Monato 2021/04
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2021-03-06T23:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Leteroj

„Korona viruso”? Ne, „kronviruso”!

Mi opinias, ke la pledo de Werner Fuß Ĉu korona aŭ krona viruso? (MONATO 2021/02, p. 3) por preferindeco de la formo „korona viruso” ne estas konvinka plurkiale, sed mi menciu nur unu kontraŭ-argumenton, kiu ŝajnas al mi aparte konvinka:

La vorto „korono” mem havas dubindan statuson: ĝi estas neoficiala, kaj ĝi ĉiam ŝajnis al mi unu el la kabinetaj elpensaĵoj, kiuj estas tute nenecesaj. Efektive, la vorto „korono” estas absoluta sinonimo de proksimume samlonga, tute klara, senpere komprenebla kaj neambigua kunmetaĵo „sun-krono”, kaj ĝuste tian esprimon mi atendas kaj renkontas en reala uzado – notinda escepto estas Amri Wandel, la ĉef-fakulo de Esperantujo pri astrofiziko: mi ne certas, ĉu temas pri tio, ke li sentas ian fakan bezonon pri aparta radiko, aŭ tio estas nur persona kaprico. Eksterfaka, neastronomia, metafora uzado de la vorto „korono” estas miaopinie nenecesa kaj lingve nepravigebla, alivorte snoba. Ĉiukaze, ekzistas nenia lingva manko, kiu igus la vorton „sunkrono” neakceptebla aŭ evitinda.

Se estas tiel aŭ se oni almenaŭ ne kontestas uzeblon de la formo „sunkrono” la tuta argumento pri preferindeco de „korona viruso” iĝas kripla sofismo: se eĉ „korono” de la suno nomeblas „krono”, kial oni insistu, ke eblas nomi nur „korono” kaj ne eblas nomi „krono” ion, kio treege similas sunkronon?!

Pro (espereble) memevidentaj kialoj mi krome preferas la formon „kronviruso” al „krona viruso”.

Alexander SHLAFER

Usono

„Korona viruso”? Ne, „kronviruso”! (2)

La argumento de Werner Fuß pri krono dudimensia kaj korono tridimensia estas interesa sed erara. Necesas konstati, ke oni nomis tiun sunfenomenon laŭ la latina vorto corona (kiu signifas esence „krono” aŭ „girlando”) ĝuste pro ĝia kronsimila aspekto en dudimensiaj bildoj. Evidente ĝi estas reale tridimensia, sed tridimensiaj bildoj pri ĝi apenaŭ ekzistas. Oni ja povas nomi la viruson ankaŭ strikte laŭ la scienca nomo – do uzante „koronavirus-” kiel neanalizeblan radikon – sed se oni volas esprimi la sencon de tiu nomo, taŭgas nur „kronviruso”.

Brian MOON

Luksemburgo

Universaleco

Mi preferas la formon „koron-” al „kron-” por la kovima viruso, sendepende de morfologiaj kaj etimologiaj konsideroj. Miasupoze en neniu aŭ, eĉ se troviĝas, en nur malmultaj el la naciaj lingvoj oni elparolos corona kiel krona anstataŭ korona. Mi opinias, ke tia universaleco devus esti la principo laŭ kiu elkovi neologismojn por fakaj terminoj en Esperanto.

CHO Sung Ho

Koreio

Oni ne ŝpinu dubojn el la aero

La redakcia noto sur paĝo 5 de la januara numero pri la „nekutime multaj plendoj ... koncerne ‚malregulaĵojn’” estis bazita sur la supozo, ke la elekta kampanjo de Donald Trump honeste prezentis la faktojn. Tamen, tiu amasa plendado fontis el plenaj fantaziaĵoj – kiel pruvis la fakto, ke, el 62 juraj aferoj lanĉitaj de la kampanjo, 62 estis fine deciditaj malfavore al la kampanjo. La taktiko celis subfosi demokration per kreo de kaoso. Jes, oni kontestu egalecon de voĉoj (en la koncernaj balotaj reguloj ekzistas enkonstruitaj mekanismoj por fari tion) kaj jes oni protestu balotajn krimojn – sed oni ne simple ŝpinu el la aero dubojn pri la sistemo mem kaj aĉetu sian vojon al la kortumoj.

La konduto de la kampanjo celis krei maksimuman konfuzon kaj malhelpi la pacan kaj kunlaboran transigon de funkcioj de unu administracio al alia – transigon antaŭvidatan en la konstitucio. Demokratio dependas de reciproka respekto: ĝi estas fragila afero, kiu bezonas konstantan kultivadon. La kampanjo de Trump, anstataŭ kultivi, mobilizis buldozojn por detrui la tutan terenon. Feliĉe, la kortuma sistemo rapide forsuĉis la koncernan buldozan benzinon, sed la rezulto tamen estis kaosa transiro de potenco de unu prezidento al alia, kio endanĝerigis la ŝtaton kiel tuton. Aliflanke, la fakto, ke la kortuma sistemo firme rezistis tiun cirkon, montras, ke la usona konstitucia sistemo estas fortika. Ĝi submetiĝis al provo kaj travivis sen daŭra damaĝo.

Humphrey TONKIN

Usono

Memore pri Skeffington

Mi legis kun granda intereso la artikolon de Xavi Alcalde pri Francis Skeffington, Inisma pra-aktivulo en Irlando (MONATO 2021/02, p. 21-23). Antaŭ kelkaj jaroj mi partoprenis simplan ceremonion ĉe Bloomville, la hejma bieno de Kristoforo Fettes. Tiam ni tie plantis arbon memore kaj omaĝe al Francis Skeffington.

Garbhan MACAOIDH

Irlando

La rubriko „Leteroj” estas destinita al koncizaj (maksimume 150-vortaj) reagoj de abonantoj pri aktualaĵoj kaj pri artikoloj aperintaj en Monato. La redakcio faras propran elekton, post lingva kaj stila polurado. Letero, ankaŭ reta, estu subskribita per la nomo, kompleta stratadreso kaj telefonnumero. Per la sendo de la letero la aŭtoro donas sian permeson publikigi ĝin en la papera kaj en la ciferecaj versioj de Monato. Leteroj por publikigo estu senditaj al leteroj@monato.be.

Aktuale

REZULTOJ

Gajnis la premiojn ...

Okaze de la 40-jara ekzisto de MONATO, kaj por memorigi sian forpasintan ĉefredaktoron Paul Gubbins, la revuo starigis la Premion Paul Gubbins por Nova Ĵurnalisma Talento. Jen la gajnintoj:

Gajnis la unuan premion de 250 eŭroj: Alparuh Pelem per la artikolo RUSIO: Konstituciaj amendoj kaj naciaj minoritatoj (MONATO 2020/10, p. 6).

Gajnis la duan premion de 100 eŭroj: Janusz Sulzycki per la artikolo EKOLOGIO: Valoro de ĉiu birda nesto (MONATO 2020/06, p. 22).

Gajnis la trian premion de 100 eŭroj: Alexander Mikishev per la artikolo USONO: Ĉu forgesi la historion? (MONATO 2020/08-09, p. 10).

Gajnis la kvar postajn premiojn (senpagan abonon de MONATO): Terry Watts (ESEO: Ĉu oro estas mono? (MONATO 2020/11, p. 17)), Paola Tosato (ITALIO: La padova ekonomio dum la pasinta jarcento (MONATO 2020/12, p. 16)), Elisabeth Zannier (INSTRUADO: Poligloto instruas (MONATO 2021/02, p. 10)) kaj Françoise Zawadi (SOCIO: Virinoj: kontraŭ militoj kaj torturoj (MONATO 2020/05, p. 10)).

Al ĉiuj sincerajn gratulojn!

Redakcio

Politiko

KOSOVO

Grandaj ŝanĝoj en malgranda lando

Grandaj ŝanĝoj trafis etan Kosovon dum la pandemia jaro 2020. Ĝi havis kvar sinsekvajn ĉefministrojn. Plie, la prezidenton, la parlamentestron kaj kelkajn deputitojn arestigis Speciala Prokuroro por Kosovo en Hago.

Temas pri jenaj ĉefministroj: Isa Mustafa el LDK (Demokratia Ligo de Kosovo, la plej malnova partio, kiun fondis Ibrahim Rugova en 1989), Ramush Haradinaj el AAK (Alianco por la Estonteco de Kosovo), Albin Kurti el VV (Memdecida Partio) kaj Avdullah Hoti el la jam menciita LDK.

Novaj elektoj

Baldaŭ okazos novaj eksterordinaraj elektoj laŭ la decido de la Konstitucia Kortumo, ĉar la lasta registaro ne estis starigita konforme al la leĝo. Dume, la eksan prezidenton Hashim Thaçi el PDK (Demokratia Partio de Kosovo), kiun post la fino de la milito 1998-1999 fondis la eksaj anoj de UҪK (Naciliberiga Armeo de Kosovo), la parlamentestron kaj prezidanton de PDK Kadri Veseli kaj ankaŭ kelkajn eksajn gravajn komandantojn de UҪK alvokis kaj prijuĝas pro krimoj dum kaj post la milito en Kosovo Speciala Tribunalo en Hago.

Tio ne signifas, ke la tuta Naciliberiga Armeo estas kulpa! Multaj batalantoj falis, defendante la vivon de la popolo kontraŭ la ŝtata terorismo de la miloŝeviĉa reĝimo. Miloj da civiluloj pereis kaj milojn da virinoj seksperfortis anoj de serbaj milicioj^1. Fakte, UҪK eĉ kunordigis iujn el siaj operacoj kun NATO.

Amara sperto

La plej nova ŝtato de Eŭropo pasigis kelkajn jarojn sub protektorato de UN – ĝis februaro 2008, kiam ĝia parlamento proklamis sendependecon de Kosovo, kaj EULEX (organizaĵo de Eŭropa Unio por ordigado de juraj kaj politikaj aferoj en Kosovo), anstataŭis UNMIK de UN. KFOR, trupoj de NATO, plurestis enlande por gardi la limojn kaj la ŝtatsekurecon de Kosovo.

La popolo multe esperis je libera vivo. Tamen realigi tiujn esperojn notinde malhelpis la korupteco de la kosova registaro kaj aliaj ŝtatorganoj.

Parto de la kosovanoj estas etnaj serboj kaj aliaj minoritatoj. Iuj el ili plu konsideras Kosovon parto de Serbio. La konstitucio de Kosovo garantias al ili sufiĉe multajn rajtojn, interalie dek lokojn en la parlamento. La serba estas oficiala lingvo de la ŝtato. Samtempe, dum la 80 jaroj, kiam Kosovo estis parto de Serbio, multaj albanaj kosovanoj konsideris sin sub fremda jugo.

La homoj aparte seniluziiĝis pri kelkaj eksaj komandantoj de la Liberiga Armeo. Kelkaj eksaj gvidantoj de la liberiga movado aŭ de la malnova partio LDK neatendite fariĝis milionuloj, profitante de siaj postenoj, kio vekis ĝeneralan malkontenton. Sekve la junularo amase migris okcidenten.

Pliaj ŝanĝoj

Tiel, antaŭ unu jaro, la partio VV estrata de Albin Kurti akiris plej multe da deputitoj kaj komencis entrepreni seriozajn decidojn por vigligi la ekonomion kaj por haltigi la malpleniĝon de Kosovo. Sekvis manipuladoj fare de pli malnovaj partioj, el kio rezultis falo de la registaro post malpli ol du monatoj. Oni atendas denove la venkon de tiu partio en la baldaŭaj novaj elektoj.

Albin Kurti (maldekstre) kun la aŭtoro en Tirano. Foto: BARDHYL SELIMI

Bardhyl SELIMI
korespondanto de MONATO en Albanio

1. Por justeco necesas mencii, ke UҪK estas simile kulpa: ekzemple, laŭ la anglalingva vikipedio, 90 000 serboj kaj aliaj ne-albanaj kosovanoj iĝis rifuĝintoj dum la milito, kaj 164 000 serboj (ĉ. 75 %) kaj 24 000 romaoj/ciganoj (ĉ 80 %) fuĝis post la retiriĝo de Jugoslavia Armeo; centoj da diversgentaj civiluloj estis murditaj aŭ pereintaj (la sorto de multaj el ili ne estas konata ĝis nun). Entute ĉ. unu miliono da tiutempaj loĝantoj de Kosovo iĝis rifuĝintoj (ĉ. 600 000 fuĝis el Kosovo, kaj 400 mil interne). [red.]

Bardhyl Selimi (1945) finstudis pri matematiko en la universitato de Tirano. Li estas kunlaborinto de PIV. Pro sia rolo en la plifortigo de la albana Esperanto-movado li estis honorita per Diplomo pri Elstara Agado de Universala Esperanto-Asocio.

SLOVAKIO

Defia rolo por slovaka diplomato

La 15an de januaro 2021 la Sekureca Konsilio de Unuiĝintaj Nacioj (UN) aprobis la nomumon de eksa slovaka ministro pri eksterlandaj aferoj por la posteno de speciala sendito de UN por Libio. Ján Kubiš anstataŭis la libanan diplomaton Ghassan Salamé.

