Politiko

INTERNACIA KUNLABORO

Esperoj pri paco en Kaŝmiro

La ministroj pri eksterlandaj aferoj de Barato kaj Ĉinio publikigis komunan deklaron post duflanka kunveno en Moskvo okazinta la 10an de septembro kadre de la pintkunveno de la eksterlandaj ministroj de la landoj de Ŝanhaja Organizaĵo por Kunlaboro.

Teritoriaj kontestoj

La suvereneco en Kaŝmiro estas kaŭzo de longdaŭraj disputoj. Kvankam en 1962, post la landlima milito inter Barato kaj Ĉinio, estis aprobita fakta landlimo inter la du landoj, Pekino kaj Nov-Delhio daŭre disputas pri tiuj teritorioj. Aldone, ankaŭ Pakistano havas teritoriajn pretendojn en la regiono.

Kunlabora kadro

En Ŝanhaja Organizaĵo por Kunlaboro estas ok konstantaj membroj: Barato, Ĉinio, Kazaĥio, Kirgizio, Pakistano, Rusio, Taĝikio kaj Uzbekio. La ministroj pri eksterlandaj aferoj de tiuj landoj, kunveninte en Moskvo la 9an kaj la 10an de septembro, deklaris, ke Ŝanhaja Organizaĵo por Kunlaboro intencas pliigi sian kontribuon al la formado de plurpolusa monda ordo bazita sur la principoj de internacia juro, inkluzive de la Ĉarto de Unuiĝintaj Nacioj, plurflankeco, sekureco kaj evitado de konfliktoj.

Akordo

La akordo inter Ĉinio kaj Barato enhavas kvin punktojn rilatajn al daŭrigo de la dialogo, reduktado de la tensioj kaj plenumado de ĉiuj ekzistantaj interkonsentoj pri la stato de la landlimo. Laŭ la gazeto Hindustan Times, granda nombro da soldatoj nun koncentriĝas ĉe la landlimo: Ĉinio sola amasigis pli ol 50 000 soldatojn, 150 aviadilojn, tankojn kaj aliajn milit-ekipaĵojn.

Survoje al normaliĝo

Laŭ la deklaro oni intencas malgrandigi la tension en la landlima regiono, kiu altiĝis ĉi-somere ĝis landlima konfrontiĝo inter la armeoj de la du ŝtatoj. Tio estas nur la unua etapo en la normaligo de la situacio. En proksima estonteco oni interkonsentos pri retiro de la soldatoj el la hinda teritorio Ladaĥo, kiu estas parto de Kaŝmiro.

Massimo RIPANI

korespondanto de MONATO en Rusio

OPINIO

Fuĝis la komandanto

Dum la pandemio Kovim-19 furiozas en la mondo, ĉiu ŝtatestro strebadas defendi sian popolon kontraŭ infektiĝo. Iuj sukcesis kaj aliaj ne. Multaj el ili komparis ĉi tiun batalon kontraŭ kronvirusoj kun milito kaj ŝajnigis sin kompetentaj komandantoj kun grandaj batalmeritoj. Neniu imagis, ke ili retretos aŭ fuĝos el la batalkampo. Tamen la 28an de aŭgusto la japana ĉefministro Abe Ŝinzo deklaris sian eksiĝon pro akutiĝo de malsano, ulcera kojlito.

Dufoja eksiĝo

Fakte, ĉi tiu estas por Abe jam la dua eksiĝo de la ĉefministra posteno meze de ofic-periodo: la unua Abe-kabineto daŭris 11 monatojn de septembro 2006 ĝis aŭgusto 2007, kiam li demisiis pro la intesta malsano. Danke al bona kuracado li resaniĝis kaj denove gajnis la povon en decembro 2012. Poste li venkis unufoje en elektoj de la ĉambro de konsilantoj kaj trifoje en elektoj de la ĉambro de reprezentantoj.

Rezulte, kun absoluta plimulto en la parlamento, li tenis stabilan politikon malgraŭ sinsekvaj skandaloj (inkluzive tiujn, kiuj koncernis lin mem, lian edzinon kaj membrojn de lia kabineto kaj burokratojn), pri kiuj Abe nek prezentis klarigojn, nek prenis sur sin respondecon.

Rekorde longa regado

Ĉar la popolo preferis stabilecon plenan de skandaloj al ĥaoso de kvereloj kaj skismoj inter opoziciaj partioj, Abe Ŝinzo povis starigi rekordon de plej longa regado kiel ĉefministro. Nu, kiajn politikajn atingojn li postlasos?

„Atingoj”

Certe li postlasos memoron en la japana politika historio pri la plej longa regado; pri dufoja eksiĝo pro la sama malsano; pri la lukto kontraŭ la pandemio, kiun li fuŝis per la malĝustatempa deklaro de kriza stato, pri nesufiĉa kvanto de virus-rilata laboratoria testado kaj pri malfrua distribuado de maskoj kaj mono al ĉiu ŝtatano. Sed la plej malbona konduto, pri kiu oni kritikis lin, estis tio, ke, deklarante krizan staton kaj petante la popolon pri libervola izoliĝo, li ne alparolis per siaj propraj vortoj, sed nur voĉlegis suflorilon preparitan de la stabanoj. Plie, inter la 18a de junio kaj la 28a de aŭgusto li neniam havis oficialan gazetaran konferencon, en kiu li eksplikus la situacion pri la pandemio, pri la rilataj rimedoj kaj pri sia sanstato kaj respondus demandojn.

Tirana „justemo”

Ĉu la subita fuĝo de la komandanto en la kriza situacio semos konfuzon aŭ ĥaoson inter la japanoj? Apenaŭ, ĉar la plejparto de la popolo disciplineme plenumas la petojn kaj konsilojn de la registaro kaj medicinaj fakuloj. Male, inter civitanoj aperis „policado pri libervola sindeteno”, agado pro pretendema justemo, kiu manifestiĝis en kritikado kaj atakado de homoj kaj vendejoj, kiuj ne agadas laŭ la registaraj petoj libervole izoli sin („Restu hejme kaj fermu trinkejojn!”).

ISIKAWA Takasi

korespondanto de MONATO en Japanio

Claudio Magris

La muzeo de milito

Ĵus aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Moderna vivo

KIPRO

Granda mobiliziĝo post la eksplodego en Libano

La 4an de aŭgusto terura eksplodo de amonia nitrato detruis parton de la ĉefurbo de Libano, Bejruto, kaŭzante proksimume 200 mortojn kaj grave damaĝante konstruaĵojn en radiuso de dekoj da kilometroj. Ekestis 300 000 delokitoj, inkluzive 80 000 infanojn. La eksplodo estis tiel forta kaj laŭta, ke ĝi estis klare aŭdata ankaŭ en Kipro kaj iomete en la tuta Mez-Oriento.

Maronita eklezio

Multaj iniciatoj favore al la frapita libana popolo organiziĝis en Kipro, kie pro proksimeco al Libano loĝas granda libana komunumo, precipe kristanoj katolikaj apartenantaj al la maronita eklezio. En ĉiuj kipraj urboj la lokaj municipoj starigis kolektopunktojn, al kiuj civitanoj povis porti bazajn necesaĵojn: nudelojn, rizon, sekajn fabojn, oleon, farunon, sukeron, sed ĉefe tujmanĝeblajn enladigitajn viandaĵojn, fiŝaĵojn kaj fabojn. Ne mankis donacoj de kuraciloj, ludiloj, vestaĵoj, ŝuoj kaj rimarkindaj monsumoj.

Ajna kredo

Krom la lokaj municipoj, ankaŭ la maronita eklezio de Kipro mobiliziĝis: dekoj da volontuloj, kaj precipe multaj laboremaj junuloj (inkluzive grek-ortodoksajn kaj islamajn, ĉar la tragedio kunigis homojn el ajna kredo) zorgis dum pluraj tagoj, de mateno ĝis vespero, pri la operacioj de kolektado, ordigado kaj enskatoligo de centoj da kilogramoj da manĝaĵoj malavare donacitaj de la loka loĝantaro kaj de la maronita komunumo, kiu sendis varojn de ajna parto de la insulo al Limasolo.

Menciinda estas la helpemo de kipraj kompanioj, kiuj donacis al la maronita paroĥo de Limasolo longvivajn manĝaĵojn (cerealojn, nudelojn, frukto-sukojn, fabojn, farunon), same kiel bebajn botelojn, pulvoran lakton, medikamentojn kaj ĉion ajn utilan por alfronti la krizan momenton. En la daŭro de kelkaj semajnoj, tri grandegaj konteneroj estis plenigitaj per skatoloj, el kiuj ĉiu enhavis samspecajn varojn. Ili estis baldaŭ senditaj al Bejruto el Limasolo, la kipra urbo, en kiu situas la ĉefa haveno de la insulo.

Roberto PIGRO

korespondanto de MONATO en Kipro

Multaj kipraj kompanioj donacis al la maronita paroĥo de Limasolo longvivajn manĝaĵojn. Foto: ROBERTO PIGRO

En ĉiuj kipraj urboj estis starigitaj diversaj punktoj por kolekti bazajn necesaĵojn. Foto: ROBERTO PIGRO

Donacitaj kuraciloj, ludoj, vestoj, ŝuoj kaj aliaj varoj plenigis skatolojn. Foto: ROBERTO PIGRO

BELGIO

Miliono da eŭroj por Loveno

En la urbo Loveno (Leuven), meze de Belgio, troviĝas ne nur la ĉefsidejo de AB Inbev, konata interalie pro la biermarkoj Stella Artois kaj Budweiser, sed ankaŭ la plej malnova plu funkcianta katolika universitato de la mondo. Al la 100 000 loĝantoj ĝi aldonas 50 000 studentojn kaj milojn da esploristoj. Ankaŭ ĝia interuniversitata centro por mikro-elektroniko IMEC altiras esplorantojn kaj novigistojn.

