Antaŭ 40 jaroj

Interligi sistemojn

El MONATO 1980/10, p. 7:

La komputora mond-firmo IBM nun varbas por nova kontora ekipaĵo, kiu interligas la diversajn skrib- kaj komputor-sistemojn en kontoroj kaj oficejoj. Oni sukcesas tiel superi la tradiciajn limojn inter teksta kaj datena maŝinoj kaj krei integritan sistemon de tajpado, komputor-memoro kaj presado. Eble baldaŭ la ordinara skrib-maŝino en kontoro estos ekrana ...

sm

GDR postulas pli multe

El MONATO 1980/11, p. 5:

Eĉ ne unu semajnon post la tutlandaj elektoj en FRGermanio, la registaro de Germana Demokratia Respubliko altigis draste la minimumajn sumojn, kiujn oni devas ŝanĝi al orient-germanaj markoj vojaĝante al la lando: De antaŭe 13 al nun 25 markoj tage kaj persone. Krome nun ankaŭ por pensiuloj kaj infanoj (7,50 markoj) validas la deviga monŝanĝo. La registaro en orienta Berlino deklaris, ke oni intence atendis ĝis post la balotoj en FRG, ĉar oni ne volis subteni eventualan venkon de la kandidato Strauß [ŝtraŭs] de l' kristandemokratiaj partioj.

sm

Permeso por motorcikloj

El MONATO 1980/11, p. 6:

Ekde komenco de septembro motorcikla transito tra Germana Demokratia Respubliko, kiu antaŭe estis permesita nur inter FRGermanio kaj okcidenta Berlino, nun eblas al ĉiuj aliaj najbaraj landoj. Tamen vojaĝo rekte al GDR ankoraŭ ne estas permesita por motorciklantoj.

RP

Leteroj

Dio, seksumado kaj Esperanto

Legante la eseon de Lu Wunsch-Rolshoven pri la misfamigo de Esperanto (MONATO 2020/08-09, p. 23-27) mi ekmemoris intervjuon fare de franca ĵurnalistino, kiu prezentas la radio-elsendon por infanoj Les petits bateaux (La boatetoj) ĉe France-inter. Infanoj faras demandojn, respondas fakuloj per simplaj frazoj. Okaze de la 200a elsendo la gazeto Le Monde demandis, ĉu estas tabuaj temoj. „Jes, tri: dio, seksumado kaj ... Esperanto. La homoj, kiuj praktikas ĝin, nur laŭdas ĝin; tiuj, kiuj nenion scias pri ĝi, misfamigas.”

Renée TRIOLLE

Francio

Specialista esploro bezonata

Pri Leopoldo la 2a kaj Charles Lemaire (MONATO 2020/10, p. 5): Neniu homo estas tute krimula aŭ tute sankta. Ĉiuj dum sia vivo agis bone kaj malbone. Agoj, kiuj antaŭ jarcento estis tute respektindaj, nun povas esti konsiderataj aĉaj (aŭ inverse). Ankaŭ samtempuloj ofte havas tre kontraŭajn juĝojn.

Pri Churchill, Leopoldo la 2a kaj aliaj gravuloj ekzistas abunda literaturo, kiun ĉiu interesato povas konsulti por eltrovi, ĉu la fina bilanco de ies agoj estas favora aŭ malfavora. Tamen pri Charles Lemaire (1863-1926) estas konataj, krom la libroj, kiujn li mem verkis, nur kelkaj citaĵoj transprenitaj de aliaj aŭtoroj. Simpla civitano, kiu aŭdas la nomon kaj serĉas vikipedie, trovos iom detalajn artikolojn nur nederland- kaj esperant-lingve. Ekde 1908 Lemaire malaperis el la publika vivo kaj reaperis nur en 1920 kiel direktoro de la nove kreita kolonia altlernejo.

Por povi fari finan bilancon pri la vivo de Lemaire unue estas bezonata multe da specialista esplor- kaj stud-laboro.

Roland ROTSAERT

Belgio

Pandemiaj geedziĝoj

Mi aprezas, ke MONATO publikigas seriozajn kaj ĝustajn artikolojn pri kovimo (Covid-19). Ĉiu lando kontraŭbatalas la pandemion laŭ sia maniero. Ie estas parta aŭ plena trudizoliĝo, aliloke estas fermitaj restoracioj, trinkejoj, malpermesitaj amasaj sportaj kaj kulturaj eventoj kaj simile.

Al ĉi tiu temo mi volas aldoni, ke striktaj sekurecaj kaj higienaj dispozicioj en Slovakio kontraŭ kovimo elvokis en someraj monatoj en la landlimaj regionoj kun Pollando novan fenomenon: pandemiajn geedziĝojn. Tio praktike signifas, ke la oficiala edziga ceremonio okazis en teritorio de Slovakio kun minimuma nombro da homoj (kun nur du atestantoj), sed la geedziĝa festo por ĉiuj familianoj kaj invititaj gastoj okazis eksterlande, tuj trans la slovaka landlimo en Pollando. Festi tie estis tiutempe pli malmultekoste kaj restoracioj estis malfermitaj. Ne mirinde do, ke kovimo lastatempe disvastiĝas tre rapide en slovakaj familioj, post familiaj festoj kaj amikaj renkontiĝoj, kaj poste sekve en diversaj laborejoj.

Julius HAUSER

Slovakio

Dankon, grafikistoj!

Kun multe da plezuro mi rimarkis, ke la grafika aspekto de MONATO iom ŝanĝiĝis ekde la oktobra numero. La agacaj koloraj blokoj (ekzemple en MONATO 2020/07, p. 19) transformiĝis en multe pli elegantajn citaĵojn (ekzemple en numero 2020/10, p. 23). Dankon al la grafikistoj!

Agnes GEELEN

Belgio

Rifuzo skribi la veron

En sia artikolo pri misfamigo de Esperanto fare de lingvistoj (MONATO 2020/08-09, p. 23-27) Lu Wunsch-Rolshoven esprimas agacon pri la sinteno de tiuj supozeble lertaj personoj, kiuj arogas al si la rajton paroli aŭ skribi pri lingvo, kiun ili ne parolas, kaj el kiu ili scias eĉ ne unu vorton. Karmemora Claude Piron iam komentis, ke neniu, kiu nenion scias pri la indonezia lingvo, aŭdacus prijuĝi ĝin, sed tiom da homoj ne hezitas same fari pri Esperanto.

Antaŭ kelkaj jaroj mi sendis al literatura revuo en Skotlando etan libreton en la skota lingvo, en kiu mi inkludis mallongan enkondukon en Esperanto. La tiama recenzanto (poste forpasinta), doktoro D.P., kiu estis unu el la plej respektataj poetoj verkantaj en la skota, skribis: „En Esperanto ne eblas verki poezion aŭ kanti lulkanton.” Mi respondis aldonante liston de esperantaj poetoj kaj aŭtoroj el pluraj landoj, kaj postulis, ke li korektu tiun misinformon. Tion li rifuzis fari.

Garbhan MAC AOIDH

Irlando

La rubriko „Leteroj” estas destinita al koncizaj (maksimume 150-vortaj) reagoj de abonantoj pri aktualaĵoj kaj pri artikoloj aperintaj en Monato. La redakcio faras propran elekton, post lingva kaj stila polurado. Letero, ankaŭ reta, estu subskribita per la nomo, kompleta stratadreso kaj telefonnumero. Per la sendo de la letero la aŭtoro donas sian permeson publikigi ĝin en la papera kaj en la ciferecaj versioj de Monato. Leteroj por publikigo estu senditaj al leteroj@monato.be.

Politiko

ALBANIO

Kiel mi transvivis en la komunisma infero

Pri la tiutitola libro de Saimir Maloku

Saimir [saimír] estas nur unu jaron pli juna ol mi. Mi ofte iris al lia hejmo, ĉar ĝi troviĝis apud la urbocentro. Ĝi estis ordinara malnova domo kun eta korto, en kiu estis multaj florvazoj.

La patro

La patro de Saimir, Rexhit [reŝít] Maloku, studis en la reĝa tempo en la Usona Teknika Lernejo en Tirano, kiu kune kun kelkaj aliaj renomaj lernejoj, kiujn distingis simila praktikismo kaj utilismo, notinde plialtigis la nivelon de klereco en la lando. Bedaŭrinde, multajn el ĝiaj finstudintoj, la komunisma reĝimo postmilite 1 persekutis, eĉ mortigis.

Edukado

Saimir lernis multon de sia patro kaj ties kulturo, kvankam mem li studis en meza kaj alta militistaj lernejoj kaj iĝis diplomita pri radiokomunikado. Sed li studadis diligente kaj sin distingis en ĉiuj cikloj de kleriĝo, aparte en la universitataj en la fakultato de elektronika inĝenierado. Li akiris la diplomon de inĝeniero pri elektroniko kun plej altaj rezultatoj. La akiritajn sciojn Saimir tuj aplikis en la ĉiutaga vivo, en la militista taĉmento kie li deĵoris kaj ankaŭ hejme. Sed plej gravas, ke de la „endoktriniĝo” per la komunisma ideologio li eskapis, danke al la rakontoj de sia patro pri la mondo kaj al tio, kion li aŭdis en la fremdaj okcidentaj radistacioj kaj televido. Saimir ekkonis la simplan grandan veron, laŭ kiu la mondo estas sufiĉe pli granda, pli variplena, pli interesa ol tiu, en kiu la enverisma 2 (komunisma) reĝimo enfermis la albanan popolon.

Filatelisto

Ekde la infanaĝo, Saimir kolektis kaj interŝanĝis poŝtmarkojn. Ili estis fenestreto por alrigardi la fremdan mondon. Li ekkorespondis kun fremdaj filatelistoj. La korespondado estis tre disvastigita ĉe albanaj gejunuloj ĝis la fruaj 1960aj jaroj. Tiutempe Albanio estis parto de la tiel nomata „socialisma tendaro”, sekve la komunismaj instancoj eĉ rekomendis al la junularo korespondadon kun samaĝuloj el landoj de tiu bloko. Nature, la lingvokomunikilo estis la rusa, instruata en ĉiuj enlandaj lernejoj ekde 11-jariĝo. Saimir praktikis tion kun samaĝuloj, gefiletoj de la sovetiaj konsilistoj loĝantaj apud lia hejmo dum la jaroj 1950-1960.