Salamé servis kiel la estro de Subtena Misio de UN en Libio (angle: United Nations Support Mission in Libya, UNSMIL^1) en la jaroj 2017-2020. Sed la 3an de marto 2020 li anoncis, ke li demisias de sia posteno. De tiam la provizora estro de UNSMIL estis usona diplomatino Stephanie Turco Williams. Nun la Ĝenerala sekretario de UN António Guterres nomumis al ĉi tiu diplomatia posteno la slovakan diplomaton.

Karierdiplomato

Kubiš estas respektata kaj sperta 68-jaraĝa profesia diplomato. Li komencis sian profesian karieron en la diplomatia servo de Ĉeĥoslovakio, kaj post la disfalo de la respubliko li daŭrigis diplomatian servon en Slovakio. En 1993 li servis kiel konstanta reprezentanto de Slovakio ĉe UN kaj en aliaj internaciaj organizaĵoj en Ĝenevo, kaj en la jaroj 2006-2009 li estis slovaka ministro pri eksterlandaj aferoj en la registaro de Robert Fico.

Kubiš havas pli ol 40-jaran sperton en la kampo de multflanka diplomatio kaj parolas kvin lingvojn. Li okupis oficojn de ĝenerala sekretario de Organizaĵo pri Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo (1999-2005) kaj de ĉefo de Ekonomia Komisiono por Eŭropo (2009-2011). Li servis ankaŭ kiel speciala kunordiganto de UN por Libano (2019-2021), kaj antaŭe kiel speciala reprezentanto de UN en Irako (2015-2018) kaj en Afganio (2011-2015). En 2013 li ricevis francan honoran distingon „Komandoro de la Honora Legio” pro eksterordinara persona kontribuo al mondpaco kaj sekureco.

Defioj

Laŭ diplomatoj, la nova posteno de Kubiš en Libio estas politike tikla kaj unu el la plej defiaj en la mondo. Libio estas en ĥaoso kaj malordo ekde 2011, kiam la reĝimo de la gvidanto Muamar Kadafi estis perforte renversita. La naftoriĉa Libio havas nuntempe du rivalajn registarojn: la internacie agnoskitan registaron en Tripolo, kiun subtenas UN, kaj la registaron kun sidejo en la orienta parto de la lando, kiu estas lojala al la milita komandanto Ĥalifa Haftar. Oni esperas, ke Kubiš, kiel kariera multflanka diplomato kun riĉa sperto en diversaj landoj, signife kontribuos al paca solvo de la krizo en Libio.

1. UNSMIL estas nur politika (ne milita) organo de UN, kiu estis kreita la 16an de septembro 2011 kun sidejo en Tunizo (Tunizia respubliko). La ĉefa celo de UNSMIL estas subteni ŝlosilajn libiajn instituciojn en postkonflikta klopodo krei juran ŝtaton, kontroli kaj raporti pri homaj rajtoj ktp.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Lia tuta profesia vivo estas ligita kun diplomatio. Li laboris en diversaj altrangaj postenoj en la ministrejo pri eksterlandaj aferoj kaj eksterlande.

Ján Kubiš, kies nova posteno en Libio laŭ diplomatoj estas politike tikla kaj estas unu el la plej defiaj en la mondo. Foto: MICHAL MIŠINA

Claudio Magris

La muzeo de milito

Ĵus aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Moderna vivo

RETUMADO

Ĉu vi suferas pro „Zoom-laceco”?

Diversaj retkunveniloj ebligas al ni parole kaj vide interagi eĉ dum trudizoliĝoj kaŭzataj de la nuna sankrizo. Sed ili ne estas senriskaj kaj ne tute anstataŭas homajn kontaktojn.

Ekde la komenco de la nuna sankrizo, multaj homoj spertis diversajn teknikajn rimedojn por fora komunikado. Multaj iloj disponeblas: Skype, WhatsApp, Facetime, Webex, Microsoft Teams, Google Meet, Zoom kaj aliaj. Tiuj iloj ebligas al ni vidi kaj aŭskulti unu la alian kaj dum konversacioj inter du homoj kaj dum grandaj kunvenoj kun centoj da partoprenantoj. Kvankam tiuj iloj estis unue disvolvataj por entreprena medio, ili estas nun uzataj de vasta publiko por multaj diversaj celoj: babili kun geavoj, fari kursojn, sendi bondezirojn okaze de nova jaro, interagi kun konatoj, sekvi prelegojn, aperitivi kun amikoj kaj eĉ amindumi!

Multaj inter ni plibonigis sian teknikan nivelon kaj rapide alkutimiĝis al tiuj iloj. Tamen la retkunveniloj ne anstataŭas la fizikan renkontiĝon. Ili eĉ altrudas riskojn al nia sano. Esploristoj nomas tiun malsanon „Zoom-laceco”, difinita kiel „laceco, maltrankvilo, angoro aŭ elĉerpiĝo ligata al trouzado de virtualaj platformoj de komunikado”, laŭ Carolyn Reinach Wolf, usona psikologino.

La interŝanĝoj per retkunveniloj estas ofte ĝenataj de diversaj teknikaj malfacilaĵoj: multaj homoj ne jam kapablas zorgi pri siaj mikrofono kaj kamerao. Aliaj teknikaj problemoj venas de retaliro, aŭ de la iloj mem: kelkfoje oni renkontas malfacilaĵojn por konekti sian komputilon al la servilo, aŭ oni estas abrupte malkonektita.

Vortoj ne gravas

Esploroj de profesoro Albert Mehrabian evidentigis, ke dum normala konversacio 55 % de la interago venas de korpaj kaj vizaĝaj esprimoj, 38 % de la voĉaj tono kaj sono kaj nur 7 % de la signifo de la prononcataj vortoj. Kiam oni uzas ilojn por retkunvenoj, oni ne povas observi la korpan esprimon de niaj kunparolantoj. Ankaŭ, per kamerao kaj aliflanke de komputilaj sistemoj, ni ne kapablas rigardi niajn kunparolantojn rekte en la okulojn: aŭ ni rigardas la homon sur ekrano, aŭ ni rigardas nian kameraon kaj maltrafas la efikon de tio, kion ni diras al kunparolanto.

En normalaj konversacioj, oni kutimas legi la reagojn de niaj kunparolantoj per ties vizaĝo: ni senpene vidas kiam ili konsentas, malkonsentas aŭ volas reagi. Per tiuj vidsistemoj ni ne povas kapti la mienon de niaj alparolantoj: ofte la vizaĝo ne estas bone lumigata, aŭ la kamerao estas ne-sufiĉe bona, aŭ simple oni partoprenas en granda kunveno kaj vidas nur vizaĝojn aspektantajn same kiel malgrandaj poŝtmarkoj sur nia ekrano. Ni povas esti distrataj ankaŭ de diversaj dekoracioj videblaj ĉe ĉiu partoprenanto. Ne ĉiu havas la ŝancon instali hejmoficejon, aliaj devas komuniki meze de la vivoĉambro. Cetere, homoj povas senti sian intimecon invadita, kiam iliaj kolegoj rigardas ĉe ili per retkunveniloj.

Ankaŭ la sono estas malpli bona ol dum normala konversacio: la voĉo povas esti malrapidigita du sekundojn inter parolanto kaj aŭskultanto; oni ofte parolas plurope samtempe, aŭ estas silentoj, kaj la konversacio estas pli abrupta ol kiam oni rekte parolas al homoj.

Krome, per la plej granda parto de tiuj sistemoj, oni vidas sin mem dum la konversacio, kio estas kroma fonto de malkoncentriĝo, ĉar ni ne povas malatenti nian propran aspekton.

Nia cerbo malkoheras

Dum retkunvenoj, eĉ se niaj mensoj estas kunaj danke al la teknikaj rimedoj, niaj korpoj vere sentas, ke ni estas for unu de la alia. Nia cerbo ricevas malakordajn informojn, do ne kapablas bone reagi, ni iĝas lacaj kaj neniam povas malstreĉiĝi dum la konversacio. Dum la normala vivo, ni alkutimiĝis al restado en diversaj lokoj kaj kun diversaj homoj por laboro, familio kaj distraĵoj. Kiam ĉiuj interagoj trairas retkomunikilojn kaj la saman komputilon, tabulkomputilon aŭ poŝtelefonon, nia cerbo ne estas trankviligata de tiu miksaĵo.

Homoj kutimas interrenkontiĝi jam de pluraj centmiloj da jaroj, sed retkunvenoj iĝis ĝeneralaj nur de kelkaj monatoj. Verŝajne nia cerbo bezonas iom da tempo por alkutimiĝi al la nova situacio. Aliflanke, ni povas esperi, ke la sankrizo ne daŭros tro longe, kaj ke ni baldaŭ revenos al pli fizikaj homaj interagoj.

Thierry SPANJAARD
korespondanto de MONATO en Francio

Kiam ĉiuj interagoj trairas retkomunikilojn kaj la samajn komputilon, tabulkomputilon aŭ poŝtelefonon, nia cerbo ne estas trankviligata de tiu miksaĵo. Foto: THIERRY SPANJAARD

Thierry Spanjaard loĝas en Marsejlo, Francio, kaj laboras kiel konsilisto pri komunikado kaj merkatiko.

LOĜANTARO

Ĉu lasta censo en Britio?

La unua oficiala censo en Britio okazis en 1801, kaj ekde tiam oni faris censon ĉiun dekan jaron, escepte de 1941. La censo planita por marto 2021 estos do la 22a censo, sed probable ĝi estos la lasta.

La ideo de censo (popolnombrado) estas tre malnova. Jam antaŭ 6000 jaroj en Babilono la aŭtoritatoj kolektis informojn pri ĉiuj loĝantoj kaj registris ilin sur argilaj platoj, por ke oni povu taksi, kiom da manĝaĵoj estos bezonataj. En Britio la unua granda kolektado de donitaĵoj pri la lando okazis en 1085, kiam la reĝo Vilhelmo ordonis kompili la dokumenton, kiun oni poste nomis Domesday Book [dumzdej buk], „libro de la lasta juĝo”. Tio ne tre similis al moderna censo, ĉar oni ne kolektis informojn pri unuopaj malgravaj homoj, sed ĝi estis valora dokumento kaj por la tiamaj administrantoj kaj por estontaj historiistoj. Se oni legas pri la historio de hazarde elektita vilaĝo en Britio, tre ofte oni trovas, ke la unua mencio pri ĝi aperis ĝuste en tiu libro.

Dumnoktaj gastoj

La censo en 1841 estis la unua „moderna” censo en Britio, ĉar en tiu jaro, almenaŭ en Anglio kaj Kimrio, oni donis al la loĝantoj de ĉiu domo formularon, kiun oni devis plenigi, informante pri ĉiu homo, kiu troviĝis en la domo en specifa tago. Tio restas ĝis hodiaŭ la baza principo: se oni havos dumnoktan gaston en sia domo la 21an de marto 2021, oni devos skribi ties nomon en la formularo. Aŭ tajpi: oni esperas, ke hodiaŭ la plej multaj homoj plenigos la formularon rete. Tio signifas, ke estontaj generacioj ne povos admiri nian manskribon tiel, kiel ni povas admiri la manskribon de niaj prapatroj en la malnovaj censoj, kiujn oni regule enretigas post la forpaso de cent jaroj.

Dum longa tempo censoj provizis la registaron per fidindaj informoj pri la loĝantaro, kiujn oni uzis por planado: pri klerigado, ekonomio kaj transporto. Sed hodiaŭ la registaro ricevas amason da pli aktualaj informoj per multaj aliaj rimedoj, ĉefe komputilaj, kaj tial oni supozas, ke ne plu okazos censoj post 2021.

Ĉu demandi pri ĉio?

La precizaj demandoj en la censo variis tra la jaroj. En 2021 oni demandos pri la nomo kaj naskiĝdato de ĉiu loĝanto kaj gasto en la domo. Por la gastoj oni petos nur la kutiman adreson aŭ la loĝlandon, se temas pri eksterlandano. Pri la loĝantoj oni demandos, kiajn familiajn rilatojn ili havas inter si. Cetere oni demandos pri la speco de konstruaĵo, pri la nombro de dormoĉambroj, ĉu oni posedas aŭ luas ĝin, kiel oni hejtas ĝin, kaj kiom da aŭtoj aŭ kamionetoj la domanaro disponas.

Poste sekvos aparta sekcio por ĉiu loĝanto: nomo, naskiĝdato, sekso, geedza stato, sekso de geedzo aŭ partnero, kaj ĉu oni loĝas pli ol 30 tagojn jare en alia loko. Oni demandos, en kiu lando oni naskiĝis, zorgante distingi inter la kvar landoj, el kiuj konsistas Unuiĝinta Reĝlando: Anglio, Kimrio, Skotlando kaj Nord-Irlando. Se oni naskiĝis ekster Unuiĝinta Reĝlando, kiun en Esperanto oni kutime nomas, koncize sed malprecize, „Britio”, oni skribu, kiam oni lastfoje alvenis en Britio, kaj kiel longe oni intencas resti. Oni priskribu sian „nacian identecon”: brito, anglo, kimro, skoto, nord-irlandano aŭ alia: oni rajtos skribi ĝis 18 literojn.