Ne nur pro tio fine de septembro la Eŭropa Komisiono aljuĝis al Loveno la prestiĝan titolon „Eŭropa ĉefurbo de novigado”, kun akompana miliono da eŭroj. Pli ol teknologian novigon, tiu titolo agnoskas „la bonegajn novigajn konceptojn de Loveno kaj ankaŭ procedojn kaj reg-modelojn por krei kadron, kiu vivigas ideojn”.

Kovimo

Tiel Loveno komence de la pandemio kiel unua kreis retan platformon por konekti volontulojn kun helpbezonantoj, platformon transprenitan poste de multaj aliaj urboj en la mondo. Agnoskon ricevis ankaŭ ĝia „klimata strato”, kiu agas pri daŭrigeblaj hejmoj, moviĝado, konsumado kaj pli.

Loveno en 2020 gajnis kontraŭ interalie Vieno, Rejkjaviko, Milano kaj Gento. Ĝi iĝis la sesa gajninto post Barcelono, Amsterdamo, Parizo, Ateno kaj Nantes. La urbo preparas sin ankaŭ por la titolo de Eŭropa Kultura Ĉefurbo en 2030.

Marc VANDEN BEMPT

korespondanto de MONATO en Leuven, Belgio

La statuo Fonske (Alfonĉjo) meze de Loveno. Ĝi simbolas la studenton, kiu verŝas ĉiam pli da scio en sian cerbon.

SLOVAKIO

„Pandemia” poŝtmarko

En aŭgusto la kompanio Slovenská pošta (Slovaka Poŝto) eldonis porokazan poŝtmarkon, kiel averton pri kovimo (COVID-19), kiu ekde decembro 2019 endanĝerigas senescepte ĉiujn homojn tra la tuta mondo.

La ĉefa detalo de la poŝtmarko estas imagita kaj simbola figuro de slovaka knabino kun masko kaj kun disaj kronvirusoj ĉirkaŭ ŝi. En la poŝtmarko estas aplikita ultraviola koloro emfazanta la maskon kaj la pligrandigitan kronviruson lokitan en la malsupra dekstra parto de la poŝtmarko. Samtempe kun la poŝtmarko estis eldonitaj koverto kaj stampo validaj dum nur unu tago.

La kvanto de ekzempleroj – kies nominala valoro estas 2 eŭroj – estas 1 miliono. La poŝtmarkon kreis la slovaka akademia pentristo Karol Felix.

Celoj

Per la poŝtmarko Slovaka Poŝto atentigas pri bazaj principoj de la uzado de protektiloj en la publiko, laŭ la tiel nomata sistemo „M. D. M.” (manoj – distanco – masko), t.e. purigado de manoj, respektado de distanco inter personoj en fermitaj spacoj kaj surhavado de maskoj.

Similajn poŝtmarkojn eldonis ankaŭ Bosnio kaj Hercegovino, Ĉinio, Hispanio, Irano, Svislando, Tajvano, Ukrainio, Vjetnamio kaj aliaj landoj.

Julius HAUSER

korespondanto de MONATO en Slovakio

En la poŝtmarko estas aplikita ultraviola koloro. Foto: POFIS

USONO

Pandemio kaj universitatoj

Studjaro en universitatoj komenciĝas tradicie fine de aŭgusto. Ĉi-jare malfermante siajn ejojn universitatoj riskas altiĝon de la kvanto de infektitoj je kovimo (Covid-19) ĉe studentoj kaj iliaj familioj, samkiel ĉe instruistoj kaj aliaj laborantoj.

La usona eduksistemo estas sufiĉe sendependa kaj fleksebla. Universitatoj ofte devas mem solvi problemojn rilatajn al la propra agado. Fojfoje helpas la sistemo de grupo de universitatoj unuiĝintaj por solvi komunajn problemojn (ĉefe financajn) kaj havi similajn instruprogramojn.

Alternativaj instrumetodoj

Printempe la universitatoj sufiĉe rapide sukcesis transiri al distanca instruado. Tamen, finance ili malgajnis pro repago de grandaj sumoj al studentoj, el sumoj, kiujn ili jam komence de la studjaro pagis por loĝado kaj manĝado. Krome, printempe, somere kaj aŭtune ne okazas sportaj agadoj de studentoj. Ekzemple, la plej granda sportasocio de studentoj, NCAA, rifuzis okazigi siajn aranĝojn.

Enketado

La usona agentejo SimpsonScarborough, kiu esploras kaj monitoras la universitatan merkaton tutlande, enketis ĉe la studentaro pri la influo de la viruso en la usonaj altlernejoj. La rezultoj ne estis kontentigaj por la universitatoj, ĉar 40 % de la novaj studentoj dum la pandemio komencis pensi, ke por la sekva studjaro ili devos ŝanĝi la elekton pri universitato. 50 elcentoj de la studentoj, kiuj ĉeestas privatajn universitatojn, volis ŝanĝi sian elekton, dum ĉe studentoj de publikaj universitatoj tiu nombro estis 32 %. Plej verŝajne kulpas la universitataj studkostoj. Kiun instrumetodon preferas studentoj en la nova semestro? Nur 17 % de la enketitoj preferas plene ĉeestan lernadon, kaj 47 % volas kombini lernadojn ĉeestan kaj distancan (ekzemple per la programo Zoom) – hibridan lernadon.

Financo kaj instrusistemo

La financa flanko de la demando pri la instrumaniero estas tre grava por studentoj, sed ankaŭ por instruistoj. Kolegio Davidson kreis la universitatan kriz-iniciaton „C2I” (College Crisis Initiative), kiu speciale okupiĝas pri ĉiuj ŝanĝoj en universitatoj pro la pandemio. Oni tutlande monitoras kaj informas pri la elekto farita de ĉiu universitato rilate al la instrusistemo. Ĝia datumbazo enhavas informojn pri pli ol 3000 universitatoj koncerne tre variajn decidojn por elekti instrusistemon. En la universitato, kie laboras la aŭtoro de tiu ĉi artikolo, oni decidis uzi hibridan instrusistemon, ĉar studentoj nun preferas loĝi ne ĉiam sur universitata tereno sed hejme, kaj kelkfoje temas pri kamparaj teksasaj bienoj, kie ne estas aliro al rapida interreta konekto. 75 % de la studentoj devas labori por pagi la lernadon. Do granda parto de la studentoj sentas puŝon kombini ambaŭ sistemojn de lernado.

Pandemio kaj kostoj

Tamen la evoluo de la pandemio povas ŝanĝi la planojn de universitato. Ekzemple, la Universitato de Norda Karolino en la urbo Chapel Hill subite decidis, jam en la unua semajno, ĉesigi la ĉeestajn lecionojn kaj transiri plene al distanca instruado. Tio okazis, post kiam 130 studentoj malsaniĝis pro la viruso. Simila problemo okazis ankaŭ en la Universitato Notre-Dame. Laŭ informoj de la usona konsilantaro pri edukado (American Council on Education) la malfermado de universitatoj postulos de la registaro minimume 73,8 miliardojn da dolaroj.

Tamen indas aldoni bonan flankon de ĉi tiu malfacila tempo: universitatoj lernis rapide transiri al distanca instruado. Oni komencis uzi diversajn specialajn aplikaĵojn, kaj aperis novaj studobjektoj, kiujn eblas lerni distance. Tio certe helpos al plua evoluo de la usona instrusistemo ankaŭ postpandemie.

Alexander MIKISHEV

korespondanto de MONATO en Usono

BALTIO

Homĉene por Belorusio

La 23an de aŭgusto kelkaj dekmiloj da homoj formis imponan homĉenon, kiu etendiĝis 32 kilometrojn de la Katedrala Placo en la litova ĉefurbo Vilnius ĝis Medininkai ĉe la litova-belorusa limo.

La homoj starantaj en la „Vojo de Libereco” tiel esprimis solidarecon kaj subtenon al la protestantaj belorusoj, kiuj alfrontis la agreson kaj brutalecon de la reĝimo post la prezidenta balotado. Partoprenantoj diris, ke antaŭ kelkaj jardekoj ankaŭ litovoj same batalis por la libereco kaj kontraŭstaris pli potencajn fortojn, kaj pro tio hodiaŭ ili sentas fratecajn emociojn pri najbaroj.

Laŭ la organizantoj en la seninterrompa ĉeno staris pli ol 50 000 personoj, inkluzive de la eksaj kaj nuna litovaj prezidentoj Valdas Adamkus, Dalia Grybauskaitė kaj Gitanas Nauseda.

Historio

La aranĝo por subteni la belorusan civitanan socion okazis la saman tagon, kiam en 1989 pli ol miliono da homoj ariĝis ĉenforme laŭlonge de pli ol 600 km de Vilnius ĝis Tallinn. La tiel nomata „Balta Vojo” celis enfokusigi la tutmondan atenton al la komuna historia cirkonstanco, kiun suferis Litovio, Latvio kaj Estonio. La evento atentigis pri la 50-jara jubileo de la pakto Molotov-Ribbentrop 1, per kiu la 23an de aŭgusto 1939 la diktatorecaj Sovetio kaj nazia Germanio dividis inter si la ŝtatojn de orienta Eŭropo, kio rezultigis la okupadon de la baltaj landoj fare de Sovetio.

1. Traktato pri ne-agreso subskribita la 23an de aŭgusto 1939 en Moskvo inter Sovetio kaj nazia Germanio.

LAST

korespondanto de MONATO en Litovio

La 23an de aŭgusto kelkaj dekmiloj da homoj formis imponan homĉenon por montri solidarecon kun Belorusio.

SLOVAKIO

Ĉu forgesita diplomato?

