Monato 2021/03
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2021-01-31T23:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Politiko

USONO

Dua provo „neŭtraligi” prezidenton Trump

La 5an de januaro okazis la lasta fazo de elektoj por la federacia senato en la usona ŝtato Georgio, unu el la ŝtatoj, en kiuj en la prezidentaj elektoj neatendite gajnis Biden. Georgio estas tre konservativa ŝtato, kiu en ĉiuj elektoj dum lastaj dudek jaroj voĉdonis por la konservativa kandidato – nome tiu de la respublikana partio. La unua fazo de elektoj en novembro por la federacia senato en tiu ĉi ŝtato ne havis definitivan rezulton, ĉar neniu el pluraj kandidatoj akiris la necesan plimulton de voĉoj.

Tial okazis ankoraŭ unu fazo de elektoj inter la du plej sukcesaj kandidatoj por ĉiu el la du senataj postenoj de la ŝtato, kaj en ĉiu el la du la demokrata kandidato neatendite venkis kontraŭ la respublikana kandidato. Unu el la du respublikanaj kandidatoj jam tenis la postenon dum la lasta sesjara periodo. La alia akiris la postenon en decembro 2019, kiam la tiama tenanto de la posteno demisiis pro sanproblemoj.

Unika rolo de la vicprezidento

Rezulte de la sukcesoj de la demokratoj en Georgio, la nombro de demokratoj en la usona senato, kune kun du formale sendependaj senatanoj, kiuj ĉiam voĉdonas kun la demokratoj, egalas al la nombro de respublikanoj – 50 por ĉiu el la du partioj.

Tia proporcio kreskigas la verŝajnecon de nedecidaj rezultoj en senataj voĉdonoj. Por findecidi tiajn rezultojn la novelektita vicprezidento Kamala Harris rajtas doni la decidan voĉon pro sia konstitucia rolo kiel prezidanto de la senato.

Malsamaj opinioj

Laŭ opinio de multaj fakuloj pri politikaj aferoj, la neatendita rezulto en Georgio okazis parte pro la konduto de Trump post la novembraj elektoj kaj pro blinda fideleco al li de preskaŭ ĉiuj el la respublikanaj kandidatoj. Laŭ aliaj, tio estas rezulto de elekto-procedura fraŭdo, falsado de elektorezultoj kaj aliaj proceduraj „neregulaĵoj”.

Simile, post la novembra venko de Joe Biden en la prezidentaj elektoj, la tiama prezidento Donald Trump rifuzis akcepti tiun rezulton, daŭre asertante, ke la venko de Biden estas rezulto de fraŭdado kaj misnombradoj de voĉoj dum la elekta proceduro^1. Li kaj liaj apogantoj iniciatis proksimume 60 jurajn procedurojn en kelkaj el la ŝtatoj, en kiuj li asertis tiajn erarojn. La juĝistoj plejparte rifuzis konsideri la koncernajn aferojn, kaj juĝa enketado kaj procesoj ne sukcesis.

Tumulta kongresa kunsido

La 6an de januaro okazis komuna kunsido de ambaŭ ĉambroj de la usona Kongreso (parlamento) por formala nombrado de la elektaj voĉoj. Ordinare tio estas nur solenaĵo, kiu havas la celon oficialigi la rezulton de la novembraj elektoj en la ŝtatoj: ĉi-foje, 306 por Biden kaj 232 por Trump. Multaj respublikanaj kongresanoj intencis kontesti la rezultojn pro „neregulaĵoj” dum la elektoj. Samtempe ekster la parlamentejo estis okazanta samcela multnombra protestado.

Tamen dum la kongresa proceduro eksteruloj penetris en la parlamentejon, rompinte la vitran parton de fenestroj. Aliajn grupojn de eksteruloj libervole enlasis (aŭ eĉ invitis) gardistoj de la parlamentejo. Tiutempe la kongresanoj estis translokitaj en sekuran lokon.

Post forigo de la invadintoj kaj eksteruloj kaj aresto de proksimume 60 el ili la kongresanoj reiris al la ĉefa salono por daŭrigi la nombradon de la voĉoj. La kontestado de la elekto-rezultoj, kiun planis respublikanoj, ne okazis.

Kiu kulpas?

Iuj asertas, ke Trump mem apogis tiun atakon en la samtaga parolado. Tamen la jam okazintaj enketadoj rivelis anticipajn komplot-preparojn tagojn antaŭ la parolado (inkluzive preparitajn eksplod-materialojn), kaj la registraĵoj de la parolado de Trump rivelas, ke li specife alvokis al pacaj protestoj sed ankaŭ al forta luktado kontraŭ „ŝtelo de la elektoj” kaj uzis la vortojn „ni neniam rezignos” kaj „ni neniam cedos”.

Aliaj asertas, ke temas pri provokado efektivigita de malamikoj de Trump por preventi planitan laŭleĝan kontestadon de la elekto-rezultoj dum la kongresa kunsido. Efektive, ĉiuj konsekvencoj de la penetro de eksteruloj en la parlamentejon kaj de tiea tumulto, malordo kaj interrompo de la parlamenta kunsido estas klare malutilaj al Trump kaj liaj subtenantoj kaj utilaj al iliaj kontraŭuloj.

Laŭ ankoraŭ aliaj, Trump faris eraron, ne antaŭvidante la eblon de provokado dum la amasaj protestaj eventoj, kaj li pagis pro tio jam antaŭ ol la enketado pri la evento rivelis tion, kio vere okazis kaj kiu kulpas.

La rezultoj de enketado pri tio, kiuj estas la penetrintoj kaj kian rilaton ili havis al la protestado, ankoraŭ ne estas diskonigitaj, kvankam partaj informoj iom post iom aperas.

Novaj provoj pri eksprezidentigo

Kvin homoj mortis en la okazaĵoj, inter ili unu policisto, unu nearmita virino, kiu estis inter la protesta grupo ene de la parlamentejo kaj estis pafmortigita, kaj du homoj mortintaj pro „naturaj kialoj” (koratako kaj troa ekscitiĝo/streso).

Dum la postaj tagoj okazis diskuto inter la kongresanoj pri tiu okazaĵo kaj pri ilia reago al ĝi. Oficiala rezulto estis novaj iniciatoj por eksigi prezidenton Trump. La unua estis la provo fari tion plej rapide sur bazo de la 25a amendo al la usona konstitucio. Tiu amendo ebligas eksigon de prezidento, interalie se tiu partoprenis en aŭ instigis ribelon kontraŭ la ŝtato. La sukceso de tiu proceduro dependis de la apogo de vicprezidento Mike Pence. Sed li ne donis sian apogon, klariginte ke tia eksprezidentigo de Trump ne servus intereson de Usono kaj ne estus konforma al la konstitucio.

Eksprezidentigi postfakte?

Sekve la plimulto de la ĉambro de reprezentantoj, en kiu la reganta plimulto estas demokratoj, voĉdonis por reuzi la proceduron jam aplikitan en decembro 2019 por iniciati eventualan eksigon de prezidento Trump (angle: impeachment). Ĉi-foje dek respublikanoj voĉdonis kun la demokratoj por iniciati la proceson pri eksprezidentigo okazonta en la senato. Por eksprezidentigo necesas aprobo de du trionoj de la senatanoj. Tion eblus atingi, se pore voĉdonus, krom ĉiuj demokratoj, almenaŭ 17 el la 50 respublikanoj. Nur kvar respublikanoj signalis, ke ili eventuale estos pretaj fari tion.

La formalaj akuzo kaj pledo por eksprezidentigo de Donald Trump (aprobitaj en la ĉambro de la reprezentantoj la 13an de januaro) estis liveritaj al la senato nur la 25an de januaro, kelkajn tagojn post la fino de la oficperiodo de Trump kaj lia jama eksprezidentiĝo la 20an de januaro.

Motivoj

Kian sencon do havus tia eksprezidentigo, se Trump tutegale foriras je la tago de la inaŭguro de Biden? La vera malantaŭkulisa intenco verŝajne estas preventi lian eventualan rekandidatiĝon en 2024^2. Li ricevis pli ol 74 milionojn da voĉoj en 2020. Tio estas pli da voĉoj ol ĝis nun ricevis ĉiu ajn alia kandidato en antaŭaj elektoj, krom lia oponanto Biden, kiu ricevis pli ol 81 milionojn da voĉoj. Tial multaj opinias, ke en 2024 Trump denove estos forta kandidato. Malhelpo al lia nova kandidatiĝo povus okazi nur, se oni sukcesus konvikti lin nun, tiel ke la nova kandidatiĝo estos malebla.

Dan Maxwell
korespondanto de MONATO en Usono

Dan Maxwell estis kunlaboranto en perkomputila tradukprojekto kun Esperanto kiel pontolingvo kaj nun instruas ŝakon.

1. Notindas, ke la opinion, ke la elekto-rezultojn falsis amasaj fraŭdado kaj misnombradoj, havas senprecedenca nombro da usonanoj. Gallup, konata kaj ĝenerale sufiĉe respektata firmao pri sondado de publikaj opinioj, jam longe antaŭ la kompletigo de la elekto-rezultoj, trovis fine de septembro 2020, ke nur 44 % da respublikanoj konfidas pri procedura ĝusteco de la elektoj; post la elektoj 83 % de la respublikanoj opiniis, ke Joe Biden fakte ne venkis en la elektoj; entute 62 % de la pridemanditaj usonanoj (82 % da respublikanoj kaj 46 % da demokratoj) diris, ke la elektojn influis misinformado. (red.)

2. Laŭ la jarfina opiniosondo fare de Gallup, petite nomi la plej admiratan personon, usonanoj plej ofte nomas Donald Trump (18 %), Barack Obama (15 %) kaj Joe Biden (6 %). (red.)

Ĉu Trump rajtos re-prezidentiĝi?

Kio estas la rilato inter la eksprezidentiga proceduro kontraŭ Trump kaj lia eventuala kandidatiĝo en 2024?

La 20an de januaro Joe Biden oficiale prezidentiĝis por kvar jaroj. En 2024 okazos novaj elektoj por decidi ĉu li, alia demokrato aŭ, eventuale, membro de alia partio iĝu la nova prezidento ekde januaro 2025. En la nuna momento Donald Trump estas la plej verŝajna kandidato de la respublikanoj. Sed nun lia ĵusa prezidenta oficperiodo finiĝis, kaj – paradokse! – la proceso kun la formala celo eksprezidentigi lin, kvankam iniciatita, ankoraŭ ne komenciĝis.

Pro la fakto, ke Trump malsukcesis kontraŭ Biden en la novembraj elektoj, la nuna proceduro ne estas necesa por eksprezidentigi lin. Krome, tiu proceduro, se ĝi entute okazos 1, ne povos rekte malhelpi, ke li denove iĝu prezidenta kandidato en 2024. Por atingi tiun celon, necesus unue konvikti lin per proceso, kiu rezultas el jura proceduro. Tiu rezulto rajtigus la Kongreson denove voĉdoni kun la celo decidi, ĉu eksprezidento Trump rajtos denove kandidatiĝi. Simpla plimulto sufiĉus por leĝe malpermesi tion. Sen tia plimulto lia rajto restus sekura.

Dan MAXWELL
korespondanto de MONATO en Usono

1. Ne estas klare, ĉu tia ĉi proceso en la usona senato entute povos nun okazi: aŭdiĝas voĉoj, ke „eksprezidentigo” – post kiam la prezidenta oficperiodo jam finiĝis – estas principe neebla, kaj do tiaspeca proceso estus sensenca kaj nekonstitucia. Nu, se oni rigardu al politikistoj el pravigeble ciniketa vidpunkto, eĉ se tio estas nekontestebla, tio ne signifas, ke la proceso ne okazos. (red.)

Moderna vivo

USONO

Farmacio en pandemio?

Ne ĉiuj firmaoj havas ekonomiajn problemojn dum kaj post pandemio. Kelkaj estas tre optimismaj pri sia futuro, kiel ĉefe farmaciaj kompanioj. Ilia prospero ŝajnas esti garantiata de la vakcinoj kontraŭ la nova kronviruso. Eĉ sen pandemio multaj homoj kredas je komuna agado de la plej grandaj farmaciaj kompanioj – Big Pharma –, kiuj unuiĝas por havigi al si altegajn profitojn vendante kuracajn medikamentojn.