Angloj estas blankaj

La demandon pri „nacia identeco” sekvos dubinda demando pri „etna grupo”, por kiu oni povos elekti unu el ĉirkaŭ 19 grupoj aŭ mem elpensi ion. La preciza demando varios laŭ la lando (Anglio, Kimrio ...), sed ŝajne, laŭ la nun reganta etnografio, „anglo” estas subkategorio de „blanka”. La demando estas deva: oni ne rajtas ne respondi. Tamen, ĝis nun oni ne punis ĉiun, kiu antaŭ dek jaroj skribis en la koncerna kampo, ke oni estas „homo”. Oni ankaŭ ne sendis inspektiston por mezuri ties haŭtkoloron.

La sekva demando, pri religio, estos unu el la malmultaj ne-devaj demandoj: oni ja rajtos ne respondi. Post tio oni demandos pri lingvoscio, sed nur iomete: Kiu estas onia „ĉefa lingvo”? Se tiu ne estas la angla, kiom bone oni scias la anglan? En Kimrio, sed nur tie, oni demandos, kiom bone oni scias la kimran. Pri eventuala scio de aliaj lingvoj oni demandos nenion. Ne eblos do ricevi informojn pri esperantistoj en Britio, se neniu el ili pretendos, ke Esperanto estas ties „ĉefa lingvo”. Eĉ ne eblos ekscii, kiom da homoj en Britio scias la bengalan, kiu laŭ kelkaj taksoj iam estis post la angla la lingvo kun plej multaj parolantoj en la lando.

Ĉu kovimo influos la respondojn?

Sekvos demandoj pri pasportoj kaj pri ĝenerala saneco, kaj tiuj, kiuj aĝos almenaŭ 16 jarojn, povos, se ili volos, respondi la nedevajn demandojn pri siaj seksa orientiĝo kaj genra identeco. Poste oni deve respondos pri kvalifikoj kaj klereco kaj pri sia laboro, se oni laboras. Preskaŭ ĉe la fino staros jena demando: „Kiel vi kutime iras aŭ veturas al la laboro?”. Kredeble oni finredaktis la demandaron antaŭ la nuna epidemio. Eble oni aldonos klarigan tekston por helpi nin interpreti tiun demandon: ĉu oni volas scii, kiel oni kutime iris antaŭ la epidemio, kiel oni esperas iri post la epidemio, aŭ ĉu oni volas informiĝi, ke ankoraŭ tre multaj el ni, de ĉirkaŭ unu jaro, „dumtempe” laboras hejme?

Edmund GRIMLEY EVANS
korespondanto de MONATO en Britio

Edmund Grimley Evans estas esplorinĝeniero en la komputila fako kaj tradukinto de pluraj libroj en Esperanton.

Paĝo el Domesday Book de 1086, la unua granda kolekto de donitaĵoj pri Britio. Foto: WIKIMEDIA

Plenigita formularo de la censo de 1881. Foto: WIKIMEDIA

USONO

Maltoleremo – danĝera modo

La demisio de la literatura agento Colleen Oefelein de la konata novjorka literaturagentejo Jennifer De Chiara povintus esti tute ordinara evento, kiun neniu rimarkus en la urbo mem, des malpli en la lando. Sed la kialoj de la demisio estis tiom ne-ordinaraj en Usono, ke la novaĵon publikigis multaj amaskomunikiloj, inkluzive Newsweek.

S-ino Oefelein malfermis kontojn ĉe la sociaj retejoj Gab kaj Parler, kiuj ne estas ŝatataj de la nova demokrata estraro (post fermo de sia tvitera konto Trump ekuzis Parler). Komence, tion publike deklaris la agentejo mem en sia tvitera kanalo, kaj iom poste la novaĵon konfirmis s-ino Oefelein. Ŝi opinias, ke ŝi estis maldungita pro tio, ke ŝi estas kristanino kaj havas konservativan vidpunkton. La situacio onin malĝojigas des pli pro tio, ke s-ino Oefelein skribis nenion kritikan pri la demokrata partio, nek en Gab, nek en Parler.

Demisioj kaj forgesoj

Alia ekzemplo estas la afero pri Bari Weiss, kiu demisiis el sia posteno ĉe New York Times, kie ŝi redaktis la rubrikon „Opinioj”. Sian demision ŝi klarigas surbaze de la daŭra ĉikanado de kolegoj kaj ne-libereca etoso en la redaktejo. Krome, la politologo Andrej Illarionov estis maldungita de instituto Cato^1 pro sia traktado pri la Kapitolo-sturmo okazinta en januaro kiel provoka ago de demokratoj.

Tiuj eventoj absolute malkongruas kun la bazaj principoj de Usono. Memorindas, ke la unua amendo en la usona konstitucio protektas la rajton je libereco de religio, parolado kaj gazetaro. Ĝi protektas ankaŭ la rajton je paca protesto. Usonanoj – almenaŭ parte – lastatempe verŝajne forgesas tiun amendon, kies ignorado povus estigi pluan disiĝon de la usona socio.

Bedaŭrinde, maltoleremo al aliaj opinioj lastatempe iĝas danĝera fenomeno. Ĝuste toleremo estas la plej grava avantaĝo de Usono ekde ĝia komenciĝo. Ĉu la epoko ŝanĝiĝas?

1. Instituto Cato estas usona publika organizaĵo pri politik-esplorado, kiu okupiĝas interalie pri la principoj de individua libereco.(https://www.cato.org)

Alexander MIKISHEV
korespondanto de MONATO en Usono

Alexander Mikishev estas lektoro, instruas kaj esploras en Hjustono, Teksaso. Esperanton li eklernis en 1979.

Ekloĝi kiel astronaŭto

NASA (National Aeronautics and Space Administration/Nacia Aeronaŭtika kaj Kosma Administracio), kiel usona agentejo de kosma esplorado kaj studado, havas dekojn da ejoj tra la tuta lando. La plej konataj estas verŝajne du: Kosmodromo Kennedy – en Florido, lanĉloko ne nur de la legendaj ŝipoj Apollo, sed ankaŭ de la novstilaj Falcon, kaj Kosmodromo Johnson, en la ĉirkaŭaĵo de Hjustono (Teksaso).

La hjustona kosmodromo estas ne nur la ĉefa gvidejo de kosmoekspedicioj, sed ankaŭ la ĉefa trejnejo de astronaŭtoj. Tie pasigis kvarantenon la revenintoj de la lunekspedicioj. Ne estas mirinde, ke pluraj astronaŭtoj volis havi sian propran loĝejon apud Hjustono. Tre konata estas la komunumo Timber Cove – tre proksima al la kosmodromo – kie siatempe loĝis John Glenn (ano de la ekspedicio Mercury 7 kaj spacpramo Discovery), Scott Carpenter (ekspedicio Mercury 7), Gus Grissom (ekspedicioj Mercury 4, Gemini 3 kaj Apollo 1), Charles Conrad Jr. (ekspedicioj Gemini 5, Gemini 11, Apollo 12 kaj Skylab 2) kaj Peggy Whitson (la unua virino, kiu gvidis la internacian kosmostacion).

Ĉu aĉeti domon ... kosman?

El tiu aro da loĝlokoj lastatempe estas alloga precipe unu, kiun eblas aĉeti: la domo de la unua homo paŝinta sur la luno, Neil Armstrong. Tiun 5-ĉambran domon en la urbeto El Lago, apud la kosmodromo, oni vendas kontraŭ 375 000 dolaroj. Estas interese, ke por havi la domon – konstruitan en 1964 – Armstrong prunteprenis de banko 30 000 dolarojn. Li loĝis tie dum kelkaj jaroj, ekde julio 1969, kiam per paŝado sur la luno li iĝis unu el la plej konataj homoj en la mondo.

La nunaj loĝantoj de El Lago tre fieras pri tio, ke multaj astronaŭtoj elektis ilian urbon kiel sian „duan” hejmon. En la urba retejo aperas 3-paĝa fotogalerio de la „kosmaj famuloj” de El Lago: https://www.ellago-tx.com/gallery.aspx?AID=4.

Alexander MIKISHEV
korespondanto de MONATO en Usono

MUŜOJ

Unikaj fotoj

Por multaj homoj muŝoj estas malgrandaj kaj malagrablaj insektoj, kiuj molestas homojn kaj bestojn tra la tuta mondo. Krome, ili transdonas diversajn infektajn malsanojn, portatajn surface de siaj korpoj aŭ en siaj fekaĵoj. Pro ĉi tiuj kialoj oni diras, ke muŝoj estas malutilaj kaj damaĝaj insektoj, kiuj devas esti mortigitaj kaj detruitaj.

La slovaka doktoro Gabriel Gabriš [gabriŝ], diplomita biologo, amatora fotisto, mediaktivisto kaj naturgardisto, jam longtempe fotas faŭnon kaj flaŭron en la nacia parko Slovenský raj (Slovaka paradizo) en la nord-orienta parto de la slovaka ercmontaro, kiu estas konsiderata kiel unu el la plej belaj naturaj anguloj de Slovakio. Antaŭ nelonge li sukcesis foti, kiel la unua, du rarajn muŝojn, pri kiuj zoologoj ne sciis, ke ili vivas ankaŭ en Slovakio.

La foto de rabmuŝo (Chiastochaeta lophota) estas speciala kaj originala pro tio, ke ĝis nun neniu en la mondo fotis ĝin, kaj en la faka literaturo estas menciita nur plumdesegnaĵo de ĝia korpo. La dua unikaĵo estas la foto de Xyphosia laticauda. Ĉi tiu muŝo vivas sur cejano (Centaurea montana) kaj ĝis nun estis registrita nur en Francio. Ankaŭ ĉi tiu muŝspecio ne estis fotita en sovaĝa naturo, sed nur priskribita en la faka literaturo kiel sekcita insekto.

La muŝojn ekzakte determinis kaj klasis la slovaka doktoro Vladimír Straka, longjara faka laboristo de Muzeo Andrej Kmet en la urbo Martin.

Plurflanka utileco

Muŝoj estas ne nur flug-ĉampionoj: ili povas ankaŭ ŝvebi, alteriĝi vertikale, flugi antaŭen kaj malantaŭen, kaj iuj specioj povas eĉ utili al homoj. La larvoj de iuj muŝoj estas uzataj en medicino por purigi malfacile resanigeblajn vundojn, ĉar ili ja manĝegas putrantan homan karnon. Muŝoj estas uzataj ankaŭ en kriminalaj esploroj, ĉar okaze de apero de mortinto, fakuloj povas determini la proksimuman mortodaton surbaze de muŝoj kaj larvoj troviĝantaj sur la korpo.

Iuj specioj de muŝoj formanĝegas afidajn raŭpojn, kiuj endanĝerigas diversajn plantojn kaj arbojn. Muŝoj helpas ankaŭ forigi bestkadavrojn kaj aliajn biologiajn rubojn tiel, ke preskaŭ nenio restas. Aliflanke, muŝoj estas bona nutraĵo por iuj birdoj.

Laŭ zoologoj kaj precipe dipterologoj muŝoj estas interesaj kaj ne-bone konataj insektoj, kiuj povas esti utilaj ankaŭ por homoj. Pli ol cent mil specioj vivas libere en la naturo. Ne mirinde do, ke la vivo de iuj estas ankoraŭ ne-sufiĉe dokumentita kaj priskribita en la faka literaturo. Mankas precipe iliaj fotoj kaj pli detalaj informoj pri ilia vivo en la naturo.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Lia tuta profesia vivo estas ligita kun diplomatio. Li laboris en diversaj altrangaj postenoj en la ministrejo pri eksterlandaj aferoj kaj eksterlande.

La rabmuŝo Chiastochaeta lophota estis neniam antaŭe fotita. Foto: GABRIEL GABRIŠ

La muŝo Xyphosia laticauda vivas nur sur cejano kaj ĝis nun estis registrita nur en Francio. (La supra foto montras viran muŝon, la suba inan). Foto: GABRIEL GABRIŠ

Novaĵetoj

Interkonsento por 2,2 miliardoj da homoj

La 15an de novembro 2020 estis subskribita ekonomia interkonsento RCEP (Regional Comprehensive Economic Partnership, Regiona Ampleksa Ekonomia Partnereco). La subskribintaj ŝtatoj estas Aŭstralio, Birmo (Mjanmao), Brunejo, Ĉinio, Filipinoj, Indonezio, Japanio, Kamboĝo, Laoso, Malajzio, Nov-Zelando, Singapuro, Sud-Koreio, Tajlando kaj Vjetnamio.

Tiuj dek kvin landoj kune reprezentas ĉirkaŭ 30 procentojn de la monda loĝantaro kaj 30 procentojn de la malneta monda produkto. Ĝi estas la plej granda ekonomia bloko en la historio. La interkonsento celas malaltigi doganojn, malfermi merkatojn kaj forigi normobarilojn.