Okaze de la 100a datreveno de la subskribo de la pactraktato de Trianon (1920), la Slovaka Nacia Biblioteko en la slovaka urbo Martin organizis migrantan ekspozicion 1 kun la mallonga titolo „Štefan Osuský” [ŝtefan ósuski]. Oni povis ekscii, pere de personaj fotoj kaj fotokopioj de dokumentoj, pri la vivdestino de modesta homo, kiu iĝis unu el la plej bonaj diplomatoj de Slovakio. Inter la interesaj ekspoziciaĵoj menciindas dokumentoj pri la intermilita periodo, kiu radikale ŝanĝis la politikan pejzaĝon en Eŭropo.

Por multaj Štefan Osuský estas tute nekonata. Tamen li estis eksterordinare kapabla diplomato, politikisto, internacia juristo, universitata pedagogo, publicisto, naciisto kaj patrioto. Li estas kunaŭtoro de la Interkonsento de Klevlando 2 kaj subskribinto de la pactraktato de Trianon, kiu por Hungario formale ĉesigis la unuan mondmiliton.

Naskiĝloko kaj lernado

Osuský naskiĝis la 31an de marto 1889 en la slovaka vilaĝeto Brezová pod Bradlom en evangelia familio de tanisto. Ĉar la registaro ne permesis al li studi en Aŭstrio-Hungario, en 1906 li 16-jara foriris al Usono, ĉe la fratinon, kie li komencis studi teologion, poste filozofion, sociologion, juron kaj natursciencojn en la universitato de Ĉikago. Post la studado li mallonge laboris kiel advokato kaj samtempe aktive laboris kiel funkciulo en usonaj slovakaj asocioj.

Li fondis la lokajn slovakajn gazetojn Slovenské slovo (Slovaka vorto) kaj Slovenský týždenník (Slovaka semajna gazeto). Ne mirinde do, ke Slovaka Ligo 3 en Usono sendis lin al Eŭropo en 1916 kun la celo ligi kontaktojn kaj kunlabori kun ĉefaj reprezentantoj de la eksterlanda rezistularo, kiuj volis fondi propran ŝtaton. Tiujn strebojn akcelis nur tri politikistoj: la ĉeĥoj T. G. Masaryk (1850-1937) kaj E. Beneš (1884-1948), kaj la slovako M. R. Štefánik (1880-1919) (MONATO 1999/04, p. 10), kun kiuj Osuský komencis rekte kunlabori.

Diplomataj postenoj

Post la disfalo de Aŭstrio-Hungario, la 28an de oktobro 1918 estis fondita Ĉeĥoslovaka Respubliko. Masaryk fariĝis prezidanto de Ĉeĥoslovakio, Beneš ministro pri eksterlandaj aferoj kaj Osuský ambasadoro. Li estis la unua ĉeĥoslovaka ambasadoro en Britio (de 1918 ĝis 1920) kaj poste ambasadoro en Francio (ĝis 1939). Li reprezentis la novan respublikon ĉe la pariza packonferenco (1919) kaj aktive laboris en la preparado de la pactraktato de Trianon, kiun li subskribis kune kun Beneš la 4an de junio 1920.

Ligo de Nacioj

Li ludis signifan diplomatan rolon en la agadoj de la ĵuskreita Ligo de Nacioj (antaŭaĵo de Unuiĝintaj Nacioj), kiu fondiĝis en 1920 je iniciato de la usona prezidento Thomas Woodrow Wilson pere de la traktato de Versailles. De 1921 ĝis 1932 li laboris en la Komisiono pri Reparacioj, kie krom Ĉeĥoslovakio li reprezentis ankaŭ Pollandon, Jugoslavion, Rumanion kaj Grekion. De 1922 li estis prezidanto de la Komisiono pri Kontrolo dum 14 jaroj; krome li laboris ankaŭ en la „Komisiono pri Demarkacio”, kies tasko estis starigi novajn landlimojn en Eŭropo.

Kondamno

En la periodo 1939-1945 estis kreita la slovaka ŝtato en la teritorio de la hodiaŭa Slovakio, kiun diplomatie agnoskis 27 landoj. Ĝi posedis insignojn de suverena kaj sendependa ŝtato, sed ĝian suverenecon strikte limigis Germanio. Ne estas mirinde do, ke Osuský, internacia juristo kaj granda patrioto, malakceptis la interkonsenton de Munkeno kaj la dispartigon de Ĉeĥoslovakio. Li komencis intertrakti kun la franca ministrejo pri eksterlandaj aferoj, por ke Francio ne rekonu la okupadon de Ĉeĥoslovakio, kaj poste li eĉ rifuzis transdoni la ĉeĥoslovakan ambasadejon en Parizo al la germanoj. La 2an de oktobro 1939 li subskribis interkonsenton pri rekonstruado de la ĉeĥoslovaka armeo kun la franca ĉefministro Édouard Daladier.

Tiujn diplomatajn agadojn de Osuský en eksterlando ne rekonis la slovaka ŝtato. En 1941 juĝejo en Bratislavo kondamnis lin (en foresto lia) al dumviva mallibereco kaj senigo de civilaj rajtoj, kaj liaj havaĵoj estis konfiskitaj.

Ministro

En la jaro 1940 kreiĝis en Londono la ĉeĥoslovaka ekzilregistaro gvidata de Beneš. Temis pri neformala titolo de la ĉeĥoslovaka nacia liberiga komitato por brita diplomatia agnosko. Osuský, kiel gvidanto de la ĉeĥoslovaka elmigrintaro, iĝis ŝtata ministro. Ĉar li havis tre oftajn laborajn disputojn kaj senfinajn kverelojn kun Beneš, precipe pri temoj koncernantaj la ĉeĥoslovakan eksterlandan politikon, la eksterlandan rezistomovadon kaj la postmilitan aranĝon de la respubliko, la 31an de marto 1942 Beneš senigis lin je ĉiuj postenoj en la ekzilregistaro. Per ĉi tiu decido Osuský perdis la politikan influon kaj tute izoliĝis disde la ĉeĥoslovaka politika kaj diplomatia vivo.

Eterne en ekzilo

Post nevola foriro el la ekzilregistaro li komencis labori en akademia medio, unue en la universitato de Oksfordo, kie li prelegis pri la historio de diplomatio kaj internaciaj rilatoj. Poste li laboris en la universitato Colgate en Hamiltono (Novjorkio), kie li fariĝis profesoro. Dum la akademia vivo li prezentis sin kiel aŭtonoman publiciston kaj usonan politikologon. Li verkis ankaŭ kelkajn librojn pri la historio de la ĉeĥoslovaka politiko kaj internaciaj rilatoj. En sia libro The Way of Free (La vojo de liberuloj) li skizis sian vizion pri unuiĝinta kaj libera Eŭropo.

Li mortis en Herndon, Virĝinio, la 27an de septembro 1973, en la aĝo de 84 jaroj, kaj lia tombo estas en Oak Hill Cemetery en Vaŝingtono, kie ripozas multaj eminentuloj de la politika kaj kultura vivoj.

Honora loko

La komunisma reĝimo de la iama Ĉeĥoslovakio ne agnoskis la diplomatajn agadojn de Osuský en la intermilita periodo, kio kaŭzis, ke post 1945 lia nomo malaperis el ĉeĥoslovakaj lernolibroj pri historio kaj parte ankaŭ el diplomatiaj kaj politikaj vortaroj kaj enciklopedioj.

La novaj politikaj reĝimoj en Ĉeĥio kaj Slovakio valorigas la grandegan diplomatan laboron de Osuský favore al la iama Ĉeĥoslovakio. Dudek jarojn post la forpaso li memore ricevis la prestiĝan unuaklasan ordenon de T. G. Masaryk (1992) kaj la duaklasan ordenon de la Blanka Duobla Kruco (2001). Li ricevis ankaŭ la rumanan grandkrucon kaj altajn ordenojn en Grekio kaj en la iama Jugoslavio.

La slovaka televido preparis dokumentan filmon pri Osuský kun la titolo Spomienka nikdy nesklame (Memoro neniam desapontis). Okaze de la 110a datreveno de lia naskiĝo en lia naskiĝvilaĝeto estis kreita Osuský-monumento. Krome estis verkita la 520-paĝa libro Diplomato Štefan Osuský, kaj poste eldoniĝis slovaka poŝtmarko kun lia portreto.

Ankaŭ Ligo de Nacioj omaĝis la dumvivan diplomatan laboron de Osuský. Ĝi lokis en la muzeo de la Palaco de Nacioj en Ĝenevo liajn portreton kaj buston apud portretoj de la usona prezidanto Thomas Woodrow Wilson kaj la franca politikisto Aristide Briand.

1. De la 16a de julio ĝis la 31a de oktobro la ekspozicio troviĝis en la urbo Martin. En 2021 ĝi videblos en Ĉeĥio kaj poste migros tra slovakaj urboj.

2. En la Interkonsento de Klevlando, subskribita la 25an de oktobro 1915, Ĉeĥa Nacia Konsilio kaj Slovaka Ligo en Usono esprimis sian apogon al la unuiĝo de la ĉeĥa kaj slovaka popoloj en federacia ŝtato.

3. La 30an de majo 1907 slovakaj elmigrintoj en Usono fondis en Klevlando „Slovakan Ligon”, kiu grupigas la plimulton de la slovakaj asocioj en tiu lando.

Julius HAUSER

korespondanto de MONATO en Slovakio

Štefan Osuský naskiĝis la 31an de marto 1889 en la slovaka vilaĝeto Brezová pod Bradlom en familio de tanisto. Foto: JULIUS HAUSER

En 1925 dum vizito ĉe la unua ĉeĥoslovaka prezidanto T. G. Masaryk. De maldekstre: prezidanto T. G. Masaryk, la edzino de Osuský, Osuský kaj E. Beneš.

Ekonomio

ESEO

Ĉu oro estas mono?

