. Helpe de du ŝtonoj, nomitaj Urim kaj Tumin – kvazaŭ diaj okulvitroj – Smith sukcesis legi la tekston, kaj angligi ĝin. Sekve, li fondis „Novan Jerusalemon” en Usono. Pro la fakto, ke mormonoj praktikis poligamion, ili estis persekutataj, kaj Smith estis murdita en 1844. Kun grandaj penoj la adeptoj, sub la nova gvidanto Brigham Young, migris al la valo de la Granda Sala Lago en la teritorio Utah, kiu nun estas la sidejo de la religio. Post 1890 ili ĉesis praktiki poligamion, kvankam laŭraporte kelkaj disidentoj ankoraŭ sekvas la kutimon en izolitaj lokoj.

Mormonoj havas admirindan socian kaj sekurecan sistemon. En radia prelego angla antropologia fakulo favore interpretis mormonismon. Laŭ li ĝi estis bona iniciato adapti origine orientan religion (la jud-kristanan) al la tute malsamaj kondiĉoj kaj vivo en la Nova Mondo.

Atestantoj de Jehovo

Ĉi tiu religia movado estas „miljara” (angle millenarian). Tiu angla vorto aludas al tekstero en Apokalipso, laŭ kiu Satano estas katenita dum mil jaroj ĝis la fina triumfo de Kristo. La religion organizis en 1884 Charles Taze Russell [ĉarlz tejz rasal] (1852-1916). Atestantoj uzas sian propran tradukon de la Biblio, kiun ili interpretas laŭvorte. Kiel la adventistoj, ili kredas je la dua veno de Kristo. Ili evitas partopreni en monda agado, rifuzas militservi (kaj pro tio multaj estis masakritaj en la naziaj koncentrejoj); plie, atestantoj rifuzas fari ĵurojn kaj akcepti sangotransfuzojn. Samkiel la Romkatolika Eklezio kaj aliaj kristanaj konfesioj, la atestantoj havas siajn proprajn martirojn.

Kvankam tia kredo ŝajnas nekutima, necesas aldoni gravan piednoton. Mi loĝas en kampara urbeto en Irlando, kie miaj najbaroj estas atestantoj de Jehovo. Neniam en mia vivo mi kaj mia edzino renkontis pli bonkorajn personojn. Ni ne plu estas junuloj, kaj antaŭ jaroj, kiam la korto malantaŭ nia hejmo estis malmole frostigita kaj glitiga, niaj najbaroj proprainiciate venis kun feraj levstangoj kaj pioĉoj kaj forigis la tutan glacitavolon. Alifoje, dum nekutime neĝa vintro, kiam ni ne povis eliri por aĉeti manĝaĵojn, niaj najbaroj, kiuj posedis ĉieniran veturilon, proponis provizi nin per provianto. Kiam ni varme dankis ilin, ili respondis, ke parto de ilia kredo estas la devo esti bonaj najbaroj.

Eklezio de Kristo Scienculo

Kelkfoje mi maljuste kaj iom kruele priskribas ĉi tiun eklezion kiel konfesion por hipokondriuloj. Ĝin fondis la usonanino Mary Baker Eddy [mejri bejka edi] (1823-1920). Ŝi asertis, ke post grava falo ŝi estis relevita de sia lito kaj resanigita. Pro tiu sperto ŝi ekde tiam dediĉis sin al spirita esplorado. En 1875 ŝi eksplikis siajn malkovrojn en la libro Scienco kaj sano kun ŝlosilo al la Sanktaj Skriboj. En 1876 ŝi fondis la Kristanan Sciencan Asocion kaj en 1879 la unuan preĝejon de Kristo Scienculo, en Bostono.

Laŭ la instruo de la fondintino, membroj de la eklezio kredas, ke malsano, doloro kaj peko estas iluziaj. Ili kutime ne konsultas kuracistojn, sed havas siajn proprajn „praktikantojn”, kiujn oni povas konsulti kaj de ili ricevi konsilon. Malkiel multaj aliaj personoj en nia socio, kiuj plendas pri veraj kaj imagitaj malsanoj, la membroj de ĉi tiu eklezio ne estas sklavoj de drogoj, antibiotikoj kaj nenecesaj medikamentoj. La eklezio subtenas „kristosciencajn legoĉambrojn” en urboj tra la mondo. En 1908 ĝi fondis prestiĝan kaj interesan ĵurnalon The Christian Science Monitor, kiu ankoraŭ regule aperas.

Foursquare Gospel Movement

Ĉi tiun movadon fondis en 1918 Aimee Semple McPherson [ejmi sempal makfesan] (1890-1944), ina evangeliisto kaj sanigisto, kiu naskiĝis en Ontario, Kanado. La impona preĝejo

Angelus Temple, kie ŝi predikadis, pli similis grandan teatron ol religian konstruaĵon. Por prezenti sian mesaĝon, ŝi uzis la teatroteknikojn kaj sian aktoran talenton. Ŝi posedis proprajn radiodissendejon, biblian lernejon kaj magazenon.

Mia patro, kiu interesiĝis pri novaj religiaj spertoj, rakontis, ke li ĉeestis kunvenon, kie predikis Aimee Semple McPherson, kaj li trovis la teatrecan etoson tre malsimila al aliaj religiaj kunvenoj.

Spiritismo kaj scientologio

Spiritismo povas ekzisti en religia kaj nereligia formoj. Post la unua mondmilito multaj parencoj de mortintaj soldatoj serĉis konsolon en spiritismo, per kiu ili esperis spirite kontakti siajn amatajn filojn, fratojn kaj edzojn. Oni serĉas konsolon, kie oni povas ...

