Monato 2021/02
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2021-01-08T23:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Leteroj

Ĉu korona aŭ krona viruso?

Laŭ mi estus preferinde uzi la formon „korona viruso”: Laŭ biokemiistoj la nomo devenas de la aspekto en elektronmikroskopaj bildoj. Se tiaj bildoj montras nur projekcion (du-dimensian), la viruso ŝajnas havi kronon de pikiloj sur sia periferio. Sed sur bildo kun tri-dimensia perspektivo (el skananta elektronmikroskopo) la surfaco similas al korono de la suno, distribuita sur la tuta supraĵo de la sfero, ne nur laŭlonge de linio. La sfero kun korono estas pli reala bildo ol cirklo kun krono. La formo „koronvirusa malsano 2019” ankaŭ ebligas la mallongigon „kovim 19”, kiu estas sufiĉe simila al „covid 19” uzata en pluraj lingvoj, tiel ke ĝi estas facile rekonebla. Kion pensas aliaj legantoj?

Werner FUß

Germanio

Malbonaj ŝercoj

En MONATO 2020/11, p. 16, Edmund Grimley Evans skribas pri la skota Vikipedio. Kiel li, ankaŭ mi de temp' al tempo konsultas Vikipedion, kaj ĝenerale mi trovas ĝin pli-malpli fidinda. Escepto tamen estas la ridinda versio, kiu pretendas esti en la „skota lingvo”. Preterlasante la fakton, ke neniu vere scias, kio estas la skota (malkiel la skotgaela, kiu estas rekonata lingvo, tute malsimila al la skota), la kaĉo, kiun ni legas en la tiel nomata „Skota Vikipedio”, ne povas esti serioze rigardata kiel skota.

La artikolo de Grimley Evans memorigis min pri iom simila afero rilate al la irlanda lingvo. En librovendejoj mi plurfoje rigardadis ekzemplerojn el serio da etaj poŝlibroj por turistoj, publikigataj de tre konataj eldonistoj de lingvaj lernolibroj kaj frazaroj. Kutime tiaj eldonaĵoj donas iom da utilaj kaj supozeble fidindaj informoj pri la koncerna lando, kaj enhavas mallongan sekcion pri ties lingvo, kun vortareto kaj iomete da gramatiko. La libretoj pri Germanio, Hispanio kaj aliaj ŝajnis esti relative ĝustaj, sed la sekcio pri lingvo en la poŝlibro pri Irlando estis simila al malbona ŝerco. Anstataŭ seriozaj informoj, ĝi inkludis kelkajn vortojn kaj frazojn de supozataj irlandaĵoj, ĉerpitaj el farsoj kaj komedioj, misprononcitaj kaj erare literumitaj. Nenio indikis, ke la irlanda estas kultura lingvo kun longa historio kaj kompleksa gramatiko. Estis evidente, ke la kompilintoj scias absolute nenion pri la irlanda. Simile absurdaj estas la klopodoj de la kompilanto de la skota Vikipedio.

Garbhan MACAOIDH

Irlando kaj Skotlando

Fonetikaj elementoj en la skribo

Pri la informplena artikolo Interesaj paralelismoj inter alfabetoj (MONATO 2020/08-09, p. 28-29) la jenon: Ankaŭ en la egiptaj hieroglifa kaj hieratika skribsistemoj estis fonetikaj elementoj. La rozeta ŝtono ja tute ebligis al Champollion deĉifri la glifaron laŭ la du nomoj Kleopatra kaj Ptolemeo. La fenica sistemo simpligis ĝin uzante unusolan signon por pluraj silaboj kiel „ba”, „bu”, „bi” ekzemple. Par – „domo” en la egipta – fariĝis „b”, ĉar „domo” estas la signifo de bet en semidaj lingvoj. Iom konfuze aspektas, ke „E”, la greka epsilon, evoluis el la fenica He, do „h”, dum eta – H, η – estiĝis el tute alia signo, nome ĥet, kiu staras por la konsonanto „h” en la latina kaj la okcident-greka.

Alia semida sistemo estas la etiopa por la amhara kaj la eritrea. Ĝi tamen devenas de la sabea, la sud-araba, sed la alfabeta ordo de ĝi estas tute alia. Tian devenon havas ankaŭ la tifanag-skribo de la tuaregoj. Surprize, la mongola galik baziĝas sur aramea skribsistemo! Ĝi plene prezentas vokalojn. La taja kaj la laosa estas plene hind-devenaj. La japanaj kana-sistemoj havas signaran ordon laŭ hinda modelo.

Frieder WEIGOLD

Germanio

La rubriko „Leteroj” estas destinita al koncizaj (maksimume 150-vortaj) reagoj de abonantoj pri aktualaĵoj kaj pri artikoloj aperintaj en Monato. La redakcio faras propran elekton, post lingva kaj stila polurado. Letero, ankaŭ reta, estu subskribita per la nomo, kompleta stratadreso kaj telefonnumero. Per la sendo de la letero la aŭtoro donas sian permeson publikigi ĝin en la papera kaj en la ciferecaj versioj de Monato. Leteroj por publikigo estu senditaj al leteroj@monato.be.

Politiko

ALBANIO

Lando sen antisemitismo

Juniofine 2020 en Tirano, la ĉefurbo de Albanio, estis starigita monumento memore pri Holokaŭsto, omaĝe al la ses milionoj da pereintaj hebreoj 1 kaj al la albanoj savintaj hebreojn antaŭ kaj dum la dua mondmilito.

Escepta lando

Estas jam konate, ke en Albanio neniu hebreo estis mortigita fare de nazioj aŭ sendita al la pereigaj koncentrejoj, kaj la nombro da hebreoj je la fino de la mondmilito tie estis pli ol dekobla kompare kun ilia nombro antaŭ la milito.

Tio kontrastas al la okazintaĵoj en la ceteraj eŭropaj landoj. Tiel en Pollando estis ekstermitaj 90 % de la tieaj hebreoj, en Germanio 88 %, en Grekio 77 %, en Jugoslavio 87 %, en Italio 17 %.

Mirinda solidareco

Menciindas, ke la hebreojn en Albanio kaj en Kosovo savis lokanoj kaj eĉ ŝtataj aŭtoritatoj, kvankam ĉi tiuj kunlaboris kun italaj faŝistoj kaj germanaj nazioj. Oni provizis hebreojn per albanaj pasportoj kun islamanaj nomoj kaj kaŝis ilin en la hejmoj de albanoj, eĉ en la domoj de altrangaj aŭtoritatuloj.

Doktorino Anna Cohen diras, ke ŝia familio devenis el Joanino (Grekio), kie nur 10 % de la hebreoj saviĝis. Kune kun siaj gefratoj ŝi iris al la montoj apud la havenurbo Vloro (Albanio) kaj miksiĝis tie kun la lokanoj. Tiutempe 50 000 hebreoj de Tesaloniko (Grekio) estis ekstermitaj.

Tradicio de honoro

Tian konduton eksplikas la tradicia moro de albanoj pri protektado de gastoj, eĉ je la kosto de propra vivo, laŭ la principo, kiun albanoj nomas besa (sankta promeso aŭ vorto de honoro).

Kontrasto

En Serbio dum la jaroj 1939-1940 la faŝista organizaĵo ZBOR (Združena Borbena Organizacija Rada), kiun gvidis Dimitrije Ljotić, kompilis la nomliston de ĉiuj 92 hebreaj familioj en Kosovo kaj en 1941 enmanigis la liston al la germanoj. La serba registaro de Milan Nedić faris plejeblon por trovi hebreojn ne nur en Serbio mem, sed ankaŭ en la partoj de Kosovo regataj de ĝi.

Pri la konduto de albanoj rilate al la hebreoj rifuĝintaj el Jugoslavio skribis fotografisto Gavra Mandil en la libro Život u crno-belim slikama (Vivo en nigro-blanko), kie li priskribas la albanajn gastamon kaj bonkorecon al la hebreoj.

Deportado

La politika buroo de la ministrejo pri internaj aferoj de Albanio per telegramo de la 30a de marto 1942 ordonis la prefektejojn de Priŝtino, Peja, Prizren kaj Dibra, ke ĉiujn hebreojn oni veturigu al Berat (Albanio).

La unua grupo el 100 personoj alvenis al Berat la 5an de aprilo 1942. La 9an de aprilo alvenis al Fushë-Prezë dua grupo el 79 personoj el Peja. La 5an de julio 69 hebreoj el la prizono de Priŝtino ekveturis al Kavaje, Burrel, Kruje kaj Shijak (same en Albanio). Aliaj grupoj alvenis komence de 1943 el Prizren, Priŝtino, Ferizaj k.a.

Priŝtino

Riza Drini, la prefekto de Priŝtino dum 1941-1942, kaj Hysen Prishtina, kiu estis prefekto de Priŝtino dum 1943-1944, diversmaniere helpis savi multajn hebreojn de Priŝtino kaj aliaj urboj de Kosovo. Riza Çitaku, tiama loĝanto de Priŝtino, aŭtune de 1943 savis la edzinon de Josef Bahar, kaŝante ŝin en sia hejmo.

Menciindas, ke la serbaj komunistoj, enirinte Priŝtinon novembre 1944 mortpafis, kune kun centoj da riĉaj albanoj, ankaŭ la riĉajn hebreojn Salamon Bahari kaj ties filon Moshe Bahari.

Kosovo

„Kiam la nazioj okupis Albanion oktobre de 1943, Rafael Jakoel kaj lia bofilo loĝis en la urbo Vloro. Ili vojaĝis al Tirano por renkonti la ministron pri internaj aferoj Xhaferr Deva”, – rakontas Felicita, nepino de Rafael. La ministro certigis ilin, ke nenio malbona okazos al ili kaj ordonis, ke oni tuj sendu ilin kaj la aliajn en sekurajn lokojn de la lando. Tiel oni agis rilate al almenaŭ 400 hebreoj el Kosovo.

Savitoj

Municipa sekretario Arif Aliçkaj el Deçan (Kosovo) helpis dekojn da hebreoj saviĝi el Makedonio kaj Serbio, kaŝante ĉiujn en albanaj familioj kaj poste veturigante ilin en Albanion. Ĥaim Adzhes, Jacques Rubinoviĉ 2 kaj Sarina Samuiel-Bahar estis savitaj fare de albanoj en Gjakova (Kosovo). Josif Levi, eksa rabeno de Priŝtino atestas, ke Prenk Uli, albano, savis 52 hebreojn. Fruktovendisto Arsllan Rezniqi venigis el Skopje (Makedonio) al Kosovo centojn da hebreoj kaj poste helpis al ili iri al Albanio. Pro tio la Memorejo pri la Martiroj kaj Herooj de Holokaŭsto Jad Vaŝem (Jerusalemo) honoris lian familion per la titolo justulo inter la popoloj.

Misinterpreto

La serba esploristo Milorad Vavić estis la unua, kiu (en sia verko Kosovski jevreji za vreme okupacije 1941-1944, La hebreoj de Kosovo dum la okupacio 1941-1944, publikigita en 1983) menciis la nombron de 519 hebreoj en Kosovo, el kiuj, laŭ li, 200 estis pereintaj. Al tio referencas en „La arkivaj fontoj serbo-hebreaj” P.D. Ivanov, en sia libro Jevreji Kosova i Metohije (Hebreoj de Kosovo kaj Metohio), Beograd, 1988, p. 70.

Profesoro Shaban Sinani el Tirano trovis originalan dokumenton el la jaro 1947 pri korespondado en 1943-1944 en la germana, laŭ kiu la albana divizio de SS „Skanderbeg” (formita en aŭgusto 1944) arestis 510 personojn kaj eskortis ilin al la koncentrejo Sajmište apud Beogrado kaj ne al Bergen-Belsen. Temas pri transporto de hebreoj, komunistoj, partizan-simpatiantoj kaj politike suspektindaj personoj – albanoj, montenegranoj kaj serboj, inter kiuj estis nur 32 hebreoj. Laŭ alia studo, inter tiuj hebreoj estis nur unu persono el Priŝtino. Bedaŭrinde la misinterpretitajn nombrojn utiligis seriozaj historiistoj kiel Berndt Fischer kaj Noel Malcolm.

En Albanio Holokaŭsto ne okazis

Laŭ la enciklopedio Pinkas ha-Kehilot (Yad Vashem, 1998), en Albanio ne okazis Holokaŭsto. La Internacia Forumo pri Holokaŭsto, okazinta en Stokholmo en la jaro 2000, same konfirmis, ke ne nur en Albanio malekzistis Holokaŭsto, sed albanoj savis milojn da hebreoj el aliaj landoj.

Esploristoj kaj konantoj de la albana historio kaj historio de Holokaŭsto kiel Berndt Fischer, Noel Malcolm, H. Sarner, J. Goldfarb kaj P. Stambul diverstempe esprimis la opinion, ke 100 % de la hebreoj de Albanio transvivis la militon.