„Oro estas mono, ĉio alia estas kredito”, jen citaĵo de la bankisto J.P. Morgan (1837-1913). Verŝajne, se vi demandus iun en la jaro, kiam mortis tiu fama financisto, ĉu oro estas mono, la respondo estus jes. Eble via demandito eĉ elpoŝigus iun oran moneron por pruvi, ke li pravas, kvankam tio ne estas decida argumento. Per tiu argumento oni povus ankaŭ demonstri, ke kupro (pli ekzakte bronzo) estas mono, ĉar moneroj en tiu epoko estis ankaŭ fabrikataj el kupro.

Ĝis antaŭ jarcento oro estis la normo

La afero ne estas tiel simpla. Ne la metalo, el kiu la moneroj estis stampitaj aŭ la ekzisto de oraj moneroj tiam determinis la monan statuson de oro, sed la adopto de difino de la valuto surbaze de certa pezo da oro. Ekzemple, tiam laŭdifine 20,67 usonaj dolaroj egalis unu fajn-uncon da oro; en Britio 3 pundoj, 17 ŝilingoj kaj 10,5 malnovpencoj egalis unu uncon da 22-karata oro. La valoro de la monunuo en pli ol 60 landoj estis fiksita en or-ekvivalento.

Tio estas perpleksiga por la moderna menso. Homo de la 21a jarcento bone konscias, ke la prezo de oro en lia valuto fluktuas. Li ne vidas la aferon de la inversa flanko, tio estas, ke la valuto flosas sen-ankre, dum la valoro de oro restas relative stabila. Fremdas al li ankaŭ, ke la nominala valoro de la valuto egalu al la intrinseka valoro 1, aŭ ke bankbileto, kies intrinseka valoro estas preskaŭ nenio, povas esti portata al banko kie oni interŝanĝe povas ricevi difinitan kvanton da oraj moneroj.

En tiu or-norma epoko antaŭ la unua mondmilito, la prezo de oro en iu specifa valuto restis laŭdifine konstanta dum longaj periodoj. Ne supozu tamen, ke ne ekzistis tiam ankaŭ libera merkato, en kiu la prezo de oro en iu valuto povis devii de la oficiala kurzo. Tio ja ekzistis, sed la monaj instancoj en ĉiu or-norma lando zorgis, ke la ekvivalenteco estu restarigita, se estiĝis tro granda diferenco inter la oficiala prezo de oro kaj tiu en la libera merkato.

Baze la monprovizo en pundoj, dolaroj, frankoj ktp estis ĝuste tiom, kiom necesis por teni la prezon de oro (en la koncerna valuto) je ties oficiala valoro. La detalaj rimedoj, per kiuj tio estis efektivigata, estas iom tro kompleksaj por la nuna artikolo kaj portus nin for de nia temo, sed ili estas dokumentitaj por tiuj, kiuj volas ilin esplori.

Kontraste, hodiaŭ en iuj landoj la mon-instancoj kreas monon je abundaj kvantoj, kvazaŭ perdinte ĉian ekonomikan saĝon, dum en aliaj landoj la centraj bankoj aĉete pligrandigas siajn stokojn da oro. Do almenaŭ tiuj lastaj ŝajne sentas la danĝerojn de senbrida, fola monkreado, kaj eble ili pli konscias, ke oro estas ja mona metalo kaj traktata tiel en tre diversaj kulturoj geografie kaj tempe apartigitaj.

Certe mono alprenis historie alternativajn formojn – grandaj ŝtonoj, ledo, peltoj, konkoj – sed la klara gajninto en la darvina konkurso estas nekontesteble oro. Sed kiel oro atingis tiun rolon de mezuro de valoro?

La orkvanto estas stabila

Nu, oro ne estas konsumata. Dum certa proporcio foruziĝas industrie, tiu proporcio estas malgranda kaj potenciale rehavebla por rekuniĝi kun la totala super-tera stoko de tiu korod-imuna metalo. Senĉesa minado pligrandigas tiun ne-detruiĝantan stokon, sed la kvanto kreskas nur tre malrapide (je inter 1 ĝis 2 % jare), tre kompareble kun la kresko de la tutmonda loĝantaro. Oro restas rara kaj daŭra.

Tamen, ni aktuale vivas en tre stranga epoko. Kredeble unuafoje en la historio de la homaro, la mono en ĉiuj landoj tute ne baziĝas sur io konkreta, kio havas intrinsekan valoron por la koncerna kulturo. Kaj estante sen ankro, iu ajn valuto, kies valoro estintus pli malpli senŝanĝa (rilate tion, kio antaŭe estus doninta al ĝi valoron), povas nun altiĝi aŭ fali libere. Alivorte, se la ankro antaŭe estis oro, ties prezo en la koncerna valuto ne plu estas stabila, kio donas la impreson, trompe, ke oro ne plu taŭgas kiel stabila mezurilo de valoro, dum vero estas, ke kulpas la ne plu katenata valuto.

Ne estas malfacile kompreni, kial en la nuna epoko de senankraj valutoj la prezo de oro mezurata en tiu aŭ alia monunuo estas fluktuema. Ekzemple, se en iu lando la popolo, pro iu kialo, ne fidas je sia (flosanta) valuto kaj timas senvaloriĝon, ne estas surprize, ke oro (kun sia ŝpar-protekta historio) fariĝos pli postulata, kaj ke la postulo puŝos alten la prezon de oro en tiu valuto.

Kontraste, dum periodoj kiam la havebla interezo je deponita mono estas alta (speciale se ĝi superas la kreskon de vivokostoj), oro estas malpli alloga kiel hejmo por ŝparaĵoj, ĉar oro ne pagas interezon (se ignori specialajn or-pruntajn kontraktojn).

Ĉu revivigi la spesmilon?

Mi memorigas, ke antaŭ la unua mondmilito nia propra monunuo, la spesmilo, same kiel la monunuoj en multaj landoj, estis difinita per oro – 10 spesmiloj egalis 8 gramojn da 22-karata (91,6%-a) oro. Kaj dum nia or-bazita esperanta mono estas hodiaŭ nur nocie mono, ne estas veraj obstakloj, kiuj malhelpus ĝian realigon en Esperantujo kiel praktikan monon.

Unue ni konsideru, kiuj estas la tradiciaj funkcioj de mono. Mi listigas jene: 1. unuo de kontado (per kiu oni kvotas prezojn kaj konstatas ŝuldojn aŭ kreditojn); 2. perilo por transakcioj (la fizika rimedo, per kiu oni aĉetas kaj nuligas ŝuldojn); 3. tenilo por ŝparaĵoj (per kiu oni konservas aĉet-povon tra tempo).

Revivigi la spesmilon en funkcio 1 ne estus herkula laboro. Estas sufiĉe facile konverti de kiu ajn valuto al spesmiloj: oni prenas la uncan prezon de oro en tiu valuto kaj dividas per 42,42. 2

Post la fikso en spesmiloj de la prezoj por varoj kaj servoj ĉe asocio, kiu volas alpreni la spesmilon, kutime ne estus necese plu ŝanĝi, krom se estas specifa kialo por tion fari rilate specifan varon aŭ servon. Alivorte, la posta febliĝo aŭ fortiĝo inter la spesmilo kaj la antaŭe uzata valuto ne gravas. Ĝuste same kiel, ekzemple, UEA ne ĉiutage ŝanĝas siajn eŭro-prezojn depende de la taga kurzo inter eŭro kaj pundo, dolaro, rublo ktp.

Se du el niaj naciaj asocioj, lokitaj en malsamaj landoj, volus komerci inter si, kaj ambaŭ kontumas spesmile, la transakcio estus simpla. Nur necesus noti debeton aŭ krediton en la respektivaj kontoj.

Sed la kurzo inter la spesmilo kaj la loka valuto havas efikon, kiam membro volas krei por si krediton en sia konto ĉe la asocio pagante al la asocio en la loka valuto. Tamen post tiu kreditiga konverto ŝanĝoj en la prezo de oro en la loka valuto ne tuŝas la aĉetpovon de la membro por la varoj kaj servoj de la asocio (kiuj estas jam fiksitaj spesmile).

Ĉu la membroj povus poste rericevi sian spesmilan krediton en oro (aŭ ties valoron en la loka valuto)? Tio dependus de la asocio kaj ĝia propra stoko da oro, sed en la komenco verŝajne ne.

Tamen en eventuala posta etapo, kiam la asocioj fabrikigus proprajn spesmilajn biletojn aŭ monerojn kaj do havus apoge stokon da oro, preferinde sed ne necese ĝis la valoro de la eldonitaj spesmiloj, tio komencus fariĝi ebla.

Eble iam la mondo seniluziiĝos kaj, konstatinte la koŝmaran amplekson de la aktuala valor-detrua monpolitiko, volos reiri al fidinda mono. Kredeble tiam almenaŭ unu nacia lando (eble Ĉinio?) iniciatos or-ligitan monon. Sed estus agrable se Esperantujo estus jam en la avangardo.

1. Intrinseka valoro estas la reala, efektiva valoro, male al la nominala valoro. (Internacia komerca-ekonomika vortaro en naŭ lingvoj, 1974)

2. Klarigo: la unco por la noblaj metaloj estas 31,1035 gramoj, unu spesmilo ekvivalentas (laŭdifine) 0,7333 gramojn da pura oro, 31,1035 dividita per 0,7333 = 42,4158, kiun nombron oni povas simpligi al la pli memorebla 42,42.

Terry WATTS

korespondanto de MONATO en Britio

Antaŭ 40 jaroj

Supren aŭ malsupren?

El MONATO 1980/10, p. 6:

Lastatempa evoluo de teĥnikaj fakoj kreis konflikton inter certaj normoj de la du fakoj. Kiam oni anstataŭigas la numer-diskon de telefonaparato per butona klavaro, oni ĝenerale aranĝas la ciferojn 1 ... 9 laŭ la ordo (a) ĉi-sube.

