Monato 2021/01
Author: Flandra Esperanto-Ligo
Date: 2020-12-10T23:00:00+00:00
Keywords: Monato
Description: Internacia magazino sendependa
Rights: Tiu ĉi revuo kiel tuto ne rajtas esti kopiita, sed unuopaj artikoloj povas esti kopiitaj, kondiĉe ke oni menciu la fonton.

Politiko

USONO

Prezidentaj elektoj

Aperis oficiala^1 rezulto de la prezidentaj^2 elektoj en Usono – inter Joe Biden (Demokrata Partio) kaj la nuna prezidento Donald Trump (Respublikana Partio)3. Tiuj elektoj oficiale okazis la 3an de novembro 2020. Por eviti grandajn homamasojn dum tiu tago – danĝerajn pro la risko de kronvirusa infektiĝo – oni rajtis voĉdoni de unu ĝis plurajn semajnojn antaŭ la elektotago aŭ sendi siajn balotilojn per poŝto. En kelkaj ŝtatoj validis voĉdoniloj ricevitaj ĝis la 12a de novembro, se la poŝta stampo indikis, ke ili estas senditaj je la elektotago aŭ antaŭe.

Nerektaj elektoj

En la sistemo de la usona voĉdonado por la prezidento, la elekto dependas nur nerekte de la voĉoj de la voĉdonorajtaj civitanoj. Tiuj voĉdonoj servas por elekti voĉdonontajn reprezentantojn de la diversaj ŝtatoj. Tiel, Kalifornio, la ŝtato kun la plej granda loĝantaro, elektas 55 voĉdonontojn. Kelkaj ŝtatoj kun plej malgranda loĝantaro ricevas nur 3 voĉojn, kaj ĉiuj aliaj ricevas kvanton inter tiuj du nombroj.

Politiko de persona konduto

El la voĉoj esprimitaj frue kaj perpoŝte, la klara plimulto estis pordemokrata. Inter la voĉoj, kiuj estis donitaj dum la tago mem, la klara plimulto estis porrespublikana. Tiu fakto baziĝas sur la sinteno de la voĉdonantoj de la du partioj rilate al la pandemio. La demokratoj ĝenerale sekvas la konsilojn kaj avertojn de la fakuloj pri sano, sed la respublikanoj plej ofte opinias, ke ne indas pro la pandemio ŝanĝi la kutiman agmanieron^4.

Dramecaj peripetioj

Jam je la fino de la elektotago, la rezultoj en plej multaj ŝtatoj estis klaraj, kaj la sumoj de la elektitaj reprezentantoj iom favoris al Biden. Tamen lia totalo restis sub la bezonata totalo de 270 (el entute 538). Restis proksimume ok ŝtatoj, en kiuj la rezulto ne estis klara. En la plimulto de tiuj Trump ŝajne havis avantaĝon. Sed tiu avantaĝo baziĝis sur la fakto, ke nur la voĉdonoj ricevitaj dum la elektotago (plej ofte de respublikanoj) jam estis nombritaj. Dum la postaj tagoj okazis la nombrado de la antaŭe ricevitaj kaj ankoraŭ ricevataj voĉdonoj per poŝto, kaj la avantaĝo de Trump kaj la respublikanoj, iom post iom ŝrumpis. Fine iĝis klare, ke Biden kaj la demokratoj havas avantaĝon.

Fine, la 6an de novembro la nombrado en Pensilvanio finiĝis favore al Biden.

Etapo decida

Inter la ŝtatoj, kie la voĉnombrado ankoraŭ daŭris, Pensilvanio estis inter la plej riĉaj je voĉdonaj reprezentantoj. Ĝiaj voĉoj sufiĉis por kreskigi la totalon de la voĉoj de reprezentantoj por Biden al 279. Tio estis naŭ pli ol li bezonis por esti konsiderata prezidento-elektita, kvankam eĉ tiam restis tri ŝtatoj, en kiuj la voĉnombrado ankoraŭ ne finiĝis. Surbaze de tiuj lastaj rezultoj, Biden kune kun Kamala Harris, lia vic-prezidenta kandidato, faris venko-paroladon la 7an de novembro^5.

... sed ne fina!

Ni tamen notu, ke Trump ĝis nun ne koncedis la elekton kaj kontestas rezultojn en kelkaj ŝtatoj per la jursistemo. Li asertas fraŭdon aŭ erarojn en tiuj ŝtatoj^6.

Dan MAXWELL
korespondanto de MONATO en Usono

1. Fakte, la rezultoj ankoraŭ ne estas striktasence oficialaj, kvankam tre probablaj (vidu ĉi-sube). (red.)

2. Samtempe kaj kune oni elektas ankaŭ vic-prezidenton de Usono. (red.)

3. Notindas, ke eĉ en la lasta fazo de la elekta procedo partoprenis ankaŭ kandidatoj de pluraj aliaj partioj, tamen por ili voĉdonas relative malgranda nombro da elektantoj. Ili do nur nerekte influas la elekto-rezultojn (fortirante frakcion da voĉoj de la kandidatoj de la „ĉefaj” partioj), kaj tial ofte oni eĉ ne mencias tiujn „malgravajn” partiojn, analizante elekto-ŝancojn kaj rezultojn de la elektoj. (red.)

4. Tio memkompreneble estas trosimpligo: la menciita diferenco en la starpunktoj reflektas malsaman percepton de tio, kia estas la prudenta ekvilibro inter la ekstrema singardemo kaj la riskoj, kiujn kaŭzas la koncernaj drastaj ŝanĝoj en ĉiutaga persona vivo de homoj kaj en ekonomia kaj komerca vivo de la nacio kiel tuto. La legantoj certe konas tutan spektron de varioj de tia ĉi ekvilibro el sia sperto en siaj (kaj ekonomie ligitaj) landoj.(red.)

5. Necesas mencii, ke – dum la verkado kaj redaktado de tiu ĉi teksto – ankoraŭ ne temas pri oficialaj rezultoj. La finan decidon faros la Kongreso (parlamento) komence de januaro 2021. Fine, la inaŭguro de la tiel pene elektita prezidento okazos la 20an de januaro 2021. (red.)

6. La elekta kampanjo de Donald Trump anoncis pri nekutime multaj plendoj kaj atestoj koncerne elektajn „malregulaĵojn” (misnombrado, malobservo de leĝoj pri elektoj, kontraŭleĝaj voĉdonoj ktp) Tion motivas la nekutimaj cirkonstancoj de la elektoj (pro kovima pandemio), dum preskaŭ egala divido de la voĉoj inter la du ĉefaj kandidatoj en multaj ŝtatoj pravigas tian taktikon kiel sufiĉe realisman: kvankam ne estas tre probable, ke reviziado kaj rekalkulado ŝanĝos la nun supozatan venkinton, tamen tio ne estas malebla. (red.)

FRANCIO

Senkapigita instruisto

La 16an de oktobro, en la franca urbeto Conflans-Sainte-Honorine, pro interreta instigo de alia teroristo, 18-jara islamisto senkapigis instruiston pri historio kaj geografio. La senkapigo estis rekta manifestiĝo de islama terorismo, kion pruvis la postmurda enketado.

Kio okazis?

Fine de sia labortago, Samuel Paty, 47-jara instruisto, estis piedire revenanta al sia loĝejo, kiam li estis murdita per pluraj tranĉilbatoj kaj fine senkapigita. La murdinto estas 18-jarulo, kiu en marto 2020 ricevis dekjaran rajtigon por resti en Francio kun statuso de rifuĝinto.

La murdinto

Abdullaĥ Anzorov, ĉeĉeno naskiĝinta en Moskvo, venis en Francion kiam li estis sesjara; li sekve lernis same kiel ĉiuj francaj infanoj. Li loĝis kelkdek kilometrojn for de la koncerna urbo kaj ne konis la instruiston, nek ties instrumetodojn. Samuel Paty instruis, laŭ la programo, kritikemon, plurnivelan legadon de teksto aŭ bildo, la rajton je libera esprimado. Li bazis siajn kursojn por 14-jaruloj sur karikaturoj de prezidentoj Trump kaj Macron, kaj ankaŭ de Mahometo. La aperigo de tiuj karikaturoj de la profeto jam kaŭzis antaŭ kvin jaroj amasmortigon de ĵurnalistoj de la gazeto Charlie-Hebdo, de spektantoj de la koncertejo Bataclan kaj de aĉetantoj de la ĉiovendejo Hyper Cacher.

En la lernejo

Tiun ĉi temon Samuel Paty traktis en sia klaso ĉiujare; ĉar pli kaj pli kreskas la potenco de ekstremistoj super simplaj naivuloj, la instruisto, antaŭ ol montri unu aŭ du karikaturojn pri la islama profeto Mahometo, avertis la lernantojn kaj permesis, ke tiuj, kiuj ŝokiĝus, eliru el la klaso^1.