Monumento en Tirano omaĝe al hebreoj pereintaj en Holokaŭsto kaj al albanoj protektintaj hebreojn. FOTO: BARDHYL SELIMI

Bardhyl SELIMI
korespondanto de MONATO en Albanio

Bardhyl Selimi (1945) finstudis pri matematiko en la universitato de Tirano. Li estas kunlaborinto de PIV.

1. La aŭtoro ĉie uzas la vorton „hebreo(j)” en la senco, en kiu en modernaj tekstoj plejparte aperas la vorto „judo(j)”. La vero estas, ke dum longa tempo la vorto „judo” en tiu senco simple ne ekzistis en Esperanto: ĉiuj aŭtoroj uzis nur la vorton „hebreo”. „Hebreo” estas tradicia oficiala (eĉ Fundamenta) komunuza zamenhofa vorto. La vorto „judo” grandparte anstataŭis la vorton „hebreo” en la epoko de ekstrema antisemitismo, kiu kulminis per Holokaŭsto, la plej terura katastrofo en la historio de la hebrea popolo, en kiu milionoj da hebreoj estis ekstermitaj. Estas do simbole, ke konfirmo de daŭra valideco de la tradicia senco de la vorto „hebreo” venas en artikolo, kies aŭtoro skribas kun fiero, ke en lia lando sen antisemitismo Holokaŭsto ne okazis. Tio emfazas historian kontinuecon de la hebrea popolo. (red.)

2. Elekti plej taŭgan skriban formon por nomoj de kelkaj el la menciitaj personoj estas malfacile: pro la situacio, en kiu estas enplektitaj pluraj gentoj, landoj, lingvoj kaj alfabetoj, ne estas klare, kiu formo de la nomo estis origina aŭ preferinda. Ĉu, ekzemple, la koncerna persono origine nomiĝis (kaj preferus nomiĝi) Jacques, Žak, Жак, Zhak aŭ iel alie? La uzado de nur esperantigitaj formoj malfaciligus rekoneblon de la nomoj kaj interretan trovadon de pliaj informoj. (red.)

LITOVIO

Litovio dekstriĝis

La lastaj elektoj por la litovia parlamento (Seimas) okazis en vere eksterordinaraj kondiĉoj de la kovima pandemio, kio estis grandega defio por ĉiuj elektantoj kaj por ĉiuj elektaj komisionoj. Malgraŭ tio, ke la elektoj estis planitaj por la 11a de oktobro (la unua fazo) kaj la 25a de oktobro (la dua fazo), multaj elektantoj penis voĉdoni anticipe por eviti nedezirindan troan akumuliĝon en balotejoj kaj riskon de infektiĝo.

Gajnis konservativuloj

En la elektoj entute partoprenis 1 175 026 civitanoj (aŭ 47,81 %). Ili elektis 141 parlamentanojn por kvarjara periodo – ĝis la jaro 2024. La rezultoj montris, ke ĉi-foje la elektojn gajnis la konservativa Patria Unio – Kristandemokratoj de Litovio, kiu ricevis 50 lokojn en la parlamento, dum la ĝis tiam reganta partio Litova Unio de Kamparanoj kaj Verduloj regresis de antaŭaj 54 seĝoj: ĉi-foje ili ricevis nur 32. Liberala Movado kaj socialdemokratoj okupas po 13 seĝojn, Partio de Libereco (partio de plejparte junaj homoj, kiu kreiĝis nur en 2019) gajnis 11 kaj Laborista Partio ricevis 10.

Parlamenta demografio

Al la 13a konsisto de litovia parlamento estis (re)elektitaj 81 jamaj parlamentanoj kaj 60 novaj. En la nova parlamento estas 38 virinoj kaj 103 viroj. Ilia averaĝa aĝo estas 49 jaroj, 99 procentoj de la parlamentanoj havas superan kleron. La plej maljuna parlamentano estas 77-jaraĝa kaj la plej juna estas 28-jara.

Koalicia interkonsento

Tuj post la elektoj la tri centraj-dekstraj partioj – konservativuloj, liberaluloj kaj Partio de Libereco, kiuj gajnis 74 seĝojn en la parlamento – anoncis pri siaj planoj formi novan regantan koalicion. Estroj de tiuj tri partioj oficiale konfirmis, ke ili delegas la postenon de ĉefministro al la 46-jara Ingrida Šimonytė, kiu gvidis la liston de kandidatoj-konservativuloj por la elektoj. Interalie, Šimonytė kandidatis ankaŭ en la antaŭaj prezidentaj elektoj en 2019 sed malgajnis kontraŭ Gitanas Nausėda.

Ambiciaj intencoj

En la subskribita dokumento de la koalicia interkonsento, la dekstraj partioj indikis, ke ili intencas eviti politikon de malpermesoj; ne grandigi malzorgeme la financan ŝuldon; egaligi moralajn kaj etikajn kriteriojn por siaj agadoj al la juraj; postuli nulan toleremon pri koruptado; ne rapidi pri leĝofarado, sekvante la principon „malpli estas pli multe”; protekti kaj fortigi la konstituciajn rajtojn de la amaskomunikiloj pri ricevado kaj disvastigado de informoj.

Inter la plej proksimaj taskoj de la koalicio estas prizorgi la situacion pri kovimo, revizii planitajn investojn, „absolute bloki la nesekuran belorusan nuklean centralon en Astravets” kaj prepari refojan referendumon pri konstitucia amendo por legitimi pluroblan civitanecon, kiu povus koincidi kun la prezidentaj elektoj en 2024.

Parlamenton estros grandmajstro

En la unua kunsido de la nova konsisto de la parlamento, kiu okazis la 13an de novembro, estis elektita parlamenta estraro, kiun ekgvidis la 37-jaraĝa eksa ŝakludanto-grandmajstro kaj nun estrino de la liberaluloj Viktorija Čmilytė-Nielsen.

LAST
korespondanto de MONATO en Litovio

Laimius Stražnickas, akronime „last”, estas litova ĵurnalisto jam dum 35 jaroj. Li esperantistiĝis en 1974 kaj estas kunlaboranto de Monato ekde 1991.

Unuafoje neordinare longaj vicoj etendiĝis ĉe la budoj por anticipa voĉdonado. Foto: LAST

La litovian parlamenton ekestris la 37-jara Viktorija Čmilytė-Nielsen. Foto: KANCELARIO DE LA PARLAMENTO (SEIMAS)

La registaron ekestris 46-jara Ingrida Šimonytė, kandidato por la prezidenta posteno en 2019. Foto: KONSERVATIVA PARTIO

AŬSTRALIO

Militkrimoj en Afganio

Fine de 2020 aperis forte „redaktita” versio de raporto de komisiono, kiu – pro premo de persistaj ĵurnalistoj – esploris akuzojn pri militkrimoj de elitaj aŭstraliaj soldatoj en Afganio. Eĉ la versio havebla por normalaj homoj (kun sennombraj nigre kaŝitaj nomoj) estas ŝoka legaĵo. La komisiono, kiu malkaŝe volis minimumigi la akuzojn, tamen raportis, ke aŭstraliaj soldatoj murdis almenaŭ 39 senarmilajn afganajn kaptitojn, inter kiuj simplajn kamparanojn, neniel „teroristajn”. La raporto eĉ rekomendas, ke 19 soldatoj alfrontu tribunalon civilan, ne armean.

Rito

Ofte la murdo estis parto de groteska „ludo”: junaj soldatoj devis pruvi sian indecon aparteni al elita taĉmento per tia sangofridiga ago, iaspeca debuto. Poste oni dissternis pafilojn kaj telefonojn ĉirkaŭ la kadavrojn, fotis la „teroristojn” kaj skribis falsajn raportojn pri la incidentoj.

Ĉu senefikaj aŭ komplicaj?

Kiam la raporto aperis, ĉiuflanke politikistoj esprimis sian naŭzon pri tiaj agoj, kiuj „tute ne akordas kun la honoro de nia profesia armeo” kaj estas „neaŭstraliaj”. Sed multaj certigis, ke temas pri subnivela grupeto da malbonuloj, kelkaj putraj pomoj en granda barelo da bonaj. Kaj ĝis nun neniu proponis, ke la altrangaj oficiroj, kiuj bedaŭrinde nenion sciis pri la krimoj, devas respondi al malfacilaj demandoj. Ĉu ili vere ne sciis – kaj do estis senefikaj komandantoj – aŭ ĉu ilia rolo estis eĉ pli malbona?

Jurisdikcia defio

Aperis eĉ asertoj, ke la publikigo de tiaj informoj montras la forton de la aŭstralia demokratio – oni ja esploris kaj venis al tiaj konkludoj, kontraste, ekzemple, al la rifuzo de usonaj registaroj eĉ permesi, ke iliajn soldatojn akuzu neusonaj tribunaloj. Kvankam oni scias pri murdoj faritaj de britaj soldatoj, ĝis nun neniu estis akuzita. Tamen la aŭstralia ĉefministro Scott Morrison [skot mórison] tuj decidis, ke la akuzitoj devos esti juĝataj en Aŭstralio – ankaŭ la aŭstralia registaro ne respektas la aŭtoritaton de internaciaj tribunaloj.

Dubinda pravigo

Aŭdiĝas provoj defendi aŭ malpligravigi la murdagojn: niaj specialaj taĉmentoj daŭre devas patroli en la plej danĝeraj partoj de Afganio, jaron post jaro ili dediĉas sin al neplenumebla tasko, kaj tio kaŭzas fortan frustriĝon. Sendube, sed ĉu tio pravigas murdadon de sendefendaj kaptitoj?

Kial ili estas en Afganio?

Pli profunde, oni povas demandi, kial entute tiuj soldatoj estas en Afganio. Kiel la evoluo en tiu konfliktŝirata lando koncernas la naciajn interesojn de Aŭstralio? La respondo estas simpla: kiam George W. Bush estis usona prezidento, la aŭstralia registaro juĝis, ke necesas sin montri lojala aliancano de Usono.

Postnoto: Kelkaj el la kuraĝaj ĵurnalistoj, kies „fosado” devigis la starigon de la komisiono, ankoraŭ mem atendas proceson – kaj eventuale longan punperiodon en malliberejo. Ĉu la publika hontosento pri la krimoj devigos la instancojn retiri la asertojn pri „danĝero al la nacia sekureco”? (aŭtoro)

Trevor STEELE
korespondanto de MONATO en Aŭstralio

Trevor Steele estas aŭtoro. Profesie li instruis la germanan kaj historion.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Ĵus aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Moderna vivo

JURO KAJ SEKSO

Ĉu vira patrino?

En novembro 2020 la supera kortumo en Londono rifuzis la apelacion de Freddy McConnell [fredi makonal], kiu volis registriĝi kiel patro de la filo, kiun li naskis en 2018.

McConnell registriĝis ĉe sia naskiĝo kiel ina, sed en la aĝo de 22 jaroj li ŝanĝis sian sekson al vira: li estis traktata per hormona terapio kaj kirurgia forigo de la mamoj, liaj oficialaj dokumentoj – inkluzive lian pasporton – estis ŝanĝitaj, kaj ekde tiam li prezentas sin socie kiel viro.

Gravediĝo

En 2017, jam oficiale agnoskite kiel viro, sed interrompinte la hormonan terapion, McConnell gravediĝis per artefarita fekundigo, kaj en januaro 2018 li naskis filon. Jura disputo komenciĝis dum la registrado de tiu nasko.

Naskiĝatestilo en Britio havas devan kampon por „mother” („patrino”) kaj nedevan kampon por „father” („patro”). Ekde 2008 tiu dua kampo rilatas al „father/parent” („patro/gepatro”), por ke oni povu, laŭvole, agnoski la gepatrecon de la parulo de la patrino ankaŭ ĉe samseksa paro.

„Naskinto”

Ĉar McConnell naskis la infanon, kaj la kampo por la „patrino” estas deva, la registristo metis la viran nomon de McConnell en la koncernan kampon. Ĉar li prezentas sin socie kiel la patro de sia filo, McConnell ne estis kontenta pri tiu decido kaj plendis laŭvice al du tribunaloj, petante, ke li aperu en la naskiĝatestilo aŭ kiel „father” („patro”), aŭ kiel „parent” („gepatro”), aŭ kiel „gestational parent” (esprimo sen jura difino laŭvorte tradukebla kiel „gravedec-gepatro”; en Esperanto oni verŝajne preferus la pli simplan esprimon „naskinto”).

Tamen, la unua tribunalo decidis, kaj la dua konfirmis, ke McConnell tamen estas „mother” („patrino”) de sia infano; laŭ la nuna leĝaro, la vorto „mother” jure signifas la naskinton de infano, ankaŭ se la naskinto oficiale estas viro.

Kun la rifuzo de la apelacio al la supera tribunalo, la jura vojo en Britio finiĝis. McConnell tamen esperas peti la Eŭropan Kortumon pri Homaj Rajtoj en Strasburgo, ke ĝi pritraktu la aferon.

Edmund GRIMLEY EVANS
korespondanto de MONATO en Britio

Edmund Grimley Evans estas esplorinĝeniero en la komputila fako kaj tradukinto de pluraj libroj en Esperanton.