RR

Turismo

LITOVIO-RUSIO

Kurona duoninsulo: Unika dezerta pejzaĝo

Kurona duoninsulo estas vizitinda terlango inter Balta Maro kaj Kurona Laguno. Ĝi longas 98 km, el kiuj hodiaŭ 52 kuŝas en Litovio kaj 46 en la kaliningrada regiono de Rusio. La plej larĝa loko de la terlango ampleksas 3,8 km kaj la plej mallarĝa – nur 380 m (en la rusia parto). Tie preskaŭ mankas terkultivado. Sur 25 % de la terlanga areo etendiĝas sablejoj, en kiuj dunoj superas 60 m. Nun la duoninsulo estas alloga banloko en Litovio.

En la terlango homoj setlis dum la epoko neolitika, do en la 3a jarmilo antaŭ Kristo. Ekde la 13a ĝis la fino de la 16a jarcento en ĝia norda parto loĝis kuronoj (balta gento) kaj litovoj. Spuroj de ilia kulturo videblas ankoraŭ nuntempe. En la tombejo de la urbeto Nida rimarkindas surtombaj monumentoj (krikštas), kies tradicio de tajlado kaj ellaborado devenas de la pagana tempo.

Alloga banloko

En 1809 la germana sciencisto kaj politikisto Wilhelm von Humboldt skribis: „La kurona duoninsulo estas tiel unika, ke ĝi nepre devas esti vizitata kiel Italio aŭ Hispanio, por ke en la animo ne manku bildoj de mirinda beleco”.

Fine de la 19a jarcento tiama fiŝkaptista vilaĝo Nida famiĝis danke al germanaj pentristoj ekspresionismaj (Max Pechstein, Lovis Corinth, Karl Schmidt-Rottluff, Ernst Mollenhauer ktp), kiuj tie kutimis pasigi siajn somerferiojn kaj formis kolonion de artistoj. Ties „rezidejo” fariĝis unu el la plej malnovaj hoteloj, kiun konstruigis Hermann Blode en 1867.

Dum duonjarcento, kiam prosperis la kolonio de artistoj, en la hotelo gastis ankaŭ multaj eminentuloj. Inter la hotelgastoj estis la germana Nobel-premiita verkisto Thomas Mann, kiu unuafoje venis al Nida en 1929. Fascinite de la pejzaĝo de la duoninsulo kaj la etoso de Nida, li decidis konstruigi someran domon (nun muzeo). Tie li feriis en la jaroj 1930-1932.

Aktuale oni aranĝas en Nida tradiciajn festivalojn omaĝe al Thomas Mann. Kadre de ili okazas renkontiĝoj kun fakuloj pri lia verkaro, literaturaj vesperoj, koncertoj de klasika muziko, artaj ekspozicioj, filmaj revuoj.

Nun la duoninsulo, kiu formas la municipon Neringa, havas allogajn banlokojn. En la kvar urbetoj de la duoninsulo (Juodkrante, Pervalka, Preila kaj Nida) ferias precipe urbanoj, kiuj sopiras pri trankvilo. En Neringa por la plezuro de la feriantoj estas konstruitaj biciklaj vojetoj.

En la terlango eblas elprovi antikvan fiŝkaptistan boaton (kurėnas) kaj admiri la lokan navigad-sistemon de ventomontriloj.

Fascinas kaptado de bramoj dum sunleviĝo en la Kurona laguno, ilia sentripigo, fumaĵado kaj poste regalo de geamikoj.

Varia naturo

En la pasinteco la vento ne malofte surŝutis per sablo la vilaĝojn de fiŝkaptistoj. Pro tio pli granda parto de la terlango estas kovrita per arbaroj, kiuj nun okupas ĉirkaŭ 70 % de ĝia areo.

La terlango estas famekonata pro kolonioj de grizaj ardeoj kaj grandaj kormoranoj, kiuj estas inter la plej grandaj en Eŭropo. Onidire, kormoranoj tie aperis en 1803 apud ardeoj kaj okupis iliajn nestojn. Pro la invado de kormoranoj la ardeoj devis retiriĝi iom flanken. Nun ambaŭ kolonioj nestas aparte. Tamen lokaj fiŝkaptistoj kaj forstistoj malkontentas pri damaĝoj kaŭzataj de tiuj birdoj.

En la herbejoj kaj arbaroj de la duoninsulo multas etaj ronĝuloj, leporoj, vulpoj, kastoroj, kaj ankaŭ grandaj mamuloj – alkoj, kapreoloj, aproj.

Dunoj

Sur la pinto de la duno Parnidis en Nida oni konstruis sunhorloĝon, kiu situas en unika loko. Okcidente ondas la Balta maro kaj oriente la Kurona laguno formas glatan akvosurfacon.

De sur la pinto videblas la Valo de la Morto. En la jaroj 1870-1872 tie estis tendaro de francaj militkaptitoj. Multaj malliberuloj mortis pro malbonaj vivkondiĉoj, elĉerpiĝo kaj malsanoj. Tie oni enterigis ilin en tombejo. Tial la valo portas tiun nomon.

La Monteto de Sorĉistinoj estas unu el la plej belaj malnovaj dunoj kaj situas apud Juodkrante. Ties deklivojn kovras jarcentaj pinoj. De pratempoj sur ĝi amuziĝis lokaj loĝantoj, kiuj per velŝipoj venigis gastojn el najbaraj regionoj. Ne nur homoj ŝatis la Monteton de Sorĉistinoj, sed onidire ankaŭ diabloj kaj sorĉistinoj.

En 1979 tie oni organizis unuan tendaron de mastroj ĉarpentistoj kaj forĝistoj. Artistoj el la tuta Litovio kreis 25 skulptaĵojn. Nun preskaŭ ĉiujare oni kunvenas en tiu loko kaj kreas novajn skulptaĵojn.

Fine de la jaro 2000 oni aldonis la kuronan duoninsulon kiel objekton de kultura valoro al la Listo de Mondaj Kulturheredaĵoj de Unesko.

LAST
korespondanto de MONATO en Litovio

Laimius Stražnickas estas litova ĵurnalisto jam dum 35 jaroj. Li esperantistiĝis en 1974 kaj estas kunlaboranto de MONATO ekde 1991.

Fiŝkaptista domo. Foto: LAST

Kontraŭ la vento (skulptaĵo omaĝe al la verkisto Jean-Paul Sartre, kiu julie 1965 vizitis la terlangon). Foto: LAST

Sur la pinto de la duno Parnidis en Nida oni konstruis sunhorloĝon. Foto: LAST

Scienco

OPINIO

Nuklea brulaĵ-ciklo: ĉu ĥimera kastelo?

Ĉu eblas produkti pli multe da brulaĵo ol estas efektive konsumita? Se jes, tio estus granda beno por la homaro – kaj precipe por landoj, kie ne abundas energiaj resursoj.

Jam en la 1950aj jaroj sciencistoj esploris la eblon pri paca uzado de nuklea energio: ili trovis, ke tia „rozkolora” ideo pri nuklea ciklo povos realiĝi per teknologio, per kiu oni reprenu uranion kaj plutonion el eluzitaj brulaĵoj, generante en regenera reaktoro pli da brulaĵoj ol estas forkonsumitaj. Ĝis la 1980aj jaroj Usono, Sovetio, Francio, Britio, Germanio kaj Japanio aktive entreprenis la ekspluatadon kaj la konstruadon de reprilaboraj fabrikoj kaj rapidaj regeneraj reaktoroj.

En la naturo ekzistas du specoj (izotopoj) de uranio: 0,7 % estas uranio-235 (kun nukleo facile fendebla) kaj 99,3 % estas uranio-238 (preskaŭ nefendebla nukleo). En malpezakva reaktoro de centralo, la konsumado de nuklea brulaĵo estas nur 3-5 % de la tuta brulaĵo, dum 95-97 % de la eluzite restanta brulaĵo konsistas je 93-95 % el uranio-238, je 1 % el uranio-235, kaj je 1 % el fendebla plutonio-239.

En nuklea brulaĵ-ciklo, esencan rolon ludas plutonio en du manieroj. Unue, en reprilabora fabriko oni miksas uranion kaj plutonion kaj faras plutoni-miksitan oksiditan brulaĵon (MOX), kiun oni bruligas en malpezakvaj reaktoroj. Due, en rapida regenera reaktoro oni transformas uranion-238 en plutonion-239, kiu siaflanke generas energion^1.

Malsukcesaj projektoj

Tamen, ĝis la mezo de la 1990aj jaroj Usono, Britio kaj Germanio haltigis kaj forĵetis projektojn unu post la alia en la fazo de prototipaj reaktoroj (post la eksperimenta fazo). Jam la projekto pri nuklea brulaĵ-ciklo estas eksmoda kaj ne indas plian atenton: unue, regenera reaktoro havas teknikan sekurec-problemon; due, produktado de elektro per brulaĵo MOX ne estas malmultekosta; trie, plutonio povas esti uzata kiel materialo de nukleaj armiloj. Tial en liberekonomiaj kaj demokratiaj landoj estas malfacile subteni tiel grandajn elspezon kaj nesekurecon, dum la kostoj de renovigebla energio rapide malaltiĝis. Fakte hodiaŭ Rusio, Ĉinio kaj Barato^2 plu antaŭeniras en la evoluigo de regeneraj reaktoroj.

La reaktoro Monĵu

En Japanio la prototipa rapida regenera reaktoro Monĵu^3 estis konstruita en 1980, sed okazis oftaj akcidentoj kiel tralikado de likva natrio uzata kiel malvarmigilo kun sekvaj longaj haltigoj. Finfine en 2016 oni decidis la malfunkciigon de Monĵu, kiu funkciis nur 220 tagojn post la ekkritiĝo en 1994, kaj elspezis pli ol unu duilionon da enoj (preskaŭ 8000 milionojn da eŭroj). Tamen, malgraŭ multflankaj kritikoj kaj kontraŭoj, oni samtempe decidis daŭre evoluigi kaj konstrui novan demonstran reaktoron kunlabore kun la franca projekto Astrid (Altgrada natria teknologia reaktoro por industria demonstrado). Kvankam en aŭgusto 2019 Francio anoncis la haltigon de la menciita projekto, Japanio obstine tenas sin je la projekto de rapid-regenera reaktoro.

Prokrastoj kaj kromaj problemoj

Ankaŭ tute ne glate iris la reprilabora fabriko, kiun oni ekkonstruis en 1993, celante finkonstruon en 1997, sed post 24 prokrastoj ĝi ankoraŭ ne ekfunkciis pro teknikaj ŝanĝoj kaj akcidentoj. La buĝetita konstru-kosto de 760 000 milionoj da enoj (6000 milionoj da eŭroj) kvarobliĝis. Eĉ se la fabriko kompletiĝos, la uzado de produktota plutoni-miksita brulaĵo (MOX) estos ekonomie ne-realisma.

Japana politiko

Kial Japanio tiel kroĉiĝas al la iam esperplena plano, kiu tamen estas ŝajne ĥimerkastela kaj forĵetiĝis de aliaj kapitalismaj landoj? En Japanio politikon pri nukleaj centraloj kaj elektroproduktado decidas fermita grupo, la fifama nuklea vilaĝo (aŭ mafio), en kiu burokratoj, industriistoj, inkluzive de elektro-firmaoj kaj inĝenieraj firmaoj, kaj fakaj esploristoj firme defendas siajn akiritajn interesojn. Ĉi tiun senliman anomalian politikon kaj elspezon nek la politikistoj nek la popolo povas bremsi, kvankam la kostojn de la projektoj per elektrotarifoj kaj impostoj pagas ja la popolo.

Amasiĝo de plutonio

Aldonindas, ke pro la longa interrompo de ambaŭ projektoj en Japanio amasiĝas 45 tunoj da plutonio: kvanto sufiĉa por fari 6000 atombombojn. Kvankam nuntempe ne ekzistas plano por ekspluati nukleajn armilojn, Japanio havas taŭgajn teknologion, materialon kaj buĝetajn rimedojn por fari nukleajn armilojn ene de unu jaro. Tial ne malmultaj alilandaj fakuloj rigardas Japanion kiel „efektivan” posedanton de nukleaj armiloj.

1. Rapida regenera reaktoro uzas rapidajn neŭtronojn, kiuj estas elpelitaj dum nuklea fisio, kaj 238-uranio transformiĝas per kapto de neŭtrono kaj du beta-disiĝoj, unue al neptunio kaj sekve al plutonio (238U + n → 239U → 239NP → 239Pu).

2. Barato, kun abunda enlanda torio, prilaboras sian propran projekton de rapida regenera reaktoro.

3. La vorto Monĵu devenas de la sanskrita manĵustri, unu el la bodisatvoj, kiu havas profundan saĝon.

ISIKAWA Takasi
korespondanto de MONATO en Japanio

ORNITOLOGIO

Utila projekto por bird-protekto

Fostoj kaj elektraj dratoj estas inter la plej grandaj minacoj por sovaĝaj birdoj. Al ĉi tiuj riskaj faktoroj rilatas nova eŭropa ornitologia projekto kun la titolo Viva Danuba Libera Ĉielo – Internacia protektado de birdoj laŭlonge de la rivero Danubo. La projekto prezentas unikan ekzemplon de granda internacia kunlaboro laŭlonge de unu el la plej gravaj migraj riveraj koridoroj, kia estas Danubo, ripozejo kaj travintrejo de multaj specioj de birdoj en Eŭropo. La projekto estis oficiale lanĉita la 1an de septembro 2020 kaj estas finance subtenata de Eŭropa Unio (EU) per 6 636 170 eŭroj.