Unue okazis „nur” kalumnio

La patro de lernantino, kiu eĉ ne ĉeestis la koncernan lecionon kaj ofte forestas aŭ malfruas, vizitis la lernejestrinon de la mezgrada lernejo Bois d'Aulne kun iu sinjoro Abdelhakim Sefrioui, senrilata al la koncerna lernejo, kaj poste atakis la instruiston en sociaj retoj, kalumniis lin ktp. La instruisto plendis al la polico. Tamen – ĉar okazis „nur” kalumnio sed ne mortminaco – la polico ne sentis bezonon protekti la instruiston.

Post la murdo

Dum la postkrima polica enketado evidentiĝis, ke tiu Sefrioui estas konata aktivisto, kiu alvokas al perforto (eĉ murdo) en sociaj retoj, estas bone konata al policaj servoj, sed – kiel deklaris imamo – „li bone konas la leĝon, haltas ĉe la ruĝa linio, ne malpurigas siajn proprajn manojn kaj lasas agi la naivulojn, senkulturulojn”.

Radikoj de la problemo

Tio levas la demandon de anonimeco en Interreto, kie iu ajn povas skribi ion ajn, dum li estus tuj arestita, se li tion dirus surstrate aŭ publike. Leĝproponon por respondecigi la estrojn de retejoj (simile al tio, kiel direktoro de eldonejo respondecas pri ĉio, kio aperas en ĝia gazeto) blokis la Konstitucia Konsilio, ĉar ĝi kontraŭus la liberecon de esprimado (ĝuste tion, kion provis instrui la kompatinda instruisto...). Alia debato rilatas al la akceptado de politikaj rifuĝintoj: kial Francio akceptas homojn el Ĉeĉenio, aŭtonoma regiono en Kaŭkazo konata pro tiea batalemo? Memoru: Putin estis elektita, ĉar li promesis postĉasi la ĉeĉenajn krimulojn eĉ en necesejoj. De tiu tempo la reĝimo de Putin aĉetas trankvilon en Rusio, financante ĉion en la regiono.

Kion fari?

Kion povas fari la ministerio pri klerigado por helpi la instruistojn? Ĉu disponigi „fakulojn” por instrui la valorojn de la respubliko? Ĉu pli rapide reagi al la samtipa konduto de gepatroj-islamanoj?

Ne konfuzi islamon kaj islamismon

De 1905 Francio estas sekulara ŝtato, kio signifas, ke ĉiu rajtas havi aŭ ne havi religion, kiun li mem povas elekti, praktiki aŭ ne, kaj ke la ŝtato mem kaj ĝiaj instancoj (interalie, la instrusistemo) estas eksterreligiaj. Tian pozicion ne ĉiam komprenas islamanoj; sed per similaj atencoj islamistoj kreas en la franca socio konfuzon inter la religio mem kaj ĝiaj ekstremismaj praktikantoj. Proponita estos leĝo por malhelpi la premon de ekstremaj religiuloj: malpermesi, ke infanoj edukiĝu nur hejme kaj nepre devigi ilin viziti ŝtatan lernejon, trejnadi imamojn en Francio por preventi, ke arabaj landoj sendu ekstremulojn por eduki infanojn de francaj islamanoj ktp.

Personigo de la nobla kerno

La ministro pri klerigado Jean-Michel Blanquer deklaris, ke „Samuel Paty personigis la plej noblan kernon de la Respubliko: ties lernejon. Lin kovarde murdis malamikoj de la libereco. Ni restu unuiĝintaj, firmaj kaj rezolutaj”2.

Renée TRIOLLE
korespondanto de MONATO en Francio

1. Multaj islamanoj volus ĝenerale malpermesi bildan prezentadon de Mahometo, kio memkompreneble ne eblas en Francio. (red.)

2. Samuel Paty estis postmorte honorita per alta franca distingo, la Ordeno de Honora Legio. Prezidanto Emmanuel Macron en sia solena parolado nomis lin „kvieta heroo” kaj aldonis: „Li estas viktimo de stulteco, mensogoj, konfuzo, malamo al tio, kio, en nia plej profunda esenco, ni estas ... li iĝis la vizaĝo de la Respubliko.” (red.)

NOV-ZELANDO

Tri katastrofoj influis la voĉdonantojn

Laborista Partio kaj ĝia estro Jacinda Ardern ricevis pli grandan aprobon en la novzelandaj parlamentaj elektoj okazintaj la 17an de oktobro 2020 ol en 2017. Kial? Nov-Zelando spertis tri eksterordinarajn eventojn en la lastaj tri jaroj. Tiuj eventoj estis vere defiaj, kaj Ardern respondis per rimarkinda kompatemo rilate al la viktimoj kaj aliaj trafitoj. Ŝi alvokis al unueco kaj simpatio, kaj la civitanoj plejparte respondis laŭe.

Parlamentaj partioj

La balota venko estas la plej granda de post la adopto de proporcia balotosistemo en 1996. Laborista Partio gajnis 65 mandatojn el 120 en la parlamento. Por Nacia Partio, la malvenko estas ĝia plej granda post tiu de 2002. Nacia Partio ŝanĝis sian estron dufoje en la lasta jaro; ĝiaj frakcioj interbatalis interne kaj ĝiaj kandidatoj fuŝis siajn anoncojn pri programproponoj.

Verda Partio gajnis du pliajn seĝojn kaj Asocio de Konsumantoj kaj Impostpagantoj (AKI) gajnis naŭ pliajn mandatojn, verŝajne pro malkontento kaj malfido pri Nacia Partio. Maoria Partio, kiu ne havis reprezentantojn en la antaŭa parlamento, gajnis du. Ĉiuj parlamentanoj de la partio Nov-Zelando Unue malvenkis; do, tiu partio ne plu havas reprezentanton en la parlamento. Ankaŭ 11 aliaj partioj malsukcesis gajni mandaton.

Promesoj

Ardern diris, ke ŝi celos ekonomion, kiu estos pli bona por ĉiuj, kreos postenojn, trejnos homojn, protektos la medion, kaj traktos klimatŝanĝiĝon kaj socian neegalecon. Ŝi diris, ke kvankam oni loĝas en pli kaj pli dividita mondo, kie multaj homoj perdis la kapablon kompreni la vidpunktojn de aliaj homoj, novzelandanoj montris, ke ili ne estas tiaj.

Partio | Mandatoj en 2017 | Mandatoj en 2020
Laborista | 46 | 65
Nacia | 56 | 33
Verdula | 8 | 10
AKI | 1 | 10
Maoria | 0 | 2
Nov-Zelando Unue | 9 | 0
Sumo | 120 | 120

Referendumoj

Novzelandanoj voĉdonis ankaŭ en referendumoj por igi laŭleĝaj eŭtanazion kaj kanabokonsumadon. Ili aprobis la novan leĝon pri eŭtanazio: 65 % favoris. Ili malakceptis la proponon permesi la uzadon de kanabo: 51 % kontraŭis.

Laborista Partio iĝas pli populara

En la lastaj tri jaroj okazis tri katastrofoj en Nov-Zelando. Marte 2019 ekstremdekstrula teroristo mortpafis 51 homojn en du moskeoj en la urbo Christchurch – la teroristo estis kondamnita aŭguste 2020 al dumviva enkarcerigo sen la eblo iam liberiĝi. Oni laŭdis ĉefministron Ardern pro tio, kiel ŝi traktis la atakon, kiel ŝi kompatis la atakitajn islamanojn. Ŝi ricevis internacian atenton, kiam ŝi aranĝis, kun la prezidento de Francio, kunsidojn por diskuti kiel sociretaj kompanioj povas kontribui al streboj kontraŭstari la hororajn agojn de teroristaj grupoj per Interreto. Maje 2019 grupo el 17 landoj, la Eŭropa Komisiono kaj ok grandaj teknologiaj kompanioj subskribis en Parizo interkonsenton, celante elimini terorisman kaj perfortan ekstremisman enhavon en Interreto. La novzelanda registaro ŝanĝis la leĝojn pri posedo de pafiloj por malpermesi militstilajn armilojn.

Tragedia erupcio

Decembre 2019 okazis vulkana erupcio ĉe Whakaari/White Island, kiu mortigis 19 turistojn (el Aŭstralio kaj Usono) kaj du gvidistojn. Ĉirkaŭ la mondo aperis fotoj de Ardern brakumanta savistojn, similaj al fotoj de ŝi brakumanta viktimojn de la masakro en Christchurch. Ŝi diris, ke la savistoj plenumis nekredeblan taskon en tre danĝera situacio, preter ilia devo. Diversaj homoj ĉirkaŭ la mondo laŭdis ŝian respondon.

Kronviruso atingis Nov-Zelandon

Frue en 2020 la kronvirusa pandemio atingis Nov-Zelandon. La registaro fermis la landlimojn kaj insistis, ke oni restu hejme dum la viruso troviĝas en la komunumo. Tio grandparte sukcesis – krom kelkaj esceptoj: ekzemple, kiam homoj en deviga izoliĝo portempe eskapis. Ekonomikistoj antaŭvidis grandan recesion, sed ĝi estis malpli intensa ol oni atendis – pro la subvencioj, kiujn la registaro pagis por subteni komercajn entreprenojn kaj teni laboristojn en ilia posteno. Internacia turismo ĉesis. Tamen tiuj, kiuj ne perdis siajn postenojn, apenaŭ sentis la krizon.