EPILEPSIO

Purpura Dalaso

En novembro 2020 la estraro de la teksasa urbo memorigis al siaj loĝantoj, ke en tempo de kovimo ekzistas homoj, kiuj suferas aliajn malsanojn. Pro tio la urbocentro estis purpure lumigata. Tiel la loĝantoj de Dalaso memoris pri la nacia monato de konscio pri epilepsio, kaj ili subtenis kuracistojn, esploristojn kaj sciencistojn, kiuj helpas lukti kontraŭ tiu malsano.

En la lando 3,4 milionoj da homoj suferas epilepsion, kaj entute en la mondo la malsanuloj nombras ĉ. 65 milionojn. Ĝi estas la kvara neŭrona malsano en la mondo laŭ sia ofteco. Homoj kun tiu malsano estas pli multaj ol vivantoj kun aŭtismo, parkinsona malsano, platsklerozo kaj cerba paralizo, ĉio kune. Oni konsideras ĝin samgrada kiel diabeto de la unua tipo.

Epilepsion karakterizas subitaj elektraj malŝargoj en cerbaj ĉeloj. La ofteco kaj forteco de tiuj eventoj povas varii, kaj ilia naturo ne klaras je 100 elcentoj. Bedaŭrinde, ankoraŭ multas homoj, kiuj timas tiun malsanon kaj ne scias, kiel konduti, se apudulo havas problemon. Rezulte, triono de la malsanuloj daŭre vivantaj kun konvulsioj estas ne-regule kontrolataj.

Medicinaj atingoj

Lasttempe en la moderna medicino okazas revoluciaj esploroj kaj venkoj, ne nur en virusologio. Antaŭ nelonge en la pediatria centro Cook Children's en Fort Worth (apud Dalaso) sukcese finiĝis klinikaj esploroj pri fenfluramine, drogo, kiun Federacia Administracio pri Nutraĵoj kaj Drogoj akceptis por kuracado de diversaj formoj de infan-epilepsio. Tiu drogo helpis multajn infanojn liberiĝi de la malsano dum almenaŭ tri jaroj.

La monato de konscio pri epilepsio celis instrui 2020 homojn pri priepilepsia unua helpo kaj doni atestilojn al ili. Senpagaj virtualaj renkontiĝoj okazis dum la tuta monato.

Alexander MIKISHEV
korespondanto de MONATO en Usono

Alexander Mikishev estas lektoro, instruas kaj esploras en Hjustono, Teksaso. Esperanton li eklernis en 1979.

INSTRUADO

Poligloto instruas

Davide Gemello [dávide ĝemelo] estas juna plurfaceta italo, kies podkasta^1 projekto kaj paralela jutuba kanalo^2 havas grandan sukceson inter lernantoj de la itala. La kanalo havas 31 000 sekvantojn, kaj estas en ĝi ĝis nun 121 filmetoj. La podkastoj, proksimume cent, troviĝas inter la plej popularaj lingvaj podkastoj en la kategorio „Lingvolernado” de Apple. Davide, kiu regas plurajn eŭropajn lingvojn, interalie la rusan je plej alta nivelo, rakontas pri sia historio, sia duobla reta projekto kaj sia delonga pasio pri lingvoj.

MONATO: Sinjoro Gemello, vi iĝis tre konata en la lastaj jaroj pro via projekto Podcast Italiano (Itala podkasto). Kion vi povas rakonti al ni ĉi-rilate?

Gemello: Mi kreis la projekton Podcast Italiano ĉirkaŭ la fino de 2016. Unue mi lanĉis nur podkastojn, sed post unu jaro mi malfermis ankaŭ samnoman Jutub-kanalon. Komence ambaŭ tre similis, sed poste mi decidis tute disigi la du por plene ekspluati la specifan potencialon de ambaŭ. En la Jutub-kanalo mi nuntempe publikigas filmetojn daŭrantajn 10-15 minutojn, dum la podkastaj epizodoj kutime estas pli longaj, fojfoje unuhoraj. Mi kreis ĉi tiun duoblan projekton kun la ideo krei enhavon, kiu estu interesa kaj aŭtenta. Per „aŭtenta” mi celas „natura”, kio por mi signifas provi ne paroli ian artefaritan, kvazaŭ lernolibran, italan. Per „interesa” mi volas diri, nu, ja interesa: ofte la materialoj, kiujn oni uzas en lernejo por instrui lingvojn, estas enuigaj, nestimulaj, nelogaj por lernantoj.

La ĉefa diferenco inter mia kaj aliaj similaj projektoj kuŝas en tio, ke ofte aliaj kanaloj aŭ podkastoj tro emfazas gramatikajn aŭ leksikajn klarigojn. Sume, ili instruas rekte la italan kiel fremdan lingvon, donante klare tiun impreson. Mi esence devias de ĉi tia aliro: mi provas krei enhavon interesan, en bone komprenebla itala, je diversaj niveloj, kun elementoj, kiuj povas faciligi ankaŭ ilian didaktikan uzon. Mi prezentas subtekstojn kaj malfacilajn vortojn sur la ekrano, klarigitajn en la itala kaj tradukitajn al la angla.

Mia aliro estas do pli natura: mi malofte donas klarigojn pri la lingvo aŭ la gramatiko. Mi preferas doni al miaj sekvantoj belan enhavon en la itala, kiu kaptu ilian intereson.

MONATO: Ĉu vi dediĉis al via projekto ankaŭ vian magistran tezon? Ĉu Podcast Italiano ebligas al vi gajni sufiĉe da mono? Kaj kiuj estas viaj projektoj por la estonteco?

Gemello: Mia magistra tezo efektive temis pri mia reta projekto. Ĝia titolo estas Podcast Italiano: studio di caso su un podcast per l'apprendimento della Lingua italiana (Itala podkasto: kazostudo pri podkasto por lerni la italan). Mi devas diri, ke la ekzamenkomisiono tre interesiĝis pri la temo. Tamen ne estis multe da tempo por esplori funde la aferon, se konsideri la nenormalajn kondiĉojn, en kiuj okazis la diskuto (interrete pro la pandemio).

Mi havas multajn ideojn por la estonteco, eĉ se mi ĉi-momente intencas antaŭsciigi nenion: estos tamen pluraj surprizoj. Koncerne enspezojn, ili venas nur parte de Jutubo (kiel reklamoj de Guglo); plej multaj el miaj enspezoj devenas de mia „Patreon-klubo” kaj de miaj itallingvaj lecionoj, de sponsoroj kaj de donacoj.

MONATO: Kiel vi kreas viajn enhavojn? Kiom da tempo ĉiu epizodo postulas? En kio via laboro estas malsama al tiu de aliaj jutubistoj?

Gemello: Mi kreas miajn Jutub-filmetojn per la programaro Adobe Premiere Pro. Estas normale fari iujn investojn rilate al programaro, gastigado (por la podkasto kaj ĝia retejo), ekipaĵoj (mikrofono, kamerao, lumoj ktp). En Jutubo eblas malfermi kanalon sen elspezi ion ajn kaj uzi sian poŝtelefonon: la kvalito de la novtipaj lertaj telefonoj estas fakte pli ol bona. Se oni tamen intencas profesiiĝi, necesas investi. La tempo, kiun mi bezonas por ĉiu aperigenda ero, varias multe, depende de la speco de filmo kaj epizodo. Por unu filmeto mi bezonas foje eĉ dek horojn.

La temoj pritraktataj ĉefe rilatas al miaj personaj interesoj, sed kelkfoje mi plenumas ankaŭ la petojn de aŭskultantoj. Aliaj homoj tre ofte aperas en miaj filmetoj kaj epizodoj de la podkasto, kio miaopinie distingas min de aliaj similaj projektoj, en kiuj la dialoga elemento ja malabundas (dialogojn mi trovas male tre gravaj kaj instigaj por lerni lingvon).

MONATO: Kio pri viaj studoj? Kaj kiel/kiam naskiĝis via pasio pri lingvoj?

Gemello: Mi komence studis tradukadon kaj interpretadon ĉe la lingvo-lernejo SSML Vittoria en Torino. Poste mi daŭrigis kaj iĝis magistro pri fremdaj lingvoj por internacia komunikado ĉe la universitato de Torino. Nun mi ne intencas daŭrigi miajn studojn: tio estus neebla en mia nuna labora situacio. Mi interesiĝis pri fremdaj lingvoj en aĝo de 12 jaroj, eklernante la anglan; poste mi studis la hispanan, la francan, la rusan kaj iomete la germanan.

Mi ne scias, kio pelas min lerni lingvojn. Mi opinias, ke kunestas multaj faktoroj: la intereso pri kulturo de lando kaj ties historio, la beleco de diversaj fonologiaj sistemoj kaj, fine, la plezuro, kiun mi sentas, kiam mi parolas kun iu en alia lingvo ol mia gepatra. Mi studis la rusan, ĉar mia unua universitato proponis ĝin inter la haveblaj fremdaj lingvoj kaj mi volis iun defion post la lernado de pli facilaj lingvoj.

Mi ĉiam rekomendas lerni lingvojn eksponante sin al ili kiel eble plej multe kaj fari per ili ion amuzan. Ĝenerale mi pensas, ke pasigi malpli da tempo pri la gramatiko ol kutime en lernejoj estas bona konsilo, sed tio ĉiam dependas de la tipo de homo. Iuj amas gramatikon, kaj mi ja konsilus al ili studi ĝin, kvankam pluraj fakuloj asertas, ke oni devas preferi aliron pli naturan kaj komunikan. Lernado devas esti amuziĝo, ne turmento.

Fine gravas substreki, ke kompreni kaj paroli lingvon estas du tre malsamaj aferoj: por bone paroli, oni bezonas tion fari multe; pasiva kontakto kun lingvo ja ne sufiĉas. Multlingvismo igas nin pli empatiaj homoj, ĉar tio estas maniero eksponi nin al malsamaj kulturoj. Tre praktike, povi vojaĝi kaj ne devi uzi la anglan estas tre oportune. El kogna vidpunkto, mi scias, ke ekzistas diversaj studoj priaj (ekzemple oni diras, ke lingvoj helpas prokrasti la aperon de la malsano de Alzheimer), sed mi ne havas kompetentojn en ĉi tiu kampo.

MONATO: Ĉu do eblas nuntempe labori kaj gajni monon per agrablaj kaj amuzaj retaj projektoj kiel Podcast Italiano?

Gemello: Podcast Italiano fariĝis mia ĉefa profesio antaŭ kelkaj monatoj, sed mi instruas la italan ankaŭ per pli tradiciaj lecionoj (per la retejo Italki), kio havigas al mi la duonon de miaj enspezoj. Mi pensas, ke interretaj lecionoj havas multajn avantaĝojn kompare al ĉeestaj: ne necesas moviĝi, ili ĝenerale kostas malpli, eblas facile registri lecionojn por aŭskulti ilin denove, oni povas uzi diversajn ciferecajn ilojn, kiujn la diversaj platformoj disponigas. Se diri la veron, mi neniam faris ĉeestajn lecionojn, do mi ne vere kapablas kompari. La pagoj por la retaj lecionoj okazas interrete kaj, se oni uzas platformojn (kiel en mia okazo), ĉi tiuj tenas elcentaĵon.

MONATO: El lingva vidpunkto, ĉu iu aparta, nekutima strategio pravigas la grandan sukceson de via jutuba kanalo?

Gemello: Esence mi provas paroli sufiĉe naturmaniere, evidente klopodante prononci vortojn plej bone kaj klare. Mi ne ŝatas fari tro da simpligoj: maksimume mi donas alternativajn sinonimojn, kiam mi sentas, ke vorto aŭ frazo povas krei problemojn al fremdulo. Koncerne filmetojn, mi kutime havas aron da sekvendaj punktoj, kiujn mi volas pritrakti, sed mi ne legas ion antaŭe pretigitan. En la podkastoj ĉio dependas de la tipo de epizodo: fojfoje ili estas spontaneaj, kelkfoje mi havas tekston por legi.

MONATO: Vi estas poligloto kaj partoprenis kelkajn internaciajn aranĝojn por plurlingvuloj. Ĉu vi povus diri pli pri tio?

Gemello: Estas tri ĉefaj eventoj dediĉitaj al lingvaj entuziasmuloj: la Poliglota Kunveno, la Poliglota Konferenco kaj LangTalk. Mi partoprenis nur la unuan, en 2018. Mi devus esti irinta al la ĉi-jara aranĝo, sed ĝi estis prokrastita. Tamen la organizantoj kreis interretan renkontiĝon por tiuj, kiuj jam pagis la aliĝon. Estas multaj seminarioj pri diversaj lingvaj temoj, sed la plej amuza aspekto estas la eblo renkonti homojn kun la sama pasio, kaj praktiki diversajn lingvojn. La eventoj estas pagendaj.

MONATO: Ĉu vi ĉiam vivis en Italio aŭ ankaŭ eksterlande?