Pri scientologio ŝajne oni ne povas decidi, ĉu ĝi estas religio aŭ ne. Ĝin fondis usona aŭtoro de sciencfikcio, L. Ron Hubbard. Certe ĝi estas tute malsimila al tio, kio normale nomiĝas religio.

Komunaj trajtoj de preskaŭ ĉiuj el ĉi tiuj movadoj estas, ke ili naskiĝis en la 19a jarcento; ke ili estas protestantaj (neniam katolikaj), evangeliaj, fundamentismaj, „miljaraj”, ofte pentekostismaj; ke iliaj fideluloj kredas je nova veno de Kristo, laŭvorta interpretado de la Biblio, kaj ĝia absoluta senerareco.

Ĉio, kio estas originala, kontribuas al la riĉa vario de nia iom monotona mondo!

Garbhan MACAOIDH
korespondanto de MONATO en Irlando

1. Edwin de Kock: La konflikto de la epokoj. Eldono de Flandra Esperanto-Ligo, 2019.

Libroj

Karesoj kaj masaĝoj utilas (aŭ almenaŭ ne malutilas)

Refleksologio estas formo de alternativa medicino, kiu konsistas el stimulado, pere de aparta tuŝo aŭ masaĝo, de specifaj korpaj partoj. La teorioj pri perrefleksa terapio (sendube logaj kaj fascinaj) ne trovas respondon en la modernaj scioj pri anatomio kaj fiziologio. Krome ĝis nun ne haveblas iu ajn konfirmo pri testoj okazintaj laŭ fidinda, scienca metodo. Pri tiu oficiala priskribo de refleksologio, legebla pli-malpli samvorte en ĉiuj enciklopedioj, ŝajnas ne samopinii Radka Dvořáková, aŭtorino de la libro Perrefleksa terapio kiel memhelpo. Ĝia signifoplena, ĉiondira subtitolo estas Kion tuŝi, kiam io min doloras.

La legado de tiu ĉi sufiĉe maldika libro, kiu invitas homojn klopodi forigi siajn dolorojn sen tradiciaj kuraciloj, estas certe interesa, ĉefe por „profanoj” pri la afero, kiuj amas kulturon kaj senantaŭjuĝe interesiĝas pri novaĵoj en la scienca fako. La tuta eldonaĵo, tamen, ŝajnas baziĝi ne sur pruvitaj aŭ nepruvitaj teorioj pri la efektiva scienca efikeco de la priskribita metodo, sed sur la aserto, ke perrefleksa terapio, se ne vere utila, almenaŭ ne estas malutila.

De la sama aserto dependas la granda nuntempa sukceso de nutraj suplementoj, vendataj en superbazaroj, apotekoj kaj Interreto, kiuj devas pruvi nur, ke ili ne estas toksaj por homa organismo, ne ke ili vere povas fari tion, kion iliaj etikedoj optimisme promesas. Do, certe, neniom kostas kredi, ke magia tuŝo en aparta punkto de homa korpo povas konduki al resaniĝo kaj bonfarto en alia ĝia loko. Sed la saman efikon povus havi la aŭskultado de bela kanto, promenado sub la suno ĉe la maro, intensa preĝado en trankvila kirko, telefona babilado kun sia koramiko. Homa psikologio povas fari miraklojn, kaj, kiam oni vere kredas je io (je io ajn), ja notinde altiĝas la probabloj pri ties fina efiko.

Alireblo

La libro estas riĉa je bildoj kaj fotoj, kiuj montras kaj klarigas la necesajn kaj plej taŭgajn movojn farendajn por atingi apartan rezulton kaj liberigi (aŭ liberiĝi) de aparta doloro en aparta korpo-loko. Ĝi estas ĝenerale malpeza, kelkfoje eĉ agrabla kaj scivoliga (precipe kiam ĝi mencias la sperton de unuopaj individuoj, kiuj sukcesis solvi siajn problemojn per perrefleksa terapio). Ĝenerale, temas pri libro facile alirebla por meza parolanto de Esperanto.

Tamen ie-tie troviĝas gramatikaj, interpunkciaj kaj tajpaj eraroj, kiuj, kvankam ne abundaj aŭ aparte ĝenaj por la kompreno de la teksto, montras iom da malzorgo en la verkado/redaktado/reviziado de la libro, same kiel en la plenumado de la traduko, fojfoje ne tre klara kaj iom stumbliga, de la originala ĉeĥa al Esperanto. Konsiderante la multecon de reviziantoj, kiujn oni citas fine de la libro, estas surpriza la kvanto de etaj eraroj.

Libere karesu

Rilate al la enhavo, dum tralegado de la libro oni povas esti iom post iom logata de kelkaj asertoj. La aŭtoro rakontas epizodojn el sia privata vivo, kiuj montras la efikon de perrefleksa terapio (ekzemple, kiam ŝiaj gepatroj malsanis) en sufiĉe konvinka maniero. Alia interesa aserto estas tiu, laŭ kiu oni ne tro maltrankviliĝu pri la efektivaj stimulendaj lokoj, ĉar la plej grava nedezirata rezulto, kiu povus ekaperi pro la tuŝo/masaĝo de erara korpopunkto, estas nenio pli ol la stimulado de alia loko ol tiu celata: do oni povas havi piedon dolorantan kaj, tamen, sukcesi ĝui masaĝon, kiu erare stimulas alian lokon de la korpo. Kiel diri: karesoj kaj masaĝoj al ĉiuj plaĉas kaj ĉiam helpas (kaj korpon kaj psikon); do oni libere karesu kaj masaĝu aliulan korpon, ie ajn, se ne eblas trovi la taŭgan punkton, kaj avantaĝoj ne mankos.