(a)

1 2 3

4 5 6

7 8 9

Sed sur kalkuliloj la aranĝo sekvas la ordon (b) laŭ internacia normo ISO 3791.

(b)

7 8 9

4 5 6

1 2 3

Tio estas ĝena diferenco por tiuj homoj, kiuj ĉiutage uzas ambaŭ instrumentojn alterne. Kaj tiuj uzantoj estas multaj pro la furoraj poŝformataj kalkuliloj. En kelkaj landoj oni harmoniigis la klavarojn. Ekzemple en Norvegio la telefona administracio lastsomere decidis elimini la konflikton per transiro al la ISO-normo por ciferaj klavaroj, do la ordo (b).

N.U.

Eĉ nun, 40 jarojn poste, kalkuliloj kaj telefonoj ofte uzas malsamajn klavarojn.

Komputado

INTERRETO

Skota Vikipedio

La 25an de aŭgusto uzanto de la retejo reddit.com anoncis per 1200-vorta artikolo en la angla, ke duono de la artikoloj en la skota Vikipedio (sco.wikipedia.org) estas verkitaj de unu usona junulo, kiu ne regas la skotan lingvon. Ĉar la afero havas plurajn interesajn kaj polemikajn aspektojn, ne estas surprize, ke la novaĵo tuj furoris en Interreto.

Kultura vandalismo

Unu aspekto estas la psikologia: kiamotive homo, kiu ne regas la skotan lingvon, tiom „kontribuis” al la skota Vikipedio? La artikolo en reddit.com parolis pri „kultura vandalismo” kaj sugestis, ke la kulpulo eble pli damaĝis la skotan lingvon ol iu alia homo en la historio. Tio ne povas esti vera. Cetere estas evidente, ke la homo ne celis damaĝi. Ŝajne li komencis redakti la skotan Vikipedion nur 12-jara, kaj tiu redaktado evoluis en ian obsedon. Lia metodo estis kopiadi anglajn tekstojn, ŝanĝante kelkajn sonojn laŭ svaga ideo pri skota parolmaniero, kaj mise substituante kelkajn skotajn vortojn ĉerpitajn el vortaro. Ne mirinde, la rezulto estis galimatio, eĉ ne trafa parodio de la skota. Sed li obstinis antaŭen, kreante dekmilojn da artikoloj.

Eblas kompari la okazaĵon kaj la sekvan interretan furoron kun la afero Ecce Mono en 2012, kiam bonintenca sed malkompetenta paroĥano klopodis ripari murpentraĵon en hispana preĝejo pri dornkronita Kristo, sed kun la rezulto, ke fine ĝi pli aspektis kiel simio ol mesio kaj per Interreto la transformita pentraĵo iĝis tutmonde fama.

Alia aspekto estas la administra: kiel oni permesis al unu el la lingvoversioj de Vikipedio atingi tian staton? Cetere, kiu „oni”? Kiu respondecas pri la lingva kvalito de Vikipedio? Neniu, kaj tio ne gravas, oni povus respondi, sed post la diskonigo de la skota vikipedia fraŭdo, se tiel nomi ĝin, montriĝis, ke kelkaj sciencistoj inkluzivigis la skotan Vikipedion en sian fontomaterialon por esploroj pri aŭtomata lernado, perkomputila lingvotraktado kaj similaj kampoj.

Kio estas la skota?

Tria aspekto estas la lingva: kio estas la skota lingvo? Ĝia situacio ja estas iom speciala. Ĝis 1707 ĝi estis la ĉefa lingvo de aparta lando (kvankam en tiu epoko ankaŭ la gaela estis pli vaste uzata ol hodiaŭ). La skota similis al la angla, sed la angla kaj la skota estis kvazaŭ samrajtaj gefratoj, tiel malsimilaj, ke oni bezonis interpretistojn kaj tradukistojn inter ili.

Tamen, post la unuiĝo de la landoj oni plejparte ĉesis flegi kaj instrui la skotan lingvon. La angla iĝis la ĉefa lingvo de Skotlando, kaj hodiaŭ estas malfacile distingi inter la skota lingvo kaj diversaj dialektoj de la angla lingvo en Skotlando. Tiuj dialektoj, ĉu de la skota, ĉu de la skota angla, ja viglas kompare kun la dialektoj de Anglio: oni distingas dek ĉefajn dialektajn regionojn de Skotlando. (Pri la ulstera skota lingvo de Nord-Irlando estus aparta rakonto.) Sed por komune redakti dokumenton, ekzemple vikipedian artikolon, oni bezonas unuecan normon, ĉu elekton de unu dialekto, ĉu kompromison, en kiu unu literumo respondas al diversaj prononcoj laŭ la diversaj dialektoj.

Kio okazos nun pri la skota Vikipedio? Aktivuloj de Vikipedio diskutas tiun demandon. Eĉ antaŭ la nuna skandalo aperis proponoj malfondi ĝin. Tamen, kvankam la fuŝa lingvaĵo de la skota Vikipedio dum multaj jaroj ridindigis la lingvon, farante impreson, ke la skota estas nur fuŝita angla, povas esti, ke la furoro pri la malkovrita fraŭdo kondukos al reformo kaj savo.

Edmund GRIMLEY EVANS

korespondanto de MONATO en Britio

La murpentraĵo Ecce Homo (latine: jen la homo), antaŭ kaj post la riparo entreprenita de nekvalifikita paroĥano. La rezulton oni ŝerce nomis Ecce Mono (latine/hispane: jen simio). Fotoj: WIKIMEDIA COMMONS

Scienco

MEDICINO

Nova retina protezo donas esperon

La unua likva artefarita retino estas jam realaĵo. Oni produktis ĝin en Italio. Temas pri protezo konsistanta el nanopartikloj ŝvebantaj en akva solvaĵo, kiu povos anstataŭi la naturan retinon en apartaj okazoj.

Laŭ la esploristoj ĝi estas kapabla bonege plenumi ĉiujn funkciojn de la naturaj lumreceptoroj de homa retino, kiam ili estas damaĝitaj de neŭrodegeneraj malsanoj. Tiuj malsanoj trafas ĉiujare milojn da individuoj, ĉefe maljunulojn. La venonta necesa paŝo, prepara al ĝia vasta disvastigo, devos esti ĝia testado ĉe homoj.

Solvo por diversaj vid-malsanoj

La esploro estis priskribita kun detalaj rezultoj en junio 2020 en la faka revuo Nature Nanotechnology. Ĝin kunordigis la Itala Instituto pri Teknologio (IIT). Inter la malsanoj, kiuj povos profiti de la nova artefarita retino, nombreblas precipe pigmenta retinito (science retinitis pigmentosa) kaj makula degenerado.

Cristina CASELLA

korespondanto de MONATO en Italio

BIOLOGIO

Afrika porka pesto disvastiĝas

Kovimo hantas la mondon kaj endanĝerigas senescepte ĉiujn homojn ie ajn. Nemultaj tamen scias, ke ankaŭ en la besta regno ekzistas danĝera virusa malsano, parte simila, kiu jam de kelkaj jaroj minacas hejmajn porkojn, eŭropajn, amerikajn kaj aziajn aprojn kaj afrikajn sovaĝe vivantajn porkojn – ekzemple la potamoĥeron (science Potamochoerus porcus), la hiloĥeron (Hylochoerus meinertzhageni), la dezertan verukapron aŭ fakoĉeron (Phacochoerus aethiopicus) kaj aliajn. Temas pri la „afrika porka pesto” (APP), konata science kiel Pestis suum africana.

Klinikaj simptomoj

APP estas malsano kaŭzata de viruso apartenanta al la genro Asfivirus. Ĝi trafas nur porkojn kaj aprojn de ĉiuj rasoj kaj aĝoj. La evoluo de la malsano estas tre rapida: alta febro, apatio, malforteco, diareo, pneŭmonio, sangado en la mukmembranoj kaj histoj de diversaj organoj. Laŭ bestokuracistoj, ĉi tiun virusan malsanon karakterizas ekstreme alta mortokvanto (de 85 ĝis 100 %), okazanta ene de kelkaj tagoj post la infektiĝo.

La viruso transmetiĝas pro rekta kontakto inter malsanaj kaj sanaj bestoj aŭ pro konsumado de infektita furaĝo. Fontoj de la virusoj estas ne nur sango, histoj, sekrecioj de malsanaj kaj mortintaj bestoj, sed ankaŭ veturiloj, vestoj, io ajn, kio venis en kontakton kun malsana besto.

Prevento

APP estas grava minaco ne nur por la grandbredado kaj etbredado de porkoj, sed ankaŭ por ĉasregionoj. Ĝi estas infekta kaj kontaĝa malsano, kiu povas disvastiĝi tre rapide. Ĝiaj soci-ekonomiaj sekvoj povas influi ankaŭ la internacian komercon de bestoj kaj bestaj produktoj. Ne mirinde do, ke okaze de epidemio oni mortigas ĉiujn hejmajn porkojn kaj aprojn, seninfektigas stalojn ktp. Ĝis nun ne ekzistas vakcino aŭ kuracilo por APP. Bona informo tamen estas, ke APP ne estas kontaĝa por homoj kaj aliaj bestospecioj.

La malsano estas enskribita en registron de interregistara organizaĵo, kiu celas plifortigi kaj profundigi kunlaboron por sanprotektado de bestoj. Ĝi estis fondita en 1924 sub la nomo Internacia Oficejo pri Epizootioj (france Office international des epizooties, OIE); en majo 2003 OIE estis alinomita kiel Monda Organizaĵo pri Sano de Bestoj, sed ĝi konservis sian historian mallongigon OIE. La sidejo de OIE estas en Parizo.