Gemello: Mi loĝis tri monatojn en Moskvo (temis pri interŝanĝo kadre de mia unua universitato) kaj kvin monatojn en Budapeŝto (por projekto de la programo Erasmus). Mi estis studanta la rusan en mia itala universitato, do loĝi en Moskvo estis tre utile. En Budapeŝto tamen mi ne povis lerni la hungaran. Mi komencis kun bonaj intencoj, sed mi devas konfesi, ke mia intereso poste malpliiĝis. La hungara estas tre kompleksa lingvo, ne hindeŭropa, kiu verdire neniam multe allogis min. Do mi tute forlasis ĝin post iom da tempo.

MONATO: Ĉu estas pli bone lerni multajn lingvojn je baza nivelo, aŭ malmultajn lingvojn je alta nivelo?

Gemello: Mi kredas, ke ĉiuj devas agi laŭ sia deziro. Estas tiuj, kiuj ellernas „nur” tri lingvojn profunde, kaj estas tiuj, kiuj lernas tridek lingvojn je baza nivelo (mi rekomendas ĉi-rilate la tre interesan Jutub-kanalon laoshu505000). Laŭ mi estus bone, se ĉiuj homoj lernus almenaŭ unu fremdan lingvon bone, venkante almenaŭ unulingvecon.

MONATO: Kio pri ekzamenoj kaj atestiloj? Ĉu ili estas necesaj por atesti sian propran konon pri fremda lingvo?

Gemello: Mi pensas, ke ekzamenoj kaj atestiloj estas utilaj, ĉar ili pelas homojn plibonigi iujn aspektojn de siaj scioj pri lingvo, kiujn ili eble ignoris. Mi ne scias, tamen, kio estas la reala rilato inter la nominala kaj la reala niveloj. Tio, kion mi povas diri, estas, ke inter la nivelo C2 kaj la nivelo de denaska parolanto (precipe se temas pri homo kun bona kultura nivelo) estas abismo, kion ajn malan asertas la Komuna Eŭropa Referenckadro, laŭ kiu C2 respondas al la nivelo de denaska parolanto.

MONATO: Ĉu vi konas Esperanton? Kion vi opinias tiurilate?

Gemello: Mi trovas ĝin nobla projekto, kiu tamen ne sukcesis disvastigi sin tiel amase, kiel probable celis ĝia kreinto. Mi ne scias kial, ne sciante la aferon plene. Min ne aparte allogas Esperanto kiel fremda lingvo, ĉar mi vidas fremdan lingvon kiel ilon por aliri specifan kulturon, dum Esperanto ne estas asociita kun iu ajn nacia kulturo, estante laŭdifine transnacia lingvo. Tamen mi trovas fascina kaj bela tion, ke estas komunumoj de pasiaj gelernantoj kaj ke ekzistas eventoj kaj revuoj por Esperanto-parolantoj.

MONATO: Kio pri klasikaj lingvoj? Ĉu ili logas vin kiel la modernaj?

Gemello: Mi studis la latinan en mezlernejo, sed mi ne povas diri, ke mi vere scias ĝin. Mi neniam tre amis ĝin, kvankam mi ĉiam estimis la ligon inter la latina kaj la itala. Estontece eble mi reprenos ĝin: kiu scias? Mi tamen apenaŭ komprenas la gravecon de studado de la latina en lernejoj en 2020. Mi sincere pensas, ke ekzistas pli utilaj fakoj en la hodiaŭa mondo (ekzemple programado) ol mortinta lingvo. Mi kredas, ke la avantaĝoj devenantaj de scio de la latina kaj de la pragreka por multaj homoj estas marĝenaj kaj misproporciaj, se konsideri la enorman kvanton da horoj dediĉitaj al ilia studado. Lerni ajnan lingvon ja estas favore je kogna nivelo: estas tamen pli inde lerni unu, kiu estas ankoraŭ parolata.

MONATO: En Italio multaj homoj apenaŭ scias fremdan lingvon, kvankam la plimulto parolas iun lokan dialekton. Ĉu tio malfaciligas lerni aliajn lingvojn?

Gemello: Mi ne opinias, ke dialektoj malhelpas la lernadon de fremdaj lingvoj; male, ili povas estigi avantaĝon. Dulingvuloj pli emas lerni novajn fremdajn lingvojn. Mi sincere pensas, ke la itala malemo lerni fremdajn lingvojn havas diversajn kaŭzojn, ĉefe tion, ke en Italio filmoj kaj televidserioj estas dublataj kaj ne ekzistas la kutimo de subtekstoj. Mi kredas, ke kulturaj faktoroj povas havi ian influon, sed estas por mi malfacile kompreni la aferon funde.

MONATO: Kion vi opinias pri la monda disvastiĝo de la angla kiel internacia lingvo?

Gemello: Laŭ mia opinio, ĉiu el ni devus scii la anglan, spite al tiuj, kiuj parolas pri „lingva imperiismo”. La angla, ĉu oni ŝatas tion aŭ ne (kaj mi tre bone komprenas, kial oni eble ne ŝatas tion), estas esenca, ĉefe je nivelo de laboro kaj trejnado. Post la lernado de la angla, evidente estus bone scii duan fremdan lingvon.

Finfine, jen kion Eŭropa Unio esperas por siaj civitanoj: scion de du EU-lingvoj. Ni bone scias la avantaĝojn ekkoni duan, trian, kvaran lingvon: temas pri kultura riĉigo, ebliganta pli bone koni la aliajn landojn, havi rilatojn kun homoj el aliaj lokoj ktp. Por la itala la samaj kialoj validas, precipe tiuj pri la kultura aspekto: plej multaj el tiuj, kiuj lernas la italan, faras tion pro la fascino, kiun nia lando elvokas en la menso de multaj.

MONATO: Ĉu eblas nuntempe bone lerni lingvon eĉ ne loĝante en lando, kie ĝi estas parolata?

Gemello: Mi pensas, ke la tezo, ke „por lerni lingvon necesas iri tien, kie oni ĝin parolas”, ne plu estas defendebla. Mi konas sennombrajn okazojn de homoj, kiuj lernis multajn lingvojn tre bone sen vivi en la lando, kie ili estas parolataj. Ni vivas en epoko, kiam teknologio donas aliron al senprecedenca kvanto da enhavo kaj ebligas al ni paroli kun homoj, kiuj loĝas en ĉiuj anguloj de la mondo. Estas klare, ke vivi surloke povas helpi multe, precipe se oni havas la ĝustan pensmanieron kaj la emon iri paroli kun lokaj homoj (anstataŭ ŝlosi sin en sia grupo de samlandanoj). Ni memoru, ke ja la sinekspono kaj la daŭra uzado de la lingvo plibonigas nian konon pri ĝi: se ni veturas al Anglio kaj ni ne eliras el domo aŭ hotelo, ni neniam lernos ion ajn. Ne la geografia ejo nin igas lerni, sed la daŭra uzado de la lingvo, pasiva kaj aktiva.

Elisabeth ZANNIER

Italio

Per tiu ĉi teksto ĝia aŭtoro partoprenas en la konkurso „Premio Paul Gubbins por Nova Ĵurnalisma Talento”.

1. Podkasto: sonrevuo. La kolekto aŭdeblas ĉe https://podcastitaliano.com/

2. https://www.youtube.com/channel/UCegEedDeryCYSVT7eBCm-RQ

Scienco

AŬSTRIO

Tio okazis antaŭ pli ol 150 000 jaroj

Surdiga tondro ektimigis homojn kaj bestojn, kiuj vivis en la regiono, kiu nun estas Svisio. Kvin metrojn granda meteoroido el fero, kies maso estis pli ol 1000 tunoj, trafis la atmosferon de la tero kaj disfalis en milojn da fragmentoj. Tiujn fer-pecojn la homoj kolektis, kaj ili produktis artefaktojn el tiu fero. Tio okazis en la ŝtonepoko, kiam fero estis ankoraŭ tre malofte uzata. Iam oni forgesis la teruran eventon. Multajn jarmilojn poste, tamen, en la jaro 1984, unu fragmenton de la meteoroido kun maso 15-kilograma oni trovis en Twann proksime de la svisa urbo Biel kaj de la loka lago. Pliajn fragmentojn oni kolektis en la jaroj 2000, 2005 kaj 2007.

Fosforo

Oni konstatis, ke la fragmentoj de la meteoroido sterniĝis sur kampon longan je kvin kilometroj. Tia „stern-kampo” estas la unua malkovrita en Svisio. Dum serĉ-kampanjo, en kiu partoprenis 50 amatoraj meteorit-emuloj, kolektiĝis centoj da fragmentoj, kies maso estas sume 140 kilogramoj. En oktobro 2020 oficiale transdoniĝis la tiel nomata meteorito Twannberg al la naturhistoria muzeo NHM en Vieno. Laŭ valoro, ĝi vaste pliriĉigas la kolekton de meteoritoj en NHM. Tiu kolekto estas la plej granda kaj malnova en la mondo kaj ampleksas 1100 objektojn. Legantoj, kiuj volas admiri la novan akiraĵon, iru en la salonegon 5, al la vitrino 109. Ĝia maso estas 370,1 gramoj. La dimensioj estas 8,5 x 5,0 x 4,0 centimetroj. La koncerna meteorito estas maloftaĵo, ĉar ĝi apartenas al la kemia grupo IIG (t.e. 2G). Meteoritoj el tiu grupo enhavas multe pli da fosforo ol aliaj ŝtonaj meteoritoj.

Meteoroj kaj meteoritoj

La vorto meteoro venas de la pragreka vorto μετέωρος [metéoros] kaj signifas „en la aero”. Oni opiniis en la 15a jarcento, ke la ĉielo estas loko dia kaj senŝanĝa, kaj ne eblis imagi, ke ŝtono povas fali de granda alteco sur la teron.

Meteoro estis tiam vorto uzata ankaŭ por veteraj fenomenoj kiel pluvgutoj, nuboj kaj neĝflokoj: pro tio ni parolas, ĉi-rilate, pri meteologio. Hodiaŭ oni scias, ke meteorŝtonoj venas el la kosmo, kaj ke veterfenomenoj apartenas al la atmosfero (precipe al la troposfero).

Meteoroido estas ĉiela korpo, kiu moviĝas tra la kosmo.

Meteoro estas luma fenomeno, kaŭzata de la interfrotiĝo de meteoroido kun la atmosfero de la tero. Tre hela meteoro nomiĝas bolido.

Meteorito (nomata ankaŭ aerŝtono, aerolito, meteorŝtono) estas natura minerala fragmento, postrestaĵo de meteoroido, falinta el la kosmo sur la teron.

Kometo estas malgranda kosma korpo, ofte kun du „vostoj”, unu el gaso, la alia el polvo.

Dum la lastaj jardekoj oni observis averaĝe kvin meteorit-falojn en ĉiu jaro. Kvin elcentoj de la trovitaj meteoritoj konsistas el metaloj (ĉefe fero kaj nikelo), la ceteraj el ŝtono. Jam en la bronzepoko (2200 ĝis 800 jarojn antaŭ nia erao), antaŭ la ferepoko (de la 8a jarcento antaŭ nia erao ĝis la 5a jarcento de nia erao), oni uzis feron el meteoritoj.

La meteorito Twannberg post la trovo. Foto: NATURHISTORIA MUZEO VIENO (NHM)

Transdono de la meteorito Twannberg al Naturhistoria Muzeo NHM en Vieno. Foto: NATURHISTORIA MUZEO VIENO (NHM)

Walter kaj Renate KLAG
korespondantoj de MONATO en Aŭstrio

Walter Klag naskiĝis en Vieno, studis tie fizikon kaj laboras nun kiel eldonisto, numismato kaj ĵurnalisto en Vieno.

Detalajn informojn oni trovas en la paĝaro de naturhistoria muzeo NHM en Vieno: https://www.nhm-wien.ac.at, https://www.nhm-wien.ac.at/forschung/mineralogie__petrographie/sammlungen/ meteoritensammlung.

AKTUALE

La etikedo fariĝas inteligenta

Fakuloj el la esplorcentro ENEA de Portici [pórtiĉi] (provinco Napolo, en Italio) ĵus patentis sendratan temperatur-indikilon, por ke eblu monitori la konservo-staton de velkemaj produktoj en la fakoj agro-nutra kaj medicina.

La indikilo, enigebla en la etikedon, ne bezonas pilojn aŭ sensilojn kaj kapablas informi per simpla „jes/ne” pri superado de antaŭdifinita temperatura sojlo, enmemorigante la donitaĵojn.

Malvarmo-ĉeno

La indikilo funkcias per la teknologio RFID (Radio-Frekvenca IDentigo, angle Radio Frequency Identification). La pionira sistemo povas esti uzata en la malvarmo-ĉeno, precipe en la kampo de loĝistiko de rapidputraj varoj kaj en ĉiuj okazoj, en kiuj necesas konservi iun stokadotemperaturon.

Profito por la medio

La sistemo havas malaltan produktokoston kaj funkcias sen pilo (kun klaraj ŝparo kaj profito por la medio). Ĝi povas detekti varmo-eventon, registrante la informojn rilatantajn al iu nedezirata temperaturpinto en la momento mem, kiam ĝi okazas.