Anglalingvaj kontaktoj

Saimir eklernis, helpe de sia patro, ankaŭ la anglan. Tiel li povis komunikiĝi ankaŭ kun anglalingvanoj. Dum la jaroj de lia junaĝo, tiaj anglalingvanoj povis esti nur „amikoj” de la komunisma reĝimo kaj de la komunisma partio. Kun kelkaj tiaj homoj Saimir ekparolis kaj korespondis, ne intencante iam ajn fariĝi agento de la fremdaj malamikaj servoj. Tiuj fremdaj amikoj aŭ turistoj, ĉefe britdevenaj, helpis al Saimir ankaŭ per medikamentoj necesaj por kuraci lian patron paralizitan ekde la jaro 1968.

„Eventuala spionado”

Komence li ne konsciis, ke per tia konduto li fariĝos suspektata de la ŝtata sekreta sekureco-servo, kiu intertempe komencis specialan enketadon pri Saimir, je tipo 2A (eventuala spionado), kaj pri lia patro. Simile okazis por almenaŭ 800 000 albanaj civitanoj! La dosiero de Saimir estis pli grava, ĉar li estis oficiro pri radiokomunikado.

Patruj-ama sed nedogmeca

La familia edukiteco de Saimir estis solida, patruj-ama, sed ne dogmeca. En lia hejmo aŭdiĝis kaj albana, kaj fremda muziko. Tio eblis, ĉar en la jaro 1968 la ŝtataj instancoj donacis al lia patro Reshit, ĵus paralizita, televidilon (tiutempe raraĵo) pro liaj meritoj en la rekonstruado de la postmilita Albanio (vojoj, pontoj kaj simile). Krome, pro eminenteco en pafo-sporto, Reshit estis landa ĉampiono kaj trejnisto de la landa teamo de sportaj pafistoj.

Por pli kompleta kulturo

Tiutempe la hejmo de Saimir fakte iĝis iaspeca kaŝita centro de okcidenta kulturo, ĉar tien ĉiuvespere venadis dekoj da samlandanoj por spekti italajn kaj jugoslaviajn televidajn elsendojn kaj sportajn matĉojn. En julio 1970 Saimir inventis etan elektronikan rimedon, kiu poste kromnomiĝis „ledaĵo”. Tiu ekipaĵo ebligis liberan spektadon de fremdaj televidaj kanaloj. Ankaŭ mi aŭdis tiutempe muzikon en la hejmo de Saimir kaj spektis belajn fremdajn filmojn, kiuj ne aperis sur la ekranoj de la urbaj kinejoj aŭ de la ŝtata televido elsendanta nur dum kelkaj horoj tage. Laborema kaj inventema Saimir konstruis kaj starigis altajn antenojn, provizante ilin per taŭgaj ekipaĵoj por ricevi kaj plifortigi la televidajn kaj radiofoniajn signalojn – simple cele al pli kompleta civitana kaj junula kulturo!

„Herezo”

Sed kiel povus toleri tian „herezon” la tiama reĝimo?! Faktoj pruvantaj ian malamikan agadon kontraŭŝtatan kaj kontraŭpartian ne ekzistis, do, kial oni ne inventu ilin per falsaj denuncaĵoj de la kaŝaj informistoj, kiuj vizitis regule la hejmon de Saimir, kvazaŭ ili estus „familiaj amikoj”? Tiel komenciĝis la granda persona dramo de Saimir. Tamen Saimir daŭrigis deĵori en sia taĉmento, for de la ĉefurbo, ĉiam diligente kaj honeste, kredante ke li estas senkulpa.

Kampanjo de politika „purigo”

Sed lin kaj la tutan popolon trafis tre malfacila tempo, nova puriga politika kampanjo ripetata periodece, samkiel iam en Sovetio kaj en Ĉinio, ankaŭ en la eta Albanio forkaptita de kruela diktaturo. Meze de la jaro 1976 centoj da militservantoj estis arestitaj, kondamnitaj, mortpafitaj aŭ enprizonigitaj, kaj iliajn familiojn oni internigis en forajn vilaĝojn aŭ koncentrejojn de la lando. Homoj timis partopreni ĝeneralajn kunvenojn de la laborkolektivoj, ĉar tute surprize ili povus fariĝi vicaj viktimoj.

La trian de majo 1976 Mehmet Shehu, la ĉefministro de Albanio kaj samtempe ministro pri defendo, ordonis aresti Saimiron Maloku, manskribante: „Arestu lin! Li estas fia malamiko!”

Aresto kaj proceso

La 13an de majo samjare, antaŭ centoj da militistoj kaj membroj de la komunisma partio, en la granda kunvenejo de la militista divizio de Burrel, oni arestis Saimir kaj tuj enfermis lin en antaŭprizonan subteran karceron.

Saimir travivis veran teruraĵon. Aldoniĝis la plilongigita enketado, la farsa juĝproceso, kie la homamasoj „cerbolavitaj” per la reganta ideologio, fingromontris al li kiel „fia malamiko, danĝera krimulo” kaj postulis pendumi aŭ mortpafi lin. Tiaj scenoj estis ordinaraj en la politikaj juĝprocesoj en komunisma Albanio ekde la jaro 1945.

Infero

Ne sufiĉis la multjara puno, sed, ordonite de la altaj ŝtataj instancoj, oni plutenis lin ankoraŭ sep monatojn en tiu infera subtera karcero. Oni traktis lin kiel sovaĝan beston kaj tenis lin en ekstremaj vivkondiĉoj (malsatego, malpureco, frosto, kompleta izoliĝo sen ia ajn komunikiĝo kun la familio, sen rajto plendi al la organoj de la justico). Kiel punon, oni malpermesis la nutraĵojn kaj vestaĵojn alporteblajn de la familio.

La densaj sesioj de enketado komenciĝis post noktomezo kaj daŭris ĉirkaŭ ses horojn. Ilin akompanis fizika kaj psikologia turmentado plena je ofendoj kaj minacoj. Estis ja vera miraklo, ke Saimir ne mortis, ĉar li perdis duonon de sia korpa pezo, sep dentojn, normalan vidkapablon, sensojn kaj parte la penskapablon.

Tion oni faris, ĉar la celo de Sekureco estis, ke Saimir kaj lia patro Reshit paralizita jam plurajn jarojn denuncu sin „agentoj de la Britaj Sekretaj Servoj”.

La alia kaŝplano de la polico estis, ke Saimir mortu en la subtera karcero pro la malhumanaj vivkondiĉoj.

Ĉe la sojlo de morto

Tamen Saimir, danke al kaŝa helpo de unu el la bonvolemaj policistoj, alarmis la tiean personaron. Tial, kiam Saimir estis ĉe la sojlo de kruela morto, oni permesis al li renkontiĝi kun sia familio. Kuracistoj en Tirano ne permesis, ke Reshit estu arestita, ĉar li moviĝis nur per handikapula ĉareto kaj tuj mortus en la prizono.

La patrino Fatime kaj la onklo Shaban Maloku, kiu akompanis ŝin, tute ne rekonis Saimir. Li similis al kavernaj homoj, kvankam ne tiel forta kiel tiuj: skeleteca, kovrita per lano survizaĝe kaj surkape, sendenta kaj malbonodoranta pro malpureco, li apenaŭ povis stari surpiede.

Tio klare pruvis la planon de la Ŝtata Sekureco, ja iu enketisto diris al Saimir post la aresto: „Konfesu, fia malamiko, pri via agenteca agado favore al Okcidento. Vian anĝelecan vizaĝon ni igos diabla vizaĝo, por ke eĉ via familio ne rekonu vin!”

La familio sukcese postulis, ke oni sendu lin al prizono, laŭ la leĝo, por daŭrigi la punon tie.

En „regula” prizono

En la fifama prizono de Burrel Saimir trovis profesorojn, pastrojn kaj aliajn tre klerajn homojn same transvivintajn kiel li. Li lernis multon de ili, ankaŭ en la prizono de Ballshi, iom poste, kie Saimir pasigis kelkajn monatojn. En la prizono de Spaçi, konsiderata unu el la plej teruraj en Eŭropo, Saimir laboris en kupro-minejo sed ankaŭ helpis per sia profesio, ke la vivo de la prizonuloj iĝu iom pli eltenebla pro la kanzonoj aŭdataj de la laŭtparoliloj riparitaj de Saimir aŭ pro la filmoj per televidiloj bontenataj de li, elektronika inĝeniero.

Denove libera

Saimir laboris pliajn longajn jarojn ĝis post pli ol ok jaroj, danke al amnestio en la jaro 1985, ankaŭ li liberiĝis. Reveninte hejmen, li renkontiĝis kun sia patro. Sekvan jaron, nelonge post la edziĝo de Saimir, Reshit Maloku mortis. Saimir laboris kiel ordinara riparisto de konsumaj elektraĵoj ĝis la granda politika ŝanĝo en la jaro 1991.

Post la fino de diktaturo

La 20an de februaro 1991 Saimir troviĝis en la placo Skanderbeg kune kun dekmiloj da protestantoj postulantaj la faligon de la granda statuo de la diktatoro Enver Hoxha [hoĝa]. En januaro li fondis la unuan asocion de la eksaj politikaj persekutatoj kaj daŭrigis labori en sia profesio de inĝeniero, kvankam oni proponis al li ŝtatpostenojn.

Por ke teruraĵoj ne okazu denove

Bedaŭrinde la persekutintoj senĝene ĝuadis pacan vivon, ne sentante moralan kaj juran respondecon pro la plenumitaj krimoj.

La popola seniluziiĝo devigis ĉirkaŭ 1 300 000 albanojn forlasi la landon por pli bona vivo en Okcidento; plimulto el ili estis demokratoj. La plurismaj registaroj ne sukcesis senkomunistigi Albanion; male, en la ŝtata aparato ili permesis dungon de persekutintoj kaj en la gazetaro disvastigon de la ideo, ke socialismo estas pli bona socia ordo, tiamaniere forte influante la junan generacion, kiu ne travivis la pasintan reĝimon.

Por almenaŭ iom malhelpi revenon de la eksaj komunistoj en novaj socialistaj vestoj, Saimir decidis verki la libron Kiel mi transvivis en la komunisma infero, en kiu enestas rememoroj ne nur liaj propraj, sed ankaŭ de liaj samsortanoj. Konsiderante la personecon de Saimir, intelektulo kaj fakulo kun multe da scioj kaj libera je antaŭjuĝoj, dogmoj kaj partieco, oni prave atendus, ke la libro spegulus multajn faktojn el la vivo en Albanio dum la komunisma pasinteco kaj portus multajn mesaĝojn gravajn por la nuntempo kaj la estonteco.