Iuj emis rigardi la danĝeron bagatela, kaj do okazis ekaperoj de kovimo, kvankam ne tro vastaj. Entute 25 homoj mortis en Nov-Zelando pro la kronviruso ĝis la fino de oktobro.

Sen severa punado

Ardern instigis novzelandanojn esti reciproke afablaj, kaj la registaro provis trakti homojn sen severaj punoj pro malobea konduto. Dum la plej malfacila periodo Ardern mem aŭ membro de ŝia kabineto ĉiutage informis la nacion pri la nombro de infektiĝoj kaj mortoj kaj pri paŝoj farataj por haltigi la malsanon.

Bonfara flankefiko

Flankefiko de la izoliĝo estis, ke la nombro de kutimaj malsanoj (malvarmumo ktp) estis signife malpli granda ol kutime. La registaro planas pliigi la nombron da pagataj tagoj, dum kiuj oni rajtas foresti de la laborejo pro malsano, de 5 al 10.

Manko de kohera opozicio

Nacia Partio, la ĉefa opozicia partio, spertis sian propran krizon. Ĝia estro Simon Bridges ne sukcesis gajni signifan subtenon de la publiko; do la partio elektis novan estron, Todd Muller, sed li ne povis toleri la premojn de la tasko; tial oni elektis Judith Collins, kaj ŝi estris la partion tra la elektokampanjo. La publiko havis la impreson, ke frakcioj en Nacia Partio interbatalis kaj ne kapablas formi registaron. La rezulto estis pliaj voĉoj por Laborista Partio, kaj ankaŭ por Asocio de Konsumantoj kaj Impostpagantoj.

La vojo antaŭen

La nova registaro havas klaran majoritaton en la parlamento; do la kabineton konsistigas ministroj el nur Laborista Partio. Tamen la registaro donis al tri parlamentanoj de Verda Partio postenojn de ministroj ekster la kabineto. La ĉefministro anoncis la ministrajn kaj aliajn gravajn postenojn la 3an de novembro.

Diverseco inter ministroj

Jennifer Curtin, profesoro pri politiko en Universitato de Auckland, komentis: „La dudek homoj en la nova kabineto estas tre diversaj: ok estas virinoj, kvin estas maorioj, tri estas polinezianoj, kaj tri estas GLAT-komunumanoj.” La nova vic-ĉefministro estas Grant Robertson. Nanaia Mahuta estas la nova ministro pri eksterlandaj aferoj. Ŝi estas la unua virino, kiu havas tiun rolon en Nov-Zelando.

Nova parlamentano iĝas ministro

Ayesha Verrall estas nova parlamentano. La ĉefministro nomumis ŝin ministro, ĉar tiu havas sperton kiel kuracisto pri infektaj malsanoj kaj faris esploradon pri tuberkulozo kaj pri internacia sanprotektado. Ŝi estas vic-ministro pri sano kaj pri esplorado, scienco kaj novigado, ministro pri maljunuloj kaj pri nutraĵa sekureco.

Plej urĝaj prioritatoj

La registaro havas grandajn taskojn en fakoj nesufiĉe prizorgitaj dum jardekoj. Tamen ĝiaj plej urĝaj prioritatoj estas limigi kovimon kaj renormaligi la ekonomion.

D. E. ROGERS
korespondanto de MONATO en Nov-Zelando

Donald Rogers daŭrigas la esperantan fasadon de LibreOffice, verkas por Vikipedio kaj diversaj esperantaj revuoj, prizorgas retpaĝojn pri tio, kiel tajpi en Esperanto, kaj redaktas la esperantan tezaŭron ĉe puzzlefoundry.com.

Novaĵetoj

Novaj energi-etikedoj en EU

En 1994 ekaperis sur elektraj aparatoj por hejma uzo vendataj en Eŭropa Unio etikedoj, kiuj montras, kiom da energio la aparatoj konsumas. Jam delonge la origina skalo (A ĝis G) ne plu taŭgis, ĉar la aparatoj iĝis pli ŝparemaj. Por la plej bonaj necesis krei aldonajn kategoriojn A+, A++ kaj A+++ sur la skalo.

Por simpligi la komparon, EU denove enkondukos la skalon A ĝis G. La nunaj kategorioj A en la nova skalo proksimume egalos al kategorio C. La kategorioj A kaj B komence ne aŭ apenaŭ estos uzataj, ĉar ili estas rezervitaj por estontaj ankoraŭ pli ŝparemaj aparatoj. La vendejoj uzos la novajn etikedojn ekde marto 2021 por kelkaj hejmaj iloj (i.a. lavmaŝinoj kaj fridujoj) kaj ekde septembro 2021 por lampoj. La etikedoj estos „lingvo-neŭtralaj”: ne estos teksto sur ili, sed nur ciferoj, simboloj kaj internacie uzataj mallongigoj.

RR

Claudio Magris

La muzeo de milito

Ĵus aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Moderna vivo

USONO

Kinejoj kaj pandemio

Fine de aŭgusto oni malfermis en Dalaso subĉielan kinejon, la trian lastatempe malfermitan en Teksaso, fare de Rooftop Cinema Club. En tia kinejo eblas spekti filmojn ekde la propra aŭtomobilo. Ili estas jam sufiĉe popularaj kaj troviĝas ankaŭ en Losanĝeleso, Nov-Jorko, San-Diego, Hjustono kaj aliaj urboj. Homoj ŝatas spekti popularajn filmojn sur granda ekrano lumigata per modernaj projekciiloj, kun individuaj aŭskultiloj, komfortaj seĝoj kaj, laŭdezire, varmaj kovriloj. Ĉi tiu kinejo proponas ne nur kutiman pufmaizon, sed varian menuon.

Historio subĉiela

La tradicio subĉiele spekti filmojn el aŭtomobilo aperis en la 30aj jaroj de la pasinta jarcento. La unuan subĉielan kinejon patentigis Richard Hollingshead, kiu en 1932 malfermis kinejon tian sur apuda hejma korto. En la unua kinejo bileto estis vendata kontraŭ 25 cendoj por unu aŭtomobilo, sed ĝi povis kosti unu dolaron, se en la veturilo estis tri pasaĝeroj aŭ pli.

Novstilaj kinejoj

La kovima pandemio profunde ŝanĝis la merkaton de kinejoj kaj kreis tute novan tipon: flosantajn kinejojn. Septembre en pluraj usonaj urboj (Losanĝeleso, Hjustono, Ĉikago k.a.) eblis spekti filmojn de sur flosantaj boatoj. Temis pri portempaj kinejoj, kiuj havis semajnan programon kaj rolis kiel testo-projektoj. En la flosanta kinejo estis 24 boatoj kun maksimume po 8 sidlokoj.

Estas interese, ke la populareco de tiuj novtipaj kinejoj kreskas, kiam la tradiciaj kinejaj retoj tutmonde fiaskas pro la pandemio. La usona reto AMC anoncis pasintjunie, ke ĝi eble ne supervivos la pandemion, kaj ĝi rekomendis al filmstudioj esplori la eblojn rekte vendi siajn produktojn al spektantoj per Interreto. Tiel eblas klarigi la nunan popularecon kaj promesplenan estontecon de diversaj senperaj elsendserviloj, ekzemple Netflix.

Alexander MIKISHEV
korespondanto de MONATO en Usono

VIENO

Rekorde alta ligna domo

Seestadt [zeŝtat] (Lago-urbo) estas nova kvartalo de Vieno. Ĝi troviĝas oriente de Danubo en Aspern, kiu estas parto de la 22a distrikto. Jam antaŭ la komenco de la konstruado oni plilongigis la metrolinion U2 en la kamparon, en kiu poste kreskis Seestadt. Per U2 oni bezonas nur 20 minutojn ĝis la urbocentro de Vieno. Krom U2 multaj buslinioj ebligas veturadon sen propra aŭto.

En 2020 Seestadt estas duone finkonstruita. Oni vidas novajn domojn, junajn arbojn, sed apenaŭ veturilojn. Post kelkaj jaroj loĝos kaj laboros tie 20 000 homoj.

HoHo Wien

HoHo Wien^1 estas la plej alta ligna domo en la mondo laŭ la nombro de la etaĝoj. Ĝia alteco estas 84 metroj kaj ĝi havas 24 etaĝojn. Unu metron pli alta estas ligna domo 18-etaĝa norde de la norvega ĉefurbo Oslo, sed nur danke al ligna skulptaĵo kaj anteno supre.

Ĉu domo el ligno povas bruli? Brulprotekta testo montris, ke post 90-minuta fajro-efiko estiĝis karbigita tavolo nur 8,4 centimetrojn dika.