Cristina CASELLA
korespondanto de MONATO en Italio

Lingvo

LINGVOLERNADO

Ne tiom malfacilas la ĉina lingvo

Nuntempe en la mondo estas pli ol 200 landoj, kun 7,62 miliardoj da loĝantoj, inter kiuj 1,4 miliardoj estas ĉinoj. La longa historio de Ĉinio, kune kun ties antikva kulturo kaj rapide evoluanta ekonomio, en la lastaj jaroj altiras la atenton de aliaj popoloj, allogante ilin pli kaj pli. Kreskanta nombro da homoj nehazarde volas lerni la ĉinan lingvon. Inter la interesatoj pri la ĉina multaj tamen hezitas, ĉu lerni ĝin aŭ ne. Timigas ilin la malfacileco de tiu idiomo. Pluraj opinias, ke la ĉina lingvo estas la plej malfacila el ĉiuj, pro la grandega nombro da ideografiaĵoj kaj pro la kvar parolaj tonoj. Ĉu tamen la ĉina estas tiel malfacila?

Jes, ĝi efektive tute ne estas facila lingvo por alilandanoj. Sed ĝia malfacileco estas troigata, kaj tio timigas multajn lernemulojn. Jen kelkaj konkretaj analizoj. Leginte ilin, vi trovos, ke la ĉina lingvo ne estas tiel kompleksa, kiel multaj imagas.

Kiom da ideografiaĵoj?

Vortoj de multaj lingvoj formiĝas per alfabetoj de maksimume tridek literoj, dum la vortoj de la ĉina lingvo formiĝas per ideografiaĵoj. Kiom da ili estas en la ĉina lingvo? Sume estas kelkaj dekmiloj. La libro Granda vortaro de ĉinlingvaj ideografiaĵoj (ĉine 汉语大字典), eldonita en 1990, ja enhavas pli ol 56 000 ideografiaĵojn. Kiu kapablas memori tiom multe da ili? Jes, tio ne estas ŝerco. Tamen neniu ĉino konas ĉiujn ĉinajn ideografiaĵojn. La plimulto el tiuj 56 000 jam estas forlasita. Hodiaŭ oni uzas iom malpli ol 3000, kaj post la lernado de 1000 el ili oni povas rekoni pli ol 90 % de la ideografiaĵoj en ĵurnalo aŭ gazeto.

Streka sistemo

Certe, ankaŭ 1000, 2000 aŭ 3000 ideografiaĵoj estas malfacilaj por alilandaj gelernantoj. Sed oni ne bezonas mekanike lerni tiujn diversajn formojn. Unue, ĉiu ideografiaĵo formiĝas per kombinoj de fiksitaj kaj limigitaj strekoj. Ĉinaj ideografiaĵoj havas ok bazajn strekojn. Ekzemple, 中 (centra) formiĝas per kvar strekoj, 国 (lando) formiĝas per ok strekoj. En la moderna ĉina lingvo la plej simplaj ideografiaĵoj havas nur unu strekon, ekzemple 一 (unu), 乙 (dua). Kiom da strekoj havas la plej kompleksa? Tridek ses: 齉 (nazoŝtopiĝo). Sed trankviliĝu! Aktuale ĉinaj ideografiaĵoj averaĝe havas ĉirkaŭ ok strekojn. Ekzemple, 世界语 (Esperanto) havas kvin, naŭ kaj naŭ strekojn; 春, 夏, 秋, 冬 (printempo, somero, aŭtuno kaj vintro) havas respektive naŭ, dek, naŭ kaj kvin strekojn.

Due, multaj ideografiaĵoj kombiniĝas per aliaj ideografiaĵoj aŭ strukturaj partoj. Ekzemple, 众 (amaso) formiĝas per triobla 人 (homo), 林 (arbaro) formiĝas per duobla 木 (arbo, ligno), 明 (lumo) formiĝas per 日 (suno) kaj 月 (luno). Krome, multaj ideografiaĵoj havas samajn strukturajn partojn. Ekzemple, la ideografiaĵoj 读 (legi), 话 (vorto), 说 (paroli), 议 (diskuti) kunhavas la strukturan parton 讠, kiu signifas „paroli” aŭ „vorto”.

Alia ekzemplo: 饱 (sata), 饮 (trinki), 饭 (manĝo), 饼 (ĉina patkuko); - ĉiuj el ili kunhavas la strukturan parton 饣, kiu signifas „manĝi” aŭ „trinki”.

En la ĉina lingvo estas 53 tiaj strukturaj partoj, per kiuj oni formas multajn ideografiaĵojn. Do oni povas imagi, ke skribi ĉinajn ideografiaĵojn similas al ludado per lignokubetoj, kio faciligas la lernadon de ĉinaj ideografiaĵoj.

Apudmeto de ideografiaĵoj

En eŭropaj lingvoj vortoj formiĝas per literoj. En la ĉina lingvo vortoj formiĝas per ideografiaĵoj, ekzemple 新闻 (novaĵo), 科学 (scienco), 计算机 (komputilo), 联合国 (Unuiĝintaj Nacioj). Certe, lerninte ideografiaĵojn, oni devas lerni ankaŭ la signifon de vortoj. Sed lernantoj de la ĉina lingvo povas kompreni vortojn per signifoj de la ideografiaĵoj en ili. Ekzemple, 飞机 (aeroplano) = 飞 (flugi) + 机 (maŝino); 计算机 (komputilo) = 计算 (komputi) + 机 (maŝino); 电视 (televido) = 电 (elektroniko) + 视 (vidi); 电话 (telefono) = 电 (elektroniko) + 话 (paroli). Do, lerninte signifojn de ideografiaĵoj en iu vorto, oni povas provi analize dividi vortan signifon. Se vi ne povas ĝuste dividi, almenaŭ tio helpas vin kompreni kaj memori la vortojn.

Kvar tonoj

La ĉina estas tona lingvo; do, krom la elparolon oni devas lerni la tonon de ideografiaĵo apud la sono. Ekzemple: 妈 (patrino), 麻 (kanabo), 马 (ĉevalo), 骂 (insulti) - la prononco de tiuj kvar ideografiaĵoj estas ĉiam „ma”, sed kun kvar malsamaj tonoj: m, má, mǎ, mà. Eble ankaŭ tio timigas vin. Sed tonoj ne tre gravas, ĉar, kiam vi parolas ĉine, oni povas facile kompreni vin laŭ la kunteksto, eĉ se vi tute ignoras la tonojn.

Ĉinaj naci-malplimultoj

La oficiala lingvo de Ĉinio estas Putonghua (普通话, komuna lingvo), nome la norma ĉina lingvo. Sed Ĉinio estas ege granda, kun multege da homoj el diversaj nacioj. Sub Putonghua estas ok grandaj dialektoj kun multaj sub-dialektoj parolataj de la han-nacio, la ĉefa nacio de Ĉinio. Krome estas ankaŭ lingvoj de naci-malplimultoj. Do la sumo de la diversaj lingvoj en Ĉinio superas centon. Sed alilandaj gelernantoj ne zorgu pri tiu situacio; unue, ĉar multaj el tiuj lingvoj malaperas, kio estas la neevitebla tendenco en socia disvolviĝo. Restas malpli kaj malpli da lingvoj en Ĉinio, kiel en iu ajn alia parto de la mondo. Certe iuj bedaŭras tion. Tamen la malpliiĝo de lingvoj favoras la komunikiĝon inter homoj, kio akcelas la socian disvolviĝon.

Due, en la jaro 1956 la ĉina registaro ja ekpopularigis Putonghua, la komunan lingvon por ĉinoj. Laŭ enketo ĉirkaŭ 80 % de la ĉinoj povas paroli ĝin. En lernejoj kaj universitatoj lecionoj estas instruataj per tiu komuna lingvo, tial ĉiuj kleriĝintoj povas paroli ĝin. Do por komunikiĝi kun plejparto de la ĉinoj sufiĉas lerni kaj paroli nur unu lingvon, la norman komunan lingvon.

Efika komuniksistemo

La ĉina ideografiaĵaro estas efika komuniksistemo. Kvankam oni bezonas relative longan tempon por lerni ideografiaĵojn, oni povas almenaŭ legi ilin rapide. Tio estas facile komprenebla: rigardi bildon estas pli rekte kaj pli tuje ol legi tutan tekston. Legante ideografiaĵojn ne-literumante, oni povas tre rapide kompreni tekston. Ekzemple, legante gazeton, oni povas koni la tekstan skizon de paĝo en la ĉina lingvo en kelkaj sekundoj, dum oni bezonas kelkajn minutojn por esperantlingva teksto.

Ĉinaj ideografiaĵoj estas uzataj ankaŭ en Japanio apud japanaj literoj (仮名, kanaoj). Kiam japanoj veturas rapide sur ŝoseo, ili povas facile legi la atentigajn vortojn en la ĉina, sed la vortoj skribitaj en japanaj literoj estas malfacile kompreneblaj laŭ la sama rapido.

Ĉina toleremo kaj admiremo

Ĉinoj estas gastigemaj kaj toleremaj, aparte al eksterlandanoj. Kiam eksterlandanoj parolas la ĉinan lingvon, eĉ se la elparolo ne estas bona aŭ estas tre malflua kaj balbuta, ĉinoj ja admiras la parolantojn. Tio ne dependas de nura ĝentileco aŭ hipokriteco, sed temas pri sincera admiro pri tiu, kiu parolas en la ĉina. La ĉinoj ĉiam ĝojas, kiam alilandanoj parolas ĉine. Do, forĵetinte vian timon, diligente lernu kaj kuraĝe parolu (kaj skribu) la ĉinan lingvon!

Aktuale preskaŭ ĉiuj komputiloj kaj poŝtelefonoj povas aperigi la ĉinajn ideografiaĵojn. Se la via ne povas tion fari, eblas elŝuti kaj instali senpage ĉinan tiparon el Guglo.

Solis (LIU Xiaozhe 刘晓哲)

korespondanto de MONATO en Ĉinio

Spirita vivo

OPINIO

Scienco kaj spirita vivo

Mi intencas atingi mense malfermitajn homojn sur la scienca kampo, esploristojn ... ne religianojn! Religio kaj scienco estas supraĵe disigitaj, sed profundnivele ili kuniĝas.

Fojfoje ne tre facilas al ni varbi adeptojn, precipe senpruve. Neskuebla fido, konvinkiĝo, venas nur per propra racia analizo. Maksimume ni povas fingromontri la vojon, sed ne eblas „piedirigi la vojaĝanton”. Pro troa amplekseco de tiu ĉi temo mi mencios minimumon el miaj vivspertoj kaj prezentos naturajn faktojn por estontaj esploroj de interesatoj. Scienco, krom hipotezoj, teorioj kaj leĝoj, postulas esploradon kaj eksperimentadon. Estas neeble akcepti „sciencajn raportojn” sen tiaj postuloj. Do, ek al la esplorado de la Spirito.

Mi estas okdek-kvar-jara brazilano, medicinisto dum 59 jaroj, ginekologo. Mi ankoraŭ laboras en mia konsultejo, sed ne plu kirurgias aŭ deĵoras hospitale. De mia infanaĝo, sesjara, mi travivis spertojn en la spirita kampo (specife Spiritisma Doktrino – laŭ Allan Kardec, la scienco de la spirito kaj spiritisma filozofio). Ĉio komenciĝis pro strangaj neordinaraj simptomoj kaj korpaj misfunkcioj ĉe mia patro. Tiajn perturbojn kaj malbonfarton neniu solvis per nia oficiala medicino.

Ĉu spirito ekzistas?

Ni bezonas klaran respondon al ĉi tiu demando, por kompreni nian surteran destinon, nian transtomban pluvivadon kaj la kosman realon. Jen deirpunkto, unua demando „kiu mi estas?” Sokrato ĉe la orakolejo de Delfo alparolas la mondon: „Ekkonu vin mem.” Atentu bone, mi aŭdacas instrui neniun ajn homon. Mi nur alportas materialon por via rezonado, postaj konkludoj kaj reagoj.

Mi nur petas de la profesoroj, eminentaj filozofoj, psikologoj, stariĝi de siaj katedraj seĝoj kaj veni en la kampon, „kie okazas la fenomenoj” pruvantaj la realon de la spirito. Ĉiaj opinioj estos vanaj sen tiu esplorado, ĉar tio konsistigas nesciencan sintenon. Nur per eksperimentoj ni kompetentas konfirmi aŭ nei konkludojn. Ne imagu, ke tio estas rapida, supraĵa tasko. Ĝi ja estas la plej serioza tasko por homa estaĵo: iri internen, al sia Mio, de kie li ekrigardos tion, kio vere li estas.

Spirito estas „fenomeno de la naturo”, sekve „esplorebla”, kiel jam estas science sufiĉe pruvite. Ĝi estas la intelekta energio kaj fundamento de nia tutaĵo ... Ĝi, nia tutaĵo, posedas spiritan korpon, krom la materia! En la Sankta Biblio (Korintanoj 1 ĉap. 15, versiklo 44) Sankta Paŭlo asertas al ni: „Se ekzistas laŭanima korpo, ekzistas ankaŭ laŭspirita korpo.” Allan Kardec nomas ĝin perispirito, duonmateria ilo interliganta la animon kaj la materian korpon.