Eklektikaj savrimedoj

En sia libro Saimir rakontas, kiel li sukcesis transvivi en la komunisma infero dum ĉirkaŭ 200 tagoj en la subtera karcero. Tie li tenis alte sian moralon preĝante al Dio tagnokte antaŭ la krucego, kiun li enĉizis sur la muro per la sep dentoj falintaj el lia buŝo pro skorbuto. Samtempe li dancis en la karcero kaj kantis muzikon de la legenduloj de rokenrolo dum la jaroj 1960-1970.

1. Temas pri la dua mondmilito. (red.)

2. Enverista: rilata al Enver Hoxha, gvidanto de la komunisma reĝimo en Albanio de 1944 ĝis sia morto en 1985. (red.)

Saimir decidis verki libron, en kiu enestas rememoroj ne nur liaj propraj, sed ankaŭ tiuj de liaj samsortanoj. Foto: BARDHYL SELIMI

Mehmet Shehu, la ĉefministro de Albanio kaj samtempe ministro pri defendo, ordonis aresti Saimiron Maloku. Foto: MINISTREJO PRI INTERNAJ AFEROJ

Saimir Maloku (dekstre) kun la aŭtoro (septembro 2020). Foto: BARDHYL SELIMI

Bardhyl SELIMI

korespondanto de MONATO en Albanio

Bardhyl Selimi (1945) finstudis pri matematiko en la universitato de Tirano. Li estas kunlaborinto de PIV. Pro sia rolo en la plifortigo de la albana Esperanto-movado li estis honorita per Diplomo pri Elstara Agado de Universala Esperanto-Asocio.

OPINIO

Aŭstralio: Ĉu ĉiam „strategia dependeco”?

Kiam britoj setlis en Aŭstralio en 1788, ili sciis, ke la kontinento estas priloĝata de brunhaŭta raso, sed ĉar tiuj homoj estis grandparte nomadoj kaj ne kultivis la teron anglamaniere, la invadintoj konkludis, ke la indiĝenoj ne vere rajtas posedi tiun teron. Do tute laŭleĝe eŭropanoj rajtis simple forpreni la teron kaj mortigi aŭ forpeli la indiĝenojn. Kaj ĉar la indiĝenoj havis nek modernajn armilojn, nek socian strukturon por kunordigi reziston, la rezulto de la invado de „blankuloj” estis jam dekomence klara.

Timoj de izolitaj eŭropanoj

La indiĝenojn oni facile senposedigis, sed la „aŭstralianoj” (mi uzas tiun vorton malgraŭ tio, ke la termino ekestis nur en 1901) daŭre timis aliajn eventualajn malamikojn: la homplenajn landojn de suda kaj sud-orienta Azio kaj la eŭropajn rivalojn de Britio.

El la vidpunkto de aŭstralianoj estis kompreneble, ke ili rigardu sin antaŭ ĉio anoj de la plej granda imperio en la mondo. Se iu minacus la koloniojn, Panjo Britio, kiu regis la ondojn tutmonde, defendus. Eĉ kiam la kolonioj unuiĝis en 1901 por formi unu landon, registaroj de Aŭstralio havis neniujn proprajn ambasadojn: la britoj ĉie reprezentis ankaŭ la interesojn de Aŭstralio.

Imperia patrioteco

Kiam ekfuriozis la unua mondmilito, aŭstralianoj amase volontulis por defendi Brition, kvankam el hodiaŭa vidpunkto oni malfacile vidas faktajn avantaĝojn en tiu partopreno en la milito, kiu mortigis dekmilojn da aŭstralianoj kaj vundis centmilojn. Sed la sento esti parto de la Brita Imperio estis tre forta.

Nova minaco

Ne multaj homoj komprenis, ke la unua mondmilito ĉesigis la statuson de Britio kiel la plej potenca lando. Certe ne la diversaj aŭstraliaj registaroj. Inter la mondmilitoj aŭstralianoj ekrigardis Japanion kiel la plej danĝeran malamikon. La japanoj tre ĉagreniĝis, ke ĉe Ligo de Nacioj oni rifuzis akcepti egalecon de rasoj – kaj la plej forta oponado estis tiu de la aŭstralia ĉefministro Hughes 1, kiu prenis sur sin la rolon de defendanto de la politiko pri Blanka Aŭstralio.

Kiel Aŭstralio sin defendu kontraŭ ekspansianta japana potenco? Oni dependis ankoraŭ de la mararmeo de Britio. Singapuro estis la plej forte defendata haveno de la mondo, kaj dum Singapuro restos en britaj manoj, aŭstralianoj dormos trankvile. Kiam Britio deklaris militon al Germanio en 1939, Aŭstralio tuj sendis soldatojn al la iama Patrinlando.

La „defendanto” ŝanĝiĝas

Sed fine de 1941 la japana imperia armeo, detruinte grandan parton de la usona mararmeo ĉe Perlo-Haveno, facile konkeris Singapuron kaj poste ripete bombis urbojn en norda Aŭstralio. Britio, mem luktante por supervivi kontraŭ Hitler, povis neniel helpi en la pacifika milito. La aŭstralia ĉefministro Curtin anoncis, ke ekde nun Aŭstralio metas sin je la dispono de Usono malgraŭ tradiciaj ligoj kun Britio. Krome Curtin postulis, ke la brita ĉefministro Churchill resendu al Aŭstralio ĝiajn soldatojn luktantajn en Eŭropo.

Fakte, la usona generalo McArthur uzis Aŭstralion kiel bazon por militi kontraŭ Japanio. Tio estis turnopunkto en la historio de Aŭstralio: la lando dependis same kiel antaŭe de grandpotenca defendanto, sed la ligoj kun Britio pli kaj pli malfortiĝis.

Nova mondo post 1945

Postmilite Aŭstralio malfermiĝis al enmigrantoj, kondiĉe ke ili estu eŭropanoj. Pli kaj pli, tiuj enmigrantoj ne plu estis britoj, kaj tiuj nebritoj sentis nenian nostalgion pri la epoko de la disfalanta Brita Imperio.

Dum antaŭe oni vidis preskaŭ nur anglajn filmojn en aŭstraliaj kinejoj, postmilite usonaj produktoj vaste plinombriĝis. Aŭstraliaj registaroj, ĉu iomete maldekstraj, ĉu dekstraj, volis ligi Usonon al la lando (unue por certigi, ke Japanio neniam plu minacu). Formiĝis ANZUS, speco de alianco inter Aŭstralio, Nov-Zelando kaj Usono. La fonda teksto certigis, ke se iu el la tri estos atakita, la aliaj registaroj devos interkonsultiĝi (ne nepre batali).

Solidareco senprofita

Pro aneco en ANZUS aŭstraliaj registaroj partoprenis en esence ĉiuj gravaj usonaj militoj: en Koreio, Vjetnamio, Irako, Afganio kaj refoje Irako. Kvankam la nombro de aŭstraliaj partoprenantaj en tiuj militoj neniam estis granda, tiu simbola solidareco kun Usono kaŭzis multajn mortojn, kaj malfacilas vidi ian profiton por Aŭstralio (eĉ se ĉefministro Howard fieris pri la titolo „usona ŝerifo en okcidenta Pacifiko”).

Surpriza averto

Nuntempe, parte pro la nestabileco de prezidento Trump (eĉ iuj konservativuloj ne volas fidi registaron de tia homo), tiu dependeco de ANZUS estas pli kaj pli pridubata. Sed jam antaŭe oni levis dubojn. Kaj la plej forta esprimo de tia dubo venis de tute neatendita fonto. Malcolm Fraser (1930-2015), konservativa ĉefministro de 1975 ĝis 1983, iam fervora kontraŭ-komunista „malvarm-militisto”, verkis libron kun la titolo Dangerous Allies 2 (Danĝeraj aliancanoj).

Fraser skribis, ke strategia dependeco de iu grandpotenco estis sencohava, eĉ necesa, ĝis la fino de la malvarma milito: li asertas, ke Sovetunio estis danĝere ekspansiema kaj ni bezonis la usonan ŝildon.

Sed post la falo de Sovetio, kiam Usono iĝis la sola superpotenco, ANZUS estas danĝera alianco por Aŭstralio. Li mem kiel ĉefministro ofte spertis, ke usonaj registaroj agas nur por la propra intereso kaj ne aŭskultas eĉ aliancanojn. ANZUS deklaras nur, ke se Aŭstralio estus atakita, oni interkonsultiĝus kun Usono. Fraser tre dubis, ke Usono havus kialon por defendi Aŭstralion.

Paradokse, laŭ Fraser, aliaj landoj ne havas motivon por ataki Aŭstralion – krom tio, ke ĝi estas parto de la usona militsistemo. Do la alianco, pri kiu antaŭaj aŭstraliaj registaroj insistis kiel pri sindefenda aranĝo, povus fari el Aŭstralio atakcelon.

Novaj direktoj

Fraser atentigis, ke ASEAN (Asocio de Sud-Orientaj Aziaj Nacioj) per pacienca diplomatio dum la lastaj jardekoj kreis grandan zonon de paco inter landoj, kiuj antaŭe ofte kverelis. Aŭstralio, laŭ Fraser, devas trovi sian lokon en la propra geografia regiono, do en ASEAN, sed la alianco kun Usono obstaklas tion. Azianoj ne volonte amikiĝas kun usonaj ŝerifoj.

Krom tio, en Aŭstralio estas tre gravaj usonaj bazoj, kiuj rolas ne nur en kolektado de informoj, sed ankaŭ direktas bombojn al celoj en la tuta mondo: ili estas parto de la sistemo, kiu ebligas, ke droneoj murdu homojn en Pakistano, Jemeno, Afganio kaj aliloke. Do vole-nevole Aŭstralio kunagas en usonaj agoj, kiujn Fraser kaj multaj aliaj juĝas militkrimoj.