Oreloj kaj sekso

Ne eblas, aliflanke, ne substreki kaj rimarki vere strangajn kaj „ŝokajn” asertojn, kiuj montras ian ĝeneralan amatorecon de la verko (kaj eble, pro sia nebuleco, de la tuta teorio). „Kvankam tio estas tre mirinda, io ajn, kio okazas rilate al niaj oreloj, sciigas, ke io ne estas en ordo en niaj seksorganoj. Tial ĉe la iom maljunaj viroj malfortiĝas aŭdado, ĉar malfortiĝas ĉe ili funkcio de prostato. Ankaŭ infanoj, kiuj suferas pro la ripetiĝantaj mezaj otitoj, eble, havas latentan inflamon de siaj seksorganoj.” Ĉu vere? Ĉu serioze? Kiam mia 85-jara avo kaj mia 91-jara avino ne aŭdis min, mi neniam imagus, ke la problemo kuŝas en iliaj seksorganoj. Kiam, antaŭ kelkaj tagoj, la recenzanto bezonis otorinolaringologon pro ero da orelvakso, kiu kaŭzis ioman doloron kaj limigis lian aŭdkapablon, ĉu li devus sin turni al andrologo? Kiu raciohava homo povus kredi je tia ligiteco inter oreloj kaj seksa vivo?

Malpeza legaĵo

Ĝenerale, krom tiaj fojfojaj „perloj”, temas pri libro taŭga por malpeza legado dum feriumado kaj povanta doni inspiron por kvalitaj, profesinivelaj masaĝoj; sed estas klare, ke oni ne atendu miraklojn de ĉi-tipa „terapio”, nek ke ĉi tiu libro ŝanĝos la historion de scienco (aŭ, malpli ambicie, eĉ ies personan historion). Okaze de veraj doloroj kaj gravaj sanproblemoj oni nepre bezonas alpreni medikamentojn laŭ kuracista preskribo, ĉar la fina impreso estas, ke simpla kareso kaj masaĝo, kvankam farata laŭ ĉiuj reguloj de la arto, ja povas helpi ies menson kaj humoron kaj sekve en kelkaj okazoj ies korpon, sed tute ne povas sufiĉi, same kiel iu ajn placebo, por solvi certigitan sanproblemon.

Roberto PIGRO

Radka Dvořáková: Perrefleksa terapio kiel memhelpo. El la ĉeĥa tradukis Zdeněk Pluhař, 2020. 67 paĝoj, kudre bindita. ISBN 978-80-88326-05-2.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

El mia fotelo

Lingvolerniga pandemio

Antaŭ nelonge aperis konsilo pri konservado de la cerbosano, kiam oni maljuniĝas, kaj rekomendo por eviti la malsanon de Alzheimer: la lernado de muzikinstrumento aŭ la studado de nova lingvo. La aŭtoro preskaŭ decidis sekvi la konsilon, sed, kiam komenciĝis la pandemia krizo, la afero ŝajnis eĉ pli urĝa, kaj cetere ĝi ŝajnis tre bona metodo por pasigi la tempon kaj eviti enuon dum la kronvirusa izolado.

Ĉar mi eble apartenas al la grupo konsiderata plej atakebla de la viruso, mi interesiĝis pri ambaŭ proponoj: tiu pri muziko kaj la alia pri lernado de nova lingvo. Muziko, bone ... sed kiu lingvo? Antaŭe mi amuzis min farante komparon inter malpli disvastiĝintaj latinidaj lingvoj: unuflanke la rumana, la kataluna, la okcitana ktp, kaj aliflanke pli „gravaj”, kiel la hispana, la portugala kaj la itala. La francan mi ekskludis, ĉar ĝi estas malplej simila (strukture kaj prononce) al la ceteraj. Mi preskaŭ inkludis Esperanton, ĉar, kvankam gramatike tre malsimila al latinidaj lingvoj, ĝia vorttrezoro ŝajnas esti je pli ol 60 % latindevena.

Post iom da entuziasmo mi turnis mian atenton al la ĝermanaj lingvoj pro la fakto, ke enciklopedio pri la lingvoj de la mondo indikas, ke la ĝermanaj idiomoj estas la plej disvastiĝintaj, precipe la usonangla. Dum la tempo de la brita imperio pli influhava estis la angla de Anglio, sed ne plu. Laŭ la usonanoj ni vivas en „la jarcento de Usono”, ne plu en tiu de la Unuiĝinta Reĝlando, kiu nuntempe minacas disiĝi. Do, kiam mi enuis pri la legado de romanoj, mi decidis iom pli esplori la strukturon kaj historion de la ĝermanaj lingvoj kaj samtempe provi lerni la bazajn elementojn de du al mi nekonataj ĝermanaj lingvoj, la islanda kaj la afrikansa.

Posttagmanĝa rendevuo

Ekde la apero de la pandemio mi apenaŭ forlasas la domon aŭ nian ĝardenon, krom por iri al mia kuracisto aŭ al apoteko. Mi efektive restas kvazaŭ malliberule en mia hejmo. Post la matenmanĝo mi kuras dekfoje laŭ la tuta longo de la ĝardeno. Poste mi praktikas muzikon, kvankam mi tute ne estas lerta muzikisto. Pro tio mi ĉiam ludas private en aparta ĉambro, kiam neniu familiano aŭ amiko ĉeestas por aŭskulti min. Tiel estas neniu por plendi, ke mi misludis la melodion aŭ por kritiki mian fuŝludadon.