Komunikadon inter la videbla kaj nevidebla mondoj oni konstatis jam universale kaj ankoraŭ konstatas per eksperimentaj kaj spontanaj okazaĵoj. Tiuj faktoj estas registreblaj per fotoj, psikofonio, psikografio, materiiĝo de spiritoj kaj aliaj rimedoj. Lastatempe, precipe en Eŭropo, per la tiel nomata „perinstrumenta transkomunikiĝo” (elektronikaj aparatoj: telefono, komputilo, televidaparato), elkarniĝintaj homoj venas al ni ... sen interveno de mediumoj! Tiaj pruvoj estas je via dispono por esplorado.

Materiiĝo aŭ ektoplasmo

Dum la jaroj 1969-1970 mi esploris pri du brazilaj mediumoj, en la subŝtato Minas Gerais: Antonio José de Salles (en la Spiritisma Centro D-ro Dias da Cruz, en la urbo Caratinga) kaj Fábio Machado (en Fraternidade Espírita Cristã Joseph Gleber (Kristan-spiritisma frataro J. Gleber), en la vilaĝo Itanhomi). Ĉe ili mi partoprenis plurajn seancojn celantajn nur medicinan kuracadon.

„Ektoplasmo” estas nepra organa substanco; sen ĝi fenomenoj ne efektiviĝas. Jen difino laŭ la nova PIV: „Psikorigina emanaĵo, supoze eliranta el la korpo de iuj personoj kaj videbla de spiritista mediumo”. Ĝi estas organa substanco, per kiu spiritoj fariĝas videblaj, palpeblaj, kaj ĝi agas sur nian medion per siaj spiritaj manoj.

Foje mia frato Paulo de Tarso Monken Gomes, inĝenieria studento, akompanis min al Caratinga. De du monatoj li suferadis de ventraj doloroj, submetiĝis al kelkaj ekzamenoj kaj medikamentoj, sed la malbonfarto daŭris, kaj ankoraŭ oni ne havigis al ni ĝustan diagnozon.

En la hotelo, vespere, mi trapasis neimageblan streson. Ventrodoloroj intense reaperis kaj li abunde vomis ... kun fekmaterialo tre malbonodora! Evidentiĝis akuta kaj gravega intesta obstrukco trudanta urĝan kirurgian prizorgon. Kion mi faru tiumomente? Ni gastis en malgranda urbeto de landinterno, kun minimumaj medicinaj rimedoj, sen flughaveno por tuja ekflugo, tre malproksime de granda urbo. Tiumomente tempesto, pluvego falis sur la urbon, sed interne de mi intensa angoro sufokis min. „Dio, helpu min!” mi petegis.

Ni kontaktis sinjoron Manuel Ribeiro, prezidanton de la spiritisma institucio, kaj li venigis al ni sinjoron Antonio de Salles. Ĝentile li akceptis nian alvokon, kaj pere de li, eĉ en ĉambro de la hotelo, neadekvata loko por tia agado, la spirito d-ro Joseph Gleber flegis la pacienton. Vomado kaj doloroj ĉesis, mia frato trankviliĝis, kaj tute sen plendoj li dormis la tutan nokton. Joseph Gleber postulis faston ĝis la oka vespere de la sekvanta tago, kiam li estos operaciita de li dum nia ordinara materiiĝa seanco.

Sekvatage, laŭkutime, Gleber malfermis la kurtenojn de la mediuma ĉambreto kaj alproksimiĝis bruste kaj mane lumigita al la pacienta lito, kie kuŝis mia frato. Aliflanke mi akompanis liajn gestojn. Liaj spiritaj verdlumigitaj manoj eniris en la abdomenon, faris diversajn movojn kaj elprenis materialon, tumoron. Poste aparte li min informis: neoplazio maligna. Mia frato ricevis dietan preskribon kaj instrukciojn por la postaj tridek tagoj. Ni flegis lin ĉe mi. Paulo postvivis kvin jardekojn, edziĝis kaj generis du filojn.

Svarmas en amaskomunikiloj argumentoj de sciencaj gravuloj kontraŭ la ekzisto de la spirito. Tamen antaŭ mi materiiĝinta spirito, per mediumo kun apenaŭ fundamenta nekompleta klerigo, eltiris abdomenan tumoron el mia frato, kiu tute resaniĝis. En tiu okazo deva agnosko sin trudas: okazis materia kaj intelekta agadoj. Ĉu halucino?

Ĉu fraŭdoj ekzistas dum tiaj fenomenoj? Evidente jes, ili ekzistas en ĉiuj homaj agadkampoj. Ni ne juĝu tutecon laŭ la escepto. Eĉ fraŭdo pruvas realon. Ĉu vi jam vidis iun fraŭdi ion neekzistantan? Se estas fraŭdo ... ankaŭ devige ekzistas la alia flanko: la realo!

Finaj vortoj

Kompreneble mi prezentas nur unu el multegaj fenomenoj, kiujn mi observis dum jaroj ĉe Antonio de Salles kaj Fábio Machado. Ĉu demandoj en ĉi tiu tereno? Ĉu klarigoj diversaj? Jes, oni postulos dekojn, centojn. Sed ne estas paperspaco por detaloj kaj detaloj. Mi spronos vian scivolemon konsulti kelkajn kompetentajn esplorantojn, kiuj serĉis la veron ... kaj konvinkiĝis pri ĝi. En la apuda kadro estas listo enhavanta esplorantojn pri ektoplasmo kaj mediumeco de fizikaj efikoj.

Anglio: William Crookes (1832-1919), fizikisto, kemiisto; Elizabeth d'Esperance (Elizabeth Hope, 1855-1919), verkistino, mediumo de fizikaj efikoj; Francio: Charles Richet (1850-1935), fiziologia medicinisto, Nobel-premiito 1913; d-ro Paul Gibier (1851-1900), doktoro de Univ. de Parizo; Gabriel Delanne (1857-1926), inĝeniero; d-ro Gustave Geley (1865-1924), psikiatro; Pollando: Franek Kluski (1873-1943), mediumo; Italio: César Lombroso (1835-1909), medicinisto, kriminalisto; Eusápia Paladino (1854-1918), mediumo; prof. Ernesto Bozzano (1862-1943), profesoro pri filozofio de la scienco, univ. de Torino; Rusio: Aleksandr Aksakov (1832-1903), diplomato, filozofo kaj ĵurnalisto; Usono: fratinoj Fox (Katherine, Leah kaj Margaret), mediumoj de tiptologio; Henry Slade (18..-1905); Brazilo: prof. d-ro Paulo Cesar Fructuoso, kancerologo, kirurgo; li partoprenis 40 jarojn da esplorado pri materiiĝoj por kuracado, kaj estas ankoraŭ laboranta ĉe Grupo Lar Frei Luiz (Grupo Hejmo Monaĥo Ludoviko), Rio de Janeiro; Francisco Peixoto Lins (1905-1966), materiiĝa mediumo; Anna Prado (1883-1923), materiiĝa mediumo; José Pedro de Freitas (1921-1971), mediuma kirurgo; Carmine Mirabelli aŭ Carlos Mirabelli (1889-1951), mediumeco de fizikaj efikoj; Gilberto Arruda (1941-2015), mediumo; Instituto de Metapsikaj Esploradoj de São Paulo (materiiĝoj de la katolika pastro Zabeu Kauffman); Julio Cezar Grandi Ribeiro, mediumo, inĝeniero, universitata profesoro; Sonia Rinaldi, IPATI (Instituto de Avangardaj Esploroj de Perinstrumenta Transkomunikiĝo) São Paulo.

Altestimataj sciencistoj, karegaj samideanoj kaj kolegoj, ne kredu min, kredu neniun, kredu je vi mem, esploru kaj post eksperimentado serioza kaj nerapida akiru vian definitivan opinion. Miaparte mi estas devigita aserti: ni estas senmortaj estaĵoj. Do ni restu preparataj por surprizoj sur la vojo.

La brazila mediumo Peixotinho, materiiĝo de spirita amikino de Francisco Candido Xavier

Transfoto de Arthur Conan Doyle, brita verkisto, kuracisto kaj lia filino Kingsley Doyle, juna kuracistino.

M. Moses Down kaj lia elkarniĝinta amikino Mabel Warren.

Mauricio MONKEN GOMES
korespondanto de MONATO en Brazilo

Libroj

Novaj detektivaj aspiroj

En nia verda mondeto tiuj, kiuj emas verki, ĝenerale havas du elekteblojn: aŭ ili ĉion forlasas al la, kelkfoje kapablaj, manoj de siaj eldonistoj, kiuj ŝvitegas por disvendi iliajn verkojn, kaj tiamaniere verkistoj fariĝas kabinetaj, homoj, kiuj enŝlosas sin en sia privata mondo kaj nur sporade, en Esperanto-eventoj, apenaŭ kontaktas siajn legantojn; aŭ ili mem fariĝas eldonistoj kaj, tiele, vojaĝas ĉien, kun valizoj plenplenaj de libroj, kaj pro tio fariĝas propagandistoj, vendistoj ktp, kiuj, dum siaj preskaŭ neekzistantaj liberaj horoj, eĉ ion propramane verkas!

Tamen estas inter tiu manpleno da homoj tiuj, kiuj kapablas trovi ekvilibran padon kaj, eĉ se kun kelkaj malfacilaĵoj, sukcesas mastri kaj la kreivan kaj la komercan flankojn de la mondo de libroj. Unu el tiuj, maloftaj eĉ ekster Esperantujo, estas Lode Van de Velde: profesie fotisto, kiu scipovas kombini tiun arton kun tiu de administrado de propra eldonejo, simptome nomata „Libera”, kaj, krom tio, verkas, kvankam mallongajn, tamen interesajn librojn pri fotografiarto, poezio, vegana kuirarto ktp, ĉar diversaj estas liaj interesoj, kiuj ja igas lin multvizaĝa aŭtoro.

Nova ingredienco

Tamen, ĉi-foje Van de Velde havigas al ni sian (almenaŭ ĝis nun) solenaskitan romanon: Aspiroj, kiu, laŭ lia prezento, estas „kroniko de neanoncita murdo”. Kaj jen ni alvenas al la momento, kiam la kara leganto ekpensas: „Ne-e-e-e, ĉu plian?” Jes, certe, pro diversaj kialoj, tiu specifa literatura ĝenro modas ĉe ni; tamen ĉi-okaze mi povas aserti al vi, ke Van de Velde aldonis al la jam tradicia formulo novan ingrediencon, eble veganan.

Aspiroj estas romano, kiu jam dekomence surprizas nin pro sia longeco, ĉar ne estas kutime, eĉ por nacilingvaj verkoj, ke detektivaj romanoj havu 241 paĝojn, nek tiom longan liston da roluloj: 28 estas listigitaj. Tiu vere helpema kaj didaktika listo estas interesa rimedo por tiutipaj romanoj, sed malofte uzata ĉe ni, ĉar kutime niaj ĉi-stilaj verkoj ne prezentas tiom da roluloj. Sed Aspiroj tute ne estas kutima detektiva romano.

Duobla atentokapto

Tiuj, kiuj kutime legas murdoromanojn, scias, ke estas du tipaj komencoj por tiaj verkoj: aŭ ili elmontras la krimon (sen riveli la krimulon), aŭ ili preferas fiksi la atenton sur la momento, kiam oni trovas la kadavron (tiel en usonaj televidserioj, kiel Law and Order). Bone, Van de Velde prezentas novigon en tio, ĉar, kvankam li priskribas la du scenojn, li sufiĉe kaptas nian atenton kaj pri la krimo kaj pri la eltrovo. Ekde tiam, la aŭtoro ja kaptas nian atenton dumaniere: ĉu per rakontado mem, ene de kiu la eblaj suspektatoj multobliĝas, kaj ni neniel povas diveni aŭ dedukti, kiu finfine murdis la viktimon, ĉu per la paralelaj vojoj de ĉiu rolulo.

Tiu dua rakontado, konstruita laŭ kvazaŭskeĉa elfluo, estas unu el la plej gravaj kaj interesvekaj punktoj de Aspiroj, ĉar per ĝi oni povas analizi, kiel ĉiu rolulo reagas al la krimo, kiel ĝi transformas ties personajn rilatojn, kaj, fine, oni ja ekpovas skizi la psikologiajn trajtojn de la roluloj, provante, kvazaŭ ni mem estus la detektivoj, trovi la krimulon. Tiamaniere vere gravas en la libro ne la esplorado pri la murdo sed la tuta psikologia fono de la romano, kiu donas al ĉiu rolulo kaj okazintaĵo privatajn kaj specifajn nuancojn kaj portas la leganton ene en la ludon.

Pri kiu ludo temas?

