Leteroj

Racio kaj spiriteco povas kunekzisti

Jiří Proškovec (MONATO 2020/06, p. 25-26) kiel moderne klerigita homo, provas pruvi la neekziston de dio(j) el scienca vidpunkto. Tamen tiaj raciaj argumentoj tute ne subfosas la ekzistobazon de religioj, ĉar kredo fontas ne en racieco, sed en alia homa trajto, tiel nomata spiriteco, kies esencon raciaj priskriboj ne povas kapti. Racieco kaj spiriteco temas pri malsamaj dimensioj, kiuj senprobleme povas kunekzisti, se oni ilin ne intermiksas. Kelkaj homoj havas pli da racieco kaj / aŭ spiriteco, aliaj malpli.

Antaŭ la moderna epoko oftis miskompreno de religiemuloj, ke religio povas klarigi ĉiun aspekton de la mondo. Nun sciencemuloj emas miskompreni, ke scienco estas la sola aliro por kompreni la mondon. Blindaj kredoj, ĉu je spiriteco, ĉu je racieco, estas fanatikaj kaj unuflankaj, se ili ne agnoskas alitipajn verojn. Mi revas pri mondo, en kiu kaj religio kaj scienco komprenas la reciproke malsamajn, sed valorajn alirojn kaj rolojn en la socio.

KIMURA Goro C.

Japanio

Ni mem estas respondecaj

Responde al la artikolo de Jiří Proškovec (MONATO 2020/06, p. 25-26): sciencisto certe rajtas esplori sendepende de ia ajn religio. Multaj demandoj tamen havas religian fonon. Laŭ Richard Dawkins la vivo neniel estiĝis plene hazarde. Kaj kie komenciĝis ia ajn kreado se ne je ia dieco? La estiĝo de vivo transpaŝas ĉiujn limojn de verŝajneco. Malgraŭ sia kompare eta dimensio la tero eble estas unika pro la vivo sur ĝi. Kiaj respondoj do gravas? Ja tiuj, kiuj jam ekzistas, ekzemple en la Biblio. Nepre katolikoj devas konfesi krimojn nome de religio, ĉar la nova testamento estas libera de ia ajn alvoko al militoj!

Kaj la ordo en la naturo – ĉu plene hazarda? Kie estas Dio dum milito aŭ ia katastrofo? Dio nek volas nek intencas ion tian. Sed ni mem estas respondecaj pri niaj agoj! Misfortuno povas trafi iun ajn, sed saĝulo gardas siajn paŝojn. La biblia ordono ne juĝi pri iu ajn plene konformas kun tolero pri iaj aliaj mondkonceptoj. Ni devas akcepti, ke ne la vero estas relativa, sed ni mem.

Frieder WEIGOLD

Germanio

La misfamigo de Esperanto

Rilate al la eseo La misfamigo de Esperanto fare de lingvistoj kaj aliaj sciencistoj (MONATO, 08-09/2020, p. 23-27), jen plia ekzemplo: En 2009 aperis atako kontraŭ Esperanto en nacia ĵurnalo en Nov-Zelando, kiu entenis la jenajn kritikojn: Esperanto havas gramatikan genron; ĝi havas „verbajn tempomarkilojn” (angle: verbal tense markers); ĝi ne havas kulturon, nek ion alian por kio oni povas sperti personan ligosenton; ekzistanta nacia lingvo estus pli bona solvo.

Presprovaĵon de la artikolo oni sendis al la tiama prezidanto de la nov-zelanda asocio, kiu klarigis, ke tiuj asertoj estas falsaj. La artikolo aperis senŝanĝe, kaj oni ne publikigis mian respondon, en kiu mi esprimis malĝojon pro la fakto, ke la aŭtoro, profesoro pri lingvistiko, ŝajne konsideras onidirojn pli fidindaj ol aktiva scienca esploro.

Martin L. PURDY

Nov-Zelando

La rubriko „Leteroj” estas destinita al koncizaj (maksimume 150-vortaj) reagoj de abonantoj pri aktualaĵoj kaj pri artikoloj aperintaj en Monato. La redakcio faras propran elekton, post lingva kaj stila polurado. Letero, ankaŭ reta, estu subskribita per la nomo, kompleta stratadreso kaj telefonnumero. Per la sendo de la letero la aŭtoro donas sian permeson publikigi ĝin en la papera kaj en la ciferecaj versioj de Monato. Leteroj por publikigo estu senditaj al leteroj@monato.be.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Ĵus aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

El mia vidpunkto

Ne ideala deontologio

En la momento, kiam mi verkas tiujn ĉi liniojn, en pluraj landoj okazas manifestacioj kontraŭ rasa diskriminacio. Ilin provokis la mortigo, murdo eĉ, de afrik-usonanoj fare de (blankulaj) policanoj. Ke rasa diskriminacio ankoraŭ ekzistas en multaj landoj de la mondo, estas fakto. Cetere ne nur rasa diskriminacio troveblas, sed ankaŭ seksa, religia, politika, kaj ĉio tio malgraŭ artikolo 2 de la Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj, kiu jam ekzistas de 1948.

La manifestacioj plurloke estis ne nur esprimo de opinioj, sed rezultiĝis en malpurigo, detruo aŭ kompleta forigo de statuoj de personoj, kiuj certe faris bonon por la socio, sed ankaŭ, milde dirite, forgesis pri tiuj homaj rajtoj. Sub la statuo de Winston Churchill en Londono oni farbis la tekston „Churchill estis rasisto”, en la brita Bristolo statuo de la sklavkomercisto Edward Colston estis ĵetita en la akvon, kaj plurloke memoraĵoj pri Kristoforo Kolumbo, kiu ne nur malkovris Amerikon, sed malrekte kaŭzis la preskaŭ kompletan neniigon de indiĝenoj, estis malpurigitaj. Ĉiuj tiuj faktoj atingis la mondajn novaĵojn.

Eble monde malpli priraportitaj estas la malpurigoj kaj detruoj de statuoj de Leopoldo la 2a, siatempa reĝo en tiu malgranda lando, kie troviĝas la eldonejo de MONATO. En la lernejaj lernolibroj li dum jardekoj estis priskribata kiel heroa reĝo, kiu „portis la civilizacion” al la kompatindaj nigruloj. Nu, sed li ankaŭ reportis ion, nome kaŭĉukon. Kaj la lokuloj de la tiama Libera Ŝtato Kongo, privata proprietaĵo de tiu reĝo Leopoldo la 2a, certe ne bonvole laboris por havigi tiun kaŭĉukon, „interŝanĝe kun civilizo”. Se ili ne pretis labori, aŭ laboris tro malrapide, la belgaj koloniantoj forhakis de ili manon aŭ alian korpoparton.

Belgaj rojalistoj ankoraŭ nun deklaras, ke la tiama reĝo ne sciis, kio okazas en „lia teritorio”. Nu, pruvi tion, aŭ la malon, verŝajne ne eblas post pli ol 120 jaroj. Tamen estas tre malverŝajne, ke li ne sciis. Almenaŭ la belga registaro konsciis, ĉar post protestoj, ĉefe fare de Usono kaj Britio, ĝi intervenis. Kaj ke la registaro sciis, atestas i.a. la jena frazo el letero de komandanto Charles Lemaire, komisaro de la distrikto Ekvatoro de la Libera Ŝtato Kongo, al la belga registaro: „Por rikolti kaŭĉukon en la distrikto, oni devas fortranĉi manojn, nazojn kaj orelojn” 1.

Komandanto Charles Lemaire? Eble kelkaj nun pensas: „Tiun nomon mi konas.” Efektive, inter multaj Esperanto-parolantoj Lemaire estas konata. Li estis ĉe la bazo de la lingvo en Belgio. La 17an de decembro 1897 en la brusela ĵurnalo Le Petit Bleu (la malgranda bluulo, „malgranda” pro la formato de la gazeto, „bluulo” ĉar ĝi estis la voĉo de la belgaj liberaluloj, kiuj estis, kaj ankoraŭ nun estas, nomataj la bluuloj) aperis la unua de ok artikoloj pri Esperanto, ĝuste fare de tiu Charles Lemaire.