Kosto de sano

La nuna usona loĝantaro dependas de la prezpolitiko de tiu grupo Big Pharma. Usonanoj vidas, ke la prezoj de kelkaj medikamentoj lastatempe kreskis kaj superas la prezojn de similaj kuraciloj en aliaj bonfartaj landoj. Kiel ekzemplo eblas rimarki la prezon de insulino, necesa por kuraci diabeton. Loĝantoj de Minesoto vojaĝis kvin horojn en grupo organizita por aĉeti insulinon en Kanado kontraŭ 30 dolaroj, dum en Usono ĝi kostis 300 dolarojn.

Novaj leĝoj

La kialo de tiuj grandaj diferencoj koncerne prezon troviĝas en la relative malgranda registara subvenciado al kompanioj produktantaj medikamentojn. Feliĉe por multaj usonanoj, prezidanto Trump pasintjare subskribis kelkajn ordonojn, kiuj stimulis la malaltiĝon de prezoj de gravaj kuraciloj, inkluzive de insulino kaj adrenalino.

Nun, farmaciaj kompanioj laŭleĝe devas vendi rabate siajn kuracilojn al Medicare kaj Medicaid, kiuj asekuras malsanulojn pli ol 65-jarajn kaj homojn kun modesta enspezo. Sendube, tiu paŝo de la prezidanto ne plaĉis al Big Pharma, sed li pensis, ke tio estas prava ago por gajni la prezidentajn elektojn. Krome, la farmacia prezpolitiko nun rezultigas en Usono plian uzadon de ekspatentaj kuraciloj, kiuj konsistigas 90 % de la merkato. Rezulte, gajnas simpla civitano, kaj eblas pagi por kuraciloj nun pli malmulte ol antaŭ 10 jaroj.

Ĉu tro „rapida” vakcino?

La reguloj de la Administracio pri Nutraĵoj kaj Drogoj (Food and Drug Administration, FDA) – federacia agentejo pri sano kaj humanaj servoj – garantias la altan kvaliton de kuraciloj (ĉu produktitaj de famaj kompanioj, ĉu de ordinaraj firmaoj). Sed la aprobo fare de FDA estas procedo kutime longdaŭra, kaj la aprobtempoj ne bone kongruas kun la tempo necesa por havi vakcinon kontraŭ kovimo.

78 % de la usonanoj timas, ke la aprobo de tiu vakcino havos kialon pli politikan ol sciencan. Interese estas, ke la rezulto similas kaj ĉe respublikanoj (72 %) kaj ĉe demokratoj (82 %). Malgraŭ tio, ke pluraj usonanoj pensas pri ebla influo de la politiko al pli rapida ellaboro de la vakcino, 72 % fidas je la FDA-politiko, kaj 88 % je la informoj venantaj de hospitaloj, sciencistoj, apotekistoj kaj medicinaj revuoj. 83 % de la usonanoj timas pri la kvalito de vakcino akceptota tiel rapide.

Alexander MIKISHEV
korespondanto de MONATO en Usono

Alexander Mikishev estas lektoro, instruas kaj esploras en Hjustono, Teksaso. Esperanton li eklernis en 1979.

INTERNACIA REKONO

De enmigrinto al stelulino

En januaro 2021 la taja restoracio Boo Raan en la flandra marurbo Knokke-Heist ricevis sian unuan Michelin-stelon pro kuirarto. En si mem tio apenaŭ estas novaĵo. Miloj da restoracioj tutmonde ricevas Michelin-stelojn. Tamen tiu ĉi okazo estis aparta.

Fine de la pasinta jarcento Dokkoon Kapueak loĝis kun siaj avino, frato kaj kuzo en la ĝangalo de norda Tajlando. Siajn gepatrojn, kiuj laboris en la ĉefurbo Bangkoko, ŝi vidis nur unu fojon jare. Kiel kutime en Tajlando, la knabino devis zorgi pri la familianoj kaj kuiri por ili. Moran, la avino de Dokkoon, instruis al ŝi kiel trovi fruktojn kaj manĝeblajn legomojn en la naturo. La avino estis severa, kaj postulis bonajn manĝojn por si kaj por la aliaj.

Plej bona restoracio

Kiam ŝi estis 18-jara, Dokkoon ekrevis pri pli facila vivo, kaj ŝi kontaktis siajn geonklojn, kiuj jam antaŭ multaj jaroj elmigris al Eŭropo. Ili pagis la vojaĝkostojn kaj venigis ŝin. Alveninte en Belgio, Dokkoon eklaboris en taja masaĝejo. Unu el ŝiaj klientoj tie estis Patrick, kun kiu ŝi apenaŭ parolis. Sed iun tagon li demandis, ĉu ŝi povas rekomendi tajan restoracion. Ŝi respondis, ke ŝi estas malriĉa, kaj neniam iras al restoracio, kaj humure aldonis „kaj krome, mi kuiras pli bone ol tiuj en restoracioj!”.

Patrick insistis: „Do vi kuiru por miaj gastoj kaj mi pagos vin.” Tiu kuirvespero ne estis la lasta. Intertempe Patrick malfermis restoracion en kiu Dokkoon estas la ĉefkuiristo. Kaj ŝiajn kapablojn ekkonis la juĝistoj de Michelin, kiuj atribuis al ŝi unu stelon kaj nomas la restoracion „la plej bona taja restoracio en Benelukso”.

Paŭl PEERAERTS
korespondanto de MONATO en Belgio

Paŭl Peeraerts dum dek jaroj laboris kiel entreprena ĵurnalisto en la firmao Agfa-Gevaert kaj poste dediĉis sin ĉefe al MONATO, unue kiel ĝia redakcia sekretario, kaj poste ankaŭ kiel redaktoro.

La restoracio Boo Raan, en kiu Dokkoon estas nun la ĉefkuiristino.

Dokkoon Kapueak en sia restoracio, ankoraŭ ne kredanta, ke ŝi vere meritas Michelin-stelon. Foto: HENK VANCAUWENBERGH

La delikataĵoj, kiuj persvadis la juĝistojn. Foto: ELEONORE VAN BAVEL

Claudio Magris

La muzeo de milito

Ĵus aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Eseoj

HAZARDO

Rimarkoj pri la irdirekto de la universo

Necesas observi la universon kaj per tio scii la leĝojn, kiuj regas ĝian funkciadon. Ni povas citi gravajn malkovrojn, kiel la leĝoj de Einstein pri ĝenerala kaj speciala relativeco, la kvantumteorio de Max Planck kaj multaj aliaj, kiuj estas fundamentaj. Scienco progresas danke al pioniroj. Sed ni ne forgesu aliajn esploristojn, kiuj, gvidate de la soifo malkovri, manifestis sin tra la historio de la homaro per siaj hipotezoj kaj eksperimentoj.

En la jaro 875, en aĝo de 65 jaroj, Abbas Ibn Firnas, andaluza poeto de berbera origino, inventisto, kuracisto, kemiisto, inĝeniero kaj muzikisto, konstruis lignajn flugilojn kovritajn per silko kaj garnis ilin per plumoj. Li ĵetis sin el turo super valo. La reveno al la tero estis sufiĉe malfacila: li rompis ambaŭ krurojn. Sed oni povas rimarki, ke li estis en la aero dum kelkaj sekundoj. Hodiaŭ ni scias, ke li devus esti aldoninta voston al sia aparato.

Por kompreni nian ĉiutagan vivon estas faritaj aliaj studoj kaj eksperimentoj, malpli bazaj, sed same gravaj. Kembriĝa profesoro post longa pripensado faris gravan malkovron. Li formulis jene: „Cedi sian seĝon al maljunulo povus fari al li pli da damaĝo ol da bono.” Tio estas tute logika, ĉar ni scias, ke stari estas multe pli bone por sano.

Murphy

En la sama zorgo por progresi en la kono de la leĝoj, kiuj regas la universon, oni povas citi la leĝojn de Murphy tre klarigajn kaj priskribajn.

Edward Murphy estis inĝeniero ĉe usona milita bazo. Li klopodis fari grandan eksperimenton, kiu tamen ne sukcesis, ĉar teknikisto muntis iujn pecojn inverse. Seniluziigite li ekkriis: „If that guy has any way of making a mistake, he will.” („Se tiu ulo havas ajnan eblon fari eraron, li faros.”)

Tio estis la malkovro de fundamenta principo de la universo, kiu povas esti formulita jene: se eraro eblas, ĉiam estos iu por ĝin realigi. Sur tiu bazo estis konstruita tio, kio estas konata kiel la leĝoj de Murphy. Multaj evoluoj estas faritaj poste kaj en malsamaj kampoj.

Se eraro eblas ...

Studentoj diras, ke ekzameno ĉiam komenciĝas kvaronhoron malfrue, krom en la tago, kiam vi alvenas kvaronhoron malfrue. Same neniu flugo eliras ĝustatempe, krom kiam vi alvenas malfrue al la flughaveno.

Matematike, ia ajn ago celanta ŝpari x minutojn rezultigas perdon de 2x minutoj aŭ eĉ pli.

Kiu posedas aŭton, eble diros: „Ĉiam ekpluvas, kiam mi komencas lavi mian aŭton.”

Ankaŭ verkistoj rimarkis, ke problemoj ĉiam okazas samtempe: „kiam venas la suferoj, / Ho ve, ne izolitaj ili venas, / Sed en amaso.” (Ŝekspiro, Hamleto).

En militaj ŝipoj de diversaj landoj oni diras, ke ĉiuj eblaj eraroj jam estis faritaj: ni pripensas, kiel eblas fari aliajn. La kalkulo de probabloj en matematiko estas kontraŭ la observo, kiu montras, ke tio, kio havas probablon okazi unu fojon el miliono, okazos naŭ fojojn el dek.

En ĉi tiu sama areo estas facile vidi, ke la probablo gajni la loterion estas iomete pli alta, se vi aĉetas bileton.

Ni rimarku ankaŭ, ke tiam, kiam ni ne scias, kien iri, ni malpli probable perdos la vojon.

Necesaj leĝoj

Estas multe da evoluoj pri ĉi tiu temo, kaj ni povus daŭre listigi ilin dum longa tempo. Tamen la leĝoj de Murphy estas necesaj kaj tre efikaj en teknikaj aferoj. Kiam ni kreas aparatojn, ni antaŭvidu la plej neeblajn akcidentojn, eĉ la plej stultajn manovrojn de uzantoj.

Marko GALLARDO
korespondanto de MONATO en Francio

INTERKULTURO

Moderna lernejo devas inkluzivi ĉiujn gelernantojn

Esploristoj kiel Antony Booth kaj Mel Ainscow, en ties verko Index for Inclusion: Developing Learning and Participation in Schools (Indico pri inkluzivado: disvolvi lernadon kaj partoprenon en lernejoj) origine eldonita en 2000, substrekis la gravecon, por instruistoj kaj klerigistoj, de persona sindevontigo celanta la efektivan inkluzivadon de ĉiuj gelernantoj. Tio postulas, ke instruistoj provu (laŭeble plej) forigi tiujn malhelpojn aŭ barojn, kiuj ne malofte dependas ja de ilia persona „malmola” aliro, kaj kiuj kelkfoje ĝenas la lernadon kaj la partoprenon de iuj kategorioj de gelernantoj.

Universala, unuopa „recepto” por ebligi plej bonan ekspluatadon de lernejaj rimedoj kaj tiel plilarĝigi „la horizonton de inkluzivado de ĉiuj civitanoj” (laŭ la vortoj de la itala fakulino Graziella Favaro) nek ekzistas nek rekomendatas. Temas pri vere nefacila tasko. Tamen ĉiu instruisto, kiel oni ekkomprenis jam en la fruaj 1990aj jaroj, devus dediĉi kelkan tempon por fari ankaŭ kaj precipe ian „memkritikon” kaj tiel malkovri eblajn strategiojn, kiuj povus efektivigi plenan egalecon en la lerneja kunteksto, vere inkluzivigante eĉ tiujn, kiuj estas ial konsiderataj problemaj gelernantoj.