Je la 11a horo mi trinkas kafon kun mia edzino, kiu, malkiel mi, ja muzikas. Tamen pri muziko ni ne konversacias. Kelkfoje partoprenas iu amiko aŭ amikino, kiu alvenas prudente protektate per masko. Post la kafo mi laboras per komputilo, verkante artikolon aŭ skribante korespondaĵojn. Poste mi tagmanĝas kun mia edzino, kaj plue mi studas la elektitajn lingvojn – ne tro profunde, sed sufiĉe por iom konatiĝi kun ili. Mi cetere ne ambicias majstri en ili.

La afrikansa

Do mi decidis provi iom lerni kaj kompari la ĝermanan lingvon kun la plej facila gramatiko, nome la afrikansan; kaj tiun kun la plej kompleksa kaj malfacila gramatiko, la islandan. La afrikansa devenas de la nederlanda lingvo parolata de la kolonianoj el Nederlando, kiuj setlis en la Kabo-regiono de Sud-Afriko en la 17a jarcento. Ekde tiam la lingvo simpliĝis kaj adaptiĝis al la kondiĉoj en Afriko. Ĝi alprenis vortojn el diversaj afrikaj kaj eksterkontinentaj idiomoj, ekzemple baie („tre”) el la malaja, kaj gogga („insekto”) supozeble el iu bantua lingvo.

Mi iom pli scias pri la angla, do per tiu mi komencos. La lingvo de Anglio devenas de la anglosaksa (malnova angla), kiu estis fleksia lingvo, kiel la germana, kun abundaj deklinacioj, konjugacioj, malregulaj verboj ktp. Ĝi havis tri genrojn de substantivoj kaj tri artikolojn. Tamen, dum la jarcentoj post la invado de Anglio fare de ĝermanaj triboj la angla lingvo iom post iom draste ŝanĝiĝis. Malaperis ĉiuj el la substantivaj kazoj krom genitivo, kiu formiĝis simple per la litero s, kun apostrofo ('s), post substantivoj. Malaperis la genraj distingoj, vira, ina kaj neŭtra, krom pri la sekso de personoj kaj (malofte) bestoj. Difina artikolo nun limiĝas al unu, nome the.

Mi neniam renkontis iun ajn, kiu parolas la afrikansan, ĝis mi iam manĝis kun mia edzino en restoracio en Skotlando. Niaj ĉetablaj najbaroj estis juna paro, kiuj konversaciis en lingvo, kiun ni ne komprenis. Mia edzino, kiu estas tre scivola pri fremdaj lingvoj, gaele demandis al mi, kiun lingvon ili parolas. Mi respondis, ke ĝi sonas kiel iu dialekto de la nederlanda. Al la sama demando, kiun ŝi faris angle al la paro, la viro respondis, ke temas pri la afrikansa. Li aldonis, ke lia edzino estas sud-afrikanino, kaj ke li estas skota.

Post tiu renkontiĝo mi komencis interesiĝi pri la afrikansa. Dum la tre mallonga enkonduko al la nederlanda, kiun mi ricevis, mi lernis, ke tiu lingvo uzas du artikolojn, nome de kaj het, kaj ke la gramatiko hodiaŭ estas iomete pli simpla ol tiu de la germana. La afrikansa, tamen, eĉ pli simpligis la gramatikon. Kiel la angla, ĝi uzas nur unu difinan artikolon, nome die. Simile malaperis la genroj kaj la fleksioj, krom la aldono de la finaĵo -e post kelkaj adjektivoj kaj la ekzisto de genitivo, kiu esprimiĝas per la adverbo se.

En pluraloj de substantivoj kaj adjektivoj la interna litero d malaperis, samkiel la fina -t en vorto kiel pos, origine post („poŝto”); kaj literkombinaĵo kiel sch iĝis sk, dum ch iĝis ĉiam g. Jen kelkaj ekzemploj de afrikansaj vortoj: reg (nederlande recht), lug (nederlande lucht), wa (nederlande wagen). Do, kvankam la afrikansa retenis kelkajn restaĵojn de la nederlanda, ĝia strukturo iĝis eĉ pli simpla ol tiu de la angla, kio igas ĝin verŝajne la plej simpla el ĉiuj ĝermanaj idiomoj.

La islanda

Pri la islanda mi sciis preskaŭ nulon, ĝis ni pasigis iom da tempo en Rejkjaviko. Post tiam mi iom legis pri la lingvo, sed malmulton lernis. Tamen mi provu priskribi la malmulton, kiun mi komprenis. Ni komparu la afrikansan kun la islanda, kiu al mi ŝajnas la plej malfacila ne nur inter la ĝermanaj lingvoj, sed eble kompare kun preskaŭ ĉiuj hindeŭropaj. Mi trovas ĝin eĉ pli kompleksa ol la klasikaj pragreka kaj latina. La substantivoj estas dividitaj en plurajn kategoriojn, kaj ĉiuj havas malsamajn regulojn pri deklinacio. Plie, la formo de preskaŭ ĉiu islanda vorto, ĉu substantivoj, verboj, numeraloj, artikolo ktp, ŝanĝiĝas laŭ ĝia funkcio en la frazo. La vokaloj konstante „mutacias”: a kaj o al e; u al y; au al ey ktp. La formo de pluralaj vortoj tute ŝanĝiĝas, ekzemple glas iĝas gler; dagur iĝas degi; taka iĝas tekinn. Do multaj vortoj fariĝas (almenaŭ por lernantoj) ne plu rekoneblaj. La vortoj uzataj en frazoj ofte tute ne similas kapvortojn en la vortaro.