Kolizioj

Ĉiun printempon kaj ĉiun aŭtunon migras laŭlonge de la rivero Danubo milionoj da sovaĝaj birdoj. Jam nur la malalta parto de Danubo kaj ĝia delto estas hejmo por 331 specioj, inkluzive de la malofta krispa pelikano (Pelecanus crispus), samkiel por 90 elcentoj de ruĝbrustaj anseroj (Branta ruficollis). Multaj el tiuj specioj alfrontis drastajn nombrajn malpliiĝojn. Laŭ ornitologoj kolizioj de sovaĝaj birdoj kun elektraj konduktiloj laŭlonge de la rivero Danubo kaŭzas almenaŭ 20 elcentojn de mortoj inter la nestanta populacio (blankŝultra aglo, Aquila heliaca; tatarfalko, Falco cherrug; kaj aliaj).

Celoj

La projekto daŭros ĝis februaro 2026. Ĝi montras internacian kunlaboron de privata komerca sektoro, naturprotektaj organizaĵoj, komunumoj kaj privataj nekomercaj grupoj en ok ĉedanubaj landoj (Germanio, Aŭstrio, Slovakio, Hungario, Kroatio, Serbio, Bulgario kaj Rumanio). La projekto celas garantii al birdoj plian videblecon laŭlonge de pli ol 245 kilometroj, kie plej grandaj estas la riskoj nun kaŭzataj de elektraj konduktiloj. Estos ankaŭ pliigata la sekureco de pli ol 3200 elektrofostoj en 23 protektataj kaj kromaj 9 gravaj birdaj regionoj. Pli da informoj haveblas anglalingve ĉe www.danubefreesky.eu.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Li esperantistiĝis en 2010.

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Medio

ESEO

Vivaĵa kunvivado kaj homeca kunvivado

En la moderna japana socio oni uzas la vorton kjōsei (kunvivado) en la senco de iuspeca interrilatado inter vivaĵoj kaj/aŭ homoj, kiuj kunekzistas en rekta aŭ nerekta interdependeco. Sed la vorto ne havas unuecan difinon. Iafoje la vorto kunvivado signifas, ke diversaj homoj kunaktivas aŭ kunloĝas egale, kaj alifoje ĝi signifas ekologian interdependon inter diversaj vivaĵoj.

Kunvivado en kursivo celas montri mian propran koncepton de kjōsei aŭ kunvivado. Ĝi signifas la rilaton inter vivaĵoj kaj/aŭ homoj, kiuj vivas kunhavante la lokojn, kie ili vivas, loĝas, ludas, lernas kaj/aŭ laboras. Ekzemple, arbaro estas loko, kie vivaĵoj kaj homoj kunvivas. Natura maro estas loko, kie diversaj vivaĵoj kunvivas. Homa hejmo estas loko, kie la familianoj kunvivas. En internaciaj urboj, ekz. Parizo, diversaj popoloj kunvivas. Sur la terglobo estas diversaj lokoj grandaj kaj malgrandaj, kie vivaĵoj kaj/aŭ homoj kunvivas.

La celo de ĉi tiu artikolo estas klarigi la du tipojn de kunvivado, kiujn mi nomas vivaĵa kunvivado kaj homeca kunvivado, kaj la interrilaton inter ili, por ke diversaj homoj pli bone komprenu la kunvivadan rilaton, kunvivu respektante diversecon, forigu diskriminacion, kaj faru la mondon pli egaleca kaj bona por ĉiuj vivaĵoj kaj homoj.

Mi klarigos la vivaĵan kunvivadon en la unua sekcio kaj la homecan kunvivadon en la dua. En la tria sekcio mi argumentos, ke ekzistas interrilato inter la du tipoj de kunvivado. Fine mi prezentos agadojn, kiuj integras la du tipojn de kunvivado kaj kontribuas por realigi la deziratan mondon.

1. Vivaĵa kunvivado

Principe, ĉiuj vivaĵoj vivas en interdependaj rilatoj kun aliaj. Neniu vivaĵo povas vivi tute sola. Kaj ankaŭ homo ne povas vivi sola. Ekzemple, mi dependas de fiŝoj, ĉar mi manĝas fiŝojn. Same mi dependas de kokoj, porkoj, bovinoj, rizo, sojfaboj kaj tiel plu. Mi ne povas nutri min sen ili. Por manĝi ilin, mi mortigas ilin aŭ dependas de iu, kiu mortigas ilin. Mi manĝas iliajn vivojn. Tio estas unu el miaj fundamentaj kulpoj kiel homo, ke mi mortigas ilin aŭ faras, ke iu mortigu ilin por mia ekzistado. Mi bezonas kaj deziras kunvivi kun diversaj vivaĵoj ne homaj, sed samtempe mi mortigas per mia mano aŭ per la mano de alia multajn aliajn vivaĵojn. Dume estas vivaĵoj, kiuj prenas nutradon el homoj. Ekzemple, moskito pikas kaj suĉas mian sangon. Mi nomas ĉi tiun specon de interrilatado de vivaĵoj vivaĵa kunvivado.

Mi diskriminacie distingas aliajn vivaĵojn disde homoj. Eĉ vegetaranoj ne povas nutri sin sen mortigi aŭ vundi iun vivaĵon. Ili manĝas vegetaĵojn, kiuj havas vivojn. Alivorte, interrilatoj inter individuaj homoj kaj ne-homaj vivaĵoj ne povas esti egalaj. Eble ni homoj povas malpliigi la malegalecon per protekto aŭ regajno de medioj kiel eble plej bonaj por homoj kaj aliaj vivaĵoj.

Por tio ni, homoj, devas protekti aŭ krei mediojn, kie ĉiu specio de vivaĵoj almenaŭ povas daŭre ekzisti kun minimumaj doloroj. Ekzemple, ni devas ĉesigi poluadon aŭ detruadon de la maro, lagoj, riveroj, terenoj, arbaroj kaj aero. Interspecia egaleco estas esenco de la ideala vivaĵ-kunviva mondo, kiun mi imagas. Kompreneble militoj kaj arma produktado devas finiĝi por malpliigi la dolorojn de homoj kaj aliaj vivaĵoj.

Mi nomas praktikadon, kiu celas idealan vivaĵ-kunvivan mondon, praktikadon de vivaĵa kunvivado.

2. Homeca kunvivado

Homeca kunvivado estas interrilatado inter homoj. Ĝi estas unu speco de interrilatado inter vivaĵoj. Mi konsideras ĝin escepta speco de vivaĵa kunvivado. Ni povas vivi sen manĝi aŭ mortigi homojn. Kaj oni konsideras tion malmorala, ke homoj manĝas homojn en homaj socioj. Mi nomas ĉi tiun specon de interrilatado de homoj homeca kunvivado. Ĝi estas unu el diversaj specoj de kunvivado. Ekzemple, simioj kunvivas en grupoj. Ankaŭ rilato inter la simioj estas specia kunvivado. Estas eble diri same pri abeloj, formikoj, leonoj kaj tiel plu.

Mi bezonas ne nur vivaĵan kunvivadon, sed ankaŭ homecan kunvivadon. Mi dependas de miaj filinoj. Mi ĝojas kunmanĝi kaj dialogi kun ili. Mi povas vivi kiel patro kaj ĝui gajan tempon kun ili, ĉar miaj filinoj rigardas min kiel la patron kaj sintenas kun mi sufiĉe egale. Ili dependis kaj dependas de mi almenaŭ iom. Ni, miaj filinoj kaj mi, interrilatas kaj interdependas, kaj faras homecan kunvivadon kiel homoj.

Simile ekzistas interdependeco inter mi kaj diversaj homoj, kun kiuj mi rilatas rekte aŭ nerekte. Mi manĝas la rizon, kiun unu el miaj amikoj produktas. Mi aĉetas la rizon rekte de la amiko justkomerce. Li restis en mia domo, kiam li vizitis la urbon Moriguĉi, kiu estas mia hejmurbo.

Mi esperas, ke ĉiuj homaj kunvivadaj interrilatoj estos egalecaj. Mi pensas, ke perfekta egaleco estas la idealo. Do mi celas fari la kunvivadajn interrilatojn pli egalaj, kunvivante kaj kunlaborante diversmaniere kun diversaj homoj. Praktikado de homeca kunvivado estas mia nomo por la praktikado de homoj, kiuj interrilatas reciproke kaj laboras por iom pli egaligi la homecan kunvivadon kaj helpi al homoj vivi bonajn vivojn.

Kio estas bona vivo de homo? Ĝi estas vivo bona de homo, kiu vivas digne unue kiel unu homo kaj kiel egala kaj libera membro de la homaro, sed ne kiel privilegiulo, ekz. riĉulo, reĝo, ĉefministro, prezidento, mastro, forta viro ktp^1.

3. Interrilatoj

Historie la homo ne estas la unusola vivaĵo, kiu aperis sur la terglobo. La vivaĵa kunvivado jam ekzistis, kiam la homo aperis. Konsekvence, la homeca kunvivado baziĝas sur la vivaĵa kunvivado. Homeca kunvivado estas nova aperinto en la mondo de vivaĵa kunvivado, kaj iusence homoj estis kaj estas invadantoj aŭ buĉistoj por la indiĝenaj vivaĵoj sur la terglobo. Vivaĵoj krom homoj mortigas aliajn vivaĵojn principe nur por manĝi ilin, memdefendo aŭ reprodukto, sed neniam por mono.

Mi volas memori la supre diritan fakton kaj ne forgesi, ke mi vivas viktimigante la vivojn de diversaj vivaĵoj. Laŭ japana kultura moro mi diras itadakimasu antaŭ manĝo. La vorto signifas, ke mi ricevas la manĝaĵon donacitan al mi de la naturo aŭ natura dio kun danko al la naturo kaj la homoj, kiuj helpas al mi havi manĝaĵojn ekz. agrikulturistoj, fiŝkaptistoj, kuiristoj ktp. Mi dependas de la interrilatado de vivaĵo kaj homo, kaj samtempe havas mian niĉon^2 en la interrilatada mondo.

Sur fundamento de la kompreno kaj sento pri kunvivado kaj ĉiu vivaĵa vivo, kiun mi priskribis supre, mi deziras kontribui por integri praktikadon de vivaĵa kunvivado kaj praktikadon de homeca kunvivado.

La supran specon de integra praktikado mi nomas praktikado por universala kunvivado.

4. Universala kunvivado

Mi prezentos du ekzemplojn de praktikado por universala kunvivado.

4.1. Kunlaboro en la kamparo

Mi laboras kiel volontulo en la parko Curumi-rjokuĉi de la urbo Osako. Pasintjare mi helpis kultivi rizon, terpomojn, indigoplantojn kaj lotusojn en la kamparo kune kun amikoj, kiuj havas la saman ideon kiel mi.

Ni klopodas krei ekologian agrikulturon en la kamparo. Ekzemple, ni ne uzas pesticidojn. Ni celas konservi optimuman ekosistemon por vivaĵa kunvivado. Alivorte ni faras praktikadon de vivaĵa kunvivado.

En decembro 2019 ni invitis infanojn kaj oficistojn de infana manĝejo al la kamparo. En la infana manĝejo infanoj povas manĝi senpage. Bedaŭrinde en Japanio konsiderinda nombro da infanoj ne povas manĝi sufiĉe pro malriĉeco. Por helpi ilin civitanoj fondis tiajn lokojn.

Ni, volontuloj, helpis al la infanoj de la infana manĝejo elfosi lotusajn radikojn. La infanoj portis la radikojn al la infana manĝejo kaj manĝis ilin. Ni kunlaboris kun la infanoj kaj oficistoj en la kamparo kunvivante kun la diversaj vivaĵoj tie. Interrilatado de la homoj, kiuj kunlaboras en la kamparo, estas praktikado de homeca kunvivado. Ne estas ekonomia diskriminacio inter malriĉulo kaj riĉulo, kiam oni kune laboras en la kamparo. Tia partopreno estas senpaga kaj malfermita al ĉiuj civitanoj. La tuta procezo de homaj agoj rilataj al la kunlaboro en la kamparo estas unu el la procezoj de praktikadoj por universala kunvivado.

4.2. Komunikada programo

En 2020 mi renkontis du mezlernejanojn de Fukuŝimo. La lernejanoj raportis pri Komunikada Programo de Mezlernejanoj inter Fukuŝimo kaj Germanio, en kunveno okazigita en Osako. La du lernejanoj vojaĝis al Germanio kiel membroj de japana mezlernejana grupo por komunikiĝi kun mezlernejanoj en Germanio, kaj lernis kune kun diversaj homoj partoprenante studajn vizitadojn tie. Ekzemple, ili vizitis la Berlinan Muron, ventopovan centralon, mezlernejon kaj tiel plu. En la lernejo ili lernis kun germanaj lernejanoj en la sama klasĉambro. Tie la japanaj mezlernejanoj parolis pri la problemoj de nukleaj centraloj kaj ankaŭ pri siaj spertoj en Fukuŝimo.