Lemaire ĝis antaŭ nelonge estis priskribata en la informiloj pri Esperanto, kiel „komprenema kaj socialema persono, kun idealoj sed ankaŭ kun konscio pri la realo” (tiel i.a. en Vikipedio). Ĉu oni ne iom adaptu tiujn tekstojn, almenaŭ menciante, ke liaj idealoj ne estis idealaj por la loĝantaro de tiu afrika lando?

En la sociaj forumoj pluraj postulas, ke la nuna reĝo publike pardonpetu pri la faroj de sia antaŭulo. Ĉu ankaŭ la nunaj gvidantoj de Esperanto-asocioj pardonpetu pri la agado de Charles Lemaire? Nu, mi ne scias, ĉu pardonpeti pri la faroj de alia havas grandan sencon. Sed almenaŭ indus jen kaj jen iom adapti la informilojn pri nia lingvo kaj mencii, ke Lemaire, kiu cetere estis docento pri deontologio en la „Reĝa Altlernejo de Belgio”, ne tre atentis pri sia propra deontologio.

Paŭl PEERAERTS

King Leopold's Ghost: A Story of Greed, Terror and Heroism in Colonial Africa p. 165, verkita de la usona historiisto Adam Hochschild.

Antaŭ 40 jaroj

Astronaŭtinoj

El MONATO 1980/07-08, p. 5:

Kvankam jam ekzistas kosmonaŭtinoj elektitaj de Usono, Francio kaj Sovetio, la virinoj trovas malfacilaĵojn por akompani virojn en kosma aventuro. Ĝis nun, la virina korpo respondis same aŭ eĉ pli bone ol la vira ĉe ĉiuj rezisto-provoj, escepte de tiuj rilatantaj la krurajn varikojn. La dilatiĝo de la kruraj vejnoj de kosmonaŭtinoj ege okupas la kuracistojn de la tri menciitaj landoj.

MGA

Virga demokratio

El MONATO 1980/09, p. 6:

La tiel nomata „demokratia malfermiĝo” en Brazilo ŝajne estas ankoraŭ virga ... La striko de la metalurgiistoj en la ŝtato Sanpaŭlo (ĉirkaŭ 600 000 laboristoj), la plej longa en la sindikata vivo de tiu lando (41 tagoj) finiĝis tute favora al la mastroj, almenaŭ al tiuj de la multnaciaj entreprenoj, kiuj povis plej longe elteni la paralizadon. Unue, Ia laborjustico deklaris ne-leĝa la strikon pro motivoj de „nacia sekureco”; poste, la politika polico arestis la ĉefajn sindikatajn gvidantojn; fine, oni malpermesis kunvenojn en publikaj ejoj. La eklezio disponigis siajn preĝejojn al la strikantoj, sed tiuj ejoj pro spacomanko tute ne povis elteni la grandajn amasojn.

H.K.

La foto de la monato

Sciuro fiere kaŝonta sian makadamian nukson, fotita de leganto Neil Blonstein.

Politiko

RUSIO

Referendumo

Inter la 25a de junio kaj la 1a de julio okazis referendumo pri amendoj 1 al la konstitucio de la Rusa Federacio. La rezulto estis triumfa por Putin: 77,92 % de la voĉdonantoj aprobis la ŝanĝojn 2. La ĉefa modifo rilatas al la nuligo de la kalkulo de la jamaj oficperiodoj de Vladimir Putin, kiu tiel rajtos kandidatiĝi denove por la posteno de prezidento en 2024 kaj 2030. Sen la amendo, li ne havus tian eblon pro siaj jam du sinsekvaj oficperiodoj.

Konstitucio

La Konstitucio de la Rusa Federacio ne estis modifita de 1993 ĝis 2008. Tamen inter la jaroj 2008 kaj 2020 ĝi estas modifita jam kvarfoje. La unua amendo rilatis al la ŝanĝo de la oficperiodoj de la prezidento kaj de la Ŝtata Dumao (parlamento). Per unu el la postaj amendoj oni enkondukis la jaran raportadon de la registaro al la Ŝtata Dumao.

Eblas voĉdoni interrete ...

La loĝantoj de Moskvo kaj de la regiono de Niĵnij Novgorod rajtis partopreni en la voĉdonado per Interreto: tiel faris pli ol miliono da homoj. La komunista deputito Valerij Raŝkin protestis kontraŭ tio, ke la administracio de la ĉefurbo lanĉis la programon „Miliono da premioj” por tiuj, kiuj voĉdonos interrete.

... kaj dum tuta semajno

La ĉi-jara referendumo estis unue planita por la 22a de aprilo, sed estis prokrastita pro la kronvirusa epidemio en la lando. Poste la rusa prezidento subskribis dekreton pri nova dato, la 1a de julio. Fine, pro la epidemia situacio kaj por la sekureco de la loĝantaro, oni decidis, ke la rusaj civitanoj rajtu voĉdoni dum tuta semajno.

Ĉu serioza rivalo?

John Bolton, eksa konsilanto de Trump, dum intervjuo asertis, ke Trump ne estas serioza rivalo por Putin. Post tiu ĉi referendumo la pozicio de la rusa prezidento efektive estas firma. Aliflanke, kiu scias, kiu baldaŭ okupos la seĝon de lia usona kolego? En Usono proksimiĝas prezidentaj elektoj, kiuj okazos en novembro.

Massimo RIPANI

korespondanto de MONATO en Rusio

1. Entute en la referendumo oni voĉdonis pri 206 amendoj al la konstitucio (red.)

2. La balotilo ebligis al voĉdonanto aŭ aprobi ĉiujn proponitajn amendojn kune, aŭ malaprobi ĉiujn kune (red.)

Konstituciaj amendoj kaj naciaj minoritatoj

Komence de julio en Rusio okazis referendumo pri ŝanĝoj en la konstitucio de Rusio. Laŭ la amendita versio de la konstitucio, la rusa popolo estas la sola popolo, kiu „formas la (rusian) ŝtaton” ... Do, ĉiuj aliaj popoloj (ĉirkaŭ 20 % de la loĝantaro) centojn kaj milojn da jaroj loĝantaj en siaj teritorioj (en Volgio, Uralo, Kaŭkazo, Siberio, Fora Oriento) fariĝis popoloj kun nedifinita rilato al la rusia ŝtato, kiu daŭre nomiĝas la Rusia^1 Federacio.

Paŝo al malfederaciiĝo

Magomed Magomedov, politika observanto de la ĵurnalo Ĉernovik (Malnetaĵo), opinias, ke la amendado de la konstitucio estas la unua paŝo al formado de monolita ŝtato, kiu ĝis nun estis – almenaŭ formale – federacia.

Kvazaŭ la ceteraj ne ekzistus

La ĉi-rilata reklama kampanjo havis la sloganon „Ni gardu nian kulturon kaj la lingvon!”, kiu estis ripetata sur la ekranoj de televidiloj kaj stratafiŝoj kaj aŭdiĝis en radio-elsendoj – kaj memkompreneble temis senescepte pri la lingvo de Aleksandr Puŝkin, kvazaŭ Rusio estus unulingva ŝtato kaj la aliaj kulturoj kaj lingvoj estus malgravaj aŭ tute ne ekzistantaj.

„Natura spirita skeleto”

Fakte la „majoritatigo” de la rusa lingvo okazadis ankaŭ pli frue, speciale post la fama deklaro de Vladimir Putin en julio 2017, en kiu li diris, ke „por ni la rusa lingvo estas lingvo ŝtata, la lingvo de interpopola komunikado, kaj ĝi estas neniel anstataŭebla. Ĝi estas la natura spirita skeleto por nia tuta multnacia lando. Ĝin devas scii ĉiu. Ankaŭ la lingvoj de popoloj de Rusio estas nemalhavebla parto de la unika kulturo de la popoloj de Rusio. Lerni tiujn lingvojn estas rajto garantiata de la Konstitucio, rajto libervola. Devigi homon lerni lingvon, kiu ne estas por li gepatra, estas same nepermeseble, kiel malpliigi la nivelon de instruado de la rusa lingvo”.