Malgraŭ sia malfacileco la islanda estas fascina lingvo, precipe por persono kiel mi, kiu hejme parolas la gaelan. Kiam, antaŭ mil jaroj, norvegoj setlis en Islando, ili parolis esence la saman lingvon, kiun iliaj posteuloj hodiaŭ parolas. Je la komenco de la setlado tiuj vojaĝantaj vikingoj kaptis sklavojn el Irlando kaj Skotlando kaj kunportis ilin al Islando. La plimulto estis gaelparolantaj virinoj. Onidire, la islandanoj estas proksimume je 70 % de norvega deveno kaj ĉirkaŭ 30 % de gaela origino. Kvankam estis neniu simileco inter la gaela lingvo, kiu apartenas al la kelta lingva familio, kaj la islanda, kiu anas en la nord-ĝermana familio, pluraj personaj nomoj menciitaj en la islandaj sagaoj, kaj ankoraŭ uzataj hodiaŭ, estas gaelaj, dum en la vortaro de la gaela lingvo (specife en la skotgaela) troveblas diversaj vortoj el la lingvo iam parolata de vikingoj (do, efektive, islandaj esprimoj). Precipe ili konsistas el vortoj, kiuj rilatas al maro, ŝipoj, apudmara geografio ktp, sed ne estas nur tiaj. Plie, la prononco de la gaela de Skotlando inkludas sonon, kiu ekzistas en preskaŭ neniu alia lingvo krom la islanda kaj la skotgaela, nome la tiel nomatan antaŭaspiritan konsonanton, kiu sonas kiel „hp” aŭ „ht”. Ĝi konsistas el aŭdebla spiro antaŭ la konsonanto.

Postvivuloj

Dum la pandemio mia edzino serĉis en nia malnova kolekto de libroj kaj diskoj, kaj ŝi trovis skatolon kun serio da epizodoj de teledramo dissendita en 1976, kun la titolo „Postvivuloj”. Temas pri eta grupo de homoj, kiu postvivas pandemion, kiu mortigas la plimulton de la homaro. Eble ŝajnas iom masoĥisme, ke ni amuziĝas, spektante filmon pri katastrofa pandemio dum vera monda pandemio, sed ni ja ĝuas la rakonton. Tiel ni (ĝis nun) pasigas la tempon dum la pandemio!

Garbhan MACAOIDH

Irlando

Garbhan MacAoidh estas plurlingva tradukisto kaj verkisto, kiu kontribuas al MONATO ekde 1988.

Literaturo

RAKONTO

F-Kampo

Kiam Joĉjo ricevis surbruste la unuan baton, mi sciis, ke ni alfrontas problemojn. Vi ja scias, kion mi celas: kvankam la brusto-protektilo sorbis la plej grandan parton de la bato, la knabo stumblis kaj preskaŭ falis. De tempo al tempo oni dissendas la matĉon holovide, en la sporta kanalo, kaj ĉiufoje mi retenas la spiron tiumomente. Vere li ne estis je sia plenkapablo, sed tion ni jam ĝistede estis diskutintaj.

Ne la F-Kampo bategis lin tiunokte. Temis pri la knabino, kiu estis lia parulino tiutempe. Ĝuste pro tio, ke li provis ŝin fluge rigardi dum la matĉo, li ne divenis, el kiu direkto venas la bato. La polo Janowsky estis rapidega, fulmobata homo, kaj tiuvespere li estis je sia plejbono. Vere oni bezonis bonegajn refleksojn por ne kvarpiede fini la matĉon.

Mia knabo neniel atentis la trejnadon, lastsemajne. Kompreneble li ofendiĝis, kiam mi rimarkigis al li tion; tiu junulino igis, ke li ne koncentriĝu. Vere la junulino estis frandaĵo, sed matĉo per F-sorĉoj estas serioza afero. Oni ne enrubujigas tutan trejnadan duonjaron kaj eblan medalon. Kaj la uloj de la Batala Sporta Fako kontroladis nin, ĉiupaŝe. Ili bavegis je la nura penso pri tiu medalo.

La problemo fontis el tio, ke ŝi pasigis la tutan tagon parolante per tiu malbenita poŝtelefoneto. Kaj farante memfotojn. La aparateto estis unu el la unuaj 9G-modeloj – tiuj, kiuj jam kapablis projekcii hologramojn. Mi kredas, ke ankaŭ eblis konekti al ĝi 3D-printilon, kaj per ĝi printi la hologramojn. Nu, ĉiuj tiaj aferoj, kiuj estis tiam lastmodaj. Eble eĉ grati al si la dorson ŝi estus povinta per tiu aparateto, ĉar ĉiutage ŝi deŝutis novan apon. Sendube ŝi dormis kun la poŝtelefono sub la kapkuseno.

Sed ŝi ankaŭ pasigis horojn babilante kun tiu amiko, kiu voste sekvis ŝin. Vera senhontulo, tiu Omar. Kaj ruza kiel vulpo. Li vringis ŝin senhonte kaj kompreneble profitis ankaŭ el la mono de Joĉjo. Jam kelkaj estis tion dirintaj al ŝi, sed ŝi ĉiam defendis la ruzulon, ĉar ili kreskis en la sama stratbloko. Do, ili pasigis horojn babilante kaj sendante fotojn kaj mesaĝojn unu al la alia. Joĉjo ne eltenis la senhontulon, sed ne deziris perdi la junulinon, Norma, do li nur mienis.

Kaj tiunokte ŝi senhalte ludis, faris memfotojn, kaj sendis retaĵojn. Ŝi eĉ ne atentis la matĉon, se diri la veron. Jam dufoje Joĉjo rigardis al ŝi, ĉe la ĵurnalista budo, kie ŝi kutime sidis. Kaj mi perceptis, ke li koleras. Nu, mi lin trejnas de jaroj, de kiam li atingis la unuan nivelon.