Iĝi ekzemplo pri malarmado

Fraser iom tuŝas la moralan argumenton. Usono, kun militbazoj sur la tuta terglobo, kun absurde granda kvanto da bomboj (sufiĉaj por detrui la tutan planedon), kaj konvinkiĝo, ke ĝi rajtas agi senkonsiliĝe kaj laŭplaĉe, estas la ĉefa danĝero al monda paco. Aŭstralio devas montri sin neŭtrala en grandpolitikaj kvereloj kaj kuraĝe doni bonan ekzemplon de malarmado, spite al la nuntempa emo amasigi milit-maŝinojn. Ĉiu nova bomboporta submara ŝipo, ĉiu nova milit-aviadilo povas instigi najbarajn landojn akiri proprajn kaj do povas kontribui al tute nenecesa vetarmado. Des pli, kiam Aŭstralio pli kaj pli integriĝas en la usonan militmaŝinon, disponigas pli kaj pli da terenoj al usonaj „partneraj militludoj” kaj pli kaj pli integras sian mararmeon kun la usona.

Necesas debato

Eksa ĉefministro Fraser tute konsciis, ke Usono ege malfaciligos aŭstraliajn strebojn sendependiĝi. Sed li skribis konvinke pri „la debato, kiun ni devas fari”.

1. Prononcindikoj proksimumaj: Hughes [hjuz]; McArthur [makartor]; Curtin [kertin]; Churchill [ĉerĉil]; Howard [haŭard]; Fraser [frejzar].

2. Malcolm Fraser, Dangerous Allies, Melbourne University Press, 2014.

Trevor STEELE

korespondanto de MONATO en Aŭstralio

Claudio Magris

La muzeo de milito

Ĵus aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Moderna vivo

USONO

Ĉu vi volas adopti delfenon?

La finon de aŭgusto 2017 la loĝantoj de sud-orientaj Teksaso kaj Luiziano memoros tre longe. La katastrofa uragano Harvey 1 – kategorio 4 – damaĝis gravan industrian regionon, inkluzive la energipotencan ĉefurbon Hjustono, kiu laŭ kvanto de loĝantoj okupas la kvaran lokon en Usono .

La ŝtormo grave damaĝis kolonion de „botelnazaj” delfenoj, kies hejmo estas Meksika Golfo. Sciencistoj klarigas, ke dum la uragana inundo pluvakvo falis kaj miksiĝis kun rubaĵoj kaj kemiaĵoj, kaj poste granda kvanto venis en la maron. Tio ŝanĝis la salnivelon en la Golfo kaj rezultigis ŝanĝiĝon de la delfena vivmedio.

Kvanta malkresko

Kvankam multaj delfenoj evakuis pli nordan regionon, kelkaj daŭre restis ĉe la bordo de urbo Galveston (apudmara ripozcentro). Laŭ statistiko, en aŭgusto 2017 en unu kvadrata kilometro troviĝis 1,09 delfenoj, sed en septembro de la sama jaro la indico estis 0,29. Esplorprogramo montris, ke ĉ. 96 % de la delfenoj havas vundojn surhaŭte, kaj 65 % de la vundoj estas danĝeraj por ili.

Feliĉe, la salnivelo de la golfo normaliĝas, kaj delfenoj revenas. Multaj hjustonanoj nun revas pri tio, ke oni povos baldaŭ denove renkonti ĉarmajn bestojn boatumante en la apuda golfo.

Amikiĝi kun cetaco

Galveston Bay Foundation proponis al ĉiu bestoŝatanto adopti tian saĝan beston. Kontraŭ 200 dolaroj eblas konatiĝi kun delfeno, doni al ĝi nomon, kaj ricevi foton kaj regulan raporton pri ĝia loĝloko.

Ekzistas pluraj aliaj ebloj reale subteni la prizorgadon kaj priesploradon de delfenoj, kaj ekscii pli pri tiuj simpatiaj bestoj.

1La uragano Harvey okazigis en Usono rekordan pluvadon. La damaĝoj sumiĝis je 135 miliardoj da dolaroj. Krome mortis cento da homoj, kaj pli ol 200 000 domoj difektiĝis.

Alexander MIKISHEV

korespondanto de MONATO en Usono

Laborperspektivo

Studentoj, kiuj finas universitatan studadon en 2020, malkovras tute alian labormerkaton, kiu jam apartenas al la post-pandemia mondo.

La usona agentejo Apartment List decidis helpi laborontojn kaj esplori pri tio, kie estas en Usono pli da perspektivoj por ili. La esplorado okazis baze de informoj pri meza salajro, nivelo de senlaboreco en la printempo de 2020, prezo por luado de loĝejo, elcentoj de eblaj „virtualaj” labor-lokoj ktp.

La plej favoraj urboj

El la teksasaj urboj la plej altajn lokojn havas la ĉefurbo Aŭstino (sesa loko). Sekvas Dalaso en la 21a loko kaj Hjustono en la 26a. Estas interese, ke eĉ ne unu el la kvin plej loĝataj usonaj urboj troviĝas en la unuaj dek lokoj. La agentejo rekomendas al novaj laborontoj elekti pli malgrandajn urbojn, ĉar tio donas ekvilibron inter ekonomiaj kaj geografiaj ebloj.

La listo komenciĝas per San-Joseo (t.n. ĉefurbo de „Silicia Valo”). Poste San-Francisko, Vaŝingtono, Bostono kaj Milvokio. Havi perspektivon je laboro estas tre malfacile en Miamo, Orlando (Florido) kaj Lasvegaso (Nevado).

Alexander MIKISHEV

korespondanto de MONATO en Usono

SOCIO

Eksilentis reĝisoro kaj aktoro

La 5an de septembro 2020 forpasis la 82-jara ĉeĥa reĝisoro kaj aktoro Jiří [jiĵi] Menzel, kiu jam 29-jara gajnis Oskaron pro la filmo Ostře sledované vlaky (Strikte gardataj trajnoj). Kiu estis Menzel kaj kial li estas fama kaj populara en Ĉeĥio kaj Slovakio?

Artista vivo

Menzel naskiĝis la 23an de februaro 1938 en la historia urbo Prago, kie li pasigis sian infanaĝon. Tie li studis en la fakultato pri kinarto de la Akademio de Scenaj Artoj. Dum sia kreema vivo li reĝisoris dudekon da filmoj kaj aktoris en pli ol 40.

Menzel estis ĵuriano ĉe pluraj internaciaj filmfestivaloj. En Ĉeĥio li ricevis la prestiĝan premion Ĉeĥa Leono 1 pro longtempa artista kontribuo al filma kreado. Li estas ankaŭ premiito de la franca Ordre des Arts et des Lettres (Ordeno de Artoj kaj Literaturo).

Kiel teatra reĝisoro li kunlaboris kun pluraj pragaj teatroj kaj laboris en Bulgario kaj siatempa Jugoslavio. Li estis ankaŭ universitata instruisto ĉe la Praga Akademio de Scenaj Artoj. Liajn aktorajn kaj filmajn agadojn je la fino de lia vivo malfaciligis grava meningito, kiu igis lin malvenki en la batalo por la vivo.

Nova ondo

Laŭ filmanalizistoj kaj fakuloj, Menzel estis kunfondinto de la Nova Ondo de Filmfarado. Al la ĉeĥa filmproduktado li alportis sian propran simplan popolan humuron, romantikecon kaj poezion. Liaj filmoj enhavas naturan moralecon: la herooj estas ordinaraj homoj el vilaĝoj kaj urboj, kaj ili ne konas hipokritecon. Ne mirinde do, ke liaj filmoj influis la sentojn kaj pensadojn de homoj. Lia unua filmo Strikte gardataj trajnoj tuj rikoltis grandan sukceson kaj alportis al li Oskaron, kiun li ricevis de la manoj de la usona aktoro kaj filantropo Danny Kaye. La siatempa komunisma reĝimo ne aprezis ĉi tiun internacian sukceson de la juna reĝisoro, ĉar ĝi venis de usona filmakademio.

Neforgeseblaj filmoj

La originaleco de liaj filmoj baziĝas sur la kombino de diversaj artaj pozicioj (popolaj humuro kaj saĝo, satiro, groteskaĵo kaj aliaj). Inter la neforgeseblaj filmoj, kiuj daŭre projekciiĝas en Ĉeĥio kaj Slovakio pro la granda ŝato, estas la humura filmo Vesničko má středisková (Mia vilaĝeto pitoreska), kiu estis elektita por Oskaro, sed ne ricevis ĝin.

Populara estas ankaŭ la filmo Postřižiny (Hartondado), en kiu ludis la juna slovaka aktorino Magda Vášáryová 2. Per ĉi tiu virina figuro Menzel esprimis la grandegan energion, kiun al la privata vivo de ordinaraj homoj alportas novaj sociaj ŝanĝoj, sed ankaŭ la malĝojon, kiun la malapero de pasintaj tempoj lasas en la koroj de homoj.

Agado en Slovakio

Estas interese, ke la lastaj verkoj, kiujn Menzel realigis en la fino de sia vivo, rilatas al Slovakio. En la operejo de la Ŝtata Teatro en Košice li prezentis la triaktan humuran operon Falstaff de Giuseppe Verdi. Krome eblas mencii la slovakan filmon Tlmočník (Interpretisto), kie li ludis unu el la ĉefaj roloj. Liajn memoraĵojn kun la titolo Rozmarná léta (Kapricaj jaroj) eldonis la slovaka eldonejo Slovart en 2013.

1. Ĉeĥa Leono (Český lev) estas filmpremio donata de Ĉeĥa Filma kaj Televida Akademio ekde 1993. La premio estas vitra statuo de leono.

2. Magdaléna Vašáryová estis poste ambasadorino de Ĉeĥoslovakio en Aŭstrio (1990-1993), kaj post la divido de la ĉeĥoslovaka ŝtato ŝi estis ambasadorino de Slovakio en Pollando (2000-2005).

Julius HAUSER

korespondanto de MONATO en Slovakio

Julius Hauser estas emerita ambasadoro de Slovakio. Lia tuta profesia vivo estas ligita kun diplomatio. Li laboris en diversaj altrangaj postenoj en la ministrejo pri eksterlandaj aferoj kaj eksterlande.

ĈINIO

Trihejmaj virinoj

Ĵusaj geedzoj forlasas la hejmon de siaj gepatroj kaj kreas sian propran. En tiu dua hejmo ili vivas pli ol tridek jarojn.

Naskinte idon, la gepatroj tuj konstruas kiel eble plej komfortan domon, kie la naskito vivas kutime pli ol dudek jarojn. Nuntempe, multaj mezaĝaj virinoj loĝas portempe en tri hejmoj en Ĉinio.