Devenlando

La malsano origine disvastiĝis nur en afrikaj landoj sude de Saharo. En Eŭropo ĝi aperis unuafoje en la 1950aj jaroj (en Portugalio, Hispanio, poste Francio, Belgio, Nederlando) pere de kuirforĵetaĵo de aera transporto el afrikaj landoj. Dua ondo de la malsano ekis en Kartvelio en 2007. Dum du jaroj ĝi disvastiĝis en la tuta kaŭkaza regiono (Armenio, Azerbajĝano, Irano), kaj en la sekvaj jaroj (2008-2013) la viruso trafis preskaŭ la tutan eŭropan parton de Rusio, Ukrainion kaj Belorusion.

La ĉefa kialo de la rapida progresado de la viruso de oriento al okcidento estis precipe la malbona biologia sekureco de bredado de porkoj. Krom tio, libera movado de porkoj en vilaĝetoj kaj kampoj, nekontrolataj hejmaj porkbuĉadoj kaj nesufiĉa identigado de porkoj kaŭzis, ke la malsano povis disvastiĝi senbride. Hodiaŭ la malsano endanĝerigas la bredadon de porkoj en apudbaltaj landoj, Rumanio, Hungario, Slovakio, Ĉeĥio kaj Pollando. Ekde 2018 la virusan malsanon anoncis ankaŭ aziaj landoj, kiel Barato, Ĉinio, Kamboĝo, Korea Respubliko, Laoso, Vjetnamio kaj Tajvano.

Kontrolo

La kontrolaranĝoj de Eŭropa Unio (EU) en la batalo kontraŭ APP plene konformas al la internaciaj normoj de OIE. Tamen, por garantii pli altan nivelon de protektado de la sano de bestoj, EU superas la OIE-postulojn kaj aplikas pli striktajn normojn. Ekzemple, en Litovio, Pollando kaj Latvio neniuj porkoj, nek iliaj spermoj, embrioj aŭ ovoj rajtas esti movataj el infektita areo.

Slovakio

Oni taksas, ke en Slovakio, kun areo de 49 035 km 2, estas ĉirkaŭ 150 000 aproj, inter kiuj troviĝas ankaŭ migrantaj kaj infektitaj aproj el najbaraj landoj. Pasintjare ĉasistoj kaptis 85 000 individuojn, el kiuj 220 estis infektitaj. Unu el la slovakaj agadoj kontraŭ APP estas ankaŭ pliigo de la financa rekompenco por ĉaskapto de aproj kaj transdono de viandaj specimenoj al la ŝtata laboratorio por analizo.

Julius HAUSER

korespondanto de MONATO en Slovakio

Lingvo

AKTUALE

La angla ... sed kiu angla?

Neniu neas la fakton, ke la angla lingvo estas tutmonda. Ĝin parolas 1,5-2 miliardoj da homoj sur nia planedo. El tiu granda nombro ĉirkaŭ 400 milionoj estas denaskaj parolantoj. Tamen ĉu tiuj denaskuloj vere parolas la saman lingvon? Tute ne.

La plej malnova variaĵo de la angla estas la brita, parolata de ĉirkaŭ 60 milionoj da homoj. La ĉefa anglalingva komunumo estas, male, la usona kun ĉirkaŭ 225 milionoj da denaskaj parolantoj. Ni ne forgesu pri la parolantoj de kanada, irlanda, aŭstralia, sud-afrika, uganda kaj multaj aliaj geografiaj variaĵoj de la angla lingvo. Ili havas komunan bazon, sed fojfoje malsamas kaj en la prononco kaj en la uzo de vortoj. Oni devas aldoni al la nombro de denaskuloj pli ol 750 milionojn, por kiuj la angla estas dua lingvo. Ne endas neglekti la amason da homoj, kiuj uzas tiun lingvon regule por sia profesia agado. Tute klare, pro kio la brita organizaĵo BBC komparis la rolon de la angla en la moderna mondo kun la rolo de Esperanto 1.

Akĉentoj

Se ni provas klasifiki la anglan lingvon laŭ la elparolmaniero kaj la uzo de iuj specifaj vortoj, evidentiĝas la granda vario ekzistanta eĉ en tiuj „lokaj” anglaj lingvoj. Ni povos paroli pri nord-novangla (bostona) akĉento de la usona angla, pri la suda (teksasa), pri la okcidenta (kalifornia), pri pluraj aliaj. Interese estas, ke en la urbo Ĉikago oni povas malsame prononci la nomon de sia urbo depende de la urba distrikto. En la nord-okcidenta parto de la urbo oni diras „Ŝi-ka-go” (ĉar ĝi plu estas loko kun plimulto de migrintoj el Irlando, Pollando kaj Italio), sed en la suda urboparto oni kutime diras „Ŝi-ko-go”. Plimulto de la kleraj usonanoj tamen parolas norman, tiel nomatan „ĝeneralan”, usonan anglan lingvon (General American English, GenAm).

Teknologia problemo

Lastatempe tia variado de regionaj dialektoj iĝis neatendita teknologia problemo. Temas pri la nuna populareco de diversaj voĉ-helpantaj iloj. Tiuj estas specialaj aparatoj aŭ aplikaĵoj, kiuj, uzante voĉ-rekonajn algoritmojn, povas helpi al siaj uzantoj aŭskulti iun radiostacion aŭ muzikon, ekscii pri vetero, telefoni al konato kaj havi plurajn aliajn funkciojn. La plej popularaj estas Alexa de Amazon, Siri de Apple kaj Google Home. Laŭ prognozoj, fine de la jaro 2021 pli ol 1,6 miliardoj da homoj uzos tiujn helpantojn. La kronvirusa pandemio nur rapidigis la popularecon de tiuj inteligentaj iloj.

Kaj tie ĉi aperis interesa problemo: niaj ŝatataj helpantoj povas diverse reagi al tio, kiel ni parolas kun ili. Alivorte, ilia reago dependas de tio, kiun usonan anglan lingvon oni parolas. La interreta gazeto GearHungry.com analizis, kiu usona angla akĉento pli kompreneblas por la voĉ-helpanta sistemo SmartHome (Lerta Hejmo). Evidentiĝis, ke la plej komprenata estas la ĝenerala usona angla (GenAm). Tiu rezulto estis atendata. Sekvas akĉentoj el la regiono de la urbo Sankta-Luiso kaj de novjorkanoj loĝantaj en Longa Insulo (angle Long Island). La tri plej malbone komprenataj akĉentoj estas la nord-okcidenta, tiu de alaskanoj kaj alia akĉento tipa en la ŝtato Majno. Onidire la helpanto ne ĉiam povas diveni, ĉu oni demandis pri „jogo” aŭ „jogurto”. Fine eblas substreki la favoran flankon de tiu esploro: la inteligentaj sistemoj „instruos” uzantojn zorgi pli pri sia parolmaniero.

1. https://www.bbc.com/news/magazine-12017753.

Alex MIKISHEV

korespondanto de MONATO en Usono

Libroj

Pentri majestan solulon

Declerck, konata kiel aparte klera aŭtoro, elektis titolon aludan al esearo de Waringhien, 1887 kaj la sekvo. Li tiarimede signas verkon iugrade esean. Tamen ĝi similas al liaj romanoj. Li invitas la leganton ĉe la skribotablon kaj demandas, kiel verkus vi la tekston, se vi alfrontus la defion romanforme biografii amikon vian? Imagu, ke la erudicion, energion kaj rezolutecon de tiu via amiko vi admiris sen, tamen, kunflui kun liaj starpunktoj pri la lingvo kaj pri kristanismo. Post lia forpaso vi trovas lin maljuste neglektata de la gazetaro kaj de la historiistoj (ni povus aldoni: ankaŭ de vikipediistoj – la vikipedia artikolo pri li diras malmulton). Kion vi farus por emfaze meti lin sur la ekranon de la hodiaŭa publiko?

La tradicia recepto por krei rakonton estas elstarigi ian surprizon. Tiucele necesas elemento ordorompa. Sed la vivo de Kamiel Vanhulle (1925-2016), kiu verkis sub la plumnomo Manuel Halvelik, ne enhavis ordorompojn: lia tuta vivo estis ordorompo. Surtabligante tiajn vortojn, mi gestas (tamen miastile, obee al la Fundamento) al lia lingvo-refaremo. Lia refaremo, diference de la kutimaj reformemoj, proponis treege malFundamentajn lingvetojn, satelitajn al Esperanto. Inter liaj inventaĵoj pleje konatiĝis Arkaika Esperanto / Arcaicam Esperantom, kiu provis amplekse dismeti praideon de Kalocsay; sed li, krome, proponis ankaŭ dialekton Popido, slangon Gavaro, kaj ambician fakan idiomon Normlingva Esperanto.

Iniciatinte korespondon kun mi (ĉu ekde 1969?), Halvelik konigis al mi la ambiciojn pri siaj kreaĵoj: ke lia Universala Skribo konkurence gajnu la statuson de la plej ofte uzata latinlitera transskribsistemo por ĉiuj lingvoj, kaj ke same la Normlingva Esperanto akceptiĝu ĉie, ne nur en Esperantujo, kiel la baza referenca faka terminaro. Mi tiam ravite spektis, ne nur ĉe li, la kolportadon de solvegoj. Por mi li viciĝis apud alia solvego-proponema korespondamiko mia – aŭstraliano (kies identecon sendube perdetektivos leganto vere scivolema). Tamen ĝis mi legis la romanon de Declerck, mi ja ne divenis, ke Halvelik, simile al tiu mia plumamiko, interplektis proprajn sciencajn teoriojn kun propra ekzegezo de la Biblio.