Por eviti brulkatastrofon HoHo Wien havas brulavertan instalaĵon, akvoŝprucilon en ĉiu ĉambro, du akvorezervujojn en la kelo kaj sufiĉe da brulrezistaj muroj. La fasado, ŝtuparejo kaj ŝaktoj estas el nebrulemaj materialoj.

La arkitekto

Inĝeniero Rüdiger Lainer naskiĝis en Kaprun (Salzburg, Aŭstrio) kaj estas memstara arkitekto ekde 1985. En la jaro 1995 li iĝis universitata profesoro en la Akademio pri Figuraj Artoj en Vieno, kie li prelegis ĝis 2006. De 1991 ĝis 2009 li estis vicprezidanto de la Centra Asocio de Arkitektoj de Aŭstrio kaj estrarano de Europan Österreich (Europan Aŭstrio) de 2001 ĝis 2017. De 2006 ĝis 2017 li estis prezidanto de faka konsilantaro por urboplanado en Vieno. Ekde 2019 li estas membro de Sounding Board Welterbe Wien.

La buroo

„RLP Rüdiger Lainer + Partner” fondiĝis en 1985 kaj trovas solvojn por diversspecaj taskoj de arkitekturo: de renovigado de malnovaj domoj ĝis oficejaj konstruaĵoj kaj altaj domoj. La tridek en Vieno realigitaj objektoj iĝis rapide partoj de la urba vivo danke al la malfermita strukturo kaj okulfrapaj formoj. Multaj premioj pruvas la internacian aprobon. RLP evoluigas arkitekturon kun „aldona valoro”, tio signifas pli da lumo, pli da panoramo, pli da sentebla libera spaco atentante efikecon kaj daŭripovecon en ekonomia kaj estetika senco. „Aldona valoro” signifas ankaŭ kunordigadon de kompetentoj. La 25-kapa teamo de RLP pruvas daŭre siajn kompetentojn en siaj ĉefaj fakoj urbokonstruado kaj arkitekturo, ĝenerala planado kaj mastrumado de projektoj.

1 Mallongigo de Holzhochhaus Wien (ligna alta domo Vieno).

Walter KLAG
korespondanto de MONATO en Vieno

Walter Klag naskiĝis en Vieno, studis tie fizikon kaj laboras nun kiel eldonisto, numismato kaj ĵurnalisto en Aŭstrio.

KOVIMO

Demandoj, hipotezoj kaj kutimoj

La pandemio kaŭzita de la nova kronviruso disvastiĝis tutmonde, kaj leviĝis multaj demandoj, kiujn fakuloj en diversaj kampoj esploras: El kio originis la viruso? Ĉu la viruso fariĝis pli forta dum disvastiĝo? Kiom longe la viruso vivas ekster homa korpo? Ĉu peraera infekto okazas?

Demando verŝajne grava estas, kial la nombroj de infektitoj kaj mortintoj pro kovimo en orienta Azio estas pli malgrandaj ol tiuj en Usono kaj Eŭropo. Fine de oktobro 2020 la nombroj de mortintoj el ĉiu miliono da loĝantoj en kelkaj landoj estis la jenaj: Usono 697, Barato 100, Brazilo 760, Rusio 188, Francio 546, Hispanio 765, Britio 693, Ĉinio 3, Koreio 9, Japanio 13.

Sciencistoj agadas

Fakuloj pri epidemiologio, virusologio kaj higieno prezentas hipotezojn pri tio, ke diferenco de genoj inter popoloj probable rezultigas diversajn reagojn de la imuna sistemo kontraŭ la kronviruso. Aliaj atentigas pri la tendenco, ke landoj, kie oni vakcinas la popolon kontraŭ tuberkulozo (BCG^1) havas malmultajn mortintojn kompare kun landoj, kiuj ne vakcinas la popolon. Hodiaŭ en multaj aziaj landoj – inkluzive de Japanio – oni ankoraŭ devige vakcinas, sed en la plejparto de la eŭropaj landoj tio ne estas devo. Fakuloj tamen rimarkigas, ke tiu tendenco montras nur grandan korelacion, sed ne la rilaton inter BCG kaj kovimo.

Nebrakumema Japanio

Oni devas teni en konsidero ankaŭ sociajn kaj kulturajn faktorojn, kiel politikoj, tradicioj kaj vivmanieroj, kiam oni konsideras malsamajn statojn de infektiĝo kaj rezultojn de kovimo inter multaj landoj. Verŝajne, kutimaj kondutoj de homoj – kiel brakumado kaj surmetado de maskoj – havas grandan signifon okaze de homaj kontaktoj kaj infektiĝo. Laŭ Monica Gandhi, epidemiologo en Universitato de Kalifornio, la plej granda eraro de Usono estis la neglektado de deva uzado de maskoj en la frua stadio de la epidemio.

Japanoj kutime salutas sen brakumado sed kun socia distanco, kaj jam delonge ili kutimas surmeti al si maskojn.

Ĉu maski la koron kaj la okulojn?

La foto ene de metroo en Tokio ne montras ĉiutagan scenon dum la epidemio, sed uzadon de maskoj fare de tokianoj por protekti sin kontraŭ polenoj de japanaj cedroj. La aŭtoro faris la foton en marto de 2019, kiam neniu en la mondo sciis pri kovimo. En Tokio preskaŭ duono de la loĝantaro suferis polenozon, kaj tiam en la vagono ĉ. 40 % de la pasaĝeroj portis maskojn.

Estas fakto, ke multaj eŭropanoj kaj usonanoj havas malagrablan senton kaj psikan reziston al maskoj. Laŭ psikologoj estas tendenco, ke eŭropanoj legas la koron kaj afekcion de aliuloj ĉefe per iliaj buŝoj. Tial, ili havas fremdan kaj eĉ maltrankviligan senton pri maskitaj vizaĝoj. Aliflanke, japanoj – kiuj emas deteni sin de vizaĝesprimado – konsideras esprimon en la okuloj grava kaj per ĝi legas eĉ delikatan baton de la koro. Japana proverbo diras, ke okuloj bone parolas samkiel buŝoj. Krome, buŝoj ofte mensogas, sed okuloj tute ne!

1. Bacilo de Calmette kaj Guérin.

ISIKAWA Takasi
korespondanto de MONATO en Japanio

Isikawa Takasi estas pensiulo, naskita en 1942, kiu laboris por sveda kaj japana kompanioj ĉefe en la fakoj justico kaj revizorado.

En marto 2019 tokianoj uzadis maskojn por protekti sin kontraŭ cedraj polenoj. Foto: ISIKAWA TAKASI

Japanoj kutime salutas sen brakumado sed kun socia distanco. Foto: ISIKAWA TAKASI

LITOVIO

Tropika planto en norda lando

Litovio, situanta sur sud-orienta bordo de Balta Maro, ne estas lando taŭga por tropikaj plantoj. La averaĝa vintra temperaturo – de decembro ĝis februaro – tie estas inter 2 kaj 5 celsiaj gradoj sub nulo, dum la somera temperaturo – de junio ĝis aŭgusto – estas inter 10 kaj 17,5 super nulo. Tamen, klimatŝanĝiĝoj sur nia planedo altigas temperaturojn kaj ŝanĝas la sintenojn de homoj rilate plantadon.

Palmoj

Por litovoj, la palmo estas unu el la plej ekzotikaj plantoj, kiujn ili povas vidi nur dum vojaĝoj aŭ feriadoj en sudaj landoj. Pri tio samopinias ankaŭ sinjorino Sandra Nakčiūnienė, el Vilnius. „Por mi kaj mia familio, palmo unuavice rilatas al feriado, ripozo kaj bona humoro. Ni jam sufiĉe multe vojaĝadis en sudaj landoj kaj ĉiam admiris tiun ĉi belan planton, kiu pensigas min pri la suno”, ŝi asertas.

Kiam la familio decidis kelkajn vintrojn pasigi en varma Hispanio, tie ili trovis multajn palmojn. Evidentiĝis, ke la specio Trachycarpus fortunei (ĉinia traĥikarpo) toleras sufiĉe severan klimaton. Tiu specio jam de multaj jaroj bonfartas en Skandinavio, Britio, Kanado kaj Usono. La radikoj de „ĉinia traĥikarpo” devenas de Barato, Tajlando, Nepalo, suda kaj centra Ĉinio kaj Japanio. Ĝi kreskas nature en Himalajo en alteco de 2000 metroj, kie la vetero estas malvarma kaj ventema.

Esploroj pri adaptiĝo

Sandra konfesis, ke ŝi jam delonge revis havi palmon en la korto de sia domo en Vilnius. Trovinte la taŭgan planton en Hispanio, la familio aĉetis kaj sendis ĝin al sia patrolando por certiĝi, ĉu palmo povas vere kreski en malfavora klimato. La familio kontentiĝis, ĉar la planto bonege pasigis la unuan vintron. Tiam, la familio transportis du pliajn kaj plantis ilin apud la domo. La nekutimajn plantojn tuj rimarkis multaj homoj, kaj la vasta interesiĝo pri tio, ĉu tropika arbo povas kreski en Litovio, instigis la familion okupiĝi pri enlandigo de hispanaj palmoj. Tiucele ili serĉis bienojn en norda Hispanio, ankaŭ en Portugalio kaj suda Francio, kiuj okupiĝas pri plantado de tiuspecaj palmoj.