Ŝrumpas lernado de minoritataj lingvoj

Post tio sekvis granda ĥaoso en la tuta instrusistemo, kiam anstataŭ unu studobjekto aperis du: la rusa (ŝtata) lingvo kaj la rusa (gepatra) lingvo. Laŭ tiu nova sistemo, maksimuma lernotempo por nerusa gepatra lingvo en urbaj (kaj en multaj kamparaj) lernejoj ŝrumpis ĝis 2 horoj semajne, kaj eĉ tiujn horojn oni rajtas ricevi nur, se la lernejo „trovos rimedojn” por instrui gepatran (nerusan) lingvon kaj se la gepatroj voĉdonos por tio ĉi. Kompreneble sekvis amaso da maldungoj de instruistoj de etnaj lingvoj; parto de ili rekvalifikiĝis je aliaj pedagogiaj profesioj.

Kio okazos nun?

Se reveni al la ĵusa referendumo, necesas aldoni, ke, laŭ la opinio de opoziciuloj, ĝi okazis kun amasego da falsado kaj leĝorompoj, inkluzive la malrespekton de la validaj konstituciaj postuloj. Kio sekvos nun? Kelkaj politologoj supozas, ke sekvos likvidado de naciaj respublikoj ...

Alparuh PELEM

korespondanto de MONATO en Ĉuvaŝio/Rusio

Per tiu ĉi teksto ĝia aŭtoro partoprenas en la konkurso „Premio Paul Gubbins por Nova Ĵurnalisma Talento” (vidu https://www.monato.be/nova talento.php).

Alparuh Pelem (Aleksandr Blinov) estas instruisto de lingvoj, aktivulo de la iniciativa grupo Haval por antaŭenigo de la ĉuvaŝa lingvo.

1. En la rusa lingvo la adjektivoj русский (rusa) kaj российский (rusia) estas derivaĵoj de parencaj (kaj similsonaj) sed malsamaj radikoj. Tial tio, kio rilatas al la rusaj popolo kaj lingvo, kaj tio, kio rilatas al la federacia ŝtato Rusio, estas klare distingeblaj. Ekzemple, la nocioj ruso (genta aparteno) kaj rusiano (landaneco) estas konsiderataj tute apartaj. Notindas, ke la indiko pri genta aparteno de persono (la fifama „kvina linio”) estis deva en personaj dokumentoj ĝis la 1990aj jaroj (red.)

Novaĵetoj

Unueca eŭropa pagsistemo en 2022?

Dek ses eŭropaj bankegoj volas lanĉi en 2022 plurfunkcian kaj unuecan eŭropan pagsistemon, kiu kapablos konkurenci kun la produktoj de usonaj gigantoj kiel MasterCard, Visa kaj PayPal. Nun en la landoj de la eŭrozono ankoraŭ ekzistas multaj sistemoj, kiuj ofte ne uzeblas trans la landlimo.

En 2012 jam estis simila iniciato, „Projekto Monnet”, kiu ne sukcesis. La ŝancoj nun estas pli bonaj, ĉar la tiamaj argumentoj – la multaj politikaj streĉoj kaj komercaj konfliktoj inter Usono kaj Eŭropa Unio – intertempe konsiderinde pligraviĝis.

RR

Ekonomio

POST-PANDEMIA PROGNOZO

Profunda recesio en orienta Eŭropo

La Viena Instituto pri Internaciaj Ekonomiaj Komparoj (WIIW - www.wiiw.ac.at/) en junio 2020 publikigis prognozon, en kiu oni taksas, ke la ekonomia recesio kaŭzita de la kronvirusa pandemio en la 23 landoj de meza, orienta kaj sud-orienta Eŭropo estos pli grava ol tiu sekve de la tutmonda financa krizo en 2008. La averaĝa reala malneta enlanda produkto (MEP) de la regiono malpliiĝos je 6,1 % dum 2020, kompare kun 5,6 % dum 2009. Ĝi estos la plej malbona jaro post la fruaj 1990aj jaroj. La komenca restariĝo de la regiono estos multe pli malforta: nur 2,8 % en 2021 kompare kun 4,4 % en 2010.

Dum 2020 la malkreskoj de MEP plej varios en la landoj de orienta Eŭropo. Dum tiu jaro la plej grandajn realajn malpliiĝojn oni atendas en Kroatio (-11 %), Slovenio (-9,5 %), Slovakio (-9 %) kaj Montenegro (-8 %). Tio spegulas la speciale grandan dependecon de tiuj landoj de ekstera komerco kaj/aŭ de turismo.

Ankaŭ la du plej grandaj ekonomioj en la regiono spertos konsiderindajn recesiojn. WIIW prognozas, ke la reala MEP malpliiĝos je 6 % en Turkio kaj je 7 % en Rusio. La plej mildaj ekonomiaj malkreskoj dum 2020 estos en la landoj, kies ekonomioj malpli dependas de ekstera komerco kaj turismo, kiel Kosovo (-4,4 %) aŭ Moldavio (-3 %), kaj / aŭ verŝajne uzos fiskajn rimedojn por kontraŭi la recesion kiel Pollando (-4 %), Kazaĥio (-3 %) kaj Serbio (-4 %).

Ankaŭ landoj, kiuj sukcesis pli rapide eliri el la Kovim-rilata izolado kiel Ĉeĥio (-4.8 %), havos pli bonan rezulton.

Iuj landoj povos malstreĉi sian fiskan politikon por mildigi la recesion. Tamen la plimulto de la orient-eŭropaj ekonomioj havas tre limigitajn eblojn ricevi eksteran financadon kaj tial devos kalkuli je siaj nesufiĉaj financrimedoj. Ĉar la buĝeta deficito pliampleksiĝos kaj la nominala ekonomia kresko reduktiĝos, la publika ŝuldiĝo kompare al MEP abrupte pliiĝos.

Tio estas senprecedenca krizo post la transiro de la orient-eŭropaj landoj al merkata ekonomio. Eblas multe pli malfavora evoluo ol la aktuale prognozata. Tio inkluzivus kombinon el pluaj ondoj de kronvirusa infektiĝo, pli longa atendado de vakcino kaj politikaj misdecidoj de la tri plej grandaj ekonomioj de la mondo – Usono, Ĉinio kaj EU. La perspektivoj por pli favora evoluo ja estas minimumaj, sed tute ne ekskludeblas.

Ŝanĝo de ekonomiaj aspektoj

En mezlonga perspektivo ne ĉiuj efikoj estos malfavoraj. Iuj tiaj estas:

- Restos malsama speco de konsumado kaj pli alta singardemo inter konsumantoj, eĉ kiam ekonomiaj kondiĉoj pliboniĝas. La konsumantoj verŝajne estos pli zorgemaj kaj ŝparos pli grandan parton de siaj enspezoj ol antaŭe. Tio plifortiĝos per pli malaltaj niveloj de dungado (almenaŭ komence), pli granda necerteco rilate la estontajn realajn enspezojn, kaj eble ankaŭ pli alta ŝuldiĝo de la mastrumoj.

- La periodo de tutmonde tro malaltaj interezoj supozeble daŭros. Nun, kiam multe pli granda kapacito de financaj investoj eniris la aĉetprogramojn de la centraj bankoj, la vojo reen al „normalaj” interezoj estos pli malfacila kaj pli longa.

- La landoj en orienta Eŭropo verŝajne enkondukos pli altajn (kaj eble pli progresivajn) impostojn por kompensi la grandegan kreskon de la ŝtata ŝuldiĝo.