La vera detektiva ludo, starigita de Lode Van de Velde, komenciĝas ne per la murdo, sed en la momento, kiam li deturnas la leganton kaj igas lin ne nur (aŭ ne plu) esplori, kiu mortigis Martin Krause. Granda amaso da informoj pri la esperanta kulturo estas duonkaŝe en la rakontado. Al la leganto, je ĉiu paĝo, la elsarkado de tiuj informoj starigas duoblan detektivan ludon: oni devas kaj solvi la krimon kaj eltrovi la referencojn.

Kaj ili abundas: de la menciitaj adresoj: Marvirinstrato, Trompeterstrato, mencioj pri gravaj (kaj vere veraj) Esperanto-aŭtoroj, kiel Peter Peneter, al ŝercludoj kun aliaj (vere falsaj), ekzemple, iu certa Okamaĉ, kies Ekstermoj reprezentas la Siberian Skolon. Krome abundas, ene de kelkaj dialogoj, preskaŭ nepercepteble uzitaj citaĵoj kaj titoloj de vere famaj verkoj de niaj pasintaj aŭtoroj. Mi lasos al la leganto interpreti, kio finfine estas piĉismo kaj istvanaj kalemburoj. Tamen mi aŭdacas kredi, pro la respektemo, kun kiu ili estas menciitaj, ke Van de Velde vere omaĝis verkojn de Sten Johansson kaj Ronald Cecil Gates, el kiuj li certe ricevis iom da influo. Sed ne nur pri la Esperanto-kulturo oni trovos menciojn; ankaŭ esperant-rilataj verkoj menciiĝas en la teksto: bona ekzemplo estas Mirinda Kapitano (tio estas, Captain Fantastic, filmo, kie nia lingvo menciatas).

Lingvaj demandoj

Krom la mencioj pri la esperantlingva kulturo, la libro alportas al ĝenerala, sed preferinde ne-plu-novbakita leganto, iom da prilingvaj demandoj: jen estas lingvistika diskuto pri akcenta silabo en kunmetitaj vortoj, kaj jen normala, tamen al kelkaj legantoj ŝoka, ĉeesto de na kaj ri, pri kiuj Van de Velde nek poras, nek kontraŭas, nur simple uzas, laŭ siaj privataj stilaj bezonoj. Tre interesaj estas ankaŭ la slangaj, sed samtempe kaloĉajaj, dialogoj, kiuj testas nian kapablon interpreti esperantlingvan tekston sen la finaĵoj. Same interesa estas kreado de frazoj, kiel „Ne sedu!”, por ke oni ne senkulpigu sin.

Sed ne tiel finiĝas la prilingvaj demandoj: por malesperigi la bonlingvistojn, troviĝas en la libro diversaj, kvankam pivaj, nekutimaj vortoj: kaj oni ja devas elserĉi ilin, kio kontribuas, por ke ni almenaŭ pligrandigu la vortprovizon (mi mem neniam estis aŭdinta pri la verbo stamfi, ekzemple). Tamen, ĉar la vivo de lingvo ne apartenas al vortaro, estas en la teksto kelkaj nepivaĵoj, kiel, ekzemple, „kondoloj” anstataŭ „kondolencoj”; ie oni same trovas „elektran ŝnuron” (kial ne simpla „drato”)? Kaj tre interesaj novaj esprimoj, eble kreitaj de la aŭtoro mem, kiel „poteo”, mallongigo de „portebla telefono”. Fakte, pri nur unu el la lingvaj novigoj de Van de Velde mi ne povas konsenti: la esprimo „retren” kun la senco „retroen”; ĉar tiu fina o ne estas o-finaĵo. Sed, iel ajn, „retro” jam estas vorteto, kiu indikas movon.

Kuraĝa kreo

Tamen la persona sinteno de la aŭtoro rilate al lingvo-uzo estas bonega signo de la plena esplorado, fare de la aŭtoro, kaj de Esperanto, kaj de sia propra stilo, kio, en tempoj, kiam oni plendas pri pasteŭrizado de la beletrarto, estas ĉiam bonvena. Ĝuste pro tio oni jam devas saluti la kuraĝon de Lode Van de Velde krei tian verkon Aspiroj, kies tre neatendita konkludo estas jam kaj surprizo por la leganto, kaj hoko por estonta daŭrigo.

Fine, ĉar temas pri detektiva romano, mi finos ĉi tiun recenzon, invitante la legonton mem detektivi la libron, celante malkovri en ĝi, kial ĝia titolo estas ĝuste Aspiroj.

Fernando PITA

Lode Van de Velde: Aspiroj – kroniko de neanoncita murdo. Eld. Libera, Antverpeno, 2020. 242 paĝoj, broŝurita. ISBN 978-0-244-26435-2.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Literaturo

POEZIO

Tragedia historio de Akadio

Iuvespere, tuj antaŭ la ekapero de la krona viruso en nia regiono, mi spektis televidan programon, kiu temis pri fervoja rondvojaĝo tra Norda Ameriko, farita de angla ekspolitikisto. En tiu epizodo la vojaĝanto troviĝis en la orientaj kanadaj provincoj Nova Brunsviko kaj Nova Skotlando, teritorio, kiu antaŭ la traktato de Utreĥto portis la nomon Acadie laŭ la francaj enmigrintoj, kiuj tie vivis, laŭŝajne paceme, kun la indiĝena loka popolo, la Mikmak-indiĝenoj. Tie, la vojaĝanto renkontis anojn de la diversaj etnoj de Kanado: la posteulojn de skotgaelaj enmigrintoj, la franclingvanojn, la métis (idojn de unuiĝoj inter francoj kaj unuanacianoj. En Kanado, la originaj loĝantoj estas pli respekteme nomataj la Unuaj Nacioj, anstataŭ la antaŭa nomo „ruĝhaŭtuloj”.)

Nova Francio

Dum la televida programo oni klarigis, ke Akadio estis parto de la tiel nomata Nova Francio, franca kolonio en Norda Ameriko. La unuan setlejon de francoj en la Nova Mondo fondis Champlain en 1605, ĉe loko nomata Port Royal. Tamen post la traktato de Utreĥto en la jaro 1713, kiu transdonis la teritorion al Britio, la akadianoj ne pretis promesi lojalecon al Britio dum la konflikto inter Francio kaj Britio pri posedo de la nord-amerikaj kolonioj. Plie, pro la fakto, ke ili estis rigardataj kiel subfosantoj kontraŭ la protestanta brita regno, la loĝantoj estis brutale forpelitaj de la teritorio. Iliaj domoj estis forbruligitaj, iliaj vilaĝoj detruitaj, kaj ili devis rifuĝi aliloken. Pluraj translokiĝis al la ŝtato Luiziano, Usono, kie iliaj posteuloj, kromnomataj kaĵunoj (Cajuns) ankoraŭ troviĝas. Dum sekvantaj jaroj, kelkaj akadianoj revenis al sia antikva hejmteritorio, nun konata kiel Nova Skotlando.

Evangeline

Proksimume cent jarojn post la elpelo de la akadianoj, la usona poeto Henry Wadsworth Longfellow (1807-1882) estis informita de alia samlanda verkisto pri ilia malĝoja historio. Tio inspiris lian longan poemon Evangeline, kiu dum la dek-naŭa jarcento estis (onidire) konata al ĉiu usona lernejano. La verko, eldonita en 1847, estas redaktita en la daktila heksametra stilo de la grekaj kaj latinaj klasikaĵoj, kaj enhavas kelkajn ege belajn erojn. Ĝi rakontas la fikcian historion de iu akadianino, Evangeline Bellefontaine, filino de respektata bienisto, kaj ŝia amato, Gabriel Lajeunesse, filo de vilaĝa forĝisto. Dum la dek-naŭa jarcento la poemo estis tre populara legaĵo en Usono, kaj ties komencaj versoj („Jen la pratempa arbaro / la susuraj kverkoj kaj cugoj^1 ...”), eĉ hodiaŭ estas ofte citataj inter poeziamantoj. Monumentoj al la akadianoj, kun statuoj de la fikcia Evangeline, troviĝas hodiaŭ en la urbo Martinville, Luiziano, kaj en Grand-Pré, Nova Skotlando.

La rakonto en la poemo Evangeline de Longfellow estas simpla kaj patosa. Post la forpelo kaj ekzilo de la akadianoj kaj la malvolonta apartiĝo de la amatoj, Evangeline dum jaroj provas retrovi Gabrielon. Ĉie ŝi serĉas lin, sed vane, kvankam plurfoje ŝi senscie troviĝas ne tre for de li. Finfine, kiam ŝi estas jam maljuna virino kaj monaĥino en la ordeno de la Fratinoj de Karitato, laboranta inter malriĉuloj, ŝi trovas la maljunan Gabrielon inter la viktimoj de epidemio en Filadelfio, kie Evangeline flegas la mortantojn. Li forpasas tenere tenate en ŝiaj brakoj.

Francaj tradukoj

La verko iĝis tre populara precipe en la 19a kaj frua 20a jarcentoj, kvankam la tragedio de Akadio nun estas preskaŭ forgesita en la moderna mondo. En diversaj lingvoj aperis tradukoj de la poemo de Longfellow, el kiuj pluraj estas en la franca, la lingvo de la akadianoj. Mi posedas du el tiuj francaj versioj. En libroformo mi havas eldonaĵon, kiu estas traduko de iu A. Bollaert, eldonita en Nov-Jorko en la jaro 1911, kun prefaco de Pascal Poirier, kanada senatano. Mi ne estas kompetenta por juĝi la kvaliton de la traduko, sed ĝi ŝajnas al mi bela kaj sufiĉe fidela, kvankam ne tute laŭvorta. La tradukinto ne imitis la daktilan heksametran skandadon de la originala angla teksto, sed elektis la francan aleksandron. Plie, malkiel la originalo de Longfellow (kiu ne rimiĝas), la versio de Bollaert havas dulinian rimadon. Ĉu tiu plene efikas, eble nur denaska franclingvano aŭ fakulo pri poezio rajtas decidi.

La fakto, ke Gabriel forpasas dum epidemio, sugestis al mi, ke eble la poemo Evangeline povus esti trafa legaĵo dum la ĉi-jara pandemio, sed verŝajne ni bezonas ion pli gajigan! Tamen, mi legis kaj ĝuis ĝin. (Parenteze, per ĉi tiu artikolo mi ne intencas defendi koloniismon. Neniu popolo rajtas perforte okupi kaj akapari la hejman teritorion de alia popolo, kiel faris eŭropanoj en la amerika kontinento kaj aliloke).

Mi permesas al mi aldoni iun ironian postskribon. La gaellingvaj skotoj, kiuj anstataŭis la francojn de Akadio, kaj nomis ĝin Nova Skotlando, estis mem ekzilitoj el la nordo de la antikva Skotlando, brutale forpelitaj de avaraj kaj kruelaj nobeloj kaj grandbienuloj. Inter tiuj ekzilitoj estis membroj de mia nord-skota klano.

Garbhan MACAOIDH

1. Cugo: konifero ofta en Kanado, botanika nomo: Tsugo.

Historio

BIOGRAFIO

Inisma pra-aktivulo en Irlando

Pioniro en defendo de la (vir)inaj rajtoj, Francis Skeffington (1878-1916) edziĝis al aktivulino Hanna Sheehy, kies propran familinomon li adoptis kiel parton de sia nomo. Longtempa subtenanto de neperforto, li estis tamen arestita kaj mortpafita de la brita armeo dum la Paska Ribelo en 1916.1

Nekonvencia pensmaniero

Skeffy naskiĝis en mezklasa familio de la kampara kaj katolika Irlando, kaj ne havis gefratojn. Baldaŭ li montris apartan pensmanieron. Dek-kvin-jara li verkis leteron al loka ĵurnalo, argumentante ke la gaela lingvo nepre mortos, kaj tial la lernado de Esperanto estas multe pli utila por irlandaj junuloj.2

En la dublina universitato Francis aktivis en beletraj, sociaj kaj politikaj grupoj. Tie li amikiĝis kun estontaj verkistoj, kiel James Joyce kaj Tom Kettle, kiu fine iĝos lia bofrato. Kaj tie li daŭrigis sian ideologian itineron, malkutiman por tiamuloj. Francis estis vegetarano kaj abstinulo pri alkoholaĵoj. Ankaŭ veststile li montris kontraŭkonvencian personecon, preferante pufan pantalonon, longajn ŝtrumpojn kaj abundan barbon. Post siaj studoj, li instruis kaj ankaŭ laboris kiel ĵurnalisto en pacismaj kaj socialismaj gazetoj de pluraj landoj. Krome, li publikigis biografion de la irlanda respublikano Michael Davitt.

Inisto

En 1903 Francis edziĝis al Hanna Sheehy (1877-1946), kaj kune ili adoptis la familian nomon Sheehy-Skeffington. Ambaŭ aniĝis al diversaj progresemaj asocioj, ĉefe pri la inaj balot-rajtoj sed ankaŭ pri aliaj sociaj temoj. Spite al la tiamaj kritikoj, Hannah kaj Francis rifuzis bapti sian filon, Owen Lancelot.