Kutime, mezaĝaj avinoj devas loĝi en la hejmo de sia nepo aŭ nepino, ĉar laŭ la ĉina socia asekuro virinoj rajtas ricevi pension ekde la aĝo de 50 jaroj, kaj ili havas multan liberan tempon kaj energion.

La gepatroj de mezaĝaj avinoj probable ankoraŭ vivas, tamen ili ofte bezonas helpon pro maljuneco, kaj iliaj filinoj estas la plej taŭgaj helpantoj. Pro tio, tiaj avinoj denove loĝas en la hejmo de siaj gepatroj.

XU Jinming

korespondanto de MONATO en Ĉinio

Ekonomio

ITALIO

La padova ekonomio dum la pasinta jarcento

Tiu ĉi artikolo pritraktas la ekonomian evoluon de Padovo, urbo en la nord-orienta parto de Italio, en la centro de la regiono Venecilando (Veneto), kaj reprezentas la koron de la industrio kaj de la servoj de ĉi tiu regiono.

Revigliĝo

La starigo de la Foiro de Specimenoj en 1919 markas la resaniĝon de la ekonomio post la unua mondmilito kaj samtempe la komencon de moderniga projekto. Por la kreado de tiu ĉi foiro, kiu nomiĝis tiel, ĉar ĝi devis prezenti komercajn produktojn lanĉendajn, oni inspiriĝis de la eŭropaj foiroj, kiel tiuj de Parizo kaj Liono kaj speciale tiu de Lepsiko. Padovo iĝu la ponto inter Italio kaj centra-danubia Eŭropo. Ekzemploj estis ankaŭ la naciaj foiroj de Florenco kaj de Torino. Pli ol 600 kompanioj ĉeestis, el kiuj 21 eksterlandaj. La foiro estis lokita en tri diversaj kvartaloj de la urbo. Por la tria eldono en 1921 oni realigis la grandegan foiran kvartalon, kiu ekzistas ankoraŭ nun.

La reakiro de ekonomia vigleco trovis kulminon per la starigo de la Unio de Industriistoj en 1922. En la modernigo de la urbo ludis decidan rolon tri potencaj lokaj bankoj: Cassa di Risparmio (Ŝparkaso, aktiva ekde 1822), Banca Popolare Veneta (Popola Banko, laika) kaj Banca Antoniana (katolika). La moderniga projekto antaŭvidis la kreadon de nova urba areo en la urbocentro, kiu por tio devis esti detruita kaj poste rekonstruita. Finfine la projekto fiaskis kaj oni elektis industrian lokon en la ekstercentraj kvartaloj, konservante tiel sendifekta la historian centron.

Diversiĝo

Padovo iĝis rapide centro ne nur de agrikulturo kaj brutbredado, sed ankaŭ de industrioj. Impulson ricevis precipe la servaj kaj financaj agadoj. Krome, en la jaroj 1930aj, la urbo iĝis gvida kadre de la kinindustrio. Male al Treviso, Verono kaj Viĉenzo, kie je la fino de la 19a jarcento la ekonomia plektaĵo estis jam industriigita, en Padovo la manufakturaj aktivaĵoj koncentriĝis sur artmetioj. La sektoroj plej evoluintaj estis juvelaro, peltoj, vestaĵoj kaj manĝaĵoj. Ekis ankaŭ la liutfarado.

Dum la periodo inter la du mondmilitoj la padova ekonomio gravitis ĉirkaŭ merkato, esence loka, sed ne mankis nomoj famaj je regiona nivelo. Inter tiuj citindas Rizzato por bicikloj, Barbieri kun la marko Aperol kaj Cedam por la eldona industrio. La konstrufirmao Grassetto agis en diversaj urboj de Italio. En Romo, ekzemple, ĝi en la 50aj kaj 60aj jaroj partoprenis en la realigo de la nova kvartalo Eur.

La dua mondmilito

En la jaroj 30aj kaj 40aj kreskis la industriigo. Aperis kelkaj industrioj klasitaj de la ministrejo pri milito kiel „helpaj”, t.e. entreprenoj dediĉitaj al produktado por militaj agadoj. Temis ĉefe pri laborejoj, kiuj konstruis tankojn kaj fervojajn infrastrukturojn aŭ pafaĵojn kaj grenadojn. Ankaŭ kelkaj entreprenoj „ne helpaj” estis taksataj taŭgaj por la produktado de militaj materialoj, ekzemple tekstila industrio por la vestaĵoj de militistoj kaj konstruentreprenoj por la konstruado de kontraŭaviaj rifuĝejoj.

Dum la milito la padova ekonomio suferis kolapson. La komerco estis plej tuŝita. Padovo estis urbo de vendoplacoj kiel Prato della Valle por diversaj varoj kaj Foro Boario por brutaro. En la urbocentro Piazza delle Erbe kaj Piazza dei Frutti estis dediĉitaj al fruktolegoma vendado, Piazza Capitaniato kaj Piazza dei Signori por konfekcio, ŝuoj ktp. Ankoraŭ nun, escepte de Foro Boario kaj Piazza Capitaniato, ĉi tiuj estas vendoplacoj. Padovo estis ankaŭ centro de la rezistado, kaj en tiu periodo estis pluraj tumultoj ene de fabrikoj.

Internaciiĝo

Okaze de la malfermiĝo de la internaciaj merkatoj restartis la produktado. En 1948 intensiĝis la produktado de tramoj kaj trolebusoj, poste tiu de aŭtobusoj. Padova kompanio akiris mendon pri metroaj lokomotivoj en Romo kaj pri trolebusoj en Milano. La konstrua sektoro montris grandan viglecon, komence por la militriparoj, sed poste ankaŭ por novaj konstruaĵoj. Rekomenciĝis la procezo de urbigo kun la plivastigo de la periferiaj kvartaloj.

La postmilita periodo kondukis al nova ekvilibro en la rilato inter Padovo kaj Venecio, alprenigante al Padovo aŭtonoman rolon. Estis granda disvolviĝo de pograndistoj, de bankoj kaj de transportentreprenoj.

Dum la 50aj jaroj en Padovo okazis vera modernigo. La du propulsaj fortoj estis la komunumo, kies urbestro Cesare Crescente interesiĝis pri la urba kresko, kaj la universitato, kun la rektoro Guido Ferro, kiu aktiviĝis pri renovigo, daŭrigante la humanisman tradicion kaj samtempe lanĉante la sciencajn fakojn. Tiuj ĉi strategioj kontribuis al kromnomo de Padovo „Milano de Venecilando”.

En 1961 pliiĝis la nombro de mekanikaj establoj. La tekstila industrio restis stabila kaj elstaris la prilaborado de ligno kaj la produktado de mebloj. Ĉi-lasta alprenis formon de seria produktado ne nur de modernaj, sed ankaŭ de laŭstilaj mebloj, koncentrita en la municipoj Casale di Scodosia, Merlara kaj Montagnana. Inter la industrioj ni memoras pri tiu de Giovanni Bortolani, kiu en 1948 movis sian malgrandan laborejon de Voltabarozzo al Roncaglia, transformante ĝin en modernan meblofabrikon.

Ankaŭ la industrio de ŝuoj spertis disvolviĝon, precipe en la entreprenoj de Riviera del Brenta. En Vigonza estis la firmao Rossimoda, kiu konatigis la ŝu-industrion ankaŭ eksterlande. En la kemiaj industrioj ekestis novaj specialiĝoj, kiel prilaborado de plasto. La eldonejoj pligrandigis sian merkaton je regiona nivelo. Inter ili ni denove citas Cedam, kiu uzis pli progresintajn teknologiojn ol la aliaj. Tial prenis gravecon la paperfabrikoj.

Industriiĝo

Koncerne la provincon ni vidas, ke la norda areo konsistas el tri ĉefaj centroj: Cittadella, Camposampiero kaj Piazzola sul Brenta. En Cittadella reliefiĝis la mekanikaj industrioj, la paperfabrikoj, la produktado de antaŭfabrikitaj betonaj produktoj kaj fine la enboteligo de minerala akvo, fare de la kompanio Acqua Vera SpA. En Camposampiero estis precipe agrikultura maŝinaro kun la kompanioj Carraro SpA kaj Antonio Carraro SpA, la produktado de kandelabroj kaj lum-teknologio kaj la produktado de valizoj, pri kio ni menciu la kompanion Valigeria Roncato SpA. Fine Piazzola sul Brenta specialiĝis pri tekstila industrio kaj konfekcio; la plej grava fabriko estis Belvest SpA.

La suda areo, kontraŭe, estas pli agrikultura, tamen ne mankis industriaj establoj. Este elstaris en industrio de neformala vestaĵaro (ĝinzoj, ĵerzoj), en produktado de meblaro, sed precipe en arta ceramiko. Montagnana estis kaj restas renoma pro la produktado de peklita viando, ĉefe de ŝinko. En la ĉirkaŭaĵo de Monselice elstaran pozicion okupis la cementindustrio. Fine Piove di Sacco, kiu influis ankaŭ la proksimajn Saonara, Noventa Padovana kaj Vigonza, distingiĝis pro la produktado de ŝuoj kaj de mebloj.

Strukturaj transformiĝoj

La 80aj jaroj estis periodo de profundaj strukturaj transformiĝoj, kiuj estis la sekvo de du procezoj okazintaj en la antaŭaj jardekoj. La unua rilatis al industriigo kaj centrado, la dua al malcentrado kaj disvastiĝo de malgrandaj entreprenoj. La teritoria mapo de 1989 montris la provincon subdividita en tri makroregionojn, kiuj siavice estas dividitaj en dek mikrozonojn. Aperis nova komunumo, Legnaro, sud-oriente, kiu iĝis „parko de ekonomiaj agadoj” kun la Agrar-Industria Centro de la Universitato, CNR (Nacia Centro de Scienca Esplorado) kaj la Zooprofilakta Instituto de Venecio.

La Komerca Ĉambro havis propulsan rolon en tiu ĉi periodo. Ĝi naskiĝis en la fino de la 18a kaj la komenco de la 19a jc., sed en la 20a jarcento ĝi alprenis la aspekton, kiun ĝi havas ankoraŭ nun. Impona persono estis Marco Volpato, kiu estris ĝin de 1950 ĝis 1982. En 1973 la Komerca Ĉambro, kune kun tri aliaj institucioj, kreis en Padovo trafikhavenon por loĝistiko de varoj. Krom tio oni projektis la konstruon de moderna akvovojo por la komerco inter Padovo kaj Venecio. Tiu projekto fiaskis, sed plu funkcias ankoraŭ nun la varhaveno.