- La okcidenta parto de la regiono, inkluzive de la Viŝegrad-ŝtatoj (Ĉeĥio, Hungario, Pollando kaj Slovakio) kaj eble Serbio kaj Nord-Makedonio, verŝajne en la venontaj jaroj profitos el la produktad-translokado de okcident-eŭropaj firmaoj al orienta Eŭropo. Ankaŭ la transigo de servoj probable pliiĝos favore al la orient-eŭropaj landoj.

- La baltaj ŝtatoj, Ĉeĥa Respubliko kaj Slovenio povas plej bone profiti la impeton de la cifereca ekonomio rezulte de la krizo.

Trajtoj grandparte senŝanĝaj

Ĉinio verŝajne daŭre ludos gravan ekonomian kaj politikan rolon en la landoj de orienta Eŭropo, kiuj ne estas membroj de Eŭropa Unio. EU koncentriĝos ĉefe al siaj internaj problemoj, kaj Rusio ne havos la fiskajn rimedojn por esti grava ekonomia ludanto en la regiono.

Inflacio kaj interezoj probable restos malaltaj, kio spegulos kombinaĵon el demografia malkresko, ĉiam pli forta konkurenco pere de interreta komerco, deflacia efiko de la alta ŝuldiĝo kaj daŭre malaltaj petrolprezoj.

Post mallonga stagno denove gravaj temoj en orienta Eŭropo iĝos la manko de laboruloj kaj kreskanta aŭtomatigo. La provizora kresko de senlaboreco ne estos sufiĉe forta por kompensi la malpliiĝon de la loĝantaro en mezlonga perspektivo. Samtempe la antaŭenpuŝo al aŭtomatigo restos forta, ĉar firmaoj klopodos ŝpari elspezojn por kovri perdojn rezulte de la krizo.

Evgeni GEORGIEV

korespondanto de MONATO en Aŭstrio

RUSIO

Sekreta eksportado floras

Rusaj doganistoj tre bone scias, kio estas malantaŭ la kodoj SS, SSSS kaj SSSSSS: sekreta eksportado el Rusio. Tergaso, armiloj, aviadiloj, kosmoŝipoj, izotopoj. Kompare kun 2018, la kvanto malkreskis je 8,5 miliardoj da usonaj dolaroj (USD) kaj egalis al 55,3 miliardoj da USD.

La ĉefaj aĉetantoj

La plej grandaj importantoj de rusaj pordefendaj varoj, inkluzive de relative malgranda parto de civila aviado kaj kemiaj komponaĵoj, estas Egiptio (2,4 miliardoj da USD en 2019), Alĝerio (1,9 miliardoj), Ĉinio (1,6 miliardoj), Barato kaj Usono (po 0,9 miliardoj).

En la raporto de la Federacia Dogana Servo la vendoj pri civila kaj milita aviado estas klasitaj kune. Laŭ la takso de Unuiĝintaj Nacioj en 2018 la rusa kvanto de la eksportado de civilaj aviadiloj kaj kosmoŝipoj estis 1,75 miliardoj da USD.

La eksportoj de tergaso el Rusio en 2019 egalis al 41,6 miliardoj da USD. Plej multe pagis Germanio (10,6 miliardojn), Turkio (4,3 miliardojn), Aŭstrio (3,2 miliardojn), Italio (3 miliardojn) kaj Belorusio (2,6 miliardojn).

Izotopoj

Laŭ la datumoj de la doganaj instancoj Usono importas el Rusio je valoro de 645 milionoj da USD „produktojn de neorganika kemio, komponaĵojn de raraj teraj metaloj, radioaktivajn elementojn”. Svedio importas je valoro de ĉirkaŭ 295 milionoj. Ne eblas diri precize, kiuj varoj estis venditaj sub tiu titolo: ĉu peza akvo aŭ aliaj izotopoj (litio-6, litio-7, karbono-13 ktp)?

La usonaj energifirmaoj por siaj nukleaj centraloj preferas la malpli kostan riĉigitan uranion de la rusa ŝtata kompanio Теĥsnabeksport al la usona. Krom signifa ŝparo de mono, tia elekto havas ankaŭ alian konsekvencon: apliki la principon „America first” (Usono unue) postulos de prezidento Trump multe da mono, ĉar en tiu ĉi fako Usono perdis kompetenton kaj devas preskaŭ rekomenci de nulo.

Raketmotoroj

La sankcioj ĝenerale ĝis nun ne malhelpis la eksportadon el Rusio, ne nur la sekretan. La afero tute evidentas en la aerospaca sektoro.

Ekzemple, pro la manko de ekvivalentoj de la raketmotoro RD-180, ĝis nun ne eblis ĉesigi la aĉeton de rusaj motoroj. La financa gazeto The Wall Street Journal eksciis, ke tial Pentagono ne povos ne importi motorojn RD-180 ĝis almenaŭ 2025. Ĉi-jare NASA ricevis de la aerospaca kompanio Blue Origin, fondita de Jeff Bezos, la unuan raketmotoron BE-4, destinitan por anstataŭi la rusan RD-180. Ĝi tamen estos uzata nur por testado. Ĉu Vaŝingtono sukcesos sendependiĝi?

Massimo RIPANI

korespondanto de MONATO en Rusio

Moderna vivo

KOSOVO

Policanino murdis sian familion

En februaro la urbo Gjilan (Kosovo) ŝokiĝis pro kvinobla tragedio: en la familio Bllaca mortis kvin membroj: la gepatroj, du fratoj kaj fratino. La murdinto estas la fratino, Valdete Bllaca, policanino. La pridemandadoj sugestis, ke ŝi suferis mensajn problemojn.

Mensa elĉerpiĝo

Kiel eblas, ke tiu gaja kaj prudenta homo fariĝis murdanto? La kialoj verŝajne troviĝas en la problemoj kaŭzataj de la albana socio: senlaboreco en la familio, malfacilaĵoj en rilato kun laboro, malriĉeco, la devoj pri la gepatroj, tabuoj rilate amrilatojn, manko de rajto esti sendependa de gepatroj kaj fratoj, ne-subteno fare de la socio kaj ĉiuj ceteraj malhelpaj faktoroj akompanantaj virinojn en la albana socio.

Laŭ raporto de la kosova polico oni scias, ke almenaŭ cent policanoj suferas mensan elĉerpiĝon pro aĝo kaj traŭmatoj kaŭzitaj de la lasta milito tie (1998-1999).

En Albanio – samkiel en Germanio – oni decidis kontroli ankaŭ la mensan staton de la ŝoforoj. Eble tion oni devas postuli ankaŭ pri la ceteraj profesiuloj: instruistoj, juĝistoj, politikistoj ktp.

Bardhyl SELIMI

korespondanto de MONATO en Albanio

Policanino Valdete Bllaca – la blondulino kun okulvitroj – mortigis siajn gepatrojn, du fratojn kaj sin mem. Foto: ALVIN MIELLI

USONO

Nova projekto Manhattan

Tio ne estas la nomo de nova sekreta armilprojekto, sed kromnomo de vasta projekto, kiu unuigas dekon da altrangaj sciencistoj. La grupo agas sub la nomo Scientists to Stop Covid-19 (Sciencistoj por ĉesigi Covid-19) 1.

Konsisto de la grupo

Tiu unika teamo konsistas el kemio-biologoj, imunologo, neŭrologo, kronvirusa biologo, onkologo, gastroenterologo, epidemiologo kaj ankaŭ specialisto pri nuklea fiziko. D-ro Michael Rosbash (Nobel-premiito, 2017) diras, ke li estas la plej malaltnivela specialisto inter la grupanoj.

La gvidanto estas doktoro Thomas Cahill, kiu havas bonajn rilatojn ne nur ĉe sciencistoj, sed ankaŭ ĉe komercistoj. Lia elstareco helpis konekti farmaciajn kompaniojn kun homoj en la Blanka Domo, de kiuj dependas la kontraŭ-virusaj agoj en Usono. La grupo preparis 17-paĝan raporton 2 kun rekomendoj.