Ili restadis en la hejmoj de germanaj familioj dum la tagoj, kiam ili iradis al la lernejo. La lernejanoj de Japanio partoprenis kunvenon de Vendredo por Estonteco en la 9a de aŭgusto 2019 en Berlino.

Vendredo por Estonteco estas socia movado lanĉita de Greta Ernman Thunberg kaj aliaj junuloj en Eŭropo por ĉesigi la detruon de la ekosistemo de la homaro. Thunberg estas juna sveda klimat-aktivulino, kiu ekde 2018 stimulas internacian movadon por batali kontraŭ klimata ŝanĝiĝo. Kun la simpla mesaĝo Lerneja striko por klimato skribita sur afiŝo, ŝi komencis preterlasi lecionojn vendrede kaj protesti ekstere de la Sveda Parlamento.

Post la raporto en la kunveno de Osako, mi, la du mezlernejanoj kaj kelkaj aliaj partoprenantoj kunmanĝis kaj kunparolis.

Kiam la nuklea centralo de Fukuŝimo eksplodis, la lernejanoj estis duajaruloj de elementaj lernejoj. Laŭ ili la tiamaj cirkonstancoj de la lernantoj de la elementaj lernejoj estis jenaj:

Ĉiu lernanto devis kunporti aparaton por mezuri radioaktivecon ĉiam. Ili ne povis ludi aŭ sporti ekstere pro la radioaktiveco el la nuklea centralo. Regule la lernantoj havis ekzamenojn pri tiroida kancero, kiuj jam malkovris kelkajn okazojn de kancero. La du lernejanoj ankoraŭ ne havas kanceron sed timas, ke ili havos ĝin en la estonteco. „Pro la nukleaj centraloj ni suferis kaj suferas tro grave. Mi ne povas pardoni la registarojn, kiuj ne fermas ĉiujn nukleajn centralojn. Se alia akcidento okazus en Japanio, Japanio mem finiĝus. Kial ili ankoraŭ povas aprobi nuklean centralon? Mi neniam povas akcepti iliajn kondutojn”, la du mezlernejanoj diris.

Mi pensas, ke partopreni aŭ helpi la praktikadon de Komunikada Programo de Mezlernejanoj inter Fukuŝimo kaj Germanio estas praktikado de universala kunvivado. Per la praktikado ni povas kontribui al amika, egaleca, reciproka kaj interhoma rilatado inter Germanio kaj Japanio. Ni povas vidi ĝojajn esprimojn de la lernejanoj kaj de aliaj partoprenantoj de la programo kaj iliajn kunvivadajn praktikadojn en la retejo de la neprofita organizaĵo Earth Walker.

Postparolo

Koran dankon por via toleremo legi ĉi tiun artikolon. Propravole komunikiĝi aŭ dialogi esperante kun samideanoj por bona vivo de la homo estas praktikado de homeca kunvivado, ĉar neniu estas devigata uzi Esperanton per aŭtoritato, kaj Esperanto estas interpopole pli neŭtrale kaj egalece uzata ol la aliaj lingvoj. Mi esperas, ke la renkonto de vi kaj mi per Esperanto en ĉi tiu artikolo estas komenciĝo de nia, via kaj mia kunpraktikado por fari la mondon iom pli egaleca kaj ĝoja loko por diversaj homoj, popoloj kaj vivaĵoj, kiuj kunvivas.

1. Haŝimoto, Yoŝirō (2012) Ningen no fukuŝi to bariafurī: „ĉigai ŭa suteki” ga atari mae ni naru jou ni, Aikaŭaŝobo, p. 48-49.

2. Niĉo estas areo aŭ pozicio, kiu estas ĝuste taŭga por malgranda grupo de la sama tipo.

La aŭtoro dankas al sinjoroj Nanba Syozi kaj Mamija Midori pro ilia gvidado, sen kiu neniel povus esti verkita ĉi tiu artikolo.

HAŜIMOTO Yoŝirō

Japanio

Libroj

La unua katekismo kristana

Neniu, eĉ la plej neklera homo, ignoras la gravecon de la Biblio en kreado de la „judkristana civilizo”, ĉar ĝi estas ties fundamento mem. Tamen, se tio estas neniel ignorebla fakto, malpli konata estas tiu, el kiu devenas ĉi tiu artikolo: la tutaĵo, kiun oni hodiaŭ konas kiel la „Sanktajn Skribaĵojn”, rezultas el multjarcenta verkado kaj elektado de tre diversaj tekstoj, kiuj, kune, formas ja grandan korpuson, el kiu la hodiaŭaj (tio estas, katolikaj kaj protestantaj) versioj estas nur kanona frakcio.

Ene de tiu korpuso, ni ja devas diri, estas tekstoj akceptataj nur de judoj, nur de koptoj, nur de romiaj kaj/aŭ ortodoksaj katolikoj; kaj ankaŭ malpli granda aro nur por protestantoj validaj. Kaj same – kaj eĉ pli grave – tekstoj, kiuj estas de ĉiuj tiuj grupoj rifuzataj.

Kaj jen unu el tiuj tekstoj, ĵus esperantigita de Gerrit Berveling (kiu, mi kredas, ne bezonas prezentadon inter esperantistoj), tiu nelacigebla homo, kies enviindaj talento kaj memdisciplino permesas, ke li jam de jardekoj sin dediĉas al nialingva prezentado de la plej diversaj partoj de la Biblio, ĉu de la duakanonaj, ĉu de la nurkorpusaj libroj. S-ro Berveling estas same konata pro sia serio Antologio Latina, kiu alportas al ni la plej belajn paĝojn de unu el la plej gravaj literaturoj produktitaj de homo mem.

Berveling superas sin

Sed ĉi-foje Berveling superas sin kaj prezentas al ni veran juvelon, ĉar, kontraŭe al la antaŭaj, nun lia traduka vervo donas al ni libron malfacile alireblan en nacilingvaj versioj: temas pri La Paŝtisto (originale Ο Ποιμὴν τοῦ Ἑρμᾶ – Ο Poimēn tou Herma), verkita de iu Hermas, frato de la papo Pio la 1a, meze de la 2a jarcento. Malgraŭ tio, ke ĝi estis tre disvastigita kaj legata dum almenaŭ la sekvaj 200 jaroj, dum kiuj ĝi estis kvazaŭ parto de la Nova Testamento, ĝi estis poste flanklasita kaj eĉ forgesita de la kristanaro, konata nur de tre malmultaj homoj ekster la ekleziaj medioj. Tiel, dum multaj libroj neniam estis oficiale agnoskitaj kiel parto de la Biblio, ĝi fariĝis unu el tiuj raraj – kaj, eble, la sola en la Nova Testamento –, kiuj estis el ĝi forigitaj.

Oni tamen ne pensu, ke La Paŝtisto estis tute perdita: legante verkojn, kiel La Dia Komedio de Dante, oni klare perceptas iom kaŝitan eĥon de la libreto de Hermas, ĉar dum Hermas estis gvidata de la Eklezio kaj de la Paŝtisto, Dante estis de Virgilio kaj Beatrico. Same oni vidos, ke John Bunyan, por verki La Pilgrimanton, iom trinkis el la akvoj de La Paŝtisto, sed tion malkovri mi lasos al la legonto.

Kaj fine, pri kio temas tiu libro? Ĝi rakontas diversajn viziojn de Hermas, kiun dumsonĝe vizitas kaj ina figuro, reprezentanta la Eklezion mem, kaj la „paŝtisto”, kiu fine riveliĝas esti anĝelo. Tiuj, pere de ordonoj kaj moralaĵoj, sed precipe – kiel kutime tiam – de paraboloj, instruas la aŭtoron pri la kolektiva vivo de la kristanoj, precipe pri punktoj, pri kiuj videble ankoraŭ ne estis solida pozicio, kiel, ekzemple, edziĝo kaj adulto. Estas interese konstati, kiom pezis mistikemo en la vivo de tiamaj kristanoj kaj kiel tia mistikemo estis uzata por veki en ili ne nur la fidon kaj obeon, sed ankaŭ tute novan vivstilon, kaj ĝuste pro tio la aŭtoro uzas la figuron de la paŝtisto, pri kiu svarmas referencoj en la Biblio kaj en la ĝenerala kulturo de la antikva erao.

Optimisma tono

Tamen, eĉ se oni ne devas konsideri ĝin „verkita sub dia inspiro”, pro kelkaj kialoj tiu libreto ankaŭ fariĝas tre interesa por la hodiaŭa leganto. Unue, ĉar ĝi kvazaŭ didaktike prezentas la precipajn punktojn de la kristana vivmaniero ne nur tiel, kiel ĝi estis komprenata tiam, sed tiel, kiel, laŭ multaj kredantoj, ĝi devus esti vivata hodiaŭ. Iel ajn, La Paŝtisto estas la unua katekismo de la kristana eklezio. Due, ĉar, kontraŭe al multaj tekstoj de la antikveraa aŭ mezepoka kristanismo, La Paŝtisto havas tre optimisman tonon; ĝi estas vestita per vortuzoj kaj frazkonstruoj, en kiuj ja – danke al lerteco de la tradukinto – resonas la biblia retoriko.

Estas vere refreŝige, eĉ por tiuj, kiuj ja ne (plu) estas kristanoj, sed kiuj estas edukitaj en kristana medio, ion legi pri la kristana pensmaniero de kiam la kristanaro ankoraŭ estis juna, arda kaj persekutata; kaj ne, kiel poste ĝi fariĝos, persekutanta; eble iuj trovos tie vojon por reveki sian personan fidon. Tiel, mi ree gratulas al la tradukinto kaj al la eldonejo VoKo pro la ne nur saĝa sed ankaŭ kuraĝa decido prezenti al la esperantistaro tiun verkon.

Fernando PITA

Hermas: La Paŝtisto. El la malnovgreka kaj la latina tradukis Gerrit Berveling. Eld. VoKo, Rijswijk, 2020. 104 paĝoj, broŝurita.

Longa impulsa vivo

Ni troviĝas antaŭ dulingva (Esperanto kaj vid-al-vide franca) memorlibro pri Gaby Tréanton, forpasinta la 6an de aprilo 2019, atinginte preskaŭ 99 jarojn (restis nur monato): epizodoj, ne ja kontinu-linia rakontado, sed flamoj, sparkoj, amikecaj eventoj. Kolektis kaj finredaktis ŝia Esperanto-lernantino kaj poste amikino Maja Mériaux, el Bégard, Bretonio.

Jam la unua alineo surprizas: Fine de la 19a jarcento du junaj paroj geedziĝas la saman tagon en Morlaix. Loĝante en malsamaj kvartaloj de la urbo, ili ne konas unu la alian, sed ili elektis la saman restoracion por la geedziĝa manĝo kaj por la sekvonta balo. Dum la balo miksiĝas la invititoj, kaj la junaj geedzoj ekkonatiĝas. Unu el ili diras: „Kiam ni havos gefilojn, ni povos intergeedzigi ilin!”. Ĉu intuicio?

Efektive naskiĝos en la du familioj kaj knaboj kaj knabinoj, du el ili vizitos la saman lernejon, do la idaro interkonatiĝas, kaj floras amo kaj gefianĉiĝo inter Jean kaj Augustine. La milito de 1914 ilin disigas. La junulo estas sendita al la fronto, kie li estas dufoje vundita, eskapas el la sekvoj de bombo falinta apud lia tranĉeo; siaflanke, Augustine suferas kaj ekmalsaniĝas pro tuberkulozo sub la bomboj en Parizo. Post la fino de la konflikto ili decidas geedziĝi; naskiĝas filino, Gabrielle, nomata Gaby, kiu estos la rakontanto de siaj memoraĵoj.

Naiveco

Tiuj memoraĵoj estas kortuŝaj pro naiveco; jen la maniero lerni, kiel oni elparolas iujn konsonantojn, jen la timo pri la bruego de trajnoj irantaj al Parizo, mistera urbo ... Jen la alkutimiĝo al la lernejkunuloj ...

Mortas la patrino, kaj Gaby estas loĝigita ĉe siaj patraj geavoj, kaj ŝi troviĝas meze de bataletoj kun siaj gekuzoj; ŝia patro pro laboro devis resti sola en la urbo. Trista epizodo, kiam ŝi devas, pro lerneja tasko, fari portreton de sia patrino.

Naivaj sentoj, kiel kiam ŝi ricevis leteron „el la ĉielo”, kiu promesas kristnaskan donacon; aŭ la kampadejo, kie ŝi pasigas gajajn tagojn; aŭ la violonkurso; aŭ la unua komunio, kun la predikoj pri la konfesindaj kulpoj kaj la timo pri la inferaj turmentoj. La vivo ĉe la geavoj, kun ĉiusemajna vizito de la patro, estas ja agrabla: ĉiuj amas Gaby-n, kaj ŝi amas ĉiujn.