La matĉo ne bele aspektis, vere. Sed la knabo ĉiam estis kuraĝa, kaj bone kontraŭbatis. Tio videblis je la sparkado tie, kie la du sorĉoj kolizias. Dum la unua raŭndo unu el la sorĉoj tanĝis la mandiblon de la polo, sed li fulme reagis, kaj ĝin evitis en la lasta momento. La forta ozona odoro naŭzis virinon sidantan en la tria vico de la sidlokoj – tiun parton oni neniam elsendas – kaj ŝi preskaŭ vomis sur la najbaron. Bonŝance ĝuste en tiu momento la sonorilo bate signalis paŭzon. Ŝi kuris al la necesejo kaj ne revenis.

Je la fino de la dua raŭndo – ĉiupaŭze ili interŝanĝas lokojn, kaj la mezuriloj estas ree alĝustigitaj – Joĉjo poentis sub Janowsky – kvin poentojn, laŭ mia kalkulo. La programisto de la sorĉoj, kiujn mi lanĉas permaŝine al Joĉjo dum la trejnadsesioj, ankaŭ sekvis la koliziojn de la sorĉokampoj per sia tabulkomputilo. Miene timema, kiel ĉiam, kiam li levas la rigardon el la komforta kaj sekura ekrano, li sciigis al mi, ke temas pri nur kvar. Dum unu el la atakoj Janowsky ne ĝuste kompletigis la movojn, kaj la rezultantan fortokampon malfacile rimarkus la arbitracianto.

Kiel ajn, temis pri malbonaj novaĵoj.

Mi profitis tiun lastan paŭzan minuton por kuraĝigi Joĉjon, kaj krome minaci lin per bela eksmoda vangofrapo, sensorĉa, se li ree ĵetos rigardon al la junulino. Tiom malkoncentrita mi lin trovis, ke mi ŝajnigis, ke estas difekto en lia maldekstra ganto, kaj petis reviziadon. Bonŝance la teknikisto trovis preskaŭ nepercepteblan fendon en la ganto, kaj decidis anstataŭigon. Tio havigis al ni kelkajn aldonajn minutojn. Dume mi fluge rigardis al la trejnisto de la polo – temis pri nova ulo, lin mi ne konis – kaj lin vidis konsili al Janowsky lanĉi pli da sorĉoj svinge, en la direkto al ... Vi ja scias. La ulo estis saĝa; li tuj komprenis, ke io tie malkoncentras Joĉjon. Prie, mi ne scias, kio estis al li, la trejnisto; neniam plu mi aŭdis pri li.

Mi ree minacis mian knabon per ĉiuj inferaj punoj se li rigardos tien, kien vi scias, kaj la matĉo rekomenciĝis.

Joĉjo mobilizis sin dum la tria raŭndo. Pli-malpli je la unua minuto kaj duono li lanĉis iun sukhoi, kiun ni estis ĝislace provintaj. La sparkado pro la kolizio de ambaŭ fortokampoj estis spektakla, kaj la polo stumblis. En liaj okuloj mi vidis koleron pro tio, ke li stumblis en matĉo, kiun li opiniis gajnita. La ĉeestantoj retenis la spiron, ĉar temis pri tre eleganta sorĉo, kaj la knabo kompletigis la movojn senriproĉe. La sorĉo finiĝas per riverenco al la kontraŭulo. Beleco: jen la vorto. Sed, se vi ne faras ĝin ĝuste, vi restas sendefenda.

Nu, plian poenton. Sed Janowsky ĵetis sin antaŭen, preta formanĝi Joĉjon kruda. Li lanĉis tutan serion da interplektitaj lazzas, kio ankoraŭ nun mirigas min, eĉ post tiom da jaroj. Ili aspektis artfajraĵo. Joĉjo defendis sin samkiel renversita hibrida kato, kaj kontraŭatakis per ĉio.

La ĉeestantoj ekstaris. Temis pri nekredeble nervoskuaj momentoj; tiam validis la malnova regularo, kaj ĉiu raŭndo daŭris kvin minutojn. La kontraŭuloj detenis sin, kvazaŭ interkonsente, kaj rigardis fikse unu la alian.

Tio aspektis kiel unu el tiuj malnovegaj filmoj pri vakeroj, kiujn de tempo al tempo oni dissendas per la holo, kiam la du kontraŭuloj alfrontas la finan batalon.

Poste venis kvazaŭa trajnkolizio.

Kiu ajn el la du povus esti gajninta la matĉon. Subite Janowsky lanĉis sorĉon, kiun mi nek antaŭe nek poste vidis, kaj mia knabo ekkaŭris. Mi memoras, ke mi levis miajn manojn al la kapo ...

Joĉjo krucis antaŭ si la brakojn kaj balbutis iun sorĉovorton. La polo lanĉis la finan sorĉon. Almenaŭ tion li pensis.

Kiam la du sorĉokampoj koliziis, aŭdiĝis forta zumado. Joĉjo ŝvitis kvazaŭ oni estus ĵetinta al li sitelplenon da akvo. La interfaco inter la du kampoj videble vibris, kaj malrapide retroiris, ĝis ĝi trafis la polon. Aŭdiĝis sono, kvazaŭ oni malkorkus botelon, kaj Janowsky estis forpelita el la tatamo. Li trafis angulon de la halo kaj tie restis, skuante la kapon kaj balbutante ion nekompreneblan.

La matĉo finiĝis.