La raporto

La specialistoj raportis, ke la agado kontraŭ Covid-19 devas esti multflanka. Necesas laŭ diversaj vojoj ellabori sekurajn kaj efikajn medikamentojn kaj vakcinojn kiel eble plej rapide. La plano havas kvar fazojn. La unua estis planita por fari testojn, en aprilo kaj majo 2020, pri jam konataj kuraciloj. Unu el la rezultoj de tiu fazo estas la ĵusa kondiĉa aprobo de la kuracilo Remdesivir (la komerca nomo estas Veklury), farita de la eŭropa agentejo pri medikamentoj (European Medicines Agency, EMA). La kuracilo estis jam uzata dum la agado kontraŭ ebolo. Estas pluraj limigaj kondiĉoj por uzi tiun preparaĵon. Do, evidente, unuklonaj antikorpoj estonte anstataŭos la kuracilon.

Fazoj

La testado de kuracmetodoj bazitaj sur antikorpoj okazis inter junio kaj aŭgusto en la dua fazo de la batalo kontraŭ la kronviruso. La tria fazo estas la plej longa: ĝi komenciĝis maje 2020 kaj finiĝos maje 2021. Ĝia celo estas ellabori vakcinon kontraŭ Covid-19. La kvara fazo rilatas al malfermo de la ekonomio. Membroj de la projekto komprenas, ke en la kvara fazo necesas plia ekonomia helpado al la usona socio eĉ kun monhelpoj al la loĝantaro. Por redukti la riskojn, kiuj eventuale aperos en ĉi tiu fazo, „Sciencistoj por ĉesigi Covid-19” proponas al ĉiuj la sekvajn regulojn, kiuj estas utilaj ne nur al usonanoj:

– sciigi pri eventualaj simptomoj

– esti regule ekzamenata koncerne la malsanon

– protekti sin per personaj rimedoj, t.e. surhavi protektomaskojn (rekomendataj estas kirurgi-kvalitaj maskoj).

Tiuj simplaj reguloj povas notinde redukti la riskojn je malsaniĝo.

Notindas, ke neniu grupano havos monprofiton. Stuart Schreiber – sciencisto ĉe la universitato Harvard – atentigas pri ebla fiasko, sed se la grupo sukcesos, la mondo ŝanĝiĝos.

1 https://www.businessinsider.com/scientists-to-stop-covid-19-proposal-coronavirus-2020-4

2 pdf-dosiero: https://s.wsj.net/public/resources/documents/Scientists to_Stop_COVID19_2020_04_23_FINAL.pdf

Alexander MIKISHEV

korespondanto de MONATO en Usono

RUSIO

Celebro de datreveno

La parado omaĝanta al la 75a datreveno de la fino de la dua mondmilito okazis la 24an de junio en Moskvo. Ĉeestis pli ol 13 000 militistoj, inkluzive de reprezentantoj de eksterlandaj ŝtatoj. Tiuokaze estis prezentitaj la unuan fojon 24 specimenoj de la plej novaj militaj teknologiaĵoj. La rigardantaro vidis la infanteriajn veturilojn Armata kaj Kurganets-25 kun la novaj batalaparatoj Kinĵal (Ponardo) kaj Epoĥa (Epoko), la ter-aerajn raketajn sistemojn S-300B4 kaj S-350, la tankojn T-90M kaj T-80BVM, la marbordan raketan komplekson Bal kaj aliajn ekipaĵojn.

Ferioj kaj (mal)permesoj

La parado okazas ĉiujare la 9an de majo, sed ĉi-foje ĝi estis prokrastita pro la pandemio. Por malplirapidigi la disvastiĝon de la kronviruso SARS-CoV-2 prezidanto Putin deklaris nelaboraj la tagojn de la 30a de marto ĝis la 30a de aprilo kaj de la 6a ĝis la 8a de majo. En Moskvo kaj en ĝia apuda regiono oni enkondukis ĝisjunian striktan sistemon de malpermesoj.

La nivelo de atento pri la viruso ne malplialtiĝis: la testado de du homoj, kiuj alvenis al la rusa ĉefurbo kun kirgiza delegacio, rezultigis pruvon pri ekzisto de la malsano ĉe ili. Pro tio, la prezidanto de Kirgizio Sooronbaj Ĵeenbekov ne ĉeestis la paradon.

Massimo RIPANI

korespondanto de MONATO en Rusio

USONO

Ĉu ni „perdos” Yale?

Universitato Yale, fondita en 1701, situas en Konektikuto kaj estas tutmonde konata pro siaj historio, instruistoj kaj alta klernivelo. Fine de la pasinta jaro 62 Nobel-premiitoj, 5 ricevintoj de medalo Fields^1 kaj 3 laŭreatoj de Turing-premio^2 havis ligojn al ĝi. Multaj usonanoj ne scias tiun statistikon, sed por ili la aparteno de la universitato al Ivy League (Hedera Ligo)3 multon signifas.

La pasinteco memorigas

Tamen, lastatempe evidentiĝis, ke ĝi povos malaperi. Ne, ne timu; oni ne detruos la universitaton, sed ĝia nomo povos malaperi ... Kial? Eventoj antaŭ nelonge okazintaj memorigis al usonanoj, ke Elihu Yale estis brit-usona komercisto, kiu estante prezidanto de la Orient-Hindia Kompanio riĉiĝis per sklav-komercado en Hindio kaj Ameriko. La unuan noton pri ebla ŝanĝo de la universitata nomo publikigis la populara verkistino Ann Coulter – membro de la respublikana partio – en sia blogo.

Reagoj

Tiu ideo vigle reeĥis en la usona Interreto, kaj eĉ estiĝis la movado #CancelYale (Nuligu Yale). La instigo celis demokratian parton de la altklera usona socio ligita al la universitato, kaj lastatempe pli vastan popularigon de ekstrem-maldekstraj vidpunktoj en la universitata medio. Se oni havas la rajton detrui historiajn monumentojn, kial ne ŝanĝi la nomon de fama universitato? En diskutoj aperis eĉ la propono ŝanĝi la nomon al „Universitato George Floyd” 4.

Ĉu la reputacio de tiu universitato – la oka en la listo de tutmondaj universitatoj – kreskos aŭ malkreskos?

La universitata prezidanto Peter Salovey trankviligis ĉiujn per la diro, ke la postulo pri nomŝanĝo tute ne aktualas en la okazo de Yale.

Kiuj neatenditaj proponoj kaj agoj povos ankoraŭ aperi antaŭ la novembraj prezidentaj elektoj en Usono?

1. La plej granda premio donata de Internacia Matematika Unio en ĉiu kvara jaro.

2. Premio ĉiujare donata de Asocio pri Komput-Maŝinoj.

3. Grupiĝo de ok el la plej prestiĝaj usonaj universitatoj.

4. George Floyd mortis dum aresto fare de kvar policanoj en Mineapolo, la 25an de majo 2020.

Alexander MIKISHEV

korespondanto de MONATO en Usono

Alexander Mikishev estas lektoro, instruas kaj esploras en Hjustono, Teksaso. Esperanton li eklernis en 1979.

RIFUĜINTOJ

Nova pinta kvanto

Unuiĝintaj Nacioj (UN) publikigis novan raporton, kiu prezentas teruran bildon: la nombro de rifuĝintoj aŭ delokitoj atingis preskaŭ 80 milionojn. La plimulto de ili estas en sia propra aŭ en evolulando, kie ofte mankas financa helpo.

Laŭ Filippo Grandi, la Alta Komisiito pri Rifuĝintoj de Unuiĝintaj Nacioj (AKRUN) 1, en 2010 rifuĝis ĉ. 41 milionoj da homoj. En 2019 la nombro estis preskaŭ duoble pli granda (79,5 milionoj). Laŭ la raporto, la kreskadon kaŭzas la fakto, ke tre malmultaj rifuĝintoj revenas al siaj hejmlandoj.