Kajero pri integrado

La supre menciita Indico fare de Booth kaj Ainscow estas esenca referencpunkto tiurilate, kvankam lastatempe aperis pliaj similaj iloj en Italio, utilaj al instruistoj, kiuj deziras identigi personajn vojojn de observado kaj (mem)taksado. La Kajero pri integrado (itale Quaderno dell 'integrazione), kreita de Lorenzo Luatti kaj Graziella Favaro, kiu jam estas sukcese testita en diversaj lernejoj (kaj kiu estas regule ĝisdatigata), estas pli kaj pli konsiderata valora rimedo. Aliaj gravaj ideoj por plenumi ĉiam pli necesan taksadon pri la kvalito de vere interkultura lernejo rezultas el verkoj de Santerini, Ferrari kaj Ledda. Ankaŭ en Itala vojo (itale Via italiana), aperinta en 2007, estas priskribitaj dek fundamentaj linioj sekvindaj. Sen ignori la objektivan malfacilecon de agado, fare de instruistoj, en kuntekstoj fojfoje vere postulemaj kaj problemaj, ĉi tiuj iloj helpas ilin pripensi, kion ili mem povas fari por eltiri (kaj tiel plifortigi) la kapablojn de ĉiu ajn lernanto, sen fatalisme konsideri nure ties limojn kaj problemojn, kiel okazis pasintece.

Roberto PIGRO
korespondanto de MONATO pri Italio kaj instruisto

ENTOMOLOGIO

Kaŝita trezoro

Iom hazarde falis en miajn okulojn ne fortepiano, kiel ĉe Zamenhof (vidu PIV, okulo 3), sed malnova libro, eldonita de Ĉina Esperanto-Eldonejo: Atlaso de insekta morfologio. Ĉar mi malkovris, ĉe listigo de birdoblekoj, ke eĉ iuj papilioj blekas, faras bruon do, mi havas iujn entomologiajn sentojn kaj enmanigis al mi la libron. La en miajn okulojn falinta libro ne vundis min, sed ĝi tamen tre tuŝis min.

Perloj por porkoj?

Oni konas min kiel homon, kiu vere sekvas ĉion, kio okazas en la esperanta libromerkato, sed pri tiu ĉi libro mi tutsimple ne sciis, mi neniam aŭdis aŭ legis. Kaj ĝi estas perlo, sed mi timas, ke oni tro malmulte anoncis ĝin, ke oni tute ne trumpetis pri ĝi. Kvankam MONATO estas ne poresperanta, sed peresperanta, mi tamen pensas, ke ĝi rajtas atentigi pri gravaj aferoj. Ĉiu devus scii, ke tia libro ekzistas, ke nia lingvo disponas eĉ pri tiaj gravaj aferoj. Mi priskribu la libron!

Bildlibro pri insektopartoj

Post ĝenerala enkonduko kun du simplaj desegnaĵoj de insekto (vidu akompanan bildon, kiu montras unu el ili) sekvas tri ĉapitroj pri la ĉefaj partoj: kapo, torako kaj abdomeno. Post tio sekvas ankoraŭ apendico pri tre diversaj organoj kaj organetoj, inter kiuj – ĉu por plezurigi min? – kelkaj paĝoj pri son-produktaj organoj! Sekvas grava parto por uzantoj, en formo de indeksoj kun ĉiuj terminoj esperante, latine kaj ĉine. Aparte numerita, do verŝajne lastmomente aldonita, estas indekso ĉina, latina kaj angla. Altkvalite bindita kaj durkovrila. Platoj estas 757. Paĝoj: 456 + 42. La platoj estas desegnaĵoj! Pripensu la (mal)grandecon de insektoj, iuj insektoj estas ja nur milimetraj!

Ĉirpu, kriĉu, fajlu!

Ĉe tiuj son-produktaj organoj ni sciiĝas, ke iuj insektoj disponas pri plektro (plectrum), fajlilo (lima), dentet-vico (series denticulorum), ĉirpa areo (area stridens) aŭ ĉirpa kombilo (pecten stridens). Mi aldonis la sciencajn terminojn por montri, kiel fidele la vortoj tradukiĝis kaj ke ne estis necese enkonduki malfacilajn neologismojn. En la libro tre klaraj desegnaĵoj donas ideon, danke al serioza grandigo, pri la aspekto de la organoj kaj iliaj partoj. La skalo de grandigo ne estas menciita, verŝajne ĉar ĝi estus nekredinde alta.

Vizaĝo al vizaĝo

La libro estas traduko de latina originalo, kaj ĝi aperis jam en 1987. Tamen ĝi ŝajnas ankoraŭ havebla, ĉar mi vidis ĝin nun, finfine, en kelkaj katalogoj kaj librolistoj. Ĉar tre grava por rekoni iun estas la vizaĝo, tial mi ŝatis ankaŭ montri insektovizaĝojn. Sed tiuj vizaĝoj nepre ne estas la plej malgrandaj insekteroj, multaj multe pli etaj eroj estas detale desegnitaj kaj, plej grave, nomitaj! Tiel ekzemple montriĝas kaj nomiĝas dudek partoj de la virseksa generilo de la noktpapilio.

La nomoj plej ofte estas treege klaraj kaj logikaj. Ĉe la ĝenerala bildo de flugilhava insekto aperas dek du nomoj, kaj sendube ĉiu leganto tuj povos imagi pri kio temas. La sola iom nekutima vorto aŭ vortoparto eble estas „ptero”, sed ĝi ankaŭ aperas en iuj esperantaj vortoj, kaj tie en sia kunteksto ĝi certe estas klara. El la esperantaj vortoj en PIV kun „ptero-” aŭ „-ptero” vi facile komprenos, ke temas pri flugilo aŭ plumoj.

Mi citu la dek du nomojn, kiuj rilatas al la bildo: 1 okulo, 2 ŝildo, 3 antaŭa flugilo, 4 malantaŭa flugilo, 5 pterotorako, 6 abdomeno, 7 metakokso, 8 mesokokso, 9 prekokso, 10 buŝpartoj, 11 kapo kaj 12 frunto. Bildoj aperas tiel pri partoj konataj de laikoj, kiel pri jam pli intimecaj (la vizaĝoj!), sed ankaŭ pri la plej etaj partoj. La vera grandeco de la organo el la tria bildo estas malpli ol duona centimetro en ĝia pleja vasteco, kaj la bildo donas la nomojn de dudek partoj de ĝi!

Merkatesploro

Oni povas demandi sin, ĉu tia libro estas vendebla, libro por tiaj specialistoj! Nu, oni tamen devas supozi, mi pensas, ke en ĉiu lando en la mondo troviĝas minimume po unu entomologo! En la tre granda, sed tro maldense loĝata Esperantujo troviĝas, se oni kredu la jarlibron de UEA, eĉ tri entomologoj ... jam inter la delegitoj!

La celo de la libro, kun enkonduko de profesoro C. Støp-Bowitz, estas liveri taŭgajn esperantajn nomojn por ĉiuj insektopartoj, kiuj povus anstataŭi la ofte nekomprenatajn kaj ĉiam misprononcatajn malnovajn latinajn aŭ pseŭdolatinsciencajn. La esperantaj terminoj estas ofte treege proksimaj al la latinaj, sed pli simplaj kaj pli facile prononceblaj.

Efiko al laikoj

Se post ioma uzado de la libro iu insekteto, kies nomon vi eĉ ne scias, rampetas sur via mandorso, vi verŝajne traktos ĝin kun iom pli da konsidero. Kaj nepre vi meditos pri kiom da vivoj ni fakte bezonus por lerni observi la nin ĉirkaŭantan mondon.

Kialo

Mi verkis la malfruegan recenzeton ne precipe por instigi la vendadon de la libro, kvankam mi certe ne estus kontraŭ tio, sed ĉar mi trovas, ke ĉiu esperantisto devas scii, ke tia verko ekzistas en nia lingvo. Ĝi nepre montras, mi pensas, ke Esperanto estas pli ol hobio, ke oni povas uzi ĝin por tre seriozaj laboroj kaj esploroj. Kune kun la verkoj de Claude Roux pri likenoj, la libro certe estas prestiĝa kaj valora en la kampo de natursciencoj.

Petro DESMET'

korespondanto de MONATO en Belgio

Flugilhava insekto.

Laŭ vizaĝo oni rekonas amikon.

Generiloj de vira papilio.

Li Kexi: Atlaso de insekta morfologio. Trad. laŭ latina originalo de H. Steinmann kaj L. Zombori. Eld. Ĉina Esperanto-Eldonejo, 1987. 456 + 42 paĝoj, durkovrila, bindita, 21 x 15 cm. ISBN 7-5052-0000-3.

Petro Desmet' estas filologo, komputila lingvisto, vortaristo, muzikisto (kariljonisto) kaj matematikisto, kunaŭtoro de la 800-paĝa Bildvortaro en Esperanto kaj aŭtoro de la dudirekta vortaro nederlanda-esperanta kaj de Esprimaro, Promenoj en Edeno.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Turismo

AŬSTRIO

Rava kastelo

Schloss Hof [ŝlos hof] estas baroka kastelo kun septerasa ĝardeno. Ĝi situas je 50 km oriente de Vieno. En la jaroj 1726-1732 princo Eŭgeno de Savojo konstruigis ĝin laŭ projekto de arkitekto Johann Lukas von Hildebrandt. Imperiestrino Maria Theresia de Aŭstrio aĉetis la palacon en 1755 kaj alkonstruigis plian etaĝon.

La kastelo estas renovigita kaj tutjare malfermita por vizitantoj. Oni povas rondiri kaj ekscii, kiel oni vivis en la 18a jarcento. Videblas originalaj mebloj el tiu epoko, lustroj, tapiŝoj kaj gobelinoj. Ankaŭ personoj en rulseĝo povas viziti la ejojn.

Multajn objektojn, kiuj nun videblas en la kastelo, oni rericevis de diversaj muzeoj kaj deponejoj en Aŭstrio kaj eksterlande. Tamen unu ĉambro restas en la stato antaŭ la renovigo – en ĝi okulfrapas grizaj muroj kaj damaĝitaj mebloj.

Ĉe la kastelo troviĝas idilia bieno kun dombestoj kaj ĝardeno, en kiu oni kultivas legomojn kaj fruktojn por la tiea restoracio „Ĉe la Blanka Pavo” kaj por vizitantoj, kiuj emas aĉeti. Somere eblas mendi piknikon sur unu el la herbejoj kaj ĝui diversajn en la bieno aŭ proksime al ĝi kuiritajn manĝaĵojn, disponigatajn en korbego.

Por infanoj la kastelo havas diversajn programojn. En ili oni povas pruntepreni barokajn kostumojn, danci, baki panon, produkti argilaĵojn, surscenigi teatraĵojn aŭ esplori la vivon de nobeloj kaj servutuloj. Demandoj en enigma ludo por etuloj estas: Kial princo Eŭgeno bezonis tiun kastelon? Kial la imperiestrino Maria Theresia havis ĉambron por aŭdienco? Kial la germana imperiestro Jozefo la Dua^1 dormis sur tre alta lito? Kial en Schloss Hof ne ekzistas banĉambro? Kiel odoras en stalo, kie ĉevaloj loĝas?

Ĝardeno

Schloss Hof havas barokan ĝardenon, kiu konsistas el sep terasoj. La kastelo staras okcidente sur la dua teraso. Ŝtupare sekvas la tria ĝis la sepa terasoj en orienta direkto pli kaj pli suben al la valo de la rivero March. La granda kaskado situas inter la kvina kaj sesa terasoj. La akvo venas el la vilaĝo Groissenbrunn, kiu situas tri kilometrojn okcidente de la kastelo. La akvodukto nun liveras 15 m^3 da akvo hore, sed por daŭra funkciado de la granda kaskado antaŭe oni bezonis 200 m^3 da akvo hore. Eble tiam la kaskado ne funkciis, kiel oni vidas sur pentraĵo de la itala pentristo Canaletto.

Post la morto de Maria Theresia en 1780 ĉio kadukiĝis. La konstruaĵoj estis uzataj de la armeo. La ĝardeno dezertiĝis.

Renovigo

Fine de la 19a jarcento la granda kaskado estis ruino. Tial oni anstataŭigis ĝin per ŝtona muro, uzante restantajn blokojn.