Ĉion ceteran Vi jam konas. Frenezo. Inter aplaŭdoj, krioj kaj brakumado, kiam la informadikisto kaj mi triumfe kunportis Joĉjon, alvenis lia koramikino kaj tute senhonte diris al li, ke ĉiam ŝi fidis je lia venko, kaj eĉ ne momenteton de la matĉo ŝi pretervidis. Ŝi profitis la ŝancon fari novan memfoton, kaj, kompreneble, rekomencis la telefonadon ...

Nu, mi preskaŭ forgesis tion, kion mi deziras komenti. Antaŭ kelkaj tagoj alvenis mia filo kun miaj nepoj. Kiam ili ĉiuj babilis en la kuirejo kun mia edzino, la infano, Mario, kiu estas vera uragano, prenis revuojn, kiujn mia bofilino estis alportinta el la esplorinstituto por studado dum la semajnfino, kaj komencis deŝiri paĝojn. Mi kuris, fortiris la revuojn el liaj manetoj kaj logis lin per kukoj, ĝis mia edzino venis lin bani. Poste, dum ŝi filtris kafon, mi profitis la ŝancon okulumi la revuojn. Mia scio de la angla estas, se diri la veron, ridinda, sed la titolo de unu el la artikoloj altiris mian atenton. Mi demandis al mia bofilino. Ŝi diris al mi, ke esploristo trovis, ke en difinitaj kondiĉoj, fluo 9G eble povus misformi – ŝi uzis ĝuste tiun vorton – sorĉokampon, kaj eĉ ĝin inversigi.

Kaj nu, tio pensigas min.

Alberto GARCÍA FUMERO

IRLANDO

La unua eŭropa literaturaĵo en vulgara lingvo

En okcidenta Eŭropo, dum preskaŭ la tuta mezepoko, kiam la plimulto de la popolo, inkluzive de la nobeloj kaj regantoj, estis analfabeta, skribado estis efektive la monopolo de kleruloj, kiuj verkis en la latina lingvo. Eĉ dum la sekvintaj jarcentoj, longe post tiam, seriozaj verkoj aperis nur en la latina, ne en la lingvoj de la popolo.

Escepto estis la frua literaturo de Irlando. La monaĥejoj en tiu lando ne estis nuraj centroj de religia kontemplado kaj celoj de pilgrimado, sed ankaŭ universitatsimilaj komunumoj de klerigado kaj lernado, el kiuj kulturo kaj civilizo kristanaj estis disvastigataj tra la eŭropa kontinento, eĉ al Italio, Svislando ktp, kiam multaj eŭropaj regionoj estis ankoraŭ paganaj aŭ duonpaganaj.

Glora literaturo

Ankaŭ en la aliaj keltaj regionoj de nord-okcidenta Eŭropo, nome Skotlando kaj precipe Kimrio, estis kreata en la frua mezepoko glora manuskripta literaturo, el kiu la plimulto estis religia. Inter la plej antikvaj specimenoj estas tamen la irlandaj.

Kompreneble la plimulto de la skribaĵoj farataj en la irlandaj monaĥejoj estis en la latina (kiu ĝis hodiaŭ restas la oficiala kaj liturgia lingvo de Vatikano kaj de la romkatolika eklezio). Sed samtempe, kiam la irlandaj monaĥoj kreis siajn belegajn manuskriptojn en la latina, ili komencis verki gravan literaturon en la vulgara (do gaela) lingvo de la popolo. La gaela (irlanda) iĝis la lingvo, ne nur de Irlando, sed ankaŭ de Skotlando, de kie devenas ankaŭ kelkaj valoraj manuskriptoj.

Libro de invadoj

La unua vulgarlingva verko aperinta en la tuta nord-okcidenta Eŭropo estis la irlandlingva manuskripto Lebor nda Gabála Érenn (en moderna irlanda ortografio: Leabhar Gabhála Érinn), ankaŭ konata sub la angla titolo Book of Invasions (Libro de invadoj). Ĝi datiĝas verŝajne de la dek-unua jarcento, sed enhavas diversajn buŝe transdonitajn tradiciaĵojn kaj legendojn de multe pli frua antaŭkristana (pagana) origino. Ĝi enhavas kaj prozajn kaj versajn tekstojn. Al tiu pagana materialo la pia monaĥa skribisto aldonis la biblian rakonton pri la kreado kaj la historio de la mondo, sed la verko konservas la tekston de la mitologia originalo.

La plej antikva sekcio de la verko pretendas esti la historio de la invado de la irlanda insulo fare de kvin malsamaj popoloj, nomataj Cessair, Partholón, Nemed, Fir Bolg kaj Tuatha Dé Dannan. Tiu lasta nomo de popolo, kiu laŭlegende posedis supernaturajn potencojn, estis verŝajne aludo al la paganaj gedioj de Irlando.

Lebor Gabála

Laŭ la verko Lebor Gabála, la lasta popolo, kiu invadis Irlandon kaj iĝis la antaŭuloj de la irlanda (gaela, kelta) popolo, estis la milesianoj, nomataj laŭ iu mita heroo Mil, kiu ne persone partoprenis la invadon de Irlando, sed kies filo kaj parencoj ĉeestis.1 Ilian unuan provon invadi vanigis sorĉaĵoj de druidoj, sed la dua sukcesis. La filo de Mil, kiu nomiĝis Éireamhóin, aŭ, en angligita formo, Amergin, estis poeto kaj leĝisto de la milesianoj. La legendo rakontas, ke kiam li surteriĝis ĉe loko hodiaŭ nomata An Coireán (angle: Waterville) en sud-okcidenta Irlando, li deklamis poemon aŭ manifeston, kies unuaj ofte citataj versoj tekstas: „Mi estas la vento sur la maro, la hulo de la ondoj, la voĉo de la oceano ...” La irlandanoj rigardas Amerginon kiel la komencinton de ilia poezia tradicio, kaj la angla poeto Robert Graves skribis: „La poezia edukado en Anglio vere devus eki, ne per Rakontoj de Canterbury^2 nek per Odiseo, sed per Kanto de Amergin”.