Statistikoj

En la 1990aj jaroj ĉiujare revenis al siaj hejmlandoj averaĝe 1,5 milionoj da homoj, sed en 2019 la kvanto estis nur 390 000. Lige kun tio UN atentigas pri „ŝanĝita realo”. Rifuĝado ne plu estas „mallongdaŭra kaj portempa fenomeno”, diris en intervjuo la Alta Komisiito, kiu aldonis: „Unu elcento de la monda loĝantaro ne povas reveni al la hejmlando pro militoj, persekutado, malobservo de homaj rajtoj kaj aliaj formoj de perforto”.

Laŭ la raporto de UN, homoj rifuĝas ĉefe ekster Eŭropa Unio. La plej multaj rifuĝintoj estas internaj delokitoj – personoj, kiuj rifuĝas ene de sia propra lando – aŭ troviĝas en evolulandoj. Inter la akceptolandoj, laŭ la nombro de rifuĝintoj pinte staras Turkio, antaŭ Kolombio, Pakistano, Ugando kaj Germanio.

Malkreskas ekonomiaj rimedoj

Ne-registaraj organizaĵoj avertas, ke la financa helpo por ilia prizorgado draste malgrandiĝas, kio pligravigas la situacion de la rifuĝintoj. Kontraste al tio la vendosumo de la internacia armil-komercado estas 90-oble pli alta.

El la 9,7 miliardoj da eŭroj bezonataj de UN en 2020 oni promesis nur unu miliardon por homhelpo. Demokratia Respubliko Kongo (DR Kongo) estas la unua en la listo de nesufiĉe financataj krizo-landoj, kie nur ĉ. tri elcentoj de la mono bezonata en 2020 estas certigitaj, sed preskaŭ kvin milionoj da homoj en tiu lando estas internaj delokitoj.

Maltrankviliga kreskado

Laŭ AKRUN, la „zorgovekan” kreskadon kaŭzas parte la situacio en multaj konflikto-regionoj, precipe en DR Kongo, la Sahel-zono, Jemeno kaj Sirio. La interna milito en Sirio, kiu daŭras jam naŭ jarojn, devigis 13,2 milionojn da homoj (unu sesono de la rifuĝintoj tutmonde) forlasi siajn loĝlokojn.

Pli ol du trionoj de la rifuĝintoj eliris el Sirio, Venezuelo, Afganio, Sud-Sudano kaj Mjanmao. La situacio en Venezuelo kulpas parte pri la kresko: fuĝintaj venezuelanoj estas la unuan fojon listigitaj en la raporto, ĉar ilia situacio estas „pli bone dokumentita” laŭ AKRUN. Multaj el la 3,6 milionoj da venezuelaj rifuĝintoj ne estas registritaj kiel tiaj aŭ kiel azilpetantoj, kaj ili okupas apartan lokon en la statistiko. Tamen ankaŭ ili bezonas protekton.

La agnoskitaj rifuĝintoj estas 26 milionoj en la tuta mondo (20,4 milionoj sub la mandato de AKRUN, plus 5,6 milionoj da palestinaj rifuĝintoj). Tutmonde 4,2 milionoj da homoj daŭre atendas respondon al sia azilpeto. AKRUN listigas ilin aparte, ĉar inter ili estas ankaŭ elmigrintoj pro ekonomiaj kialoj, kaj ili ne estas konsiderataj rifuĝintoj. La infanoj en aĝo sub 18 jaroj tutmonde konsistigas 40 elcentojn de la tuta nombro de rifuĝintoj kaj internaj delokitoj (inter 30 kaj 34 milionoj).

Kronvirusa pandemio

„Kulpaj pri tiu mizera stato estas la landoj, kiuj enmiksiĝas en konfliktojn kaj malhelpas pacajn solvojn”, diris Grandi. Tiel oni ne povas krei kondiĉojn por la reveno de rifuĝintoj. Tamen la kronvirusa pandemio kaj la kreskanta malriĉeco ligata al ĝi povus intensigi la fuĝadon al Eŭropo. Grandi asertis: „Mi ne havas dubon pri tio, ke la kreskanta malriĉeco, la manko de solvoj kaj la longdaŭraj konfliktoj kaŭzos pli da popolaj moviĝadoj en la regionoj mem kaj al Eŭropo”.

Solidaremo helpas

„Ankaŭ la pandemio elmontris internacian solidarecon”, diris Grandi. La plej multaj akceptolandoj alligas rifuĝintojn al siaj sansistemoj, kaj aliflanke sukcesis la alvokoj pri donacoj. Ĉi-jare AKRUN jam ricevis – nome de kompanioj kaj unuopuloj – varojn kaj monon en kvanto 15-elcente pli granda ol tio ricevita pasintjare.

1. Retejo de UNHCR: www.unhcr.org. Vikipedio: eo.wikipedia.org/wiki/Alta_Komisiito_de_Unui%C4%9Dintaj_Nacioj_pri_Rifu%C4%9Dintoj

Evgeni GEORGIEV

korespondanto de MONATO en Aŭstrio

La oficejo de la Alta Komisiito pri Rifuĝintoj de Unuiĝintaj Nacioj kreiĝis la 14an de decembro 1950. Foto: UNHCR

La nombro de homoj, kiuj rifuĝis aŭ estas delokitaj, atingis preskaŭ 80 milionojn. Foto: UNHCR

Rifuĝado ne plu estas „mallongdaŭra kaj portempa fenomeno”, diris Filipo Grandi, Alta Komisiito pri Rifuĝintoj de Unuiĝintaj Nacioj. Foto: UNHCR

ABELBREDADO

Kolapso de kolonioj

La eksterordinaran gravecon de abeloj por la homa vivo emfazis ankaŭ Unuiĝintaj Nacioj (UN), kiu omaĝe al la abeloj en 2017 aprobis rezolucion pri la popularigo de abelbredado, kaj deklaris la 20an de majo Monda Tago de la Abelo^1.

Abelo havas naturajn malamikojn (birdoj, rabovespoj, formikoj, diversaj virusoj kaj akaroj ktp). Tamen, dum la lastaj jaroj abelbredistoj atentigas pri nova kaj danĝera fenomeno: en mallonga tempo, el abelejoj malaperas granda nombro da abeloj, kio kaŭzas la tutan detruiĝon de la kolonio. Origine, ĉi tiu fenomeno okazis nur en Nord-Ameriko, sed lastatempe ĝi komencis okazi ankaŭ en Eŭropo, precipe en Pollando, Hispanio, Svislando kaj Germanio. La sciencistoj ĝin nomas Colony Collapse Disorder (CCD)2 - sindromo de kolapso de (abel)kolonioj.

La kaŭzoj de la subita kaj amasa mortado de abeloj ne estas ĝis nun precize konataj, sed la scienca kaj abelista publikoj estas plene konvinkitaj, ke la ĉefaj kialoj estas kaj la diversaj pesticidoj uzataj en agrikulturo kaj la klimatŝanĝiĝo. En fakaj abelistaj rondoj oni diskutas ankaŭ pri la malbona efiko de poŝtelefonoj kaj elektromagnetaj ondoj, ĉar – laŭ teorio ankoraŭ ne science pruvita – abeloj orientiĝas per la suno.3

Abeloj en urboj

Laŭ sciencistoj kaj abelbredistoj, por abeloj urba medio pli taŭgas ol kampara aŭ arbara medioj. En urbo troveblas taŭga kvanto da floroj, florantaj plantoj kaj arboj, kaj ne estas kemiaĵoj kiel en la kamparo. Homoj kultivas diversajn florojn sur balkonoj, en parkoj, en ĝardenetoj de familiaj domoj; ni povas trovi ankaŭ multajn speciojn de ornamaj arboj kaj arbustoj. Danke al ĉi tiu varieco aperas eĉ novaj specoj de mieloj, kiel ekzemple kaŝtana. Ĉi tiu urba mielo estas ankaŭ sana kaj nutra kaj ne enhavas nocajn kemiaĵojn. Pro tio ni nuntempe povas vidi abelkoloniojn sur tegmentoj kaj balkonoj de multetaĝaj domoj, en urbaj ĝardenoj kaj parkoj, ekzemple en Novjorko, Parizo, Londono, Prago kaj Vieno.