La renovigo komenciĝis en 2002 kaj daŭris 18 jarojn. Unue oni forigis la ŝtonan muron kaj ordigis la blokojn. El la reliefoj, kiuj troviĝis ambaŭflanke de la granda kaskado, multo estis perdita. Tamen eblis rearanĝi kelkajn fragmentojn, kaj oni povis ekhavi ideon, kiel aspektis la baroka originalo. Evidentiĝis, ke la figuroj, kiuj aperas sur la pentraĵo de Canaletto, ne montras la realaĵon. Fakte temas pri kvar grandaj reliefoj kun scenoj el la Metamorfozoj de Ovidio.2

1. Jozefo la Dua estis imperiestro de la Sankta Romia Imperio en la periodo 1780-1790. (red.)

2. Pliaj informoj ĉe: Schloss Hof 1, 2294 Schlosshof, Aŭstrio. Telefono: +43 2285 20 000. Rete: office@schlosshof.at www.schlosshof.at

Renate kaj Walter KLAG
korespondanto de MONATO en Aŭstrio

Walter Klag naskiĝis en Vieno, studis tie fizikon kaj laboras nun kiel eldonisto, numismato kaj ĵurnalisto en Vieno.

Kastelo Schloss Hof. Foto: BWAG/VIKIPEDIO

La granda kaskado post la renovigo. Foto: MAREK KULHÁNEK/SKB/SCHLOSS HOF

Kastelo Schloss Hof: Pentraĵo de Canaletto, ĉirkaŭ 1760. Foto: BDA/SCHLOSS HOF

La kastela ĝardeno antaŭ kaj post la renovigo. Foto: STEFANIE GRÜSSL

Malfermo de la sepa teraso – montrado de barokaj kostumoj. Foto: DIETER NAGEL/SKB/SCHLOSS HOF

Pikniko sur unu el la herbejoj antaŭ la kastelo. Foto: RITA NEWMAN

Komputado

INTERVJUO

Tradukiloj pliboniĝas

Monato intervjuis Eckhard Bick, fakulon pri komputa lingvoscienco kaj prizorganton de la sistemo WikiTrans, kiu aŭtomate tradukas la anglan Vikipedion al Esperanto.

MONATO: Kiel okazis, ke vi okupiĝas pri komputa lingvoscienco?

Bick: Miaj originaj fakoj estis medicino, la angla kaj la hispana, kiujn mi studis en Bonn kaj Londono. Poste, jam kuracisto en Danio, mi aldonis skandinavistikon/nordistikon kaj la portugalan, kun fina disertaĵo pri leksikografio. Nur laste venis lingvistiko, pri kiu mi doktoriĝis en 2000 kun specialiĝo ĝuste pri komputa lingvistiko: aŭtomata gramatika analizo de la portugala. Miaj plej fruaj komputlingvistikaj projektoj, fine de la okdekaj jaroj, estis dan-esperanta maŝintradukado kaj portugala leksikografio. Poste venis projektoj pri multaj aliaj lingvoj kaj temoj. Kaj ĉe la Universitato de Suda Danio en Odense kaj kiel privata entreprenisto mi laboras pri preskaŭ ĉiuj ĝermanaj kaj latinidaj lingvoj, konstruante analizilojn. Aplikaĵoj estas ekzemple pedagogiaj iloj por instrui gramatikon, maŝintradukiloj, ortografiaj kaj gramatikaj kontroliloj ktp. Aktuale mi laboras unuflanke pri komo-kontrolilo, aliflanke kun granda dan-germana tekstokolekto el Facebook kaj Twitter en projekto pri malama lingvouzo kontraŭ minoritatoj.

MONATO: Oni komencis jam eksperimenti pri perkomputila tradukado, kiam aperis la unuaj komputiloj. Intertempe la sistemoj pliboniĝis ĝis tia grado, ke ili eĉ estas utilaj. Ĉu tiu progreso okazis per subitaj saltoj, aŭ ĉu okazis nur laŭgrada pliboniĝo?

Bick: Ambaŭ! En la unuopaj teknologioj uzataj por MT (maŝintradukado) okazis laŭgrada evoluo, sed alvenis ankaŭ tute novaj teknologioj. En la unua fazo, en la 70aj ĝis 90aj jaroj, oni provis bazi MT sur generajn analizojn, sed – eble pro manko de sufiĉe fortaj komputiloj – la rezultoj estis malbonaj, kaj multaj opiniis, ke neniam eblos bone traduki per komputilo. Tamen ekzistis grandaj projektoj kiel DLT (kun Esperanto kiel pontlingvo) kaj la germana Verbmobil, kiuj montris, ke la afero ne estas tute malebla. Eĉ antaŭ nelonge oni provis kun simila aliro (LFG-gramatiko) en granda norvegia projekto, LOGON, sed ankaŭ tiu projekto ne bone sukcesis.

Mi mem uzis novan paradigmon, dependecajn gramatikojn kaj kuntekstlimigan gramatikon (constraint grammar), kiu same bazas MT sur lingvistikan analizon kaj leksikojn, sed uzas pli fortikajn gramatikojn, kiuj ne fiaskas ĉe teksteraroj kaj tro varia lingvouzo. En 2007 mi lanĉis dan-anglan sistemon, kiu tiam estis la sola rete havebla sistemo, kaj eĉ post la apero de Google Translate longe restis pli bona ol tiu lasta.

La tria metodo-fazo, kiun uzas ĝuste Google ekde 2008, temas pri statistikaj metodoj, per kiuj oni maŝinlernas traduki grupojn de vortoj el dulingvaj fontoj, ekzemple retpaĝoj, kaj kombinas tiujn tradukerojn laŭ iliaj verŝajnecoj. Tion helpis la konstruado de grandaj tekstaroj plurlingvaj, nelaste el EU-fontoj (transskriboj de parlamentaj diskutoj). La nova metodo estis iom post iom plibonigita kaj havis la avantaĝon esti malmultekosta, ĉar necesas nur datenoj, ne lingvistoj por krei leksikojn kaj gramatikojn.

Kvara etapo ekis antaŭ nur malmultaj jaroj, kun la alveno de neŭronaj retoj. Tiuj ekzistis jam en la 80aj jaroj, sed nur antaŭ nelonge komputiloj sufiĉe fortiĝis por ebligi verajn aplikaĵojn. La evoluo antaŭeniris pro projektoj pri bild- kaj vizaĝ-rekono, kaj pri akustika kompreno de parolata lingvo, sed eblis uzi similajn algoritmojn por MT. Tiel Google atingis MT-nivelon, kun kiu nun estas malfacile konkurenci lingvistike, simple ĉar estus tro da laboro. Kaj firmaoj kiel DeepL, kiuj kombinas tiun metodon kun lingvistike bonaj datenoj, estas eĉ pli sukcesaj ol Google, kvankam nur en tiuj lingvoparoj, por kiuj ili havas la bonajn lingvistikajn rimedojn.

MONATO: En 2012 Esperanto aldoniĝis al la lingvoj traktataj de la Google-Tradukilo (https://translate.google.com). Tio okazis nelonge post la apero de via sistemo WikiTrans, kiu tradukas de la angla al Esperanto. Ĉu ekzistas ia rilato inter tiuj sistemoj?

Bick: WikiTrans uzas lingvistikan MT-sistemon kaj enhavas verŝajne la plej grandan esperantan vortaron iam kreitan. Google, kiel dirite, tiam trejnis siajn MT-ilojn statistike kaj por tio bezonis dulingvajn tekstojn. Por Esperanto ekzistis tre malmulte da tiaj, kaj ne en cifereca formo, do malfacilis uzi tiun metodon. Do eble ĝuste la alveno de WikiTrans, kun grandega dulingva tekstokvanto havebla en la reto, fine ebligis al Google apliki sian statistikan metodon. Miascie neniu ricevis respondon pri tio de Google, do dume estas nur interesa penso. Sed fakto estas, ke Google dum longa tempo ne lanĉis esperantan MT-sistemon, sed ja preskaŭ tuj post la apero de WikiTrans.

MONATO: Do WikiTrans kaj la Google-Tradukilo uzas malsamajn teknikojn. Ĉu tio montriĝas per la eligaĵo de tiuj sistemoj? Ĉu ili faras malsamajn erarojn?

Bick: Jes. La erarojn de lingvistika sistemo oni povas analizi, kaj tial korekti. Tipe ili estas kaŭzataj de truoj en la vortaro, aŭ de gramatika misanalizo. Oni klare vidas la erarojn en la teksto. Male, statistika sistemo, kiu kombinas vortgrupojn en la cellingvo, ofte kreas tute glatan frazon, kiu povas tamen havi malĝustan signifon, sed ne eblas vidi la eraron sen koni la fontlingvan frazon. Ekzemple, tia sistemo povus traduki dolarojn per eŭroj, aŭ unu koloron per alia, nur ĉar la vortoj aperas statistike en similaj kuntekstoj.

MONATO: Kiam oni pritaksas tradukilon, kiel oni mezuras la kvaliton de traduko?

Bick: En sciencaj artikoloj oni ofte uzas la mezuron nomatan „BLEU”. Por tiu metodo oni bezonas unu aŭ plurajn „orajn” (homajn) tradukojn de frazo kaj nombras, kiom da 1-, 2-, 3- kaj 4-vortaj grupoj samas inter tiuj kaj la komputila traduko. La problemo estas, ke tiu metodo venas el la statistika paradigmo kaj donas avantaĝon al tiuj sistemoj, kiuj konstruis la tradukon ĝuste per kunmeto de tiaj vortgrupoj, dum ĝi punas lingvistikan sistemon, kiu ekzemple ŝanĝas la vortordon aŭ uzas sinonimon seneraran sed statistike malpli oftan. Alia metodo, sen tiu problemo, sed labore multe pli kosta, estas homa inspekto kaj kvalitordigo (rangigo) de la tradukoj: iu devas diri, kiu estas la plej bona, 2a, 3a ktp, tiel trovante rangon por la MT-sistemo testata kompare kun aliaj kaj homaj tradukoj.

MONATO: Kion oni povas diri pri la relativa kvalito de angla-esperanta traduko farita per Google aŭ per WikiTrans?

Bick: Mi opinias, ke tiu de WikiTrans estas pli bona. Ĝi certe estis komence, sed neniu faris freŝdatan, sciencan komparon. Ĉiuokaze en WikiTrans estas diversaj mekanismoj por trakti vortojn nekonatajn al la sistemo, trakti erarojn aŭ malglataĵojn en la angla originalo ktp, kiuj kreas fortikecon ne facile haveblan en maŝinlerna sistemo. Krome eblas pli facile adapti lingvistikan sistemon al nova ĝenro, dum maŝinlerna sistemo bezonas novajn lerndatenojn por nova ĝenro. Mi jam faris tion, analizoflanke, por diversaj ĝenroj. Tial WikiTrans miaopinie havus avantaĝojn, se oni uzus ĝin ekzemple por traduki retmesaĝojn, kiuj ja ne ekzistas dulingve en la reto, tiel ke Google ne povas krei apartan trejnkorpuson por tiu ĝenro.

MONATO: Kvankam pro sia Gmail, kiun uzas multaj homoj, Google ja disponas iom grandan kolekton da unulingvaj retmesaĝoj; eĉ malneto de ĉi tiu intervjuo pasis tra ĝiaj serviloj! Ĉu WikiTrans kaj Google-Tradukilo ankoraŭ evoluas? Kiel?

Bick: Jes. WikiTrans pliboniĝas ne-rekte, kiam mi plibonigas la gramatikan analizon de la angla, kaj tion mi faras ankaŭ por aliaj projektoj. Necesas tamen rekompili la MT-sistemon kaj fari laborigajn kontrolojn por eviti kromefikojn, kaj tion mi malofte faras, ĉar fari tion por Esperanto estas senenspeza laboro. Google daŭre plibonigas siajn MT-sistemojn per pli rapidaj maŝinoj kaj neŭronaj retoj, sed mi ne scias, kiom ofte ili rekompilas tion por la esperanta sistemo, kaj mi dubas, ke Google faras ian vortaran laboron por Esperanto, ĉar ne ekzistas vendo-bazo. Sed de tempo al tempo ĝi devus tamen ankoraŭ pliboniĝi, ankaŭ ĉar la reto tiom kreskas kaj alvenas pli da (dulingvaj) datenoj.