Nu, kion ni trovas eksterordinara en ĉi tiuj memoraĵoj? Fakte nenion, kio ne okazis, jen kaj jen, ankaŭ al iu ajn el la samgeneracianoj. Tial la rakontado, ĝuste pro sia naiveco, estas alloga, altira ĝis la fino. Alvenas la streĉoj por la abiturienta ekzameno de la klasika liceo, kaj samtempe anonciĝas la monda katastrofo. Post malsukceso ĉe tiu ekzameno sekvas ripeto de la sama nivelo; poste Gaby komencas instrui kun granda timemo, loĝante pensione ĉe bonkora sinjorino.

Rezistado

La milito ne multe ŝin taŭzas: Pétain paciĝis kun Hitler, kaj Gaby instruas en malsamaj lokoj, ĉiuj en la bretona duoninsulo. Intertempe organiziĝas la kontraŭnazia rezistado; iuj liceanoj klopodas ŝteli armilojn de la germanoj; malkovrite, ili mortigas germanan soldaton kaj tri estas pafekzekutitaj. En alia okazo ŝi hazarde iĝas liverantino de iu mesaĝo el la makiso, kaj la transdono de la mesaĝo okazas en trinkejo: la postan tagon la trinkejon bruligas la germanoj. Terura estas la sciigo, ke lernejo en Bretonio estas erare bombita de britaj aviadiloj, kiuj celis bombi stratojn kiel komunikilojn de la germana okupacianta armeo. Infanoj restis sub la ruboj, mortigite de aliancaj aviadiloj.

Alvenas la elŝipiĝo en Normandio (la 6an de junio 1944) (tamen parto de Bretonio estos liberigita nur la 10an de majo 1945). La makisuloj batalas aperte kaj al Gaby ili eĉ proponas pafilon, kiun ŝi rifuzas, sed post la liberigo de Parizo la kruelaj reprezalioj kontraŭ kaptitaj germanoj ŝin konsternas. La vivo en Bretonio bezonas jarojn por normaliĝi; Gaby daŭre instruas kaj atingas superajn instruistajn diplomojn.

Esperanto

Esperanto envenas en la vivon de Gaby tra anonco en sindikata instruista ĵurnalo Lernu Esperanton!, kaj tuj sekvas korespondado kun Henri Micard, kiu starigos la mirindan kastelon en Grésillon. Kun Esperanto venas flugfolio por aliĝi al Civila Servo, kreita de la sviso Pierre Ceresole; Gaby komencas instrui Esperanton, kaj tio fariĝas ŝia vivocelo. Per ĝi ŝi travivas multajn spertojn, lernas, kiel kompreni homojn kaj ilin respekti; en la sekvaj paĝoj de ŝia memorlibro la vortoj „Esperanto” kaj „amiko” ripetiĝos konstante.

Freinet

Ŝia profesio de instruistino ŝin sendas al diversaj lokoj de la bretona duoninsulo, eĉ sur insuleton, kaj ŝi ĉiam instruas ankaŭ Esperanton kaj aranĝas interlernejan korespondadon; en Amsterdamo en 1948 ŝi vizitas sian unuan Esperanto-kunvenon, ideologie ŝi proksimiĝas al SAT-amikaro kaj plaĉas al ŝi la saluto inter SAT-anoj: „sennaciece”. Sed multaj aliaj homamaj agadoj ŝin allogas: jen unua tendumado kun la naturamikoj, jen laborkampo de la internacia Civila Servo, jen forta proksimiĝo al la Freinet-movado.

Mondcivitanoj

Alia sperto estas ŝia kunlaboro en la movado JEAN (Juneco mensa, Edukado de si mem, Ardo pri laboro, Nobleco de konduto) fondita de Marc Rohrbach, esperantisto, amiko de Claude Piron. Gaby alproksimiĝas ankaŭ al la mondcivitanoj, kiuj havas Esperanto-sekcion. En tiu periodo intermetiĝas ankaŭ ama epizodo, kiu povus konduki al edziniĝo, sed Gaby timas perdi sian liberecon. Tial ŝi neniam edziniĝos. Ŝi vivos kun onklino ĝis ties morto en 1964, poste ĉiam sola, kvankam ĉiam kun aro da amikaj familioj, kiujn ŝi gastigas, kaj ĉe kiuj okaze ŝi gastas, ĉiam kun granda amo al la infanoj, kion atestas abundo da kunaj fotoj. Ne mankas amuzaj epizodoj, kiel valizo, kiu perdiĝas en la maro, aŭ amikeco kun sportulo, kiu trairas Siberion per biciklo, kurante sur la fervojaj reloj.

Emeritiĝo en 1976 donas al ŝi plian eblon larĝe vojaĝi kaj viziti esperantajn sidejojn, jen en Bouresse, jen en La Chaux-de-Fonds; jen en Brazilo, kie ŝin allogas Bona Espero, mastrumata de la geedzoj Giuseppe kaj Ursula Grattapaglia. Do dum la plia kvardeko de ŝiaj vivojaroj ŝia konstanta okupo estas amikado kun plej diversaj homoj kaj Esperanto. Tial legado de ŝiaj memoraĵoj estas instiga al edifaj sentoj, kiuj restos ankoraŭ longe en la memoro.

Carlo MINNAJA

Gaby Tréanton: Rakontoj pri mia vivo - Histoires de vie. Eld. Espéranto-Bretagne, 2020. 288 paĝoj.

Arto

MUZIKO

Notoj de Mozart ekvidas lumon post 248 jaroj

La pianisto Cho Seong-jin ludis kiel mondan premieron pecon de Wolfgang Amadeus Mozart [mocart] (1756-1791) la 27an de januaro ĉi-jare, la 265a naskiĝdatreveno de la komponisto. La prezentado, rete elsendita, okazis kadre de la festivalo de la Mozart-Semajno en la granda halo de la Salcburga Mozarteum-Fondaĵo (SMF).

La premiero de Alegro en D-maĵoro K626b/16 daŭris unu minuton kaj tridek kvar sekundojn. La 17-jara Mozart komponis ĝin frue en la jaro 1773. Oni supozas, ke ĝi estis kompletigita fine de lia tria vojaĝo en Italio aŭ baldaŭ post la reveno al Salcburgo.

Malkovro

La komponaĵo ekvidis lumon nur en 2018, kiam SMF aĉetis la eluziĝintan manuskripton manskribitan de Mozart mem. Ĝia antaŭlasta posedanto estis la familio de franc-nederlanda inĝeniero, kiu aĉetis ĝin de pariza brokantisto malfrue en la 1920aj jaroj. Konfirminte ĝian aŭtentikecon, la fondaĵo decidis publike prezenti la antaŭe nekonatan muzikaĵon de Mozart.

La manuskripto komence apartenis al la lasta filo de Mozart kaj poste fariĝis kolektaĵo de aŭstra amatora muzikisto. Sekvinte nekonatajn vojojn, ĝi estis enmanigita al viena antikvaĵisto en la 1880aj jaroj. Post lia morto ĝi estis prezentita al aŭkcio en 1899 kaj ŝanĝis siajn posedantojn en kelkaj sekvaj aŭkcioj. Malgraŭ ke ĝia ekzisto estis siatempe rimarkita de la katalogo Köchel, bedaŭrinde ĝi ne altiris plian atenton.

Pianisto

La honoro premiere ludi la pecon estis donita al la 26-jara korea virtuozo Cho Seong-jin, aljuĝito de la unua premio en la 17a Internacia Ŝopena Pianokonkurso en 2015. La pianisto plenverve enblovis vivon al la muziknotoj, kiuj de sia naskiĝo estis dormantaj 248 jarojn sur papero. Li diris, „Tio, kion mi plej ŝatas ĉe la muziko de Mozart, estas, ke ĝi similas al rakonto. Mi povas ankaŭ senti iajn operecajn momentojn eĉ en lia pianomuzika repertuaro. Mi ĉiam ĝuas ludi Mozarton, de kiam mi estis infano.”

La pianomuzikaĵo estis publikigita je la tago de la premiera prezentado, kaj albumo titolita „Naŭdek kvar sekundoj de nova Mozart” aperis ĉe Deutsche Grammophon.

CHO Sung Ho
korespondanto de MONATO en Koreio

CHO Sung Ho estas eksprofesoro pri biologio kaj aktivis en la movado interalie kiel ĉefredaktoro de La Espero el Koreio. Li ankaŭ estas fervora amanto de klasika muziko kaj verkis korelingvan libron Klasika muziko sur scenejo.

La honoro premiere ludi la retrovitan pecon estis donita al la korea virtuozo Cho Seong-jin. Foto: CHO SUNG HO

Literaturo

RECENZO

Historio de la esperanta literaturo por italoj

Aperis en 2015 la monumenta Historio de la Esperanta literaturo fare de Carlo Minnaja kaj Giorgio Silfer: verko riĉega je sciigoj kaj kapabla dediĉi atenton al la literaturkritikaj aspektoj ene de vastaj histori-kulturaj kuntekstoj. Post kvar jaroj estas publikigita ĉi tiu itallingva verko, certe malpli peza laŭ la nombro de paĝoj (tie 748, ĉi tie 248), sed, verdire, ne malpli grava kaj eĉ pli ambicia, se oni konsideras al kia legantaro ĝi intencas sin adresi. De iu legantaro Esperanto-parolanta, do mondskala, al la italparolanta legantaro: la salto ne etas; malsamaj horizontoj, malsamaj celoj, tamen samaj temoj.

Kia estis tiu defio? Tutunue, la aŭtoro aspiris diskonigi al la italoj, kiuj, eble, neniam antaŭe aŭdis aŭ legis ion pri Esperanto, la plej gravan aferon: ni, esperantistoj, ekzistas, ni estas iasence popolo, kaj dum la lasta jarcento ni kulturis nian literaturon, kiu jam rajtas stari apud la aliaj literaturoj, sen ia ajn sento de honto aŭ komplekso de malsupereco.

Unu el la elementoj ĉeestantaj en ĉi tiu verko, kiuj povas plejforte allogi la italan publikon, estas la larĝega trarigardo pri tiel multaj poetoj kaj verkistoj, grupoj kaj movadoj, kiuj trairis la pasintajn jardekojn ĝis nun. Ja la perspektivo, kompare kun la naciaj literaturoj, entute ŝanĝiĝas: se temas pri Esperanto, la trarigardo estas mondnivela kaj ampleksas lokojn, jarojn kaj aŭtorojn plej diversajn, ĉiujn kun specifa viva kaj arta trajektorio, majstre substrekita.

Mondnivela

Ne temas pri iu simpla serio de biografiaj-literaturaj raportetoj, koncernantaj la ĉefajn verkistojn kaj poetojn. Oni ĉiam klopodas enŝovi unuopajn bildetojn de aŭtoroj kaj verkoj sur fono de la historiaj epokoj, ofte rapide skizitaj. La temoj estas aranĝitaj laŭ la kronologia ordo kaj diversspecaj ĝenroj, frakcioj kaj grupoj. Kompreneble, tio signifas, ke kelkfoje la sama verkisto troveblas en du aŭ pli da ĉapitroj. Tamen tio ne malhelpas klaran komprenon, ĉar multaj ĉapitroj sinsekvas laŭ perfekta „kontinuaĵo” kaj kun oportunaj resendoj al antaŭaj eroj.

Rakontado flua

Pri (preskaŭ) ĉiuj verkistoj oni havas je dispono priskribojn, longajn ekde kelkaj linioj ĝis pli ol unu paĝo, kiuj redonas bildon vivan kaj viglan de la unuopulo, bildon, kien konverĝas ĉefaj biografiaj notoj kaj, eĉ pli gravaj kaj interesaj, la juĝoj pri liaj/ŝiaj stilemoj, kun stimula atento al tiuj kuriozaĵoj, kiuj ebligas al la leganto pli klare distingi kaj rekoni la aŭtoron inter la multaj. Sukcesas fascini la legantaron la rakontado flua kaj ritmoplena pri la pluraj artokarieroj, en kies centro ĉiam troviĝas la rilato inter la unuopa poeto/verkisto kaj Esperanto. Malgraŭ la diversaj nacioj kaj landoj, al kiuj apartenas la aŭtoroj, ofte troveblas elementoj – kiuj koncernas temojn, lingvoformojn ktp – komunaj al pli ol unu persono: tio estas indiko de la fakto, ke jam baldaŭ la esperantista komunumo ekformiĝos kaj iros direkte al la estonteco, distingiĝante tra la mondo kaj la jaroj tiel, kiel la homara naturo emas konduti.

Kelkfoje pli granda atento al iu aŭtoro aŭ grupo montras apartan intereson al tiu. Ekzemploj estas Kalocsay, Baghy, Auld, Boulton, Th. Schwartz kaj Piron.