Projektoj

En Slovakio estas kreita „speciala projekto de urbaj abeloj”, kiu propagandas la urban abelbredadon. Instruaj programoj („Venu kun ni al la abelujo”, „La reĝlando de abeloj”, „Ni ekzumigu nian urbon” k.s.) inkluzivas agadojn por lerni pri la vivo de abeloj, kaj estas ekzemploj pri tio, ke abeloj povas riĉigi la urban medion sen ĝeni la loĝantojn. Iuj slovakaj urboj (kiel Kežmarok, Lučenec kaj Žilina) havas eĉ proprajn urbajn abelujarojn.

Ĉi tiujn abelistajn projektojn subtenadas ankaŭ la slovaka prezidento Zuzana Čaputová [ĉaputova], kiu en majo starigis du abelujojn en sia oficiala ĝardeno, kun informa tabulo por vizitantoj. Tio subtenas la ideon, ke abeloj apartenas ne nur al la kamparo sed ankaŭ al la urbo.

Tradicio daŭre aktuala

Abelbredado en Slovakio havas longan tradicion. Ĝi ne plu estas okupo de nur la pli maljuna generacio, sed ankaŭ la juna generacio – inkluzive de virinoj – montras daŭre pli kaj pli multan intereson pri abelbredado. Pro ŝtata subteno, Slovakio estas unu el la malmultaj landoj en Eŭropa Unio, kie la nombro de abelbredistoj en la lastaj 20 jaroj senĉese kreskas. Entute estas oficiale registritaj pli ol 19 150 abelbredistoj kun pli ol 305 000 abelkolonioj.

1. MONATO 2018/04, p. 10

2. https://www.epa.gov/pollinator-protection/colony-collapse-disorder

3. https://www.asc.ohio-state.edu/perry.6/p596_au99/Samples/shortmed/fiskemedium/index.html

Julius HAUSER

korespondanto de MONATO en Slovakio

En Slovakio estas kreitaj projektoj kaj eduk-programoj, kiuj propagandas la urban abelbredadon. Foto: JULIUS HAUSER

Eseoj

PEDOFILIO

Ni rompu la tabuon

Imagu vian plej bonan amikon en la mondo, kiun vi konas delonge kaj plenkore fidas. Iun, kiu lasus vin tranokti longe, se vi iĝus senhejma, kiu ĉiam helpos kaj aŭskultos vin. Tiu homo konfesas al vi, ke ri allogiĝas al infanoj. Kion vi farus?

„Pedofilio” fontas el malnovgrekaj vortoj por „infano” kaj „amo/amikeco”, tamen ĝi signifas ion tute alian. Science, ĝi signifas seksan allogiĝon al infanoj, sed en kutima socia uzo ĝi signifas mistraktadon de infanoj. Ĝi do estas malpreciza vorto kun multaj signifoj, kaj ĝi ne estas uzata en leĝaj kuntekstoj. Tial, kvankam la temtitolo de mia artikolo estas Pedofilio, mi ne uzos tiun vorton. Ni profitu la klarecon de nia bela lingvo kaj uzu la vortojn „infanseksemo” kaj „infanmistraktado”.

En psikologio infanseksemo signifas seksan allogiĝon al infanoj kaj rilatajn fantaziojn kaj rezultan mensan suferon aŭ jaman infanmistraktadon. Kutime infanseksemo temas pri prefero kaj ne ekskluziva allogiĝo, tial multaj infanseksemuloj tamen havas rilatojn aŭ geedziĝas. Studoj taksas, ke 1 % ĝis 10 % de la viroj estas infanseksemaj, depende de la vortumo de la demandoj. 20 % el ili povas almenaŭ en maloftaj okazoj senti iom da seksa allogiĝo al infanoj. Oni tute ne scias, kiom da virinoj estas infanseksemaj. La germana projekto Dunkelfeld, kiu proponas terapion al infanseksemuloj, raportis, ke pli ol 10 000 homoj petis ĉe ĝi helpon, sed nur 17 estis inaj, kaj nur unu el tiuj plenumis la kriteriojn de infanseksemo. Aliflanke, kelkaj sciencistoj pensas, ke infanseksemo ĉe virinoj estas subtaksata, ĉar socio malpli prijuĝas rilaton inter virino kaj pli juna knabo ol inter viro kaj pli juna knabino, kaj virinoj havas pli facilan aliron al infanoj tre junaj, kiuj ankoraŭ ne kapablas esprimi la mistraktadon.

Infanmistraktado

Kio estas infanmistraktado? Leĝe, „mistraktado” temas pri seksaj agoj kun aŭ en la ĉeesto de infano, kaj „infan-” dependas de la minimuma konsentaĝo de la lando. Tra la mondo tiu aĝo varias inter 11 jaroj (en Niĝerio) kaj 21 jaroj (en Barejno). Aldone, pluraj landoj havas t.n. „Romeo-kaj-Julieto”-escepton, kiu permesas seksumi kun homo, kiu aĝas malpli ol la konsentaĝo, se onia propra aĝo tre proksimas al ties aĝo. Rimarkindas, ke en kelkaj landoj ne ekzistas minimuma konsentaĝo, kaj anstataŭe seksumado entute leĝas nur kadre de geedzeco kaj ne ekster ĝi, sendepende de la aĝo de la geedzoj. Terure, ofte temas ĝuste pri landoj, en kiuj oni kutimas perforte edzigi junajn knabinojn.

Infanseksemo kaj infanmistraktado ne tiom rekte interrilatas, kiel homoj ofte pensas. Infanseksemo estas grava faktoro, kiu povas konduki al infanmistraktado. Tamen, oni taksas, ke nur kvarono ĝis duono de infanmistraktado havas infansekseman kialon. Do kial oni mistraktus infanon sen seksa allogiĝo? Pripensu alian demandon: Kial oni entute seksperfortas homon? Estas danĝera miskompreno, ke seksperforto iel ajn rilatas al seksa allogo. Ĝi estas ilo de agresemo kaj potencmontrado, kaj en ĉiuj lokoj kaj tempoj de la homaro ĝi estas ankaŭ militilo kaj subpremilo de popoloj. Krome ĝi ofte fontas el problemoj de la perfortanto, kiuj tute ne rilatas al la viktimo. Do, se reveni al nia unua demando, oftaj kialoj de infanmistraktado estas vivproblemoj aŭ mensaj problemoj ĉe la mistraktanto, forta streĉiĝo, geedzaj konfliktoj, longdaŭra manko de plenkreskaj partneroj, kontraŭsociaj aŭ psikopatiaj tendencoj kaj alkoholismo. Multaj homoj, kiuj mistraktis infanojn, allogiĝas nur al plenkreskuloj.

Fantazio

Certe ekzistas do infanmistraktado sen infanseksemo. Ĉu ekzistas infanseksemo sen mistraktado? Jes, ĉar multaj infanseksemuloj sukcesas gardi siajn emojn porĉiame en fantazio kaj neniam agi laŭ ili. Rilate al la supra klarigo pri seksperforto, se oni vere allogiĝas al iu, tio ofte signifas, ke oni ankaŭ ŝatas kaj respektas rin kaj ne deziras al ri malbonon. Do multaj infanseksemuloj neniam atakus infanon. Tamen, ofte ili uzas infanpornografion sen konscii pri tio, ke ankaŭ tio estas infanmistraktado, ĉar uzi ĝin kuraĝigas ĝian plukreadon. Fakte la uzado de infanpornografio estas pli fidebla signalo, ke iu estas infanseksema, ol rekta infanmistraktado.