MONATO: Kiel tiuj sistemoj lernas novajn vortojn?

Bick: WikiTrans lernas ilin per homa laboro aŭ per aŭtomata analizo de vortkunmetaĵoj. La MT de Google lernas per la apero de vortoj en dulingvaj tekstoj.

MONATO: En oktobro 2020 Facebook anoncis M2M-100, „la unuan plurlingvan modelon por aŭtomata tradukado, kiu tradukas inter iu ajn paro el 100 lingvoj, ne bezonante anglalingvajn datenojn”. Ĉu la sistemo estas tiel novspeca, kiel la anonco sugestas?

Bick: Mi kredas, ke ankaŭ tie temas pri neŭronaj retoj, kiuj en si mem ne plu estas novaj. Sed mi ne povas taksi, ĉu sen-pontlingva tradukado de 100 lingvoj estas nova, aŭ ĉu Google jam faris simile. Antaŭe eblis foje vidi spurojn de la angla pontlingvo ekzemple en dan-sveda tradukado, kiam aperis angla vorto el nenio, sed tio maloftas nun, aŭ tute ne plu okazas.

MONATO: Scivole, mi komparis listojn de la lingvoj traktataj de la sistemoj de Google kaj Facebook: Google nun havas 108 lingvojn, Facebook havas 100, kaj ĉirkaŭ 88 lingvoj estas en ambaŭ listoj. Inter la lingvoj traktataj de Google sed ne de Facebook troviĝas Esperanto. Ĉu vi pensas, ke estas apartaj problemoj por aldoni Esperanton al tia sistemo?

Bick: Ne. Trejndatenoj ja ekzistas, ekzemple en WikiTrans. Mi supozas, ke tio dependas ankaŭ de sintenoj kaj politiko, kaj ke la deciduloj de Facebook estas malpli simpatiaj al Esperanto, aŭ simple ignoras ĝin. Dume Google havas kulturon de liberaj ideoj kaj iniciatoj (Google Campus, Google Summer of Code, Google Moonshots, Google X Prize), ĉe kiuj unuopaj esploristoj, aŭ eksteruloj, rajtas elprovi aferojn laŭ propra opinio. Eble tio permesas la aldonon de etaj lingvoj al la MT-sistemo, simple „ĉar eblas”, sendepende de la uzantokvanto aŭ komerca valoro.

MONATO: Ĉu oni povas ion fari por subteni esploradon pri komputa lingvoscienco per Esperanto?

Bick: Jes. WikiTrans havas vortaropaĝon en la reto, kie oni – krom rigardi tradukojn – povas aldoni tradukojn aŭ kontroli la tradukon de hazardaj vortkunmetaĵoj, kiujn la sistemo jam konstruis, sed kiuj ne aŭ malofte estas kontrolitaj de homo: https://xl.wikitrans.net/

Edmund GRIMLEY EVANS
redaktoro de MONATO pri komputado

Edmund Grimley Evans estas esplorinĝeniero en la komputila fako kaj tradukinto de pluraj libroj en Esperanton.

Scienco

AKTUALE

Sukcese revenis japana asteroid-sondilo

La 6an de decembro 2020, Hajabusa 2 (Falko 2), asteroid-sondilo de Japana Kosmoesplora Instituto (JAXA), sukcese revenis de la asteroido 162173 Rjugu kaj lasis kapsulon fali sur dezerton de Aŭstralio. Oni reakiris la kapsulon, entenantan sablojn de Rjugu, kaj transportis ĝin al Tokio. Baldaŭ komenciĝos la distribuado kaj analizado de la materio de Rjugu fare de sciencistoj el diversaj fakoj en la mondo. Rjugu havas diametron de 0,7 kilometroj kaj estas rigardata kiel unu el la eventuale riskaj asteroidoj, kiuj povus kolizii kontraŭ Tero.

Hajabusa 2 lanĉiĝis en decembro 2014 kaj renkontiĝis kun Rjugu en junio 2018. Ĝi pristudis la planedeton (asteroidon) diversmaniere dum unu jaro kaj duono, kaj ĝi ekvojaĝis reen al Tero en novembro 2019. Ekde la ekveturo ĝis la reveno, Hajabusa 2 vojaĝis ĉirkaŭ 5,24 miliardojn da kilometroj kaj plenumis multajn taskojn. Jenaj estas unuaj atingoj en la mondo.

1. Liverado kaj dismetado de pluraj esploraj robotoj sur la planedeto;

2. Surteriĝo de Hajabusa 2 mem per precizeco ene de 60 centimetroj;

3. Kreado kaj observado de artefarita kratero;

4. Surteriĝo ĉe 2 punktoj sur la sama planedeto;

5. Aliro al subsurfaca materio de planedeto;

6. Realigo de pluraj kaj plej malgrandaj artefaritaj satelitoj ĉirkaŭ la planedeto.

Sabloj

Tamen la plej granda misio plenumita estas la akiro kaj liverado de materio, fakte sabloj, el Rjugu. Sciencistoj esperas, ke la ekzamenado de la akiritaj sabloj klarigos du grandajn sekretojn: (1) la originon kaj evoluon de la sunsistemo, kaj (2) la kreiĝon de vivo. La sunsistemo havas ok planedojn kaj multegajn planedetojn. Kiam la suno naskiĝis antaŭ 4,6 miliardoj da jaroj, etaj fragmentoj, rondirante ĉirkaŭ ĝi, multfoje koliziis inter si kaj kungluiĝis, kaj finfine formiĝis planedoj, grandaj kaj malgrandaj. La surfaco de Rjugu estis aparte eksponita al severaj kondiĉoj de la universo kiel sunvarmo kaj radioj. Tial Hajabusa 2 enpafis kuglojn kaj kolektis sablojn sub la surfaco. Multaj sciencistoj pensas, ke akvo kaj organikaĵoj, necesaj por vivo kaj ĉeestaj sur Tero, devenis el asteroidoj, kiuj koliziis kontraŭ ĝi en antikva tempo. Rjugu estas nigra asteroido kun organikaj aŭ hidrataj mineraloj. Do oni esperas, ke, analizante organikan materion akiritan, oni trovos ŝlosilon por solvi la demandon, de kie venis la akvo kaj la organikaĵoj ekzistantaj sur Tero.

Jon-motoroj

Hajabusa 2 estas la posteulo de Hajabusa, kiu esploris asteroidon 25243 Itokaŭa dum la jaroj 2003-2005. La vojaĝo de Hajabusa estis plena je malfacilaĵoj. La elpreno de sabloj ne same glate iris kiel planite, kaj Hajabusa revenis kun nur iom da materio. Okazis kelkaj miskomunikadoj kaj paneoj de la motoro. Sed iele Hajabusa revenis al la terglobo, kaj post delaso de la kapsulo ĝi forbrulis en la atmosfero. Oni multon lernis el la sperto de la antaŭulo kaj plibonigis Hajabusa 2 pri jon-motoroj, gvidaj kaj navigaj ekipaĵoj, materiokaptiloj, sinrega sistemo ktp. Rezulte la vojaĝo kaj la akiro de materio de Rjugu senprobleme plenumiĝis, liverante eĉ 5,4 gramojn da materio, pli ol la projektitaj 0,1 gramoj, la minimuma kvanto por sciencaj analizoj.

Nova misio

Nun Hajabusa 2 estas survoje al sia nova misio: viziti alian asteroidon nome 1998KY26. La vojaĝo bezonos 11 jarojn. La asteroido, unuafoje observita en 1998, havas preskaŭ globan formon kun diametro de 30 metroj, kaj ĝi rotacias dum 10,7 minutoj. Ĉi tiu asteroido, turniĝante sur orbito, kiu proksimiĝas al Tero, same apartenas al la grupo de eventuale riskaj asteroidoj, kiuj povus kolizii kontraŭ Tero. La supozata ofteco de kolizio de asteroidoj kun diametro de pli ol 30 metroj kontraŭ Tero estas unu fojo en kelkaj jarcentoj. Sed eĉ malgranda asteroido kun 30-metra diametro povus kaŭzi severan damaĝon al Tero. La meteorŝtono, kiu falis en Uralon en 2013 kaj vundis pli ol 1500 homojn, havis 17-metran diametron. Do japanaj sciencistoj intencas uzi Hajabusa 2 por kolekti donitaĵojn pri la strukturo kaj forteco de la asteroido por trovi rimedojn kun la celo eviti kolizion, ekzemple per kunbato de artefarita objekto kontraŭ la asteroido por ŝanĝi ties orbiton.

Sentimentaleco

La antaŭulo Hajabusa havis multajn paneojn kaj malfacilaĵojn. La intereso, zorgo kaj maltrankviliĝo de la japana popolo rilate al Hajabusa des pli fortiĝis, ju pli ofte la novaĵoj pri tiuj malfacilaĵoj alvenis. Tial la ĝojo je la reveno kaj livero de la kapsulo estis granda. Aliflanke la glata flugado kaj sukcesa liverado de la asteroida materio de Hajabusa 2 alportis ĝojigan kaj kuraĝigan novaĵon al la japana socio suferanta pro la pandemio de kronviruso. Multaj japanoj sentas iom da simpatio por Hajabusa 2, kiu senripoze forflugis por nova misio, vojaĝo sen revenbileto. Ĉu tio estas troa personigo de maŝino kaj japaneca sentimentaleco?

ISIKAWA Takasi
korespondanto de MONATO en Japanio

Isikawa Takasi estas pensiulo, naskita en 1942, kiu laboris por sveda kaj japana kompanioj ĉefe en la fakoj justico kaj revizorado.

Medio

RADIOAKTIVECO

Kaŝita atomakcidento malkovrita

Fine de septembro 2017 moviĝis radioaktiva nubo de oriento super Eŭropon. Granda nombro de mezurstacioj subite registris facile detekteblajn kvantojn da rutenio-106. Tio estas radioaktiva izotopo de tiu malofta nobla metalo. Ĝi ekestas de fendiĝo de uranio-235 aŭ de plutonio-239. Ĉar oni tute ne trovis aliajn fendoproduktojn, estis tuj klare, ke la origino ne povis esti atomreaktora akcidento aŭ eksplodo de atombombo.

Unu eblo estis deveno de retraktejo, kiu prilaboras uzitajn brulelementojn de reaktoroj, apartigante la uzeblajn elementojn (ekz. uranion, plutonion kaj kelkajn fendoproduktojn) de ne-utilaj produktoj. La distribuo de la kvantoj trovitaj en EU-landoj, Svisio kaj en Rusio, same kiel la alventempoj kaj la tiamaj ventodistribuoj, montris al deveno el la suda Uralo. Fakte tie, en Majak, estas granda tia retraktejo. Kaj en stacio en Argajaŝ, vilaĝo nur tridek kilometrojn for de Majak, oni mezuris la plej grandan rutenio-kvanton (0,11 bekereloj en ĉiu kuba metro da aero).

Maltrankviliga radioaktiveco

De la mezuritaj kvantoj kaj meteologiaj donitaĵoj la sciencistoj rekalkulis, ke la kvanto liberigita en Majak estis almenaŭ 250 x 10^12 bekereloj. Tio estas je nur faktoro 10 malpli ol la 2400 x 10^12 bekereloj liberigitaj en Fukuŝimo. Kompreneble pri tia okazaĵo oni devus informi la Internacian Atom-Energian Agentejon (IAEA). Kaj oni devus averti la loĝantojn de la ĉirkaŭaĵo. (La sano en centra kaj okcidenta Eŭropo ne estis en danĝero.) Tute alie estis en 1993, kiam simila akcidento kun liberigo de rutenio-106 okazis en retraktejo en Tomsk. Tiam Rusio informis IAEA-n kaj ricevis helpon en la analizo de la akcidento.