Litovoj ekŝatis tropikajn arbojn, tamen kelkaj ankoraŭ dubas, ĉu la plantoj povas toleri litovajn vintrojn. Sed Sandra al ĉiuj klarigas, ke la arbo eltenas frostojn ĝis 18 gradoj sub nulo. Se frosto estus pli forta, necesus vesti la planton per speciala sako. Sandra kredas, ke ŝia ideo ornami Litovion per tropikaj arboj estos sukcesa, ĉar pro klimatŝanĝiĝoj dum la lastaj jaroj litovaj vintroj fariĝis mildaj, kaj la lasta estis tute senneĝa. Litovaj temperaturoj ne permesos al la planto kreski tiel rapide kiel en suda lando, sed kreskado po 5-6 centimetroj jare sufiĉos.

Dum kelkaj monatoj la litovino vendis jam ĉirkaŭ 400 palmojn, kaj nun en sia ĝardeno ŝi eksperimentas pri aliaj tropikaj plantoj por certiĝi, ĉu ankaŭ ili povas adaptiĝi al litova tero.

LAST
korespondanto de MONATO en Litovio

Laimius Stražnickas estas litova ĵurnalisto jam dum 35 jaroj. Li esperantistiĝis en 1974 kaj estas kunlaboranto de MONATO ekde 1991.

Sandra Nakčiūnienė: „Por mi kaj mia familio, palmo rilatas unuavice al feriado, ripozo kaj bona humoro.” Foto: SANDRA NAKČIŪNIENĖ

La familio aĉetis taŭgan planton en Hispanio kaj plantis ĝin apud la domo. Foto: SANDRA NAKČIŪNIENĖ

La speco „ĉinia traĥikarpo” eltenas litovajn frostojn. Foto: SANDRA NAKČIŪNIENĖ

Ekonomio

RUSIO

Traduktarifoj: senhonta malaltigo

Monato intervjuis Andrej Jakovlev, kiu estas sperta rusa tradukisto kaj unu el la fondintoj de la grupo „Nigra listo kaj reguloj pri bona konduto de tradukagentejoj”1. Tiu grupo ligas ĉefe ruslingvajn tradukistojn el la tuta mondo. Ni petis lin rakonti pri sia agado por la rajtoj de la laborantoj de lia sektoro.

MONATO: Kiuj estas la nunaj problemoj de la tradukistoj?

Jakovlev: Ekde la kronvirusa pandemio, ekzemple, multaj tradukagentejoj trudas senhonte malaltajn tarifojn al la sendependaj profesiuloj. La manko de sindikatoj kaj de iu merkata reguligo havas rimarkindan efikon sur la enspezoj de la tradukistoj, kiuj estas la plej malforta ĉenero en la sektoro. Krom tio, ĉiam pli kaj pli disvastiĝas la kutimo agi kun ni kvazaŭ ni estus servutuloj aŭ promenantaj senanimaj aparatoj.

La subpremado de la tarifoj en nia merkato estas granda plago (ne nur en Rusio) kaj kaŭzas konfliktajn situaciojn, ĉar en tiaj cirkonstancoj la tradukistoj perdas sian prestiĝon kaj instigon kreski profesie. Tial oni ankaŭ ne emas fari altkvalitan laboron, kaj la tradukagentejoj mem ekhavas problemojn, ĉar ja necesos mono por korekti la tekstojn ĝis akceptebla nivelo.

MONATO: La rusa lingvo popularas ne nur en Rusio, sed ankaŭ en multaj landoj de la eksa Sovetio. Ĉu vi suferas pli pro la konkurenco de viaj „najbaroj” aŭ de viaj samlandaj „amatoraj” kolegoj?

Jakovlev: La laboro de la tradukistoj (kaj ankaŭ de la interpretistoj, pro la novaj teknologioj de distanca laborado) ege ŝanĝiĝis. Oni povas kun la sama rapideco liveri servon al iu ajn kliento, ĉu li vivas en alia hemisfero, ĉu apud onia domo. La tarifaj baroj depende de la loĝloko de la tradukisto malaperas. Ni povas diri, tamen, ke averaĝe la tarifaj diferencoj ankoraŭ ekzistas kaj povas esti signifaj.

Ni suferas eĉ pro la konkurenco inter Moskvo kaj la rusaj regionoj. Krom tio, estas ankaŭ la amatoraj tradukistoj. Ankaŭ pro tio okazas subpremado de la tarifoj. Mi neniam forgesos, kiel iniciatema kolego konfidis grandan tradukon (10 000 paĝojn) de militaj instrukcioj je 100 rubloj por paĝo al „tradukistoj” el Murmansko, ricevante (bedaŭrinde por li) rezulton kongruan al tia tarifo.

MONATO: Ĉu vi povus rakonti la historion de la Nigra Listo kaj reguloj pri bona konduto de la tradukagentejoj?

Jakovlev: Antaŭ kvin jaroj mi parolis kun mia kolego Lev Poroĥovnik, al kiu kolektiĝis amaso da nepagita laboro, kaj mi estis profunde impresita de la malbona sinteno de la administrantoj de iuj tradukagentejoj. Ekzistas multaj grupoj de tradukistoj, en kiuj oni senfine diskutas pri la problemoj, sed necesis krei ion novan kaj pli efikan.

Nia grupo ne havas komercajn celojn, kaj ĝi estas kreita por protekti la malobservatajn rajtojn de tradukistoj. Ni ne pledas por bojkoti agentejojn aŭ personojn, sed afiŝas aŭ permesas la afiŝadon de informoj (atentigoj, recenzoj, rekomendoj, konsiloj ktp) utilaj por la kolegoj. Tial gravas travidebleco kaj honesteco: ĉiuj grupanoj por la aliĝo devas indiki siajn veran nomon kaj retpoŝtan adreson, des pli en okazo de malfavora raportado pri iu tradukagentejo aŭ iu privata kliento.

Iom post iom ni kreis novajn formojn de koncentriĝo de la informoj, kiuj antaŭe perdiĝis en multaj diskutaj fadenoj: krom la nigra listo aperis griza, kiu ĉefe inkluzivas tiujn agentejojn, kiuj pagas kun grandaj prokrastoj. Nia grupo ekde sia fondiĝo havas konstruan celon. Pro tio formiĝis ankaŭ listo de la plej bonaj kaj fidindaj agentejoj sur bazo de la recenzoj de niaj kolegoj.

Danke al ĉiuj klopodoj nun la situacio ekŝanĝiĝas, kaj ni rimarkas favoran tendencon: multaj tradukagentejoj (eĉ la plej malbonkondutaj!) ŝanĝis sian sintenon al konstrua kunlaborado, kaj en la lastaj kvin jaroj almenaŭ du milionoj da rubloj – ŝuldoj pri plenumita laboro – estas finfine pagitaj al niaj kolegoj. Plie, kiom ankoraŭ da fortoj kaj mono ili ŝparis, evitante trompistojn kaj malicajn klientojn? Tio malfacile kalkuleblas sed ja prifierindas.

Massimo RIPANI
korespondanto de MONATO en Rusio

Jakovlev: Ni ne pledas por bojkoti agentejojn.

1. https://www.facebook.com/groups/blacklistbureau

Turismo

IRLANDO

Vizito al la historia urbo Cork

Cork [kork] estas la trie plej granda urbo en la Verda Insulo, sed kompare kun urboj en aliaj landoj ĝi estas relative malgranda (2019: 210 000 loĝantoj).

Tamen la urbo estas vere vidinda kaj interesa. Ties ĉirkaŭaĵo estas tre bela. La urbo situas ĉe la rivero Lee (irlande: An Laoi), sud-okcidente, proksime al Atlantiko. La urban aspekton formas granda nombro da sveltaj preĝejaj turpintoj. Cork estis fondita en la 6a jarcento, kaj ĝia historio estas admirinda.

Antaŭ tridek jaroj la urbo aspektis kiel tipe malnova provinca loko, netuŝita de la influoj de la moderna vivo. Ĉi-foje, dum taksi-veturado de la stacidomo al nia hoteleto, mi demandis la ŝoforon (kurioze la solan personon, kiun mi renkontis dum nia tritaga vizito, kiu havis lokan prononcmanieron), ĉu la urbo multe ŝanĝiĝis. „Ne multe”, li respondis. Kaj fakte ŝajnis, ke li tute pravas.

Poste ni konstatis, ke iasence Cork intertempe ege internaciiĝis. La dungitaro en nia hotelo devenas de Pollando kaj Brazilo, kaj multaj homoj sur la stratoj evidente havas eksterlandan originon. Tio donas al la tradicia urbo pli ekzotan etoson.