Kompreneble la literatura heredaĵo de Irlando en la vulgara irland-gaela inkludas ne nur la verkon Lebor Gabála Érenn, sed ankaŭ la gravan kolekton de heroaj tradicioj konatan kiel Runaíocht aŭ La ulstera ciklo, kies skribita teksto estis verŝajne verkita ankaŭ iam dum la dek-unua jarcento, sed enhavas multe pli antikvajn buŝajn tradiciojn. La plej konata kaj legata sekcio de tiu ampleksa verko estas la rakontaro La bestara rabekskurso de Cuailinge, kutime nomata Táin.

Satira kaj malpruda

Sekvis abundo da manuskriptoj kaj aliaj skribaĵoj en la irlanda kaj la latina lingvoj, inkluzive de traktaĵoj pri medicino, filozofio kaj vojaĝado. Preskaŭ laste en tiu tradicio de malnova literaturo en vulgara lingvo – post almenaŭ sep jarcentoj! – estas la satira kaj malpruda poezia verko La noktmeza kortumo, de kiu ekzistas esperanta traduko farita de Albert Goodheir.

Ankoraŭ hodiaŭ Irlando estas fonto de abunda literaturo. La plimulto de la irlandaj aŭtoroj verkas en la pli profitdona angla lingvo, sed ne mankas skribaĵoj en la gaela (irlanda). Ankaŭ en Skotlando aperas ĉiujare iom multaj libroj en la moderna skota variaĵo de la gaela.

Resume, Lebor Gabála na Érenn estas nekontesteble la unua florado de la abunda trezoro de literaturo en naciaj lingvoj, kiu plezurigas la legantojn kaj riĉigas la kulturon de la mondo.

1. La milesianoj tradicie devenis de Galicio en nord-okcidenta Hispanio, kies loĝantoj ankoraŭ fieras pri sia kelta origino.

2. Poemego de la angla poeto Chaucer.

Garbhan MACAOIDH

Garbhan MacAoidh estas plurlingva tradukisto kaj verkisto, kiu kontribuas al MONATO ekde 1988.

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 41a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 103 korespondantojn kun kunlaborkontrakto en 45 landoj kaj abonantojn en 73 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato
• Instagram: RevuoMonato
• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo
• Telegramo: https://monato.telegramo.org
• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be.

redaktoroj:
• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.
• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Alexander Shlafer, Usono, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Renato Corsetti, Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert

grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste 5 sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo de MONATO, la tria sumo estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO, la kvara sumo estas la tarifo de la agendo kaj enciklopedieto LA JARO senditaj triaklase (malrapide) kaj la kvina sumo estas tiu de LA JARO sendita unuaklase (rapide).

Lando de la paganto MONATO LA JARO
surface aere bite 3a kl. 1a klaso

Argentino EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Aŭstralio AUD 97 102 58,20 11,30 16,20
Aŭstrio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Belgio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Bosnio-Herc. EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Brazilo EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Britio GBP 54 57 32,40 6,20 8,90
Bulgario EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Ĉeĥio EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Ĉinio EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Danio DKK 440 465 264 51 74
Estonio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Finnlando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Francio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Germanio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Grekio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Hispanio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Hungario HUF 15000 16000 9000 2450 3600
Irlando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Islando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Israelo EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Italio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Japanio JPY 7980 8500 4788 870 1270
Kanado CAD 92 96 55,20 10,70 15,40
Kipro EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Koreio EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Kostariko EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Kroatio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Latvio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Litovio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Luksemburgo EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Malto EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Nederlando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Norvegio NOK 640 670 384 75 106
Nov-Zelando NZD 105 111 63 12 18
Pollando PLN 190 200 114 31 44
Portugalio EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Rusio EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Serbio EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Slovakio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Slovenio EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Sud-Afriko EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Svedio SEK 640 670 384 75 105
Svislando CHF 82 88 49,20 9 14
Usono USD 78 82 46,80 8 13

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en ŝtatoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Pĉk. IBAN AT80 6000 0000 0712 7744. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz
• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com
• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando
• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de
• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, LEA, a.k. 178, LT-01003 Vilnius-C, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Politiko

- MEZA EŬROPO

- Viŝegrada Grupo jubileas

- Moderna vivo

- LITOVIO

- Kaptado de sukceno

- OPINIO

- Kiel „Fukuŝimo” ŝanĝis nian vivon en Tokio

- ĈINIO

- Hejmeniri per lifto

- USONO

- Nova gardisto

- Eseoj

- ELDONOJ

- Venas proverbo el popola la cerbo

- JAPANIO

- Kien Japanio iros post la dua malvenko?

- Turismo

- JAPANIO

- Tokio: miksaĵo el tradicio kaj moderneco

- Lingvo

- KELTA LINGVARO

- Finfina oficiala agnosko de la skota

- Spirita vivo

- OPINIO

- Malpli konataj religioj

- Libroj

- Karesoj kaj masaĝoj utilas (aŭ almenaŭ ne malutilas)

- Oklingva Proverbaro

- El mia fotelo

- Lingvolerniga pandemio

- Literaturo

- RAKONTO

- F-Kampo

- IRLANDO

- La unua eŭropa literaturaĵo en vulgara lingvo

- Anoncetoj

- Retbutiko renovigita

- Naturista vivo

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...