Detektivoj kontraŭ neantoj

Sed Rusio oficiale neis kaj ĝis hodiaŭ kontestas, ke en Majak aŭ aliloke estis iu nekutima okazaĵo, same kiel la firmao Rosatom, kiu funkciigas la retraktejon. Ili eĉ ne permesis preni specimenojn de la ĉirkaŭaĵo por analizo. Tio estus povinta facile decidi. Nun, post trijara detektiva laboro kaj pli detala esplorado de siaj kolektitaj rutenio-specimenoj, sciencistoj el EU, Svisio kaj Kanado eltrovis, kio plej verŝajne okazis en Majak. Pri tio raportis la radiokemiisto Georg Steinhauser el la universitato de Hanovro, Germanio. Tio estis admirinda atingaĵo de spuranalizado. Temas ja pri maksimume nanogramoj sur la filtriloj kaj kelkaj bekereloj en miloj da kubaj metroj da aero.

Oni trovis ne nur oksidon de rutenio (RuO_2), sed ankaŭ kloridon (RuCl_3), kiu ne povas formiĝi en la atmosfero. Tio apogas, ke la akcidento okazis dum retraktado: por tia recikligo, oni dissolvas la brulelementojn en nitrata acido. Tiu oksidiga acido formas el rutenio la plej altan oksidon RuO_4. Tio estas danĝera kemiaĵo: ĝi estas tre vaporiĝema kaj tial povas atingi la atmosferon. Ĝi estas tre reagema (oksidiga) kaj eksplodas super 100 gradoj celsiaj. Tial oni kaptas ĝin en formo de RuCl_3 per klorida acido (HCl) en akvo, reago, kiu ankaŭ liberigas multan varmon. Evidente eksplodo okazis antaŭ la finiĝo de tiu reago, tiel ke kaj RuO 2 kaj RuCl_3 atingis la aeron.

Kemia eksplodo

Post forpreno de brulelementoj el reaktoroj kaj ilia deponado en malaktiviĝaj basenoj, oni normale atendas minimume tri (en okcidentaj landoj 4-10) jarojn, ĝis la plej radioaktivaj mallongvivaj izotopoj estas diseriĝintaj. Aliokaze la granda radioaktiveco kaj disvolviĝo de varmego detruus la kemiaĵojn por retraktado (aŭ la vandmaterialojn okaze de deponado). La rutenio-izotopo 103 diseriĝas pli rapide ol la izotopo 106. Tial ilia proporcio indikas, kiom longe daŭris la atendado. La proporcio trovita en la filtriloj indikis atendotempon de nur du jaroj. Post tiom mallonga tempo, la radioaktiveco estas ankoraŭ alta. Ĝi produktas varmegon kaj nestabiligas la kemion. Ne estus surprize, se tio estus kontribuinta al la eksplodo.

Speciala mendo

Sed kial fakuloj kun multjara sperto riskis la retraktadon post tiel mallonga tempo? La sciencaj detektivoj proponas jenan interpreton: unu jaron antaŭe, Majak akceptis mendon de koncentrita kaj tre radioaktiva specimeno de cerio-144. Tian specimenon volis uzi sciencistoj en la submontara laboratorio de Gran Sasso (norde de Romo) por siaj neŭtrino-eksperimentoj. (Neŭtrinoj estas preskaŭ senmasaj kaj malfacile detekteblaj partikloj.) Ankaŭ cerio-144, same kiel ĝia stabila izotopo 140, estas fendoprodukto. Pro la mallongviveco de la izotopo 144, atendado malbonigas la proporcion de 144 al 140. Verŝajne tial oni decidis komenci la retraktadon post nur du jaroj. Tiun interpreton apogas ankaŭ tio, ke kelkajn monatojn post la eksplodo Majak deklaris, ke oni ne povas liveri la cerion-144.

Ne de militista agado

La produktado de tiu „batalila plutonio” oficiale finiĝis en 1987. Por ĝi oni bezonas brulelementojn nur mallonge uzitajn. Fendado de plutonio produktas rutenion en alia proporcio de izotopoj. Per pli detala esploro de ĉiuj rutenio-izotopoj, ankaŭ de la stabilaj, la sciencistoj eltrovis, ke la brulementoj devenis de civila reaktoro, ne de iu produktanta batalilan plutonion. Ili eĉ eltrovis, ke estis la reaktortipo VVER-440. Ĝi estas uzata en Rusio kaj kelkaj aliaj landoj.

Steinhauser miras ankaŭ pri tio, kial la publiko nur marĝene atentis pri la radioaktiva nubo en aŭtuno de 2017. Alarmsonoriloj tute ne kriegis. Li proponas, ke rutenio por multaj ŝajnas sufiĉe ekzota, kontraste al plutonio, cezio aŭ jodo, enhavitaj en la tiama radioaktiva nubo el Ĉernobil.

Makroskopaj rutenio-kristaloj. Polvero de diametro 0,01 mm pezus kelkajn nanogramojn, egale al la plej granda kvanto trovita en filtriloj. Foto: WIKIMEDIA

Werner FUß

Germanio

Werner Fuß studis kemion en Germanio kaj doktoriĝis en 1972 pri spektroskopia temo. Poste ĝis 2008 en esplorinstituto li laboris kun fizikistoj pri laserkemio, unue pri apartigo de izotopoj kaj poste pri ultrarapidaj fotokemiaj reagoj. Kromaj publikigoj kaj prelegoj koncernas armadolimigon, medioprotektadon kaj klimatovarmiĝon.

Lingvo

ESPLORADO

Palimpsestoj rivelas siajn sekretojn

Kio restas el malaperinta lingvo? Kelkfoje unuopaj radikoj en la vorttrezoro de aliaj lingvoj, aŭ iuj loknomoj. Alifoje iu nekomprenebla skribaĵo en kaverno aŭ sur ŝtono. Fojfoje absolute nenio. Pli ĝuste: io eble restas, sed ni ne serĉas en la ĝusta loko. Skipo de esploristoj komprenis, kien pli bone iri.

Refoje skrapitaj

En la regiono Sinajo (Egiptio) troviĝas la monaĥejo de Sankta Katerino, fondita en 328 p.K. kaj havanta unu el la plej malnovaj seninterrompe uzataj bibliotekoj de la mondo. Tie kuŝas miloj da manuskriptoj kaj libroj. Kiel diras la vulpo de La eta princo: „Jen mia sekreto. Ĝi estas tre simpla: oni bone vidas nur per sia koro. La esenco estas nevidebla per okuloj.” Tieaj pergamenoj kaŝas trezoron, kaj la esploristoj, por ĝin trovi, devis uzi novan teknologion por malkovri antikvajn tekstojn.

Ofte en la homa historio oni reuzis papirusojn, pergamenojn kaj paperon plian fojon por skribi ion novan. Tio estis kutimo ankaŭ en la monaĥejo de Sankta Katerino, kiu troviĝis izolita, kiam islamo disvastiĝis tra la regiono en la 7a jarcento. La monaĥoj do forigis tekstojn kaj skribis denove sur tiel nomataj palimpsestoj (helendevena vorto, kies signifo estas „refoje skrapitaj”).

Algoritmo

Por reakiri forviŝitajn tekstojn, esploristoj fotas la paĝojn plurfoje el diversaj flankoj, uzante ankaŭ diverskolorajn lumojn por evidentigi ĉiujn eblajn reliefojn de la paĝo. Komputila algoritmo, per kiu eblas distingi la pli freŝajn tekstojn de la originalaj, analizas kaj montras tion, kio ŝajnas kaŝita.

Ekde 2011 oni fotis 74 palimpsestojn, kiuj enhavas entute 6800 paĝojn, kun mirindaj rezultoj. Inter la nove rivelitaj tekstoj, kiuj datiĝas de la 4a ĝis la 12a jarcento, estas 108 paĝoj de antaŭe nekonataj grekaj poemoj, tri medicinaj eseoj kaj la plej malnova recepto al ni konata, atribuebla al la greka kuracisto Hipokrato.

Malaperintaj lingvoj

Multaj el la originalaj tekstoj estis verkitaj en lingvoj bone konataj al esploristoj: la latina, la pragreka, la araba. Aliaj estis skribitaj en delonge perdiĝintaj lingvoj, pri kiuj ni scias preskaŭ nenion. Aliaj kaŝitaj tekstoj estis kompilitaj en la kristana palestina aramea dialekto, tio estas miksaĵo de siria kaj pragreka lingvoj, kiu malaperis en la 13a jarcento p.K. Danke al la palimpsestoj reaperis ankaŭ paĝoj en la kaŭkaza albana lingvo, kiu estis uzata en la teritorio de la nuna Azerbajĝano ĝis la jaro 1000 p.K. Kiel klarigas Jost Gippert, lingvisto el la Frankfurta Universitato, kiu studas la kaŭkazan albanan lingvon dum pli ol jardeko, la malkovro de la forviŝitaj tekstoj estis granda ŝanco por fakuloj pri la koncerna lingvo, ĉar ĝi ebligas 25-procentan pliboniĝon en la legeblo kaj donas bazajn vortojn, kiel „reto” kaj „fiŝo”, al la jam havebla vortprovizo de tiu lingvo.

Massimo RIPANI
korespondanto de MONATO en Rusio

Massimo Ripani estas ĵurnalisto en Rusio kaj fakulo pri lingvaj minoritatoj.

Libroj

Esperanto, ĉu facila aŭ malfacila: anstataŭ recenzo

Venis en miajn manojn lernolibreto: My little Esperanto grammar de Peter Weide, libreto en formato A5 kun nur 30 paĝoj. Nu, se vi estus lingvoinstruisto, ĉefe se tre moderna, kiu ankaŭ partoprenis stud-sesiojn, pardonu Workshops en anglalingva lando, kaj konas eĉ tion, kio estas Task Based Language Teaching, vi tuj forĵetus ĝin murmurante: „Jen kial neniu parolas Esperanton! Kun tiaj lernolibraĉetoj!” Sed vi, evidente, erarus, ĉar el multe pli malgranda lernolibreto, la Fundamenta Gramatiko, tuta movado lernis lingvon kaj ekparolis ĝin.

Lingvoinstruisto emas doni al la instrumetodoj pli grandan valoron ol ili havas. Sed ni revenu al nia libreto. Kio estas la diferenco inter ĝi kaj la Fundamenta Gramatiko? Ĝi estas pli sistema kaj ne nur prezentas ĉiujn prefiksojn kaj sufiksojn kaj prepoziciojn, sed donas ankaŭ ekzemplojn pri ilia uzado kaj ne provas malsukcese traduki ilin al naciaj lingvoj. Aliflanke, ĝi ne diras ion nenecesan. Ĝi estas kerne esenca. Ĝi ne estigas en vi dubojn pri tio, ĉu uzi la akuzativon post „kiel” aŭ ne uzi ĝin. Sed ĝi vere instruas al vi, kiel funkcias Esperanto, ekzemple amo, ama, ami, ame kaj iro, ira, iri, ire, kion multe pli grandaj lernolibroj ne instruas al vi.

Ĉi tiu libreto kaj la alilingvaj versioj en la dana, germana, franca, itala, turka kaj hispana naskiĝis el unu baza ideo: oni devas provizi malmultekostajn lernolibretojn, donaceblajn al potencialaj interesiĝantoj. Kaj ĝi realigas tion. Valoras helpi al Peter Weide realigi sian revon kaj vaste disdoni la malgrandan lernolibreton, kiun oni povas efektive legi, al kiom eble plej multe da homoj kaj poste simple atendi, ĝis unu el ili aliros vin per „Ĉu vi parolas Esperanton?”

Renato CORSETTI

Ne havebla de la Retbutiko de FEL sed de http://esperanto-gramatiko.saluton.dk/esperanto-gramatiko-superrigardo/Esperanto-gramatiko%20informoj/ kontraŭ 3,50 eŭroj (plus sendokostoj).

.

Alieniĝo: ĉu nova normalo?

Mi ĉiam kredis, ke recenzanto devas strebi al maksimuma objektiveco. Sed pri tiu ĉi libro mi malmulton objektivan povus diri. Preskaŭ nur tion, ke temas pri maldika libreto, bonkvalita kaj eleganta laŭ sia eksteraĵo, kun relative malmulte da teksto grandlitera kaj abundo da desegnaĵoj. Objektive mi povus mencii ankaŭ la bonan lingvaĵon kaj la mankon de komposteraroj.