Kvankam ĉe la ĉefa komerca Strato de Sankta Patriko estas elegantaj magazenoj, restoracioj kaj hoteloj similaj al tiuj, kiujn ni vidas en la tuta Eŭropo, la ĝenerala aspekto de la urbo estas alloge malmoderna kaj tradicie irlanda. En la mallarĝaj flankstratoj tamen videblas speco de etaj vendejoj, kiuj estas tipaj por vilaĝoj kaj kiuj hodiaŭ preskaŭ tute malaperis en alilandaj grandaj urboj. Similajn malgrandajn butikojn ni apenaŭ sukcesas trovi en Francio aŭ en Anglio.

Vidindaĵoj

Eĉ pli malnova, sed unike impona estas la Angla Bazaro (angle: English Market) en la urbocentro. (Ĝi nomiĝas angla pro la fakto, ke estas ankaŭ alia, irlanda, bazaro en Cork.) En la Angla Bazaro oni povas aĉeti ĉiun specon de eksterlandaj kaj lokaj manĝaĵoj kaj trinkaĵoj – altkvalitajn frandaĵojn por kontentigi la plej postulemajn gustojn. Kompreneble, importitaj specialaĵoj ne estas malmultekostaj. Eĉ la brita reĝino estis imponita, kiam ŝi vizitis la bazaron dum ŝtata vizito al Irlando. Ekde 1788 la bazaro ekzistas sur la sama loko, sed la aktualaj konstruaĵoj ekestis meze de la 19a jarcento.

La urbo ne estas tro vasta, kaj eblas ĝin piede rondiri, sed por ŝpari tempon ni faris ekskurseton per la turisma buso Hop on Hop off (ensaltu, elsaltu!). Ĝi ebligis al ni vidi almenaŭ trafenestre la plej gravajn vidindaĵojn, nome la riverbordon, la urbodomon, la operejon, la universitaton, plurajn preĝejojn, la buterbazaron kaj urban parkon.

Insulo Fota

En la dua tago de nia restado ni decidis viziti la insulon Fota (irlande: Fóite), kiu troviĝas en la estuaro de la rivero Lee, je distanco de nur dudek kvin minutoj trajne de la ĉefa stacidomo. La trajno atingas la insulon sur digvojo ekde la ĉeftero. Granda parto de la insulo konsistas el naturparko, kie la nedanĝeraj bestoj kiel ĝirafoj, lemuroj, maraoj (patagoniaj leporoj) promenas kaj kuras libere, dum la danĝeraj (grandaj felisoj, aproj, simioj ktp) estas konservataj en grandaj enfermaĵoj, kie ili ĝuas sufiĉe vastajn spacojn. Apude troviĝas botanika arboĝardeno, kiu same valoras viziton. Proksime al la naturparko situas luksa hotelo, kiu pli frue estis la domego de la antaŭaj posedantoj de la insulo.

En la tago de nia vizito, kiu okazis post la somera sezono, ĉiuj lokoj, kie oni povis manĝi kaj trinki, estis fermitaj, kaj ni iom malsatis. Alvenante al la insula fervojstacio, ni maltrafis trajnon al la urbo kaj do devis atendi iom longe. Tamen ni eksciis, ke post kelkaj minutoj estos trajno al Cobh [koov], tre ĉarma urbeto sur najbara insulo en la haveno de Cork. Do ni decidis fari dekminutan veturadon al Cobh kaj tie manĝi en restoracio, kie ni pasigis agrablan vesperon antaŭ ol reveturi al la urbo.

Urbeto Cobh

La urbeto Cobh (antaŭe nomata de la britoj Queenstown) ludis neĉefan sed signifan rolon en la mara historio de la frua 20a jarcento. Ĝia haveno estis la lasta, kiun la ŝipo Titanic en 1912 vizitis antaŭ ol droni en Atlantikon. Ekspozicio pri la ŝipo troviĝas en la antaŭa bilet-oficejo de la ŝiplinio White Star en Cobh.

La dua mara katastrofo, en kiu Cobh implikiĝis, okazis la 7an de majo 1915. Tiam germana submarŝipo U-20 dronigis per torpedo la britan ŝipon Lusitania. Oni sukcesis savi kaj transporti al Queenstown 761 supervivintojn, kiuj estis loĝigitaj en hospitaloj kaj privataj domoj. La kadavrojn de la plimulto el la 1198 pasaĝeroj oni ne trovis. Post tri tagoj 150 el la mortintoj estis enterigitaj en la tiea Malnova Tombejo. Impona monumento, dediĉita al la viktimoj de Lusitania, staras en la urbocentro de Cobh. La fakto, ke 128 el la pasaĝeroj estis usonanoj, estis unu el la kaŭzoj de la eniro de Usono, kiel aliancano de Britio, en la unuan mondmiliton.

Garbhan MACAOIDH
korespondanto de MONATO en Irlando

Scienco

AKTUALE

Katastrofa malpliiĝo de bestonombro

Laŭ la freŝa Raporto pri vivanta planedo 2020 fare de Monda Natur-Fonduso (WWF), publikigita la 10an de septembro 2020, la populacioj de fiŝoj, birdoj, amfibioj, reptilioj kaj mamuloj malmultiĝis je proksimume 68 % inter 1970 kaj 2016. WWF raportis pri 4392 specioj el 20 811 kontrolataj populacioj en diversaj partoj de la mondo. La plej grandaj malpliiĝoj registriĝis en Latin-Ameriko kaj Karibio (84 %) kaj Afriko (65 %).

Kialoj

La raporto klarigas, ke ĉi tiun katastrofan malpliiĝon kaŭzas precipe granda detruiĝo de medio (senarbarigo, nedaŭrigebla agrikulturo, tutmonda plivarmiĝo kaj diversaj klimat-ŝanĝiĝoj, neleĝa ĉasado kaj neregebla komerco pri sovaĝaj bestoj). Homoj malkonvene plivastigas sian ĉeeston en la naturo, ĉiam pli kontaktiĝante kun sovaĝaj bestoj. Tio cetere kontribuas ankaŭ al la plivastiĝo de diversaj danĝeraj virusoj kiel tiu, kiu kaŭzas kovimon.

Biodiverseco

WWF admonas, ke la perdo de biodiverseco jam estas ne nur media problemo. Ĝi estas nun etika kaj morala problemo rilata al tutmonda sekureco kaj eĉ ekonomio. Nia planedo jam iom post iom elsendas ruĝajn avertajn signalojn kaj atentigas pri malsufiĉaĵoj kaj fiaskado de bazaj naturaj sistemoj. La detruiĝo de naturo havas rektan influon al nutrado, nutraĵsekureco, kaj la vivo kaj sano de homoj.

Dolĉakvaj ekosistemoj

En la raporto estas menciite ankaŭ, ke plej rapide malpliiĝas la biodiverseco de dolĉakvaj sistemoj (84 %). La ĉefa kaŭzo troviĝas ne nur en ega fiŝkaptado kaj poluado de riveroj kaj riveretoj, sed denove precipe en la perdo de natura medio. Ekde 1970 estis perditaj 35 % de malsek-regionoj kaj marĉaj terenoj, kiuj malaperas pli rapide ol naturaj arbaroj. Ankaŭ riveroj kaj riveraj pejzaĝoj grave ŝanĝiĝis. Laŭ la raporto, nur triono de la 242 plej longaj riveroj de la mondo kun longeco plia ol 1000 kilometroj restas netrafata de homoj kaj povas libere flui tra la regionoj.

Slovakio

Ankaŭ la situacio en Slovakio ne estas en la lastaj jaroj favora. Laŭ oficiala raporto de la ministrejo pri medio, estas endanĝerigitaj proksimume 70 % el la specioj de fiŝoj, ĉiuj specioj de amfibioj, preskaŭ 92 % el la reptilioj, 46 % el nestantaj birdoj kaj 69 % el la specioj de mamuloj. Al la plej endanĝerigitaj birdoj apartenas la tima granda otido (science Otis tarda), kiu loĝas nur en la suda parto de Slovakio, kaj urogalo (Tetrao urogallus), kiu estas la plej granda kaj malhela birdo inter la tiel nomataj kokoformaj. Eksterordinare endanĝerigitaj estas ankaŭ la ĉamo montara tatra (Rupicapra rupicapra tatrica), kiu estas subspecio de la ĉamo montara kaj vivas nur en nordaj areoj de Slovakio, eŭrazia linko (Lynx lynx), marmotoj kaj multaj specioj de fiŝoj.

La dokumentoj de WWF estas eldonataj ĉiun duan jaron ekde 1998. La ĉi-jara eldono aperis antaŭ la 75a sesio de la Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj, kie gvidantoj kaj respondeculoj el multaj landoj diskutis ankaŭ pri biodiverseco.

Julius HAUSER
korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Lia tuta profesia vivo estas ligita kun diplomatio.