La Komerca Ĉambro spronis ankaŭ la disvolviĝon de la komputil-sektoro. Aperis nova firmao, CERVED SpA, datenbanko, kiu iĝis la ĉefa reta provizanto de ekonomiaj informoj en Italio kaj unu el la plej gravaj agantoj de tiu ĉi kampo en la mondo. Krome rimarkindan impulson ricevis la sektoroj de elektroniko kaj de telekomunikado. Alia elemento, kiu markas ĉi tiun periodon, estas la malfermo al internaciaj merkatoj, ne al Ameriko, kiel faris la provincoj Treviso kaj Vicenza, sed al Afriko kaj Azio. Padovo iĝis do, en la venecilanda kunteksto, la pivotpunkto de vigla interŝanĝo kun tiuj merkatoj.

Lasta fenomeno estis la projekto je urba nivelo, kiun realigis la urbestro Ettore Bentsik, por reordigi la moviĝadon en la padova areo, klopodante stimuli ekonomiajn aktivaĵojn, sed samtempe simpligi trafikon en la urba zono. Krome firmiĝis Padova Industria Zono, kiu en 1989 havis 540 firmaojn.

Delokiĝo

Dum la 90aj jaroj, kun la komenco de la tutmondiĝo, oni konstatis translokiĝon de la produktado al landoj kun malaltaj laborkostoj, kaj fortikiĝis la terciara sektoro. La statistiko pri 2001 montris, ke la ĉefaj sektoroj en tiu jardeko estis la prilaborado de feloj kaj ledo, la produktado de ŝuoj kaj de precizaj instrumentoj kaj la konfekcio. La produktado de mekanikaj aparatoj kaj maŝinoj havis bonan pozicion ankaŭ en eksterlandaj merkatoj. Kreskis la fakoj de gumo kaj plasto, de ligno kaj mebloj, la paper-industrio kaj presado.

La protagonistoj de tiu restrukturado de la produkta plektaĵo estis la Komerca Ĉambro, la konsorcio ZIP kaj la Foiro de Padovo. Gravan rolon ludis ankaŭ CNR kaj la Scienca Teknologia Parko Galileo, societo, kiu havis la taskon disvastigi novigadon kaj transigi la teknologion al entreprenoj.

La Foiro de Padovo, kiu komenciĝis kiel Specimena Foiro, plivastigis sian agokampon kiel organizanto de sektoraj manifestacioj: la meblo-foiro de Triveneto, la ŝu-salonego, Turismart (turismo), Flormart (internacia florarspektaklo), ekspozicio pri ligno kaj rilataj teknologioj, Urbania (ekspozicio dediĉita al trafiko, noveca transporto kaj urba meblaro). En 2005 la foiron akiris la franca Gl Events SpA, kiu relanĉis ĝian aktivaĵon. En 2016 ĝi iĝis Geo SpA, kiu estas la aktuala nomo.

Ankaŭ koncerne la tri plej gravajn bankojn estis ŝanĝoj. Cassa di Risparmio, ligita kun la loka politika sfero, transformiĝis en modernan interregionan bankon, aldonante servojn virtualajn. Banca Popolare Veneta kaj la Banca Antoniana unuiĝis kaj iĝis la Banca Antonveneta, transirante de kooperativa societo kun limigita respondeco al akcia kompanio.

Konkludoj

Per ĉi tiu disertacio pri la padova ekonomio evidentiĝis la jeno: la supereco de malgrandaj entreprenoj signifis pli facilan superadon de la ekonomiaj krizoj, kiuj sekvis unu la alian dum la postmilitaj jardekoj; la foresto de gvidantaj sektoroj ebligis flekseblan kaj bonordan evoluon en pluraj kampoj kun sekva stabileco de la sistemo; la emo al eksportado produktis ekspansion de la merkatoj; la kunlabora spirito ebligis la starigon de infrastrukturoj kaj ekonomiaj organizoj kun efikoj certe favoraj; la nuraj mankoj rimarkeblaj estas la tendenco de iuj sektoroj prokrasti novigadon kaj la malfacilego eniri la tutmondan konkurencadon. Aspekto plibonigenda estas la komunikado.

Ankaŭ Padovon tuŝis la kronvirusa pandemio, kiu blokis super ĉio la ekonomian kaj la socian kadrojn. Tamen la urbo reagis bone, trovante novajn ilojn kaj novajn metodojn de laboro, ekzemple la enkondukon de laboro en la propra hejmo kun propraj teknikaj rimedoj kaj la intensigon de komunikado per Interreto kun rete farataj prelegoj kaj kunvenoj.

Ĉiuokaze la padova teritorio kun siaj komercoj, kun sia universitato kaj sia altnivela terciara sektoro aspektas kiel vojkruciĝo de interagoj kaj kiel propulsa centro de ekonomio.

D-ino Paola TOSATO

Italio

Per tiu ĉi teksto ĝia aŭtoro partoprenas en la konkurso „Premio Paul Gubbins por Nova Ĵurnalisma Talento”.

Eseoj

FRANCIO

Boati sur malaperinta maro

... estas unu el la plej agrablaj aktivaĵoj, kiujn vi povus fari en ĉi tiu stranga lando. Tie la pejzaĝo ŝajnas samtempe kaj ĥaosa kaj organizita, kaj sovaĝa kaj pripensita. La akvo ŝajnas flui per magio, tiom la tereno estas ege ebena. Ĉu per magio, vere?

Vere ... ne. Fakte, antaŭ ne pli ol kelkaj jarmiloj (unu palpebrumo laŭ geologiaj mezuroj) troviĝis tie neprofunda golfo, prisemita per insuloj kaj insuletoj, vivanta laŭ la ritmo de la tajdoj.

Reĝlando de l' birdoj

Malfacile kredeblas, kiam oni rigardas tiujn bovojn sunumantajn sin en tiu verda pejzaĝo, kiam oni trempas la manon en la nesalan, malvarmetan, kaj iom ŝlimodoran akvon de ĉi tiu labirinto de kanaloj, kanalegoj kaj kanaletoj. Vi ne perdu la mapon!

Tia transformo estis verko kaj de naturo kaj de homoj. La naturo alportis sedimentojn el Luaro kaj Garono, du najbaraj riveregoj, kaj el Sevro kaj Vendeo, riveroj kiuj enfluis en tiun Golfon de la Piktonoj (tiel nomata laŭ la gaŭla tribo, kiu loĝis ĉirkaŭ ĝi), kiu estis parto de la okcidenta gaŭla marbordo. Iom post iom, pleniĝante de sedimentoj, ĝi iĝis la Puatua Marĉo: miksaĵo de ŝlimo kaj sablo, de sala kaj nesala akvo, de insuloj, marĉoj kaj lagetoj.

La ĉirkaŭaj loĝantoj trovis tie fekundegan teron, sed malfacile ekspluateblan pro la oftaj inundoj. Tial, ekde la romia okupado ĝis nun, alternis periodoj de konstruado (ekzemple dum la fino de la mezepoko kaj dum la dek-naŭa jarcento) kaj de forlaso (ekzemple dum la religiaj militoj de la dek-sesa jarcento). Tiel, iom post iom, kampon post kampo, jarcenton post jarcento, sekvadis konstrulaboroj por superregi la akvon, altigi la kampojn, krei navigeblajn vojojn. Kanaloj, digoj, kluzoj, ĉu por alkonduki, ĉu por forkonduki la akvon. Liftoj por boatoj, urbetaj havenoj, ĉenpramoj, ĉu por brutaro, ĉu por laboristoj.

Verda Venecio

Hodiaŭ, la marĉo etendiĝas sur proksimume cent mil hektaroj kaj enhavas pli ol kvar mil kilometrojn da navigeblaj vojoj. Ĝi estas dividita en du partojn: okcidente sekigita (alivorte seninunda) marĉo, dediĉita al kultivado, kaj oriente malseka (alivorte inundiĝema) marĉo, dediĉita al bestobredado, legom-produktado kaj arbokultivado, kiu agas kiel spongo kiu regas la alporton de akvo okcidenten. Ĉi tiu orienta parto, restinte pli sovaĝa kun multe pli da kanaloj kaj arbaretoj ol la okcidenta, nuntempe allogas turistojn kaj estas nomata „Verda Venecio”, franclingve Venise verte.

Remilbato dekstren, remilbato maldekstren, jen ekflugas ardeo kun fiŝo en la beko! Ĉi tie la maljunuloj uzas „pigouille” [pigúj] prefere al remiloj. Tio estas kelkajn metrojn longa bastono, kiun la boatisto puŝas en la fundon de la akvo por antaŭenirigi la boaton: tio estas pli rapida, sed malpli facile regebla. Sciindas, ke la plimulto de la marĉaj ŝoseoj estas ne tre malnovaj (pli-malpli unu jarcenton), kaj antaŭe la akvaj vojoj estis la solaj. Tio, kio hodiaŭ utilas por promenigi turistojn, estis tiam afero de memkonservado. Multaj tipoj de boatoj estis konstruataj laŭ la uzo: malgrandaj por ĉaso aŭ fiŝkapto, mezgrandaj por ĉiutagaj taskoj, grandaj por transloki brutaron aŭ rikoltojn. Nuntempe, nur kelkaj marĉaj terpecoj estas atingeblaj nur per akva vojo, kaj nur promenantojn en boatoj kun sidiloj vi vidos.

Kojpoj de Ameriko

Silentu, kaj rigardu antaŭen! Kojpo naĝas antaŭ ni. Kojpoj aspektas belete, kiel marmotoj perdiĝintaj apud la oceano, sed ili estas katastrofo por la marĉo. Venigitaj el Ameriko por la ekspluatado de iliaj peltoj, kelkaj individuoj estis ellasitaj dum la depresio de la tridekaj jaroj. Sed de tiam ili prosperas kaj multiĝas, trovinte bonegan medion en la Puatua Marĉo. En Eŭropo estas neniu kajmano, ilia natura predanto en Ameriko. Mirindege, neniu volas enkonduki kajmanojn ĉi tien ... Kiel tiaj malgrandaj bestoj povas esti katastrofo? Ĉar tiuj kojpoj fosas grandegajn subteraĵojn en la bordoj de la kanaloj, kaŭzante gravajn difektojn, iom post iom faligante la talusojn en la kanalojn, plenigante ĉi-lastajn.