Post tiuj ĉi komencaj kaj iom supraĵaj impresoj fiaskis mia intenco legi la libron kiel sobra kaj objektiva recenzonto. Ĉiu vorto el la teksto kaj ĉiu streketo el la desegnaĵoj funkciis kvazaŭ trampolino, kiu saltigis miajn pensojn kaj sentojn al diversaj direktoj.

La libro atingis min en eksterordinara momento – mi sukcesis preni ĝin de la poŝtejo en la lastaj antaŭ-trudizoliĝaj horoj en Bulgario.

Sur la dorsopaĝo mi legis: „Tiu ĉi kajero estas trovita en la psikiatria hospitalo de Londono en 2020. Neniu havas klarigon pri ĝia enhavo. Tiu, kiu havas informojn pri tiu ĉi kazo, bonvolu kontakti la hospitalon.”

Ĉu unu sola animo gravas?

Mi ne povas bone klarigi, kial tiuj ĉi linioj igis min pensi, ke eble mi ne estas bona homo. Ĉu ĉar mi sentis, ke ies animo krias pri atento, sed mi ne pretas sufiĉe atenti ĝin? Aŭ ĉar mi ne plu certis, ke unusola animo multe gravas, kiam la mondo ruiniĝas ... aŭ renaskiĝas?

Kvankam mi legis la libron ene de minutoj, mi bezonis monatojn por digesti ĝin aŭ, pli precize, por digesti mian rilaton al ĝi. Nun mi pensas, ke alieniĝo, kiel siaspeca anima trudizoliĝo, estas io utila kaj necesa, se oni ne perdas la vojon por reveni al si mem.

Antaŭ jardekoj mi spektis bulgaran epizodaron pri simila temaro. Ĝi titoliĝis Adaptiĝo. Mi neniel povis eskapi la komparon de ambaŭ verkoj. Kaj min daŭre turmentas la demando: Ĉu adaptiĝo estas io favora? Ĉu estas pli bone adaptiĝi ol alieniĝi?

Mi trovis respondon, sed mi ne diros ĝin. Tiajn demandojn ĉiu devas respondi por si mem. Do prefere vi alieniĝu de miaj impresoj kaj mem juĝu!

Mariana EVLOGIEVA

Mariana Evlogieva okupiĝas pri psikologiaj praktikoj kiel neŭro-lingvistika programado kaj hipnotismo.

Lode Van de Velde: La alieniĝo. Eld. Libera, 2020. 84 paĝoj, broŝurita. ISBN 978-024425698-2.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Literaturo

ESEO

Du represindaj literaturaĵoj

La skota poeto, magistro Vilhelmo [William] Auld, kiu mem estis gravega kontribuanto al la literaturo en Esperanto, estis fakulo pri la verkaro en la lingvo, kaj asidua kolektanto de esperantaĵoj. En sia libro La fenomeno Esperanto, li aperigis Bazan Legoliston de la Originala Esperanta Literaturo, kiu estas tre valora por iu ajn, kiu deziras konatiĝi kun la temo.

Iam mi estis ano de grupo, kiu estis invitita viziti la hejmon de Auld en Dollar, malgranda urbo en Skotlando. Tie li montris al ni sian rimarkindan kolekton da libroj, kiu konsistis el ekzempleroj de preskaŭ ĉiu ekzistanta grava verko en Esperanto. Post lia morto la tuta kolekto estis deponita en la Nacian Bibliotekon de Skotlando en Edinburgo, laŭ la deziro de Auld.

Bedaŭrinde pluraj verkoj el la Baza Legolisto de Auld estas apenaŭ, malfacile aŭ tute ne aĉeteblaj aŭ pruntepreneblaj. Kelkaj estas elĉerpitaj kaj supozeble ne estas aŭ ne estos represitaj.

La literaturo en Esperanto meritas favoran komparon kun tiu en ajna idiomo, kiu iĝis literatura lingvo dum simila historia periodo, nome ekde la fino de la 19a jarcento ĝis nun. Tiu periodo ampleksas la disvolvon de la moderna hebrea en Israelo, la evoluon de la afrikansa kiel aparta lingvo disde la nederlanda idiomo de la Kabo (Sud-Afriko), la oficialigon de la malajdevena indonezia (Bahasa Indonesia), la kreadon de la nova norvega (nynorsk), baze de la dialektoj kaj la sintezon de la literatura lingvo Lallans (malalteja skota) en Skotlando. Kompreneble estus maljuste kompari la literaturon en Esperanto kun la verkaro de Ŝekspiro, Cervantes aŭ Dante Alighieri. Tamen ŝajnas juste kompari ĝin kun lingvoj kun simile mallonga historio.

Vojaĝo al Kazohinio

Malgraŭ la mallonga ekzisto de Esperanto, parolantoj de la zamenhofa lingvo povas esti fieraj pri sia originala kaj tradukita literaturo. El ĝiaj originalaj ĉefverkoj ni povas mencii, ekzemple: Metropoliteno de Vladimir Varankin; Kiel akvo de l' rivero de Raymond Schwartz; La granda kaldrono de John Francis; kaj Vojaĝo al Kazohinio de Sándor Szathmári. La laste menciita – almenaŭ laŭ la modesta opinio de la aŭtoro de ĉi tiu eseo – estas unu el la plej brilaj satiroj en iu ajn lingvo post Vojaĝoj de Gulivero de la irlanda aŭtoro Jonathan Swift.

Sed bedaŭrinde ŝajnas, ke Vojaĝo al Kazohinio estas hodiaŭ apenaŭ akirebla. Ĝi elĉerpiĝis antaŭ longa tempo. Post persista esplorado mi sukcesis akiri malnovan ekzempleron, danke al amikoj en Nederlando.

Oni povas nur esperi, ke iam iu eldonisto represos ĝin en nova korektita versio, ĉar la eldono de Sennacieca Asocio Tutmonda en la jaro 1958, enhavas sufiĉe multajn neperfektaĵojn. Ĝi estas tre malluksa broŝuraĵo kun griza kovrilo kaj flaviĝintaj paĝoj – fakte unuavide ne alloga legaĵo. La enhavo, tamen, ege kompensas la iom povran aspekton.

La unuapersona protagonisto de la rakonto nomiĝas Gulivero, kaj li savis sin post sinkigo per torpedo (lanĉita de itala militŝipo) de la ŝipo, en kiu li vojaĝas. Post pena remado en savboato kaj naĝado, li trovas sin sur fora insulo. Tamen, tio estas la ununura simileco de la verko de Szathmári kun tiu de Jonathan Swift. Plie, Vojaĝo al Kazohinio pretendas esti „moderna” vojaĝo de Gulivero. La aŭtoro komencis ĝin en la jaro 1935, du jarojn post la invado en Abisenion (Etiopio) dum la regado de la itala diktatoro Benito Mussolini – evento, kiu estas menciita en la unua ĉapitro de la verko. Tio estas la sola nefikcia aludo en Vojaĝo al Kazohinio.

Mi ne intencas, kaj neniam estis invitita, sendi recenzon pri iu ajn el la verkoj en la Baza Listo, sed mi permesas al mi fari kelkajn rimarkigojn rilate al la historio de la publikigo de Vojaĝo al Kazohinio. Parenteze mi menciu, ke Szathmári tute ne estis la unua verkisto, kiu trovis inspiron por sia verkado en la satiro Gulliver's Travels (Vojaĝoj de Gulivero) de Jonathan Swift. Abundas aŭtoroj el multaj landoj: Francio, Argentino, Rusio ktp, kiuj verkis satirojn pri iu nova „Gulivero”, kiu savis sin de ŝippereo kaj atingis foran insulon, kie ili trovis strangan socion. Per tio ili celis montri – per troigo, mokado, kaj ridindigo – mankojn kaj neperfektaĵojn en siaj socioj aŭ en aliaj landoj, kaj eble indiki, kiel la socio povus esti plibonigita.

Alia aŭtoro, kiu verkis en Esperanto kaj uzis la guliveran temon, estis la skoto John Francis (vidu lian rakonton La fremda strangulo, en kiu ĉefrolas rakontanto simila al Gulivero). Plie, estas pluraj satiraj romanoj, kiuj ne imitas tiun temon, sed iom simile temas pri vojaĝanto, kiu troviĝas en nekonata fora lando (ne nepre insulo), kie la kutimoj estas bizaraj kaj satirindaj. En tiu kategorio, oni povas inkludi la libron Erevono, „utopia satira romanco” (tiele), version en Esperanto de la angla satiro Erewhon (inversigo de la angla nowhere = nenie, utopio) de la angla aŭtoro Samuel Butler, esperantigita de Alec Venture, eldonita en 1978 de Brita Esperanto-Asocio.

Espereble do iam aperos vere digna eldono de Vojaĝo al Kazohinio, ĉar absolute malkontentiga estas la eldono de 1958 de ĉi tiu verko (la ununura, kiun mi posedas), kies hungaran version la angla Vikipedio priskribas kiel: „ofte preteratentata klasikaĵo de la hungara literaturo, kiu ĝuas kultosimilan statuson en tiu lando. Vojaĝo al Kazohinio estas rigardata kiel unu el la ĉefaj originalaj romanoj en Esperanto”.

Tamen ni devas laŭdi la kontribuaĵon de SAT, kiu konsentis publikigi la libron, malgraŭ la fakto, ke oni devis labori uzante ege malklaran, malĝustan kaj apenaŭ legeblan tekston. La eldonantoj klarigas, ke la esperanta manuskripto (kiun ili konsideris originalo, malgraŭ kontraŭa opinio de aliuloj) estis tajpita sur maldika papero; ke la tajpilo uzata ne posedis la „ĉapelojn” necesajn por skribi en Esperanto; kaj ke, do, la supersignoj devis esti aldonitaj per inko, kiu ŝmiris la literojn sur la maltaŭga papero, farante ilin preskaŭ nelegeblaj. Plie, pluraj ŝanĝoj faritaj de la aŭtoro pli fuŝis la tekston, kaj konfuzis la kompostiston kaj la presiston. Pro tio ŝajnas preskaŭ miraklo, ke la libro aperis, kaj ke iu ajn pretis aĉeti ĝin.

Laŭ la esperanta Vikipedio, pluraj eldonoj de Vojaĝo al Kazohinio en la hungara aperis dum jardekoj; kaj en 1975 la eldonejo Corvina en Budapesto publikigis anglan version, kiun reeldonis en 2012 la eldonejo New Europe Books. Mi ne scias, ĉu multaj legantoj aĉetis ĝin. Kvankam mi vizitis plurajn bibliotekojn kaj librovendejojn, mi neniam trovis ĉi tiun eldonon, kaj neniu el miaj konatoj konas ĝin.

La eldono de 1958 en Esperanto enhavas tre spritan antaŭparolon (nomitan „Pretekste de antaŭparolo”), en la formo de platoneca dialogo, fare de la renoma verkisto Kálman Kalocsay, kiu laŭŝajne instigis la aŭtoron verki ĝin en Esperanto kaj helpis lin ĉe redaktado de la teksto. Kalocsay asertis, ke Vojaĝo al Kazohinio „estas insida verko”. La partoprenantoj en la dialogo diskutas kaj disputas pri la signifo de la rakonto. En la persono de sia Gulivero, Szathmári iom malice kaj karikature primokas la ŝablonan anglan „ĝentlemanon”, kaj do oni povas supozi, ke la rakonto parte celas la socion en Anglio (la kialo ne estas klarigita), sed ĝi povus speguli diversajn trajtojn en ĉiuj socioj. Inter ili estas militemo, naciismo, sociaj servoj sen sentimento aŭ kompato, seksaj rilatoj sen amo aŭ ĝojo, apartemo, kverelemo, frenezo, malracio ktp, ktp. Tiajn trajtojn reprezentas du popoloj loĝantaj sur la insulo, nome, la hinoj, kies socio estas kvazaŭ perfekta, sed nehoma, frida; kaj la behinoj, kiuj estas frenezaj, detruemaj, neraciaj.