GEOLOGIO

Nova retejo helpos protekti kontraŭ cunamoj

La itala scienca instituto Istituto nazionale di geofisica e vulcanologia (Nacia instituto pri geofiziko kaj vulkanologio, INGV) en majo 2020 lanĉis retejon de la propra informa centro pri cunamoj (CAT-INGV) kun la celo havigi al la interesata civitanaro informojn kaj detalajn raportojn pri cunamoriskoj en Mediteraneo. La retejo atingeblas ĉe www.ingv.it/cat.

La celo de la nova platformo estas sentemigi homojn pri la risko de cunamo en Italio, risko ankoraŭ malmulte konata pro la relative malgranda ofteco de grandaj cunamoj en Mediteraneo. Tamen oni deziras havigi ilojn, kiuj ebligas redukti la sekvojn okaze de cunamo simila al tiuj, kiuj jam pasintece frapis Italion kaj ĉirkaŭaĵon.

Sekcioj

CAT-INGV estas unu el la tri ŝlosilaj elementoj de SiAM, la nacia averta sistemo pri sismaj cunamoj, kune kun la fako pri nacia civila protekto (itale Dipartimento di protezione civile, DPC) kaj la Supera Instituto pri Mediprotektado kaj Esplorado (ISPRA). La retejo de CAT-INGV liveras al la publiko multajn sciojn pri cunamoj: kiel ili formiĝas, kiel ili disvastiĝas, kie ili plej probablas, kiel ni povas defendi nin kontraŭ ili, kiuj estas la internaciaj kaj naciaj institucioj, kiuj zorgas pri protektado kaj komunikado de priaj riskoj.

Aparta emfazo estas donata al la danĝero pri cunamoj en Mediteraneo, kie CAT-INGV funkcias ekde 2016 kiel oficiala informanto ne nur por Italio, sed ankaŭ por aliaj landoj apud nord-orienta Atlantiko, Mediteraneo kaj kunligitaj maroj.

Decembro 1908

Cunamoj estas okazaĵoj, kiuj, kvankam maloftaj, povas esti eĉ en italaj maroj tiel detruaj, kiel tiuj, kiuj trafis Indonezion, Ĉilion kaj Japanion en la lastaj dudek jaroj. Oni pensu pri la tertremo/cunamo de Messina kaj Reggio Calabria, kiu la 28an de decembro 1908 kaŭzis ondojn altajn pli ol 11 metrojn, mortigante 100 000 homojn. Malgrandaj cunamoj estas multe pli oftaj, sed povas esti same danĝeraj: mara ondo de kelkaj dekoj da centimetroj povas faligi pordojn, movi aŭtojn kaj treni en la maron homojn plenkreskajn kun fortika figuro.

Percepto de cunamorisko

INGV publikigis ankaŭ datumbazon pri cunamo-observadoj en Italio. Ĝi estas platformo, kiu ebligas ekzameni kaj analizi sur mapo ĉiujn informojn pri la 300 haveblaj observadoj rilate al la 72 cunamoj ĝis nun konataj en Italio. Cetere, en la revuo NHESS (Natural Hazards and Earth System Sciences), aperis la unua grandskala sistema studo pri taksado de la percepto de cunamorisko fare de la loĝantaro en suda Italio.

Cristina CASELLA
korespondanto de MONATO en Italio

Libroj

Romano pri la malfacilaj vivopadoj

Kial oni ne povas ordigi sian vivon tiel, ke ĝi estu simila al apoteko? Mi starigis tiun ĉi demandon al mi mem, kiam mi tralegis la romanon de Julian Modest Tra la padoj de la vivo. Eva, la ĉefheroino de la romano estas apotekistino. Ĉiun tagon ŝi rigardas la puran kaj bone ordigitan apotekon kaj demandas sin, ĉu eblas, ke ĉio en la vivo estu kiel en apoteko – klara kaj en ordo. Kial oni ne havas tirkestojn, en kiuj estu amo, espero, feliĉo. Tamen, bedaŭrinde, la vivo ne estas apoteko. Kiam ni plenkreskas, ni strebas ordigi nian vivon, sed ne ĉiam ni sukcesas. Ni komprenas, ke ne ĉio en la vivo dependas de ni mem.

Eva kuraĝas konfesi sian amon al la viro, kiu plaĉas al ŝi. Jes, amo povas ataki nin subite. Unu el la herooj en la romano diras, ke nenio en la vivo okazas hazarde. Dragomir, la amiko de Eva, ne trinkas alkoholaĵon, sed, veturante per aŭto, li kraŝas kaj mortas. Je la komenco de septembro nenio aludas, ke post la ora aŭtuno venos vintro kaj tristo.

Meditoj

„Sed nun estis septembro kaj mi ŝatis la unuajn septembrajn tagojn, trankvilajn, silentajn, sunajn. En la komenco de septembro ĉio videblas pli klare” – meditas Eva. Ŝi preparas sin por familia vivo, sed subite ŝi iĝas vidvino.

Post la morto de Dragomir malrapide kaj turmente Eva sukcesas venki la doloron, la senesperon. Ŝi konscias, ke se oni amus sin, oni sukcesus transvivi la ĉagrenon, la malfacilaĵojn kaj ekami aliajn homojn. Ja la vivo daŭras plu. Eva iĝas baptopatrino de Viktor, la filo de ŝia kuzino, kaj Eva konscias, ke la plej grava virina devo estas iĝi patrino, doni novan vivon. Ŝi naskas filinon – Lili. La nasko estas doloriga, sed senlime ĝoja.

La infanoj kreskas, kaj aperas iliaj unuaj senreviĝoj. Lili frue eksentas sian destinon. Ŝi deziras esti baletistino. Lili estas sincera kaj kara, simila al malfermita libro. Sur ŝia infana vizaĝo klare videblas la ĝojoj kaj malĝojoj. Julian Modest delikate aludas, ke la homo devas sekvi siajn revojn. La patro de Eva ne deziras, ke Lili estu baletistino, tamen Eva kaj Lili ekiras la vojon, kiun Lili elektis.

Ĉiu devas plenumi sian vivodevon. Eva estas patrino, kiu pretas doni ĉion por la feliĉo de sia filino. Ĉiu devas trairi la padojn de la vivo.

Plej subtilaj pensoj

Tra la padoj de la vivo estas romano, en kiu Julian Modest talente montras la multkoloran nuntempan vivon. Li priskribas heroinon kuraĝan, memstaran, pretan batali kaj venki la malfacilaĵojn; heroinon, kiu trairis longan vojon, sed sukcesis eduki sian filinon kaj realigis ŝiajn revojn.

Legante la romanon, nevole en mi naskiĝis la deziro, ke, kiam mi estis infano, estus bone se mia patrino estus kiel Eva, ĉar mia patrino tre frue forpasis.

Julian Modest estas sorĉisto, kiu alloge rakontas, kiu enrigardas profunden en la homan animon kaj montras al la legantoj la plej subtilajn pensojn kaj emociojn.

Petar STOJKOV

Julian Modest: Tra la padoj de la vivo – originala romano. Antaŭparolo de Fernando Pita. Eld. Libera, Antverpeno, 2020.

Literaturo

RAKONTO

Insido

Marina estis feliĉa. En septembro ŝi komencos studi farmacion en la ĉefurbo.

– Vi jam estas studentino – diris Dara, ŝia patrino, - sed en la ĉefurbo vi devas lui loĝejon. Tie loĝas Klara, la filino de mia kolegino Mira. Mi petos ŝin, ke vi loĝu en ŝia hejmo. Kompreneble ni lupagos. Klara kaj ŝia edzo estas juna simpatia familio. Ili havas grandan loĝejon.

Dara kaj Marina veturis al la ĉefurbo, iris al la domo de Klara, kiu ekĝojis, kiam ŝi vidis ilin. Klara invitis ilin en la loĝejon, luksan apartamenton, mode meblitan. En la vasta ĉambro estis kafotablo, foteloj, bretaro, sur kiu videblis memoraĵoj el diversaj ekzotikaj landoj kaj urboj. Sur la muroj pendis abstraktaj pentraĵoj.

– Onjo Dara, bonan venon – diris Klara. – Delonge mi ne vidis vin.

– Via patrino eble telefonis al vi, ke ni venos.

– Jes – diris Klara.

– Marina estos studentino ĉi tie, en la ĉefurbo. Ŝi studos farmacion. Ni volas demandi vin, ĉu eblas, ke ŝi loĝu en via domo. Marina ne konas la ĉefurbon kaj estus bone, se ŝi loĝus ĉe konata familio kiel vi. Tiel mi estos trankvila – diris Dara.

– Kompreneble.

Dudekkvinjara Klara havis densan nigran hararon kaj brunajn migdalformajn okulojn.

– Nia loĝejo estas granda. Ni estas duope, Peter, mia edzo, kaj mi – emfazis Klara.

– Ni lupagos – diris Dara.

– Ne temas pri tio, onjo Dara. Peter kaj mi laboras. Ni ne bezonas monon.