Kiu kolportas solv-egon, tiu riskas sol-vegi. Al Halvelik ne prosperis trovi adeptojn. Sian produktaĵaron, precipe la terminologian, li fajlis ĝis la grado de perfekteco, kiun nur lia senlaco kapablis atingi. Por la iam konscionta publiko li senpage disponigis sur la reto anglalingvan prezenton de sia terminologia sistemo 1. La psiko de Halvelik estis io majesta – kiel kverko. Eble, tio inspiris la penson „kvin kverkoj” kernan al la intrigo de Declerck.

Kiamaniere do vesti per rakonta formo vivon, en kiu mankis tiaj ordorompaj elementoj? Declerck prezentas al ni solvon – kaj ne solvegon. Li suplementas la fundamentan vivon de Halvelik per la satelitaj kromidiomoj de aliaj vivoj, grandparte fikciaj. Tiujn satelitojn Declerck uzas kiel prezentejon por alia romanista defio – kiamaniere romano en lingvo paca forigu la pornografian perfortemon el siaj portretoj de nudaj korpoj kaj de amorado kaj tamen rilatu al kredindaj roluloj? Kvin kverkoj nin trempas en la sekvon, en la sekvadon de la sufiĉe inĝeniaj fadenoj tiel en la halvelika fundamento, kiel en la deklerkaj suplementoj. Kiu ne sciis, ke Halvelik vortludas per unu el la formoj de la flandra vorto por „duono”, tiu ion gravan lernos de la nomludoj de Declerck. Mi jam malkaŝis pli ol recenzanto devus. Halvelik estis majesta veganto. Noble li eltenis la memelektitan soliron. Declerck estas korifeo. Konatiĝu mem kun la sekvo.

Probal DASGUPTA

Christian Declerck: Kvin kverkoj kaj la sekvo. Eld. FEL, Antverpeno, 2019. 340 paĝoj. ISBN 978 9077066 14.

1. http://universala-esperanto.net/index_htm_files/The%20International%20Key.pdf

Leginda romano pri la ekesto de Kristanismo

Antaŭ nelonge mi legis tre ampleksan studaĵon de la usona aŭtoro Tom Wright Paul: a Biography (Paulus: Biografio). Li estas teologo, kiu aperigis tutan serion da bibliaj komentarioj: pri la nuraj leteroj de Paŭlo jam sep volumojn antaŭprepare al ĉi tiu biografio. Do estus maljuste, detale prijuĝante kompari ambaŭ Paulus-librojn. Sed jenon mi nepre tuj diru: kun granda plezuro kaj entuziasmo ambaŭ mi legis.

Trevor Steele prenis iel originalan aliron al ĉi tiu sia romano: Kvazaŭprologe li meditas pri unu el la kernaj demandoj de nia homa vivo: Kial ni vivas? Kiel la mondo komenciĝis? Ĉu iu dio aŭ dioj kreis la mondon? Se jes, kiam kaj kiamotive?

Sekvas skribaĵoj de pluraj homoj, ĉefe frukristanoj, preskaŭ ĉiuj kun klare juda origino, sed ankaŭ de unu frato de Jeŝu [= Jesuo], kiu ne aliĝis al la kristana movado. Grava baza temo de tiu ekiĝanta frua eklezio estas, ĉu Paŭlon oni sekvu – aŭ male: ĉu ĝuste tiu Paŭlo grave difektis la mesaĝon de Jeŝu?

Propra aliro

Min tuj ĉarmis la fakto, ke ĉi-libre oni renkontas aliajn personojn kun ties propra aliro al la temo. Ŝimeon bar Josef, 90-jara frato de tiu Jeŝu ofte vagis tra la tuta romia mondo, intertempe malligiĝis de siaj originaj radikoj – kaj tre kredinde pri ĉio babilas. Laŭ la percepto de tiu frato, Jeŝu havis efektive du Diojn: tiun en li, kaj tiun en la sinagogaj rulaĵoj. Kaj tiujn li konsideras kontraŭaj – „kaj la dua kuntrenis lin en la morton”. Kaj Paulus ne akceptas unu el tiuj kaj „la monstro en la rulaĵoj postulis lian morton.”

En la predikado de Paulus neniam oni aŭdas pri Jeŝu, kiel li vagis tra Galileo; tie nur estas pri lia morto. „Nur la kadavro estas la temo de lia tuta predikado.”

Kompreneble, ankaŭ en sciencaj teologiaj verkoj tio regule enfokusiĝas; ĝi ja restas unu el la enigmoj ĉirkaŭ ĉi granda apostolo.

La frato Ŝimeon bar Josef donas belan bildon pri la fruaj jaroj de Jeŝu. Post kiam oni rakontis la morton de Stefano (kiun ofte oni nomas la Protomartiro de Kristanismo), ĉe kies morto Saul – ankoraŭ ne Paulus – funkciis kiel atestanto, Ŝimeon plu rakontas pri la formiĝanta Movado; iel kiel eksterulo, sed samtempe kvazaŭ ne-kunaginta atestinto. Tiun rolon mi tre ŝatas. Foje li eĉ komentas pri la formiĝanta movado: „‚kristanoj’, grupo al kiu mia frato Jeŝu absolute ne aliĝus!”

Kvazaŭ oni ĉeestus

La frato ĉeestis ankaŭ, kiam Saul-Paulus sin prezentis al la estraro de la formiĝanta eklezio en Jerusalemo. Paulus kaj Petro kverelis. La faktoj estas konataj, sed ĉi tie prezentiĝas pli persone, kvazaŭ oni ĉeestus. Jen la romanverkisto fakscia. Sekvas la unuaj vojaĝoj de Paulus, roloj de kunvojaĝantoj, la dua vojaĝo kaj la tria ktp. Tre leginda romano pri la ekesto de Kristanismo.

Kelkajn problemojn nepre mi malkaŝu al vi: plurfoje la aŭtoro mencias malarion, kaj kompreneble tiun fifaman infektadon en la marĉoj apud Romo li povas mencii – eĉ devis, ĉar ankaŭ pli frue, tempe de Cicerono, ĝi tie jam aktivis, ja mi eĉ akceptas, ke tiun modernan vorton li uzas por ĝi, kvankam iel tio sonas anakronisme. Tamen, ke en Egiptio li igas homojn manĝi maizon kaj transporti ĝin al Romo, dum efektive tio nur multajn jarcentojn poste alvenis el Ameriko, estas pretervido iom bedaŭrinda.

Gerrit BERVELING

Trevor Steele: Paulus fondinto. Eld. FEL, Antverpeno, 2020. Serio „Stafeto” n-ro 43. 124 paĝoj, glubindita. ISBN: 978-90-77066-66-9. Libro bita en la formoj PDF, ePub kaj Mobipocket/Kindle.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Historio

BIOGRAFIO

Akcidenta morto de esperantisto

Tio okazis la 15an de decembro antaŭ 50 jaroj. „Falinte” el fenestro de la kvara etaĝo de policejo mortis Giuseppe (Pino) Pinelli (1928-1969), false akuzita pri terorisma atenco. Li estis liberecana fervojisto, kaj pluraj trajtoj de lia personeco memorigas nin pri niaj plej idealismaj samideanoj.

Anarkiismo kaj solidareco

Li naskiĝis en laborista familio loĝanta en milana popola kvartalo. Baldaŭ li forlasis la lernejon kaj eklaboris por helpi subteni la familion, sed daŭre meminstruis sin. Ankoraŭ adoleskanto, Pino partoprenis la partizanan lukton kontraŭ faŝismo, kaj tiam fariĝis anarkiisto. Tiun engaĝiĝon li tenos dum sia tuta vivo.

Li fondis rondojn, kunlaboris kun revuoj, respondecis pri biblioteko, subtenis sindikatajn iniciatojn kaj ankaŭ naturismumis en liberecana tendumado. En 1968 li ĉeestis internacian anarkiistan kongreson en la itala urbo Kararo, kiu celis kunligi la malnovajn aktivulojn de la dudekaj kaj tridekaj jaroj kun tiuj junuloj, kiuj tiam formis novajn kulturajn kaj sociajn movadojn kaj sopiris al alternativa kaj pli libera socio.

Je la fino de la sesdekaj jaroj la malvarma milito malfaciligis la politikan agadon de la itala maldekstrularo. En tiu kadro la klasbatalo montriĝis krude. Kutimis strikoj, okupadoj de fabrikoj, atencoj de la Ruĝaj Brigadoj ... dum novfaŝistoj eksplodigis bombojn, pro kiuj ne malofte arestiĝis tamen anarkiistoj. Tiel kreiĝis artefarita malordo por pravigi subpremajn paŝojn de registaraj instancoj.

Dume, Pino Pinelli nelacigeble aktivis en la solidareca reto kun subpremataj kaj malliberigitaj kamaradoj, ankaŭ en aliaj landoj – ĉefe en Hispanio – koncerne iliajn jurajn procedurojn. Li sendadis al ili leterojn kaj librojn, kaj prizorgis alternativan informadon cele al la evito de aliaj similaj okazoj.

Esperanto kaj pacismo

Gaja kaj bonkora, iom naiva kaj sinofera entuziasmulo: tiel memoras lin la edzino Licia. Ili interkonatiĝis dudek-kvar-jaruloj en vespera kurso de Esperanto, kaj tuj konstatis komunan aspiron al la samaj idealoj: homfrateco, neperforta revolucio, mondcivitaneco. Pri la internacia lingvo li esprimis sin aparte klare, profunde, konkrete, sed ankaŭ utopie. Kaj tio enamigis ŝin.

Li feliĉis, kiam liaj internaciaj esperantaj korespondantoj vizitis Milanon. Li akompanis ilin dum vizitoj al la urbaj vidindaĵoj kaj li pasie klarigis al ili ĉion pri ilia historio ktp. Kvazaŭzamenhofe Licia kaj Pino kredis je universala frateco; tio estas, se ĉiuj parolus la saman lingvon, ne plu estus militoj ...