Kojpoj ne estas la sola danĝero por la marĉo. Krom aliaj invadaj specioj (floridaj testudoj, zebraj mituloj, ludvigioj ktp: estas dekoj da ili), multaj problemoj venas de homoj mem. La marĉo vekas multajn interesojn, ofte neakordigeblajn kaj kelkfoje kontraŭajn al savado de naturo. Dum la sepdekaj jaroj, parcelkunigoj malaperigis centojn da hektaroj de naturaj malsekejoj por la profito de la terkultur-nutra industrio. Neprizorgataj kanaloj ŝlimiĝas. Kluzoj, kiuj devus resti malfermitaj por ebligi al la akvo cirkuli (aŭ fermitaj por konservi kanalon plena), estas kontraŭleĝe, sed kelkfoje kun kompliceco de iuj lokaj aŭtoritatoj, fermitaj (aŭ malfermitaj) laŭ privataj interesoj, kontraŭ publikaj interesoj kaj savado de naturo. Antaŭ kelkaj jaroj, projekton de aŭtoŝoseo, tiom senutila kiom multkosta, kiu trairus la marĉon, estis feliĉe forlasita de la tiama registaro.

Timoj

Pli lastatempe, projekto de konstruo de 19 akvo-stokejegoj dividis la loĝantaron. Troviĝontaj apud la marĉo, en la akvokolekta areo de la rivero Sevro, la stokejoj, ĉiu granda kiel kvin aŭ ses futbal-terenoj kaj 8 ĝis 15 metrojn profunda, devus vintre pumpi grundakvon por somera uzado de terkulturistoj. La subtenantoj (lokaj „tradiciaj” terkulturistoj, terkulturaj sindikatoj) asertas, ke tiaj rezervoj evitigos somerajn trouzadojn de grundakvo kaj opinias, ke oni tiel kontentigos la kreskantan akvobezonon kaŭzatan de la klimata plivarmiĝo. La kontraŭuloj (lokaj ekologiaj terkulturistoj, ekologiismaj asocioj) male opinias, ke la projekto instigos nedaŭripovan terkulturan modelon, ĉiam pli akvo-frandeman, kiu sekigos la riverojn kaj pereigos iliajn ekosistemojn. Ili timas, ke la malkresko de la fluo de nesala akvo al la maro dum la vintro endanĝerigos la produktadon de ostroj kaj mituloj ĉe la enfluejo de Sevro. Ili ankaŭ skandaliĝas, ke tiom da publikaj rimedoj estu dediĉataj al la profito de kelketaj terkulturistoj (buĝeto de 60 milionoj da eŭroj, el kio 70 % el publikaj rimedoj, por nur 230 bienoj, 6 % el la tieaj). Fine, ili maltrankviliĝas, apogiĝante sur esploro de la loka sanitara agentejo, pri la kvalito de la trinkakvo.

Multaj manifestacioj kaj kontraŭmanifestacioj okazis, kaj fine de 2018, interkonsenta protokolo estis subskribita de asocioj, sindikatoj kaj publikaj aŭtoritatoj pri 16 akvujegoj, kun kompensaj agoj (engaĝiĝoj pri plibonigado de kulturaj praktikoj kaj pri biodiverseco: malpliigo de la uzado de pesticidoj, plidiversigo de la produktaĵoj, replantado de heĝoj ktp). Tamen, la ĉefa kontraŭa ekologia asocio Bassines non merci (Akvujoj ne dankon) ne rajtis partopreni la intertraktadojn, kaj plu daŭrigas siajn agadojn, subtenate de la ekologiisma franca partio Europe-Ecologie-Les Verts, esperante malhelpi la komencon de la konstrulaboroj.

Bela kaj verda

Sed sufiĉas pri la problemoj, kaj ni profitu de la mildeco de la aero! Promeni boate estas certe tre agrable, sed ne estas la sola maniero viziti la marĉon. Vi povas bicikli aŭ piediri sur la multaj padoj kaj vojetoj, vagi en belaj urbetoj, gustumi lokajn pladojn ktp. Aŭ simple, dum bela somera posttagmezo, kuŝiĝi sur herbo de kampo, en ombro de poplo aŭ de frakseno, aŭskultante la kantadon de la birdoj, ĝis ĝi forportos vin tra verdaj strangaj kanaloj ĝis la oceano de la dormo ...

... Jen la ondoj!

Fakte, ĉi tiu lando estas kiel iu lingvo, kiun vi konas. Konstruita sed natura. Bela, facile atingebla ... kaj verda!

Bastien LACOUR

Francio

Per tiu ĉi teksto ĝia aŭtoro partoprenas en la konkurso „Premio Paul Gubbins por Nova Ĵurnalisma Talento”.

La Venecio Verda troviĝas en okcidenta parto de Francio, apud la urbo Niorto. Tien alveni eblas per la flughaveno de La Roĉelo, per la fervojstacio de Niorto kaj laŭ la aŭtoŝosejoj A10 el Parizo aŭ Bordozo, A83 el Nanto.

Videndaj en la reto (franclingve): Retejo de la turisma oficejo http://www.marais-poitevin.com/ kaj blogo pri marĉo de marĉano http://www.blog-marais-poitevin.fr/

Du demandoj al ...

Matthieu Guillot, ekologia legomproduktisto en Arçais, Elodie Leyssène, ĉiovendistino en Le Vanneau kaj Judith Faure, 11-jaraĝa loĝantino en Arçais.

Kiun aspekton de la marĉo vi preferas?

Labirinto de akvovojoj, kie oni promenas boate por surprizi la bestaron. Pejzaĝo pitoreska, farita el tero, akvo kaj homoj: subtila geedziĝa kontrakto homo/naturo. Ni devas atenti pri bonaj moroj por eviti divorcon. (Matthieu Guillot)

Mi ŝategas la akvon, la akvon, la akvon. La grandajn spacojn, la naturon plene verdan kaj abundan. Mi ŝatas la kvieton de la marĉo. Unuvorte ĝian naturan aspekton. (Elodie Leyssène)

Mi preferas la flankon naturan: la vegetaĵoj apud la blankaj gruzaj vojetoj, apud Sevro, kaj la arboj. La pejzaĝoj estas ankaŭ agrable rigardindaj. Tre agrablas promeni en la marĉo. (Judith Faure)

Kia vi imagas la marĉon post kvindek jaroj?

Dum 50 jaroj la marĉo povus vidi evoluon de sia pejzaĝo kaj sia loĝantaro. Pliaj 2 oC kaj la pli alta oceano evoluigos la bestaron kaj la vegetaĵaron. La arboj riskas maldensiĝi kaj la akvo sala kaj nesala trudos ŝanĝojn al la ekonomiaj aktivaĵoj. Grandaj terpecoj estos tiam terkulture forlasitaj (spontanea reiro al naturo), dum aliaj estos submetitaj al intensiĝo de praktikoj ĉiam pli teknikaj malgraŭ la kostoj de energio. (Matthieu Guillot)

Mi esperas, ke la marĉo estos pli kaj pli bone prizorgata kaj administrata, kaj ke ĉiu loĝanto estos konsciiĝinta pri la graveco flegi ĉiujn terpecojn kaj ĉiujn akvovojojn kaj respondece agos pri tio. (Elodie Leyssène)

Mi vidas la marĉon, kvindek jarojn postnune, kun multaj rubaĵoj ĉie, kaj en la kampoj, pro mult-multaj pesticidoj, malpli da bestoj. (Judith Faure)

Bastien Lacour estas franca malsanuleja fizioterapiisto, esperantistiĝis en 2014 pro hazardo, enamiĝis prie, kaj ankoraŭ miras pri tio.

Arto

TATARIO

Majstraĵoj en danĝero

En aŭgusto, okaze de la 100a datreveno de la Respubliko Tatario, malfermiĝis en la Ŝtata Tretjakova Galerio en Moskvo ekspozicio „Ĉefverkoj de Kazan. De Reriĥ ĝis Kandinskij.”.

„49 pentraĵoj de la ĉefaj avangardaj artistoj el la kolekto de la Ŝtata Muzeo de Belaj Artoj de la Respubliko Tatario estas elektitaj por ekspozicio”, anoncis la vicministro pri kulturo de la Rusa Federacio, Vladimir Osintsev, dum kunveno de la komitato por festado de la centjariĝo de la fondo de Tatara Aŭtonoma Sovetia Socialisma Respubliko (TASSR).

Avangardo

Avangardo ekfloris en Rusio en la komenco de la 20a jarcento sub la influo de impresionismo, postimpresionismo kaj simbolismo. Kvankam oni povas nomi ĝiajn ĉefajn reprezentantojn kaj direktojn, tre malfacilas difini ĝeneralajn komunajn aspektojn. Ĝi povas esti komprenata kiel tuto da eksperimentoj pri konceptoj, koloroj kaj formoj. Ĝi estas aro da stiloj, konceptoj, teorioj, lingvoj kaj skoloj, ĉiuj enpenetrantaj unu la alian. La avangarda movado ne formis solan stilon, kaj sub tiu nomo oni inkluzivigas abstraktismon, suprematismon, konstruktivismon, kubofuturismon kaj aliajn direktojn.

La Ŝtata Muzeo de Belaj Artoj de Tatario, fondita en 1958, estas unu el la plej grandaj regionaj artaj muzeoj en la lando. La moderna kolekto enhavas pli ol 26 000 verkojn de pentrarto, grafika arto, skulptarto kaj ornama arto.

Rimarkindas, ke nur 15 jarojn antaŭe, tiam kadre de la federacia ekspozicia projekto „Ora Mapo de Rusio”, oni okazigis kompareble riĉan kaj grandan ekspozicion el la kolekto de la Ŝtata Muzeo de Belaj Artoj de Tatario.

„De aŭgusto ĝis novembro 2020 oni havis unikan ŝancon vidi belajn pentraĵojn de tiom famaj majstroj kiel Nikolaj Reriĥ, Aleksandr Golovin, Konstantin Bogajevskij, Miĥajl Larionov, Natalia Gonĉarova, Ilja Maŝkov, Pjotr Konĉalovskij, Alexander Kuprin, Aristarĥ Lentulov, Vasilij Kandinskij. Eblis vidi ankaŭ en rusaj muzeoj malofte ekspoziciitajn verkojn de malmulte konataj aŭtoroj – Miĥajl Le Dantu, Beniamin Galviĉ, Boris Takke, Magda Naĥman”, aldonis la gazetara servo de la Ŝtata Tretjakova Galerio.