– Almenaŭ ni pagu la kurenton, la hejtadon, la akvouzon.

– Bone, bone – ridetis Klara.

Dara forveturis trankvila, ke Marina loĝos ĉe konata familio.

Marina kaj Klara iĝis bonaj amikinoj. Klara zorgis pri Marina kiel pli aĝa fratino. Klara, Peter kaj Marina kune matenmanĝis, vespermanĝis. Klara kaj Marina aĉetumis, sabate kaj dimanĉe ili ekskursis, spektis teatraĵojn, koncertojn. Klara estis bankoficistino kaj konatigis Marina al siaj koleginoj, kiuj ofte gastis ĉe Klara.

En la familio de Klara kaj Peter Marina tre bone fartis. En la komenco tamen Marina ne rimarkis, sed post iom da tempo ŝajnis al ŝi, ke Peter estas tre afabla al ŝi. Pli aĝa ol Klara, Peter estis alta, svelta kun atleta korpo, blondharara kaj kun okuloj, kiuj havis ĉokoladkoloron. Peter laboris en internacia firmao, ofte veturis eksterlanden, kaj kiam li revenis li portis donacojn al Klara kaj memoraĵojn al Marina.

De tempo al tempo Peter diris iun komplimenton al Marina, ke ŝi estas bela aŭ ke ŝi havas ĉarmajn okulojn. Marina vere estis bela, kun gracia korpo, kun mola silka hararo kaj marbluaj okuloj, kies rigardo estis milda.

Iun tagon, kiam Klara ne estis hejme, Peter subite eniris la ĉambron de Marina. Ŝi deziras demandi, ĉu li bezonas ion, sed Peter proksimiĝis, ĉirkaŭbrakis ŝin kaj komencis flustri:

– Marina, vi estas la plej bela knabino, kiun mi vidis en la mondo. Vi sorĉas min kaj mi forgesas, kiu mi estas.

Marina provis delikate liberigi sin, sed Peter pli forte tenis ŝin. Tiam Marina forpuŝis lin kaj forkuris el la ĉambro. Konfuzita, ofendita, timigita ŝi ekploris. Ŝi ne sciis kion fari. Marina tute ne atendis tion de Peter. Ŝi estimis lin, sed tiu ĉi lia ago estis netolerebla. Marina ne deziris diri al Klara, kio okazis. Tio ege dolorigos kaj vundos ŝin.

Posttagmeze Klara revenis el la laborejo. Kiel ĉiam, ŝi kisis Peter kaj demandis lin, kiel pasis la tago. Ŝi komencis prepari la vespermanĝon.

– Ĉu Marina estas hejme? – demandis Klara.

Peter diris:

– Ŝi koleriĝis kaj eliris.

Klara miris, rigardante lin per larĝe malfermitaj okuloj.

– Koleriĝis? Kial?

– Mi ne deziras maltrankviligi vin – diris Peter, - sed la eta Marina provis tenti min. Hodiaŭ ŝi venis al mi, diris, ke ŝi delonge amas min kaj provis kisi min. Mi diris al ŝi, ke mi estas edzo, mi forpuŝis ŝin. Ŝi koleriĝis kaj eliris.

Klara kiel ŝtonigita rigardis Peter. Ŝi ne deziris kredi, ke tio vere okazis.

– Ĉu? Kiel? – balbutis ŝi.

Ŝia sango kiel ardega lafo bolis en ŝia kapo. Ŝia vizaĝo pli kaj pli ruĝiĝis.

– Tio estas terura! – diris Klara. – Mi opiniis, ke mi bone konas Marinan. Tiu ĉi fiulino aspektis modesta, silentema, naiva.

Post horo Marina revenis hejmen. Klara demandis ŝin:

– Kie vi estis?

– Kun amikino mi promenis en la parko – respondis Marina.

Klara komencis malrapide paroli.

– Mi neniam supozis, ke vi agos tiel. Vi provis tenti mian edzon. Vi – publikulino!

Marina ekploris. Kiel klarigi al Klara, kio okazis. Klara ne kredus al ŝi. Marina eliris. Ŝi eniris sian ĉambron, rapide ŝi metis siajn vestojn en sakon kaj foriris.

Julian MODEST

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 41a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 103 korespondantojn kun kunlaborkontrakto en 45 landoj kaj abonantojn en 73 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).
La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:
Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:
• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato
• Instagram: RevuoMonato
• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo
• Telegramo: https://monato.telegramo.org
• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:
Stefan Maul

ĉefredaktoro:
Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be.

redaktoroj:
• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.
• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.
• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.
• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.
• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.
• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.
• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.
• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.
• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.
• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.
• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.
• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.
• Politiko: Alexander Shlafer, Usono, politiko@monato.be.
• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.
• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.
• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:
Renato Corsetti, Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus.

faktokontrolanto:
André Ruysschaert

grafiko:
Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste 5 sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo de MONATO, la tria sumo estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO, la kvara sumo estas la tarifo de la agendo kaj enciklopedieto LA JARO senditaj triaklase (malrapide) kaj la kvina sumo estas tiu de LA JARO sendita unuaklase (rapide).

Lando de la paganto MONATO LA JARO
surface aere bite 3a kl. 1a klaso

Argentino EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Aŭstralio AUD 97 102 58,20 11,30 16,20
Aŭstrio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Belgio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Bosnio-Herc. EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Brazilo EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Britio GBP 54 57 32,40 6,20 8,90
Bulgario EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Ĉeĥio EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Ĉinio EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Danio DKK 440 465 264 51 74
Estonio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Finnlando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Francio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Germanio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Grekio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Hispanio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Hungario HUF 15000 16000 9000 2450 3600
Irlando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Islando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Israelo EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Italio EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Japanio JPY 7980 8500 4788 870 1270
Kanado CAD 92 96 55,20 10,70 15,40
Kipro EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Koreio EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Kostariko EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Kroatio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Latvio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Litovio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Luksemburgo EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Malto EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Nederlando EUR 59 62 35,40 6,90 9,90
Norvegio NOK 640 670 384 75 106
Nov-Zelando NZD 105 111 63 12 18
Pollando PLN 190 200 114 31 44
Portugalio EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Rusio EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Serbio EUR 37 40 22,20 6,90 9,90
Slovakio EUR 42 45 25,20 6,90 9,90
Slovenio EUR 51 54 30,60 6,90 9,90
Sud-Afriko EUR 53 56 31,80 6,90 9,90
Svedio SEK 640 670 384 75 105
Svislando CHF 82 88 49,20 9 14
Usono USD 78 82 46,80 8 13

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en ŝtatoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.
• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.
• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.
• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.
• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Pĉk. IBAN AT80 6000 0000 0712 7744. Rete: aon.913548977@aon.at.
• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be.
• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba.
• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br.
• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk.
• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz.
• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com.
• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com.
• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee.
• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando.
• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.
• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.
• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com.
• Hungara: HEA, HU-1146 Budapest, Thököly út 58-60. II/209. Poŝtkest-adreso: HU-1368 Budapest, Pf. 193. Telefonnumeroj: 36/70/932-7465, 36/70/932-7464. Rete: hungario@gmail.com, www.esperantohea.hu.
• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net.
• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is.
• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44.
• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it.
• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp.
• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca.
• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat.
• Korea: Korea Esperanto-Asocio, Gangbyeon hansin core B/D, 1601 ho, 350 Mapo-dong Mapo-gu, Seoul 121-703. Rete: esperanto@saluton.net
• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr
• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.
• Litova: Laimius Strażnickas, LEA, a.k. 178, LT-01003 Vilnius-C, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com.
• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com
• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no.
• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz.
• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com.
• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt.
• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru.
• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com.
• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net.
• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.
• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net.
• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se.
• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch.
• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org.

Enhavo

- Politiko

- USONO

- Prezidentaj elektoj

- FRANCIO

- Senkapigita instruisto

- NOV-ZELANDO

- Tri katastrofoj influis la voĉdonantojn

- Novaĵetoj

- Novaj energi-etikedoj en EU

- Moderna vivo

- USONO

- Kinejoj kaj pandemio

- VIENO

- Rekorde alta ligna domo

- KOVIMO

- Demandoj, hipotezoj kaj kutimoj

- LITOVIO

- Tropika planto en norda lando

- Ekonomio

- RUSIO

- Traduktarifoj: senhonta malaltigo

- Turismo

- IRLANDO

- Vizito al la historia urbo Cork

- Scienco

- AKTUALE

- Katastrofa malpliiĝo de bestonombro

- GEOLOGIO

- Nova retejo helpos protekti kontraŭ cunamoj

- Libroj

- Romano pri la malfacilaj vivopadoj

- Literaturo

- RAKONTO

- Insido

- Anoncetoj

- Retbutiko renovigita

- Naturista vivo

- Kolofono de la magazino MONATO

- Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

- Kiel pagi vian abonon?

- Rekte al la eldonejo ...

- aŭ pere de peranto ...