Tiu epizodo troveblas hodiaŭ en amaso da kantoj, filmoj, beletraĵoj kaj aliaj popolaj kulturaĵoj, ankaŭ en Esperanto (ekz. de Gianfranco Molle).

Tiu pacisma sinteno estis esenca trajto de lia pensmaniero. En sia lasta letero al prizonulo Pino montris nerezigneblan subtenon al neperforto. „Anarkio ne estas perforto” li skribis. „Ni rifuzas uzi perforton, sed ankaŭ ne volas suferi ĝin.” Kvankam ateisto, kun katolikaj militrifuzantoj li facile amikiĝis, ĉar ili kunhavis similajn celojn kaj metodojn de socia agado kaj similan kontraŭon de la individuismo de submetitaj konsciencoj.

Morto pro politikaj kialoj

Subite, la 12an de decembro de 1969, 17 homoj mortis kaj 88 vundiĝis pro bomba atenco en Placo Fontano de Milano. Tiu evento estis turnopunkto en la politika historio de la lando. Nuntempe oni scias, ke tiun masakron kaŭzis ekstremdekstruloj kunlabore kun la italaj kaj usonaj sekretaj servoj. Tamen, oni akuzis Giuseppe Pinelli kiel respondeculon, ĉar li ŝajne enŝoviĝis en la oficiala rakonto pri anarkiisma perforto. Laŭ la tiama urba policestro la malriĉa fervojisto sinmortigis en policejo pro sia kulposento. Iom da tempo poste 757 intelektuloj – interalie Tullio de Mauro kaj Umberto Eco – subskribis apertan leteron kontraŭ tiu oficiala versio.

Senmortigita en popola kulturo

La forpason de Pino Pinelli senmortigis alia subskribinto, la Nobel-premiito Dario Fo, per la teatraĵo Morte accidentale di un anarchico (Akcidenta morto de anarkiisto), kaj tiu epizodo troveblas hodiaŭ en amaso da kantoj, filmoj, beletraĵoj kaj aliaj popolaj kulturaĵoj, ankaŭ en Esperanto (ekz. de Gianfranco Molle). Ĉu memoros ankaŭ ni, ke temis pri (mal)akcidenta morto de esperantisto, kiu kohere vivis kaj por pli justa mondo pace batalis?

Xavi ALCALDE

Ŝerco kaj satiro

Spritaj splitoj kaj preskeraroj

Pagi pro akuzativon?

... de longa tempo mi ambicias kontribui al plenumo de nia komuna celo, kiu estas propagi la uzadon de la pacan lingvon, Esperanto kaj ĝia kulturo. (Nicolas Kasolene Kakule, 4 julio, https://www.liberafolio.org/2020/07/04/nicolas-kasolene-kakule-diverseco-de-kulturoj-estas-la-plej-granda-forto)

Forskuis akuzativon

... ĉiuj certe aŭdis pri la tertremo en Kroatujo. Tiu tertremo ne kaŭzis viktimoj inter la lokaj esperantistoj ... (Renato Corsetti, uea-membroj, 1 apr.)

Kultura ulcero

... mi ne havas la monon por havi moveblajn libroŝankrojn. (José Vergara, parole dum reta renkontiĝo okaze de la 90a datreveno de Internacia Esperanto-Instituto, 12 sep.)

Beletra zoologio

Verkistoj estas tre danĝeraj bestoj. (Renato Corsetti: Recenzo pri Tilla de Spomenka Štimec, Tempo 3/2002, p. 15)

Civitanoj perdiĝis

Kultura Centro Esperantista realigas sian someran kursaron ... naskiĝis la ideo retroviĝi venontjare ... (Esperantologia Fakultato 2020 de KCE sukcese startis https://esperantio.net/index.php?id=4090; trovis Kalle Kniivilä)

Timefikoj

La timo ekscitas malbonan anim-agordon kaj interpremiĝon kiuj venenas niajn vivojn. (István Gulyás: Mi kaj la pandemio, Hungara Fervojista Mondo 2020/3, p. 42)

Gradoj de funkciado

Mi ankaŭ plurfoje vizitis la COn en Roterdamo kaj havas iun ideon pri kiel ĝi plimalpli funkcias. (Tomáš Stano, 7 julio, https://www.liberafolio.org/2020/07/07/tomas-stano-mi-satus-helpi-pri-financa-administrado-kaj-homrimedaj-taskoj)

Skeletoj elŝrankiĝu

... mi multe strebos pro la konkreta interkomunikado kaj interŝangoj da spertoj inter gejunulaj esperantostoj. (Nicolas Kasolene Kakule, 4 julio, https://www.liberafolio.org/2020/07/04/nicolas-kasolene-kakule-diverseco-de-kulturoj-estas-la-plej-granda-forto)

UEA en levitacio

Landaj Asocioj - Leviĝantaj Agantoj' - nia propra LA LA-lando (cirkulero EKO 35 - la enkonduko al AMO 65, Stefan MacGill, 27 jun.)

István ERTL

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 41a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 103 korespondantojn kun kunlaborkontrakto en 45 landoj kaj abonantojn en 73 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).

La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:

Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:

• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato

• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo

• Telegramo: https://monato.telegramo.org

• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:

Stefan Maul

ĉefredaktoro:

Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be.

redaktoroj:

• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.

• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.

• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.

• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.

• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.

• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.

• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.

• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.

• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.

• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.

• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.

• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.

• Politiko: Alexander Shlafer, Usono, politiko@monato.be.

• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.

• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.

• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:

Renato Corsetti, Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus.

faktokontrolanto:

André Ruysschaert

grafiko:

Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste 5 sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo de MONATO, la tria sumo estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO, la kvara sumo estas la tarifo de la agendo kaj enciklopedieto LA JARO senditaj triaklase (malrapide) kaj la kvina sumo estas tiu de LA JARO sendita unuaklase (rapide).

Ŝtato de la paganto           MONATO                LA JARO

surface  aere   rete   3a kl. 1a klaso

Argentino       EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Aŭstralio       AUD          97    102    58,20     11       16

Aŭstrio         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Belgio          EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Bosnio-Herc.    EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Brazilo         EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Britio          GBP          54     57    32,40      6,20     8,90

Bulgario        EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Ĉeĥio           EUR          50     53    30         6,9      9,9

Ĉinio           EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Danio           DKK         440    465   264        51       74

Estonio         EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Finnlando       EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Francio         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Germanio        EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Grekio          EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Hispanio        EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Hungario        HUF       13300  14280  7980      2300     3200

Irlando         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Islando         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Israelo         EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Italio          EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Japanio         JPY        7980   8500  4788       870     1270

Kanado          CAD          87     92    52,20      10      14

Kipro           EUR          50     53    30         6,9      9,9

Koreio          EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Kostariko       EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Kroatio         EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Latvio          EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Litovio         EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Luksemburgo     EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Malto           EUR          50     53    30         6,9      9,9

Nederlando      EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Norvegio        NOK         590    620   354        70       99

Nov-Zelando     NZD         105    111    63        12,00    18

Pollando        PLN         180    192   108        29       43

Portugalio      EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Rusio           EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Serbio          EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Slovakio        EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Slovenio        EUR          50     53    30         6,9      9,9

Sud-Afriko      EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Svedio          SEK         640    670   384        75      105

Svislando       CHF          82     88    49,20      9       14

Usono           USD          78     82    46,80      8       13

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en ŝtatoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.

• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.

• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.

• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.

• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Pĉk. IBAN AT80 6000 0000 0712 7744. Rete: aon.913548977@aon.at.

• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be.

• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba.

• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br.

• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk.

• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz.

• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com.

• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com.

• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee.

• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando.

• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.

• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.

• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com.

• Hungara: HEA, HU-1146 Budapest, Thököly út 58-60. II/209. Poŝtkest-adreso: HU-1368 Budapest, Pf. 193. Telefonnumeroj: 36/70/932-7465, 36/70/932-7464. Rete: hungario@gmail.com, www.esperantohea.hu.

• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net.

• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is.

• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44.

• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it.

• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp.

• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca.

• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat.

• Korea: Korea Esperanto-Asocio, Gangbyeon hansin core B/D, 1601 ho, 350 Mapo-dong Mapo-gu, Seoul 121-703. Rete: esperanto@saluton.net

• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr

• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Litova: Laimius Strażnickas, LEA, a.k. 178, LT-01003 Vilnius-C, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com.

• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com

• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no.

• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz.

• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com.

• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt.

• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru.

• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com.

• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net.

• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net.

• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se.

• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch.

• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org.

Enhavo

Politiko

INTERNACIA KUNLABORO

Esperoj pri paco en Kaŝmiro

OPINIO

Fuĝis la komandanto

Moderna vivo

KIPRO

Granda mobiliziĝo post la eksplodego en Libano

BELGIO

Miliono da eŭroj por Loveno

SLOVAKIO

„Pandemia” poŝtmarko

USONO

Pandemio kaj universitatoj

BALTIO

Homĉene por Belorusio

SLOVAKIO

Ĉu forgesita diplomato?

Ekonomio

ESEO

Ĉu oro estas mono?

Antaŭ 40 jaroj

Supren aŭ malsupren?

Komputado

INTERRETO

Skota Vikipedio

Scienco

MEDICINO

Nova retina protezo donas esperon

BIOLOGIO

Afrika porka pesto disvastiĝas

Lingvo

AKTUALE

La angla ... sed kiu angla?

Libroj

Pentri majestan solulon

Leginda romano pri la ekesto de Kristanismo

Historio

BIOGRAFIO

Akcidenta morto de esperantisto

Ŝerco kaj satiro

Spritaj splitoj kaj preskeraroj

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Naturista vivo

Kolofono de la magazino MONATO

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

aŭ pere de peranto ...