Hannah kunfondis en 1908 Irish Women's Franchise League, la ĉefan asocion pri balot-rajtoj en la tiutempa Irlando. Margaret Cousins estis ĝia unua kasistino, Hannah ĝia unua sekretariino. Siaflanke Francis kaj James Cousins kunredaktoris ĝian organon, la pacisman kaj inisman gazeton The Irish Citizen (La Irlanda Civitano).3

Socialisto

En 1913-1914 okazis en Dublino granda laborkonflikto inter ĉirkaŭ 20 000 laboristoj kaj 300 dungantoj pri la rajto sindikatiĝi. La urbo iĝis ĥaosa. Stariĝis paca komitato por trovi interkonsenton inter la laboristoj kaj la mastraro. Ne hazarde, unu el la ĉefrolantoj en tiu komitato estis Francis Sheehy-Skeffington, kiu kuraĝe denuncis la perforton de la brita polico. Li vicprezidis la Irlandan Civitanan Armeon (angle Irish Citizen Army, gaele Saoránach na hÉireann), milicon kreitan de la laboristoj por sin defendi kontraŭ la polico. En tiu milico aktivis ankaŭ James Connolly. Ili bone konis unu la alian, ĉar ambaŭ kunagadis en la revolucia laborista movado. Francis engaĝiĝis (eĉ kiel gazetara sekretario) en la Socialista Partio de Irlando (Socialist Party of Ireland), kies plej elstara gvidanto estis Connolly mem.4

Pacisto

Komence de la mondmilito aperis afiŝo en The Irish Citizen kun la frazo „DAMN YOUR WAR! Votes for women now!” (Fi al via milito! Balot-rajtoj por virinoj nun!). Tuj poste Francis prelegis unu fojon semajne dum kvardek semajnoj en Beresford Place (konata publika prelegejo aŭ Speaker's Corner en Dublino) kontraŭ la milito kaj kontraŭ rekrutiĝo en la brita armeo. Sekve en majo 1915 li estis arestita kaj juĝita pro ribela prelegado. Li kondamniĝis al ses monatoj de pun-laborado. Famiĝis lia deklaro: „Mi ne plenumos tian kondamnon. Mi ne manĝos iun ajn manĝaĵo(j)n ekde ĉi tiu momento kaj longe antaŭ la templimo de la kondamno, mi eliros el la prizono, viva aŭ mortinta”. Post kelkaj tagoj de malsat-striko li ankaŭ soif-strikis. Dume irlandaj esltaruloj, kiel la verkistoj George Bernard Shaw, Robert Lynd kaj Conal O'Riordan, publikigis aron da influaj artikoloj en anglaj ĵurnaloj. Fine la britaj aŭtoritatoj liberigis lin pere de leĝo kreita ĝuste rilate al tiaj okazoj de malsat-strikoj. Ofte la sufragetoj, interalie Hannah, okazigis malsat-strikojn.

Maljusta morto

En la batalo kontraŭ la brita imperio, Francis simpatiis al la voluntuloj gvidataj interalie de lia amiko Thomas MacDonagh.5 Tamen en 1915 Francis publikigis en The Irish Citizen nefermitan leteron al MacDonagh, kritikante lian militarisman sintenon. Francis preferis lukti per aliaj vojoj, nome senperforta rezistado kaj civila malobeo, tenante ĉiam altaj siajn etikajn valorojn. Tiel, dum la Paska Ribelo en 1916 li organizis pacan patrolon, kaj li eĉ riskis sian vivon por helpi la unuan britan soldaton vunditan en tiuj tagoj. Spite al tio, li estis arestita de oficiro de la brita armeo kiel subtenanto de la malamikoj, kaj mortpafita la sekvantan tagon. Lia murdo fariĝis simbolo de la brita brutaleco en Irlando.

Ene de nekomprenanta socio, Francis Sheehy-Skeffington agadis kohere kaj sentime por idealoj, kiuj hodiaŭ ankoraŭ ne firmiĝis. Li malfermis vojojn, kiujn novaj generacioj devus laŭiri kaj pliampleksigi. Ĉu ni kapablos tion fari?

La kolekto Sheehy-Skeffington Papers troviĝas en Dublino, en la Nacia Biblioteko de Irlando, kaj enhavas dudek mil dokumentojn pri la familio Sheehy-Skeffington.

La aŭtoro dankas pro la afabla sinteno kaj la taŭgaj sugestoj de Micheline Sheehy Skeffington, nepino de Francis kaj Hannah, kiuj diversmaniere riĉigis la artikolon.

1. La Paska Ribelo estis klopodo faligi la britan regadon en Irlando. Temis pri la unua epizodo de la Irlanda Sendependiĝa Milito.

2. Multajn jarojn poste, lia filo rakontos, ke en sia biblioteko Francis Skeffington posedis plurajn librojn en la zamenhofa lingvo. Dum la redaktado de tiu ĉi artikolo, lia nepino Micheline konfirmis, ke ŝi kaj ŝiaj fratoj sciis, ke Frank estis entuziasma esperantisto.

3. Krom voĉdonrajtoj por virinoj kaj pacisma agado, Margaret Cousins (1878-1954) interesiĝis ankaŭ pri pedagogio kaj teozofio. Ŝi kaj ŝia edzo James (1873-1956), poeto kaj verkisto, translokiĝis al Barato en 1915. Tie ili daŭre aktivis por la rajtoj de la virinoj kaj amikiĝis kun elstaruloj, kiaj Rabindranath Tagore kaj Mahatma Gandhi. Por scii pliajn detalojn prie, vidu ilian komunan membiografion We Two Together (Madras: Ganesh, 1950).

4. Anekdote: ŝajnas, ke ankaŭ James Connolly simpatiis al Esperanto.

5. Temis pri Irish Volunteers, antaŭuloj de IRA, Irlanda Respublikana Armeo aŭ Irish Republican Army, kreota en 1917. Siaflanke, MacDonagh estis ekzekutita tuj post la Paska Ribelo en 1916.

Xavi ALCALDE

Afiŝo en The Irish Citizen: kun la frazo „Fi al via milito! Balot-rajtoj por virinoj nun!”

Francis Skeffington kaj Hanna Sheehy en sia geedziĝtago. Foto: FAMILIO SKEFFINGTON KAJ LA NACIA BIBLIOTEKO DE IRLANDO

Famiĝis la deklaro de Francis Skeffington: „Mi ne plenumos tian kondamnon. Mi ne manĝos iun ajn manĝaĵon ekde ĉi tiu momento, kaj longe antaŭ la templimo de la kondamno mi eliros la prizonon, viva aŭ mortinta”. Foto: FAMILIO SKEFFINGTON KAJ LA NACIA BIBLIOTEKO DE IRLANDO

Ŝerco kaj satiro

Spritaj splitoj kaj preskeraroj

Ĉu sakstrato?

La titolo de la prelego: kiel vivi sake? (listo esp-en-hung, 14 nov, Anna Besenyei)

Mil semoj perdiĝis

Endre ADY ... estis ... sensema kantisto de pasio kaj deziroj ... (TEA-Bulteno nov.-dec. 2020, p. 4)

Zumas mamzorgantoj

PRELEGO PER ZOOM... ni lernos multon pri la sinteno kaj opinioj pri du lingvoj: espeanto kaj la angla kaj iliaj internciceco aŭ la malo. (https://allevents.in/antwerp/esperanto-kaj-la-angla-misfamigo-kaj-glorigo/200019798033746, rimarkis Lu Wunsch)

Nun venos maliculoj

La revuon ĝis nun prizorgis bonvolemaj tradukantoj ... (Unesko-Kuriero transdonita al Popola Ĉinio, https://www.esperantio.net/index.php?id=4160)

Ĝi semas kaj semas bolante?

HAĈIKO, La sembola hundo (Turka Stelo, novembro 2020, p. 5)

Korektaj kurtaĵoj restas en tirkesto

La redaktoro rezervas al si la rajton ne publikigi, mallongigi kaj lingve korekti kontribuaĵon. (Kolofono de la revuo Etnismo)

Fatala alfalo

En periodo de spontana demokratiiĝo de HEA en 1987 senkaŭze li estis falinta al al faligitoj. https://eo.wikipedia.org/wiki/Tibor Vask%C3%B3

Ne retenu, ne atentu

Por multaj fikretenoj surmeto de masko estas atento al ilia libereco. (Ĵak Le Puil: Mask-erado!, La KancerKliniko 175, jul-sep., p. 3)

Epoko de leko

Konsiderante ke TEJO post langjara laboro nun kunlaboras kun la Konsilio de Eŭropo ... (Ĉarlotte Scherping Larsson, https://www.liberafolio.org/2020/08/16/financaj-rekomendoj-perturbis-komitatanojn/#comment-4718)

Epoko de hoko

En Poznano, kvankam en Pollando okazas jam liberigo ĝenerale, tamen la Rektoro de AMU decidis pendigi la surlokajn agadojn en la universitato ĝis la 30a de septembro. (Ilona Koutny, cirkulero, 7 jun.)

István ERTL

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 41a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 103 korespondantojn kun kunlaborkontrakto en 45 landoj kaj abonantojn en 73 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato
• Instagram: RevuoMonato
• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo
• Telegramo: https://monato.telegramo.org
• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be.

redaktoroj:
• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.
• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Alexander Shlafer, Usono, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Renato Corsetti, Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Fransoazo Noireau, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert

grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste 5 sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo de MONATO, la tria sumo estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO, la kvara sumo estas la tarifo de la agendo kaj enciklopedieto LA JARO senditaj triaklase (malrapide) kaj la kvina sumo estas tiu de LA JARO sendita unuaklase (rapide).

Lando de la paganto MONATO LA JARO
surface aere bite 3a kl. 1a klaso

Argentino EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Aŭstralio AUD 97 102 58,20 11,30 16,20
Aŭstrio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Belgio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Bosnio-Herc. EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Brazilo EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Britio GBP 54 57 32,40 6,20 8,90
Bulgario EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Ĉeĥio EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Ĉinio EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Danio DKK 440 465 264 51 74
Estonio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Finnlando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Francio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Germanio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Grekio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Hispanio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Hungario HUF 15000 16000 9000 2450 3600
Irlando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Islando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Israelo EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Italio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Japanio JPY 7980 8500 4788 870 1270
Kanado CAD 92 96 55,20 10,70 15,40
Kipro EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Koreio EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Kostariko EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Kroatio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Latvio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Litovio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Luksemburgo EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Malto EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Nederlando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Norvegio NOK 640 670 384 75 106
Nov-Zelando NZD 105 111 63 12 18
Pollando PLN 190 200 114 31 44
Portugalio EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Rusio EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Serbio EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Slovakio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Slovenio EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Sud-Afriko EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Svedio SEK 640 670 384 75 105
Svislando CHF 82 88 49,20 9 14
Usono USD 78 82 46,80 8 13

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en ŝtatoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Pĉk. IBAN AT80 6000 0000 0712 7744. Rete: aon.913548977@aon.at.
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be.
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba.
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br.
• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk.
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz.
• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com.
• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com.
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee.
• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando.
• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.
• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com.
• Hungara: HEA, HU-1146 Budapest, Thököly út 58-60. II/209. Poŝtkest-adreso: HU-1368 Budapest, Pf. 193. Telefonnumeroj: 36/70/932-7465, 36/70/932-7464. Rete: hungario@gmail.com, www.esperantohea.hu.
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net.
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is.
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44.
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it.
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp.
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca.
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat.
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, Gangbyeon hansin core B/D, 1601 ho, 350 Mapo-dong Mapo-gu, Seoul 121-703. Rete: esperanto@saluton.net
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.
• Litova: Laimius Strażnickas, LEA, a.k. 178, LT-01003 Vilnius-C, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com.
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no.
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz.
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com.
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt.
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru.
• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com.
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net.
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.
• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net.
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se.
• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch.
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org.

Enhavo

- Leteroj

- Ĉu korona aŭ krona viruso?
- Malbonaj ŝercoj
- Fonetikaj elementoj en la skribo

- Politiko

- ALBANIO

- Lando sen antisemitismo

- LITOVIO

- Litovio dekstriĝis

- AŬSTRALIO

- Militkrimoj en Afganio

- Moderna vivo

- JURO KAJ SEKSO

- Ĉu vira patrino?

- EPILEPSIO

- Purpura Dalaso

- INSTRUADO

- Poligloto instruas

- Scienco

- AŬSTRIO

- Tio okazis antaŭ pli ol 150 000 jaroj

- AKTUALE

- La etikedo fariĝas inteligenta

- Lingvo

- LINGVOLERNADO

- Ne tiom malfacilas la ĉina lingvo

- Spirita vivo

- OPINIO

- Scienco kaj spirita vivo

- Libroj

- Novaj detektivaj aspiroj

- Literaturo

- POEZIO

- Tragedia historio de Akadio

- Historio

- BIOGRAFIO

- Inisma pra-aktivulo en Irlando

- Ŝerco kaj satiro

- Spritaj splitoj kaj preskeraroj

- Anoncetoj

- Retbutiko renovigita

- Naturista vivo

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...