Inundo

La ekspozicio tamen devis fermiĝi multe pli frue. Fine de aŭgusto pro multa pluvo la kvara etaĝo de la konstruaĵo estis inundita. Laŭ Tatjana Mrduliaŝ, vicdirektoro de la galerio, la ekspoziciaĵoj en la salonoj ne difektiĝis, sed dek-duo da verkoj estis forigita de la ekspozicio kaj metita en sekuraj ĉambroj. Pro la likado de la tegmento okazis ankaŭ ŝanĝoj en la klimato en la haloj. La ekspozicio remalfermiĝis la 16an de septembro en aliaj ĉambroj de la konstruaĵo.

La ekspozicio devis fermiĝi pro multa pluvo, kiu inundis la kvaran etaĝon de la konstruaĵo. Foto: HTTPS://MINCULT.TATARSTAN.RU/

Massimo Ripani estas ĵurnalisto en Rusio.

Medio

FRANCIO

Gejunuloj lernas pri la aerkvalito

Dum la pandemia krizostato oni konstatis, ke la plimulto de la poluantoj malpliiĝis pro la foresto de trafiko. Ke la aero gravas por nia sano, ne estas malkovro de la lastaj monatoj. Jam dum pluraj jaroj, diversaj asocioj batalas por klerigi surloke pri tiu temo. Nia korespondanto Marko Gallardo intervjuis en Marsejlo la direktorinon de la asocio L'Air et Moi (La aero kaj mi), Marie Anne Le Meur, kiu laboras pri aera poluado.

Aera poluado estas ĉefa publika sanafero por ĉiuj landoj de la mondo, kaj multaj regionoj estas tuŝataj de ĝi. Daŭraj koncentriĝoj kaj pintoj de poluado (nitrogena dioksido, ŝvebantaj partikloj, ozono kaj aliaj nocaĵoj) responsas pri malsanoj (astmo, kardiovaskulaj patologioj, kanceroj ktp), mallongigas la vivon (9 milionoj da antaŭtempaj mortoj en la mondo ĉiujare) kaj nocas la sanon de plantoj. Por inversigi la tendencon la asocio L'Air et Moi disvolvas la programon „Aero kaj mi” ĉirkaŭ la mondo, partnerece kun AtmoSud, kiu kreskigas ĝin en la sud-franca regiono Provenco-Alpoj-Lazura Marbordo.

Dialogaj iloj

L'Air et Moi estis kreita en 2009 laŭ la iniciato de Victor Hugo Espinosa. Ĉi tiu projekto kunlaboras kun sciencistoj kaj instruistoj por provizi aron da instruaj kaj dialogaj iloj (bildoprezentoj, kvizoj, gvidiloj, praktikaj laboroj, filmetoj, komiksoj, rolludoj ktp.), kiuj estas senpage elŝuteblaj kaj destinitaj al instruistoj, gepatroj kaj animantoj. Ludema kaj dinamika, L'Air et Moi lokas junulojn (bazlernantojn, mezlernantojn, gimnazianojn kaj aliajn) kerne de la debatoj, kiuj prezentas la kaŭzojn kaj efikojn de aera poluado, sed ankaŭ la solvojn por malfermi horizontojn kaj preterpasi la malserenigan dimension, kiu estus kontraŭproduktiva.

Hodiaŭ pli ol duonmiliono da infanoj profitis la programon kaj pli ol 500 plenkreskuloj estas trejnitaj por ĉi tiu celo. La modulo „Fundamento” de la programo estas tradukita en 14 lingvojn, kaj lastatempe aperis versio en Esperanto en la retejo airandme.org.

La projekto reprezentas gravan homan kaj financan investon avantaĝe al kolektivumoj, instruistoj kaj animantoj en suda Francio. Ĉio estas farata por faciligi partoprenon en la projekto kaj ĝian disvastiĝadon.

Fino de tago post lernado pri poluado en la lernejo San Francesco en Aosto, Italio. Foto: MARIE ANNE LE MEUR

Marko Gallardo

korespondanto de MONATO en Francio

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 41a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 103 korespondantojn kun kunlaborkontrakto en 45 landoj kaj abonantojn en 73 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).

La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:

Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:

• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato

• Instagram: RevuoMonato

• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo

• Telegramo: https://monato.telegramo.org

• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:

Stefan Maul

ĉefredaktoro:

Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be.

redaktoroj:

• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.

• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.

• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.

• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.

• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.

• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.

• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.

• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.

• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.

• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.

• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.

• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.

• Politiko: Alexander Shlafer, Usono, politiko@monato.be.

• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.

• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.

• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:

Renato Corsetti, Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus.

faktokontrolanto:

André Ruysschaert

grafiko:

Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste 5 sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo de MONATO, la tria sumo estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO, la kvara sumo estas la tarifo de la agendo kaj enciklopedieto LA JARO senditaj triaklase (malrapide) kaj la kvina sumo estas tiu de LA JARO sendita unuaklase (rapide).

Lando de la paganto           MONATO LA JARO

surface  aere   bite     3a kl. 1a klaso

Argentino    EUR       37     40    22,20      6,90      9,90

Aŭstralio    AUD       97    102    58,20     11,30     16,20

Aŭstrio      EUR       59     62    35,40      6,90      9,90

Belgio       EUR       59     62    35,40      6,90      9,90

Bosnio-Herc. EUR       37     40    22,20      6,90      9,90

Brazilo      EUR       37     40    22,20      6,90      9,90

Britio       GBP       54     57    32,40      6,20      8,90

Bulgario     EUR       37     40    22,20      6,90      9,90

Ĉeĥio        EUR       51     54    30,60      6,90      9,90

Ĉinio        EUR       37     40    22,20      6,90      9,90

Danio        DKK      440    465   264        51        74

Estonio      EUR       42     45    25,20      6,90      9,90

Finnlando    EUR       59     62    35,40      6,90      9,90

Francio      EUR       59     62    35,40      6,90      9,90

Germanio     EUR       59     62    35,40      6,90      9,90

Grekio       EUR       59     62    35,40      6,90      9,90

Hispanio     EUR       59     62    35,40      6,90      9,90

Hungario     HUF    15000  16000  9000      2450      3600

Irlando      EUR       59     62    35,40      6,90      9,90

Islando      EUR       59     62    35,40      6,90      9,90

Israelo      EUR       53     56    31,80      6,90      9,90

Italio       EUR       59     62    35,40      6,90      9,90

Japanio      JPY     7980   8500  4788       870      1270

Kanado       CAD       92     96    55,20     10,70     15,40

Kipro        EUR       51     54    30,60      6,90      9,90

Koreio       EUR       53     56    31,80      6,90      9,90

Kostariko    EUR       37     40    22,20      6,90      9,90

Kroatio      EUR       42     45    25,20      6,90      9,90

Latvio       EUR       42     45    25,20      6,90      9,90

Litovio      EUR       42     45    25,20      6,90      9,90

Luksemburgo  EUR       59     62    35,40      6,90      9,90

Malto        EUR       51     54    30,60      6,90      9,90

Nederlando   EUR       59     62    35,40      6,90      9,90

Norvegio     NOK      640    670   384        75       106

Nov-Zelando  NZD      105    111    63        12        18

Pollando     PLN      190    200   114        31        44

Portugalio   EUR       53     56    31,80      6,90      9,90

Rusio        EUR       37     40    22,20      6,90      9,90

Serbio       EUR       37     40    22,20      6,90      9,90

Slovakio     EUR       42     45    25,20      6,90      9,90

Slovenio     EUR       51     54    30,60      6,90      9,90

Sud-Afriko   EUR       53     56    31,80      6,90      9,90

Svedio       SEK      640    670   384        75       105

Svislando    CHF       82     88    49,20      9        14

Usono        USD       78     82    46,80      8        13

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en ŝtatoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.

• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.

• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.

• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.

• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Pĉk. IBAN AT80 6000 0000 0712 7744. Rete: aon.913548977@aon.at.

• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be.

• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba.

• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br.

• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk.

• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz.

• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com.

• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com.

• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee.

• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando.

• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.

• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.

• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com.

• Hungara: HEA, HU-1146 Budapest, Thököly út 58-60. II/209. Poŝtkest-adreso: HU-1368 Budapest, Pf. 193. Telefonnumeroj: 36/70/932-7465, 36/70/932-7464. Rete: hungario@gmail.com, www.esperantohea.hu.

• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net.

• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is.

• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44.

• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it.

• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp.

• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca.

• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat.

• Korea: Korea Esperanto-Asocio, Gangbyeon hansin core B/D, 1601 ho, 350 Mapo-dong Mapo-gu, Seoul 121-703. Rete: esperanto@saluton.net

• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr

• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Litova: Laimius Strażnickas, LEA, a.k. 178, LT-01003 Vilnius-C, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com.

• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com

• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no.

• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz.

• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com.

• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt.

• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru.

• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com.

• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net.

• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net.

• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se.

• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch.

• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org.

Enhavo

Antaŭ 40 jaroj

Interligi sistemojn

GDR postulas pli multe

Permeso por motorcikloj

Leteroj

Dio, seksumado kaj Esperanto

Specialista esploro bezonata

Pandemiaj geedziĝoj

Dankon, grafikistoj!

Rifuzo skribi la veron

Politiko

ALBANIO

Kiel mi transvivis en la komunisma infero

OPINIO

Aŭstralio: Ĉu ĉiam „strategia dependeco”?

Moderna vivo

USONO

Ĉu vi volas adopti delfenon?

Laborperspektivo

SOCIO

Eksilentis reĝisoro kaj aktoro

ĈINIO

Trihejmaj virinoj

Ekonomio

ITALIO

La padova ekonomio dum la pasinta jarcento

Eseoj

FRANCIO

Boati sur malaperinta maro

Du demandoj al ...

Arto

TATARIO

Majstraĵoj en danĝero

Medio

FRANCIO

Gejunuloj lernas pri la aerkvalito

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Naturista vivo

Kolofono de la magazino MONATO

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

aŭ pere de peranto ...