La granda kaldrono

Antaŭ jaroj, dum kongreso en Skotlando, mi iom aŭdace asertis, ke la kvar plej gravaj kontraŭmilitaj romanoj pri la du mondmilitoj de la 20a jarcento estas: en la germana Im Westen Nichts Neues (En okcidento nenio nova) de Erich Maria Remarque; en la hispana Los Cuatro Jinetes del Apocalipsis (La kvar rajdantoj de la Apokalipso) de Vicente Blasco Ibáñez; kaj, ambaŭ en Esperanto Kiel akvo de l' rivero de Raymond Schwartz kaj La granda kaldrono de John Francis (poste, mi aldonis, ke alia valorega libro en la angla pri la unua mondmilito estas Testament of Youth (Testamento de juneco) de Vera Brittain – tamen, tiu lasta estas nek fikcia nek romano, do ĉi tie ne estas aldonita.

Dum longa tempo mi serĉis, sed ne sukcesis trovi, nek legi, ekzempleron de la elstara romano La granda kaldrono de la skoto John Francis, verko, kiu estas prave priskribita kiel „unu el la klasikaĵoj de la esperanta literaturo”. Finfine, amikino en Skotlando bonkore pruntedonis al mi ekzempleron. Mi tute konsentas kun tiuj, kiuj laŭdas la verkon.

Bedaŭrinde ŝajnas, ke La granda kaldrono, kiu aperis en 1978, eldonite de Stafeto, neniam estas represita en papera formo. Feliĉe tamen ĝi estas reeldonita de Esperanto-Asocio de Skotlando kiel bitlibro en 2017, do povas esti akirita rete. Persone mi malŝatas, kaj pro vidproblemoj apenaŭ kapablas, legi tutan libron surekrane. Certe estus preferinde posedi la romanon surpapere presita, kaj tia iniciato estus bonvena kaj valora. La presita libro, kiu ampleksas 592 paĝojn, estas unu el la plej longaj kaj ambiciaj originalaj verkoj en Esperanto.

La libro temas pri la historio de skota familio dum la periodo de la komenco de la unua mondmilito ĝis la fino de la dua, sed rolas multaj aliaj homoj. La rolularo inkludas iun bazitan sur tre konata reala persono, nome John Maclean, fama skota maldekstra aktivulo. Tiu inkludo estas por mi aparte interesa, ĉar mia patro estis lernanto en la klaso de Maclean, kiu tiam estis lerneja instruisto en Glasgovo. (Poste Maclean perdis sian postenon pro sia politika aktiveco kaj siaj ateismaj opinioj).

Tamen, tiu grava romano interesos ne nur legantojn en Skotlando, sed certe estas de universala valoro kaj signifo. La artikolo en Vikipedio komentas: „La stilo inkludas temposaltojn kaj konscifluon”.

Espereble ĉiuj legantoj de MONATO havos okazon legi ĉi tiujn imponajn trezorojn de la esperanta literaturo.

Garbhan MACAOIDH

Hobio

NUMISMATIKO

Moneroj fascinas

Monero estas ne nur pagilo, sed ankaŭ emociaĵo. Oni povas admiri ties belecon, preni ĝin per la mano, montri al amiko. Falinta monero agrable tintas. Ĝi brilas en la sunlumo. Monero povas esti novpregita aŭ kovrita de patino, historia monumento, aŭ doni informon pri pasinta evento. Monerojn oni povas ordigi laŭ eldonjaro, lando, reganto kaj nominala valoro.

Eble jam antaŭ du mil jaroj monero cirkulis, aŭ kuŝis jarcentojn neuzata en numismatika kolekto, aŭ perdita sur la tero. Forĵetitan latunan kopekon mi trovis en 2007 en la nord-litova urbo Mažeikiai, kiam mi iris tra parko. Malfacile legebla sur ĝi estas la pregojaro: 1985. Tiam Litovio estis parto de Sovetio.

1 kopeko, averso kaj reverso, 1985, Sovetio, latuno, diametro 15 mm, maso 1 g. Foto: WALTER KLAG

Napoleono

Jen arĝenta monero, kiu devenas el Francio. Sur la averso videblas la profilo de Napoleono. Ni legas supre République Française (Respubliko franca), meze aperas la nominala valoro 5 frankoj – hodiaŭ proksimume 50 eŭroj – ĉirkaŭita de du branĉoj de olivarbo, kaj sube AN 12 (la jaro 12 de la franca revolucia kalendaro)1. Do tiun moneron oni pregis en la jaro 1803 aŭ 1804. La indiko A (sube, dekstre) montras, ke la monero aperis en Parizo.

5 frankoj, averso, jaro 12 (1803/1804), Napoleono kiel unua konsulo, arĝento, diametro 37 mm, maso 25 g. Foto: WALTER KLAG

Sur la reverso aperas Bonaparte Premier Consul (Unua konsulo). Sub la busto de Napoleono legeblas Tiolier. La gravuristo Pierre-Joseph Tiolier naskiĝis en 1763 en Londono kaj mortis en 1819 en Francio. En 1803 li iĝis ĉefgravuristo de medaloj, moneroj kaj sigeloj en la pariza monerpregejo.

5 frankoj, reverso, jaro 12 (1803/1804), Napoleono kiel Unua konsulo, arĝento, diametro 37 mm, maso 25 g. Foto: WALTER KLAG

En 1804 Napoleono fariĝis Empereur (imperiestro). Tial ekde 1804 sur la monero aperas surskriboj Empire Français (imperio franca) kaj Napoléon Empereur.

Centtaga regado

En 1813 Napoleono malvenkis kaj devis loĝi en ekzilo sur la mediteranea insulo Elbo. La 26an de februaro 1815 li veturis ŝipe kun 1000 soldatoj de Elbo al la sud-franca urbo Antibes, kie li alvenis la 1an de marto. Sekvis 100-taga regado, marŝo al Parizo, la batalo ĉe Waterloo kaj denove malvenko.

En tiu periodo oni pregis en Francio pli ol unu milionon da moneroj. La nominala valoro de la dua monero estas 5 frankoj. Ankaŭ sur ĝi videblas la profilo de Napoleono. La jarindiko estas 1815. La plimulton de tiuj moneroj oni pregis en Limoges (tial sur ili aperis la litero I). La nomo de la gravuristo Tiolier estas mallongigita al Tr. Aktuale la prezo de tiu monero varias de 70 eŭroj (malbona kvalito) ĝis 3000 eŭroj (preskaŭ origina stato).

5 frankoj, averso kaj reverso, 1815, Napoleono kiel imperiestro dum 100 tagoj, arĝento, diametro 37 mm, maso 25 g. Foto: NUMISMATIK/PETRA KLEIN

1. La franca revolucia kalendaro havis la jenan jarkalkulon: Jaro 1: de la 22a de septembro 1792 ĝis la 21a de septembro 1793; Jaro 2: de la 22a de septembro 1793 ĝis la 21a de septembro 1794, ktp. Post la jaro 1805 Francio denove uzis la gregorian kalendaron.

Renate kaj Walter KLAG
korespondanto de MONATO en Aŭstrio

Walter Klag naskiĝis en Vieno, studis tie fizikon kaj laboras nun kiel eldonisto, numismato kaj ĵurnalisto en Vieno.

Oklingva Proverbaro

Marko kaj Ludoviko Zamenhof

Per la eldono de la Oklingva Proverbaro Petro Desmet' kaj Flandra Esperanto-Ligo realigis la preskaŭ centjaran sonĝon de Ludoviko, kaj ankaŭ de Marko, Zamenhof. En la jaro 1910 Ludoviko eldonis sian „Proverbaro Esperanta”, kiu estis farita laŭ la „Frazeologio rusa-pola-franca-germana”, kiun la patro komencis eldoni en 1905, sed kiu, bedaŭrinde, pro la morto de la patro, neniam aperis en sia tuteco. Ludoviko preparis sian esperantan version surbaze de la kompleta manuskripto de la patro, kaj li klare skribas, ke la intenco estis, ke ĝi estu „eldonota poste kune kun la partoj en la aliaj kvar lingvoj”. En lia tempo – tiel li skribas – eldoni ĉiujn kvin partojn de la verko estis malfacile.

Pli ol 20 000 diversaj proverboj aperas en la prestiĝa libro kune kun interesaj dokumentoj kaj teksto pri ĝia historio. Aldonitaj al la originalaj kvin lingvoj rusa, pola, franca, germana kaj esperanta estas tri pliaj: nederlanda, hungara kaj latina, ĉi-lasta laŭ la deziro de Marko.

Eldonjaro: 2020
Fortike bindita, formato 155 x 215 mm, 543 + 114 paĝoj. ISBN: 978-9077-066683. Prezo ĉe FEL (inkluzive de la indekso): 39 eŭroj plus afranko.

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - retbutiko@fel.esperanto.be

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 41a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 103 korespondantojn kun kunlaborkontrakto en 45 landoj kaj abonantojn en 73 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato
• Instagram: RevuoMonato
• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo
• Telegramo: https://monato.telegramo.org
• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be.

redaktoroj:
• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.
• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Alexander Shlafer, Usono, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Renato Corsetti, Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert

grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste 5 sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo de MONATO, la tria sumo estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO, la kvara sumo estas la tarifo de la agendo kaj enciklopedieto LA JARO senditaj triaklase (malrapide) kaj la kvina sumo estas tiu de LA JARO sendita unuaklase (rapide).

Lando de la paganto MONATO LA JARO
surface aere bite 3a kl. 1a klaso

Argentino EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Aŭstralio AUD 97 102 58,20 11,30 16,20
Aŭstrio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Belgio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Bosnio-Herc. EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Brazilo EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Britio GBP 54 57 32,40 6,20 8,90
Bulgario EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Ĉeĥio EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Ĉinio EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Danio DKK 440 465 264 51 74
Estonio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Finnlando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Francio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Germanio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Grekio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Hispanio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Hungario HUF 15000 16000 9000 2450 3600
Irlando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Islando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Israelo EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Italio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Japanio JPY 7980 8500 4788 870 1270
Kanado CAD 92 96 55,20 10,70 15,40
Kipro EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Koreio EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Kostariko EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Kroatio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Latvio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Litovio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Luksemburgo EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Malto EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Nederlando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Norvegio NOK 640 670 384 75 106
Nov-Zelando NZD 105 111 63 12 18
Pollando PLN 190 200 114 31 44
Portugalio EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Rusio EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Serbio EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Slovakio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Slovenio EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Sud-Afriko EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Svedio SEK 640 670 384 75 105
Svislando CHF 82 88 49,20 9 14
Usono USD 78 82 46,80 8 13

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en ŝtatoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Pĉk. IBAN AT80 6000 0000 0712 7744. Rete: aon.913548977@aon.at
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br
• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz
• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com
• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee
• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando
• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de
• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, 464-ho, 217 Toegye-ro, Jung-gu, Seulo 04558. Rete: kea@esperanto.or.kr
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Litova: Laimius Strażnickas, LEA, a.k. 178, LT-01003 Vilnius-C, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru
• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr
• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se
• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org

Enhavo

- Politiko

- USONO

- Dua provo „neŭtraligi” prezidenton Trump

- Ĉu Trump rajtos re-prezidentiĝi?

- Moderna vivo

- USONO

- Farmacio en pandemio?

- INTERNACIA REKONO

- De enmigrinto al stelulino

- Eseoj

- HAZARDO

- Rimarkoj pri la irdirekto de la universo

- INTERKULTURO

- Moderna lernejo devas inkluzivi ĉiujn gelernantojn

- ENTOMOLOGIO

- Kaŝita trezoro

- Turismo

- AŬSTRIO

- Rava kastelo

- Komputado

- INTERVJUO

- Tradukiloj pliboniĝas

- Scienco

- AKTUALE

- Sukcese revenis japana asteroid-sondilo

- Medio

- RADIOAKTIVECO

- Kaŝita atomakcidento malkovrita

- Lingvo

- ESPLORADO

- Palimpsestoj rivelas siajn sekretojn

- Libroj

- Esperanto, ĉu facila aŭ malfacila: anstataŭ recenzo

- Alieniĝo: ĉu nova normalo?

- Literaturo

- ESEO

- Du represindaj literaturaĵoj

- Hobio

- NUMISMATIKO

- Moneroj fascinas

- Oklingva Proverbaro

- Anoncetoj

- Retbutiko renovigita

- Naturista vivo

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...