Ĉe ni specialan intereson elvokis verkoj neatendite longaj: krom la tradukaĵoj de La Dia Komedio fare de Peterlongo kaj Kalocsay, ĉi tie mencion meritas La konflikto de la epokoj de la sud-afrika De Kock kaj Uranogedio de la itala franciskana monaĥo Giovanni Ricci. Temas pri du epopeaj poemoj, tre longaj, sed je kvalito malsamaj, ĉi-loke citindaj pro la fakto, ekzemple, ke ambaŭ atestas, kun kia engaĝiĝo sin dediĉas al sia literaturo kaj kulturas siajn artovalorojn la esperantistoj, apartenantaj al la tuta mondo.

Ivan ORSINI

Carlo Minnaja: Introduzione alla letteratura esperanto. Eld. Athenaeum, Parma, 2019. 256 paĝoj. ISBN 978-88-32158-03-8.

Historio

EŬROPO

Kial la hispana milito ne estis intercivitana milito?

Verŝajne neniun konflikton akompanas tiom da prihistoriaj debatoj kiom la dua mondmilito. Ĉu estis iu lando aŭ registaro, kiu ne klopodis profiti pere de partia aliro al ĝi? Kutime temas ne pri klaraj falsaĵoj, sed pri elstarigo de iuj aferoj kaj silentado pri aliaj same gravaj eventoj. Ekzemploj abundas ĉie, krom eble en Germanio.

Miskonceptoj pri la dua mondmilito

Danke al Holivudo en Usono multaj homoj lernas, ke estis ilia lando, kiu plej multon faris por venki faŝismon, tiel forgesante, ke la usona armeo eniris la militon nur en ĝia dua fazo. Simile en Francio oni memorigas ĉiun jaron la liberigon de la lando post longa batalo inter la francoj kaj la nazioj, sed fakte Francio kapitulacis en 1940 post nur ses monatoj, kaj la kontraŭfaŝismaj partizanoj ne estis nur francoj, sed inkluzivis dekojn da naciecoj, interalie dekmilojn da spertaj hispanoj jam batalintaj plurajn jarojn sialande. En Italio oni kalkulas sin inter la venkintoj de la milito, kvazaŭ Italio ne estintus fidela aliancano de Hitlero ekde la tridekaj jaroj.

En Britio oni ofte prezentas Churchill kiel grandan gvidanton preskaŭ senmakulan, forgesante liajn rasismajn opiniojn kaj lian respondecon en teruraĵoj okazintaj en la britaj kolonioj. En Rusio ne malkutimas troa emfazo pri la liberigo de Berlino por kaŝi la krimojn de Stalin kiel diktatoro kaŭzinta milionojn da mortoj. En Pollando oni lastatempe distancigas sin de la holokaŭsto malgraŭ tio, ke en ĝi kunlaboris multaj poloj. En Israelo la profitintoj de la postmilita fondo de la lando ne ĉiam konsideras, ke tio povis okazi nur per perforta forigo de la araboj loĝantaj tie. Kaj kiom da legantoj konscias pri tio, ke soldatoj de ĉiuj armeoj de la bona flanko (usona, brita, franca, sovetia ...) responsas pri amaso de seks-perfortoj?

La situacio en Hispanio

Inter 1936 kaj 1939 Hispanio travivis apartan militon, kiu simile estas temo de prihistoriaj debatoj. Ekzemple, ĝi konatiĝis kiel intercivitana milito, sed en Katalunio kelkaj prezentis ĝin kiel militon inter Hispanio kaj Katalunio. Tiu perspektivo forgesigas, ke estis katalunoj en ambaŭ flankoj, kaj ke surstrata homamaso en Barcelono bonvenigis la ribelan armeon, kiam en 1939 ĝi eniris la urbon. Dume, duonmiliono da ekzilitoj transiris al Francio kaj estis internigitaj en improvizitaj koncentrejoj.

Tamen en 1936 neniu nomis ĝin intercivitana milito. Kontraŭe, la respublikana flanko atentigis pri puĉo, kiu devas esti sufokita. Aliflanke, laŭ la vidpunkto de la ribelintoj, ili iniciatis kruc-militon por liberigi la landon de komunismo. Kaj internacie oni parolis pri hispana milito, ĉar temis pri tiea konflikto. Ĉefe dum la diktaturo de Franco (1939-1975) aldoniĝis la vorto „intercivitana” por nomi ĝin, kaj ene de kaj ekster la lando.

Fratoj kontraŭ fratoj kaj socia revolucio

Tiu adjektivo utilis por montri, ke estis du flankoj batalantaj, ambaŭ same bonaj aŭ malbonaj. Tia rakonto de fratoj kontraŭ fratoj iĝis la sola kaj memevidenta kompreno de la milito por pluraj generacioj de hispanoj. En la vortoj de Fernando de Diego, elstara tradukisto el la hispana en Esperanton: „Kion ni gajnus, se la venkitoj estus venkintaj?” (Beletra Almanako 29, p. 137). Tiu aliro forgesigas, ke unu flanko defendis la laŭleĝan respublikon kaj la alia la puĉon kontraŭ ĝi.

Sed ne nur. Tiu aliro forgesigas ankaŭ, ke samtempe kun la milito okazis socia revolucio, kie ĉefrolis anarkiismaj principoj. En la plimulto de la teritorio regata de la respublikanoj, la kamparanoj kaj la proletoj iĝis la mastroj de siaj destinoj. Jen sperto prisilentata dum jardekoj, kaj de la kapitalismaj landoj kaj de tiuj sovetiaj, kiuj ne permesis la konsideron de aliaj konkuraj manieroj organizi politike kaj ekonomie la socion.

Krome, „intercivitana” tradukiĝas hispanlingve per civil, tio estas „civila”, kio iel eniras en la menson kvazaŭ temus pri civilizita milito. Tio ja indikus preferon por tiu vorto de la venkintoj, sed la ĉefa kialo estas alia.

Internacia dimensio

Multaj el la puĉistoj (kiel Franco mem) formiĝis milite en la hispanaj kolonioj en Afriko, brutale regataj de la metropolo. Tiel ili iĝis neeviteble rasistoj kaj ekstremaj naciistoj. Ili rigardis la konflikton kiel kolonian militon, sekve ili pritraktis la alian flankon kiel hispanajn subestulojn. El tiu perspektivo ne utilis aludi ĝian internacian dimension kaj la helpon ricevitan de ekstere, nome de la faŝismaj landoj. Fakte la subteno de Hitler kaj Mussolini estis esenca por venki en la milito. Ankaŭ la portugala Salazar rekte subtenis la ribelintojn. Kaj dekmiloj da magrebanoj el la kolonioj estis dungitaj por ilia armeo.

Dume, en la respublikana flanko nur Stalin akceptis helpi (kontraŭ pago) la laŭleĝan registaron, kvankam ankaŭ Meksiko iom subtenis ĝin. Pli grava estis, simbole, la alveno de 35 000-50 000 volontuloj el ĉiuj mondopartoj. Kompreninte, ke la hispana milito estas fakte la antaŭkomenco de la dua mondmilito, tiuj idealistoj decidis riski siajn vivojn en batalo por la libero. Fakte la procento de mortoj inter la internaciaj brigadanoj estis signife pli alta ol la averaĝo ĉe la respublikanoj.

Interese estas konstati, ke krom la hispana intercivitana milito okazis tie ankaŭ aliaj intercivitanaj militoj. Ekzemple, fervoraj irlandaj katolikoj volontulis flanke de la ribelantoj, dum aliaj irlandanoj batalis en la internaciaj brigadoj. Aldone, ne malofte la italaj brigadistoj frontis samlandanojn (ni memoru, ke Mussolini sendis Hispanien 80 000 italojn). Ankaŭ kelkaj magrebanoj volontulis en la respublikana armeo kaj batalis kontraŭ samgentanoj ktp.

La rolo de la liberalaj demokratioj

Kiel mi skribis, la esprimo „intercivitana milito” populariĝis en Hispanio, sed tio okazis ankaŭ eksterlande. Ankaŭ la tiutempaj liberalaj demokratioj, kiel Britio, Usono aŭ Francio, multe kritikataj pro manko de subteno al la hispanaj demokratoj, profitis de tiu aliro kiel „enlanda” kaj „intercivitana”, kvazaŭ afero koncernanta nur la hispanojn. Tio pravigis ilian decidon ne aktive helpi sufoki la puĉon, kio rilatis al ilia politiko de cedoj al Hitler.

Ĉi-rilate indas mencii nuancon pri Francio. Tie oni klarigas, ke la landlimo inter la du landoj estis uzata dummilite kun la permeso de la franca registaro por ebligi la transdonon de armiloj al la respublikana flanko. Kompare al la milita partopreno de Hitler kaj Mussolini, tiu subteno al la hispana laŭleĝa registaro restis tamen marĝena. Iel ajn, en Francio pli neŭtrala termino Guerre d'Espagne iĝis ofte uzata inter la fakuloj pri la temo.

Resume, la hispana milito ja estis kruele intercivitana, sed ne nur. Samtempe okazis grandskala socia revolucio. Kaj en la milito partoprenis aliaj landoj, kelkaj aktive, aliaj pasive. Pro tio kaj kun la celo ne misprezenti ĝian kompleksecon, nova generacio de historiistoj konsilas nomi ĝin sen aldonaj adjektivoj (krom se oni specife celas emfazi ĝian dimension de konflikto de fratoj kontraŭ fratoj).

Xavi ALCALDE
korespondanto de MONATO en Barcelono

Xavi Alcalde esploras pri la esperantistoj en la hispana milito, interalie en la kadro de la esplorprojekto Militrakonto: Literaturo kaj rakontoj pri la dua mondmilito.

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 41a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 103 korespondantojn kun kunlaborkontrakto en 45 landoj kaj abonantojn en 73 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato
• Instagram: RevuoMonato
• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo
• Telegramo: https://monato.telegramo.org
• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be.

redaktoroj:
• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.
• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Alexander Shlafer, Usono, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Renato Corsetti, Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert

grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste 5 sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo de MONATO, la tria sumo estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO, la kvara sumo estas la tarifo de la agendo kaj enciklopedieto LA JARO senditaj triaklase (malrapide) kaj la kvina sumo estas tiu de LA JARO sendita unuaklase (rapide).

Lando de la paganto MONATO LA JARO
surface aere bite 3a kl. 1a klaso

Argentino EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Aŭstralio AUD 97 102 58,20 11,30 16,20
Aŭstrio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Belgio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Bosnio-Herc. EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Brazilo EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Britio GBP 54 57 32,40 6,20 8,90
Bulgario EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Ĉeĥio EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Ĉinio EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Danio DKK 440 465 264 51 74
Estonio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Finnlando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Francio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Germanio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Grekio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Hispanio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Hungario HUF 15000 16000 9000 2450 3600
Irlando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Islando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Israelo EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Italio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Japanio JPY 7980 8500 4788 870 1270
Kanado CAD 92 96 55,20 10,70 15,40
Kipro EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Koreio EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Kostariko EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Kroatio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Latvio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Litovio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Luksemburgo EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Malto EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Nederlando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Norvegio NOK 640 670 384 75 106
Nov-Zelando NZD 105 111 63 12 18
Pollando PLN 190 200 114 31 44
Portugalio EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Rusio EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Serbio EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Slovakio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Slovenio EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Sud-Afriko EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Svedio SEK 640 670 384 75 105
Svislando CHF 82 88 49,20 9 14
Usono USD 78 82 46,80 8 13

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en ŝtatoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Pĉk. IBAN AT80 6000 0000 0712 7744. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz
• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com
• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando
• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de
• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, LEA, a.k. 178, LT-01003 Vilnius-C, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Leteroj

- „Korona viruso”? Ne, „kronviruso”!
- „Korona viruso”? Ne, „kronviruso”! (2)
- Universaleco
- Oni ne ŝpinu dubojn el la aero
- Memore pri Skeffington

- Aktuale

- REZULTOJ

- Gajnis la premiojn ...

- Politiko

- KOSOVO

- Grandaj ŝanĝoj en malgranda lando

- SLOVAKIO

- Defia rolo por slovaka diplomato

- Moderna vivo

- RETUMADO

- Ĉu vi suferas pro „Zoom-laceco”?

- LOĜANTARO

- Ĉu lasta censo en Britio?

- USONO

- Maltoleremo – danĝera modo

- Ekloĝi kiel astronaŭto

- MUŜOJ

- Unikaj fotoj

- Novaĵetoj

- Interkonsento por 2,2 miliardoj da homoj

- Turismo

- LITOVIO-RUSIO

- Kurona duoninsulo: Unika dezerta pejzaĝo

- Scienco

- OPINIO

- Nuklea brulaĵ-ciklo: ĉu ĥimera kastelo?

- ORNITOLOGIO

- Utila projekto por bird-protekto

- Oklingva Proverbaro

- Medio

- ESEO

- Vivaĵa kunvivado kaj homeca kunvivado

- Libroj

- La unua katekismo kristana

- Longa impulsa vivo

- Arto

- MUZIKO

- Notoj de Mozart ekvidas lumon post 248 jaroj

- Literaturo

- RECENZO

- Historio de la esperanta literaturo por italoj

- Historio

- EŬROPO

- Kial la hispana milito ne estis intercivitana milito?

- Anoncetoj

- Retbutiko renovigita

- Naturista vivo

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...