Krome, oni povas vidi diferencojn inter infanseksemuloj, kiuj mistraktis infanojn, kaj tiuj, kiuj ne faris tion. Temas pri aldonaj ecoj kiel manko de memregado, malrespektemo al normoj, manko de empatio, kontraŭsociaj tendencoj k.s. Krimaj infanseksemuloj ofte uzas misajn pensojn por pravigi sian agadon, ekzemple „temas pri konsenta rilato” aŭ „mi ne kapablas regi min”. Same estas ankaŭ diferencoj inter infanseksemaj kaj ne-infanseksemaj mistraktantoj. La unuaj kutime komencas mistrakti infanojn pli frue kaj havas pli multajn viktimojn. La lastaj kutime komencas mistrakti infanojn en streĉa vivmomento kaj havas malmultajn viktimojn, ofte en sia propra familio, kiel en okazoj de incesto.

Kaŭzoj

Kio estas la kaŭzoj de infanseksemo? Ĉi tie ni eniras kompleksan sciencan terenon. Ĝenerale, oni ne vere scias, kiel disvolviĝas iu ajn seksa prefero. Oni scias nur, ke seksemo temas pri malkovro kaj ne pri decido kaj fontas el kompleksa interago de genetiko, cerba disvolviĝo, hormonoj dum gravedeco ktp. Esploristo James Cantor el Kanado trovis tamen kelkajn tendencajn ecojn de infanseksemuloj, ekzemple malaltan inteligent-kvocienton, memorproblemojn kaj kapobatojn dum infanaĝo. Krome, triono de ili estas ne-dekstramanaj, kompare al dekono de la aliaj homoj. Manprefero disvolviĝas tre frue en la vivo, kaj tiom grandan proporcion de ne-dekstramaneco oni trovas en nur kelkaj aliaj grupoj kiel aŭtismuloj kaj skizofreniuloj. Ĉio tio montras, ke ĉe infanseksemuloj multaj ecoj jam tre frue misevoluis. Cantor eltrovis ankaŭ, ke ilia cerbo havas malkutimajn konektojn. Malfacilas scii, kion tio signifas, ĉar oni ankoraŭ malmulton scias pri cerbokonektoj ĝenerale. Tamen li pensas, ke tio povus signifi miskonekton, eĉ kruciĝon, tiel ke vidi infanon estigas seksajn sentojn, anstataŭ veki la kutiman „beboskemon”, kiu estigas ĉe plenkreskuloj senton de ĉarmeco kaj protektemo.

Evidentas do, ke infanseksemon oni ne elektas kaj ne eblas ŝanĝi ĝin. Tial ofte infanseksemuloj psike suferas je deprimiĝo, frustriĝo kaj kulposento. Laŭ demandaro, preskaŭ duono de ili jam pripensis sinmortigon, kaj 13 % jam provis tion. Tiu sufero fontas ankaŭ el tio, ke infanseksemo estas tabuega en la socio kaj preskaŭ neniam estas iu ajn en ilia ĉirkaŭaĵo, kiu scias pri tio. Ili ne priparolas siajn sentojn, ĉar ili timas, ke ĉiu nur fiigus ilin. Tiu timo estas komprenebla: kiam la ĉirkaŭaĵo rimarkas ies intereson por infanoj, tiu estas ofte atakata, persekutata aŭ forpelata el la kvartalo, eĉ se ri ne agis malbone. La polico kutime ne intervenas pri tio. Krimaj infanseksemuloj en prizonoj estas je alta risko de perforto, mortigo, mistraktado kaj humiligo fare de geprizonuloj. Iu prizonoficisto diris, ke esti en prizono tiom danĝeras por infanseksemuloj, ke ili fakte bezonas korpogardiston.

Ju pli aĉas la situacio de infanseksemulo, des pli da ŝancoj, ke liaj sentoj kondukos lin al infanmistraktado. Tial psika kaj socia bonfarto de infanseksemuloj signifas samtempe protektadon de infanoj. La jam menciita projekto Dunkelfeld provizas grupterapion al infanseksemuloj. En nejuĝema kunteksto ili tie povas libere priparoli sian problemon kun terapiisto kaj aliaj infanseksemuloj. La terapiisto helpas al ili atingi psikan stabiliĝon kaj akcepti sin mem. Krome ili lernas kapablojn de konstrua pritraktado de propraj sentoj, frua rekono de riskaj situacioj kun infanoj kaj mensajn strategiojn por malebligi damaĝan agadon en tia situacio. Ili ankaŭ lernas preni la perspektivon de viktimo kaj lernas, ke ili povas esti respondeca plenkreskulo kaj havi kontentigan vivon, socian vivon kaj utili al la socio, malgraŭ sia infanseksemo.

La terapio okazas sub kompleta sekretodevo kaj anonimeco, tial malfacilas pristudi, kiom bone ĝi funkcias. La pli ol 10 000 homoj, kiuj sekvis la terapion, kutime favore parolas pri ĝi en anonimaj intervjuoj, kaj ankaŭ la germana registaro, kelkaj viktimoj kaj familioj de viktimoj subtenas ĝin. Tamen, la ekzisto de tiu projekto estas nur paŝeto antaŭen.

Unue, ĉar en plej multaj landoj ne eblas enkonduki ĝin, ĉar ekzistas leĝo, kiu postulas, ke terapiisto rompu sekretodevon, se tiu ekscias pri nuna aŭ pasinta krimo. Germanio malkutimas, ĉar tie sekretodevo estas absoluta. Sen absoluta terapia sekreto tia projekto fiaskus, ĉar ankaŭ infanseksemuloj, kiuj neniam mistraktis infanon, ofte timegas, ke tamen la terapiisto kredos la malon el iliaj eldiroj kaj povos ĉiam kontakti policon. Tial en aliaj landoj ofte ekzistas nur malformalaj subtengrupoj, enreta terapio kaj enretaj komunumoj.

Due, eĉ se iu sekvas tian terapion, tamen socia malakcepto restos en la ĉiutaga vivo, kaj lernitaj kapabloj kaj memakcepto povas malaperi pro manko de socia subteno. Infanseksemuloj kun malpli bonaj intencoj ofte strebas alpreni aŭtoritatan pozicion, kie la socio akceptos ilin, kiel pastro aŭ instruisto, kaj povas uzi ĝin por mistrakti infanojn. Krome, pro tiu tabuo la scienca studado de infanseksemo estas tre periferia: ĝi ne troviĝas en psikologiaj aŭ medicinaj studoj, malmultaj fakuloj esploras ĝin kun malmulte da subtenmono, kaj interesataj terapiistoj bezonas sekvi aldonajn studojn por helpi infanseksemulojn. Rezulte, oni daŭre scias malmulton pri ĝi.

Ne eblas solvi problemon nekonatan kaj tabuan. Por solvi ĝin, protekti infanojn kaj ebligi bonfartan vivon al infanseksemuloj, oni bezonas pristudi ĝin, lerni pri ĝi kaj priparoli ĝin. Malakcepto, fermiĝo kaj ŝokiĝo nur malebligas tion. Tial, kara leganto, bonvolu rompi la tabuon pri infanseksemo kaj paroli pri ĉi tiu artikolo al viaj konatoj.

Klára ERTL

Katalunio

Klára Ertl studis psikologion, aktivas en TEJO kaj pluraj aliaj movadoj. Baldaŭ aperos ŝia esperanta traduko de Pasporta Poemo. Pri la temo „pedofilio” ŝi jam prelegis en la IJK, en la „Malferma Tago” de UEA kaj en retaj kunvenoj de la amsterdama kaj antverpena Esperanto-grupoj.

Lingvo

INTERVJUO

La oseta lingvo en Rusio

MONATO intervjuis Kudzoeva Angela Fedorovna. Ŝi estas esploristino kaj doktorino pri filologiaj sciencoj, docento, estro de la departemento pri osetaj lingvo kaj literaturo en la Nord-Osetia Ŝtata Universitato K. L. Ĥetagurov.

MONATO: En Rusia Federacio la netransdono de lokaj lingvoj en la familia medio (precipe en urboj) estas problemo. Kio pri la oseta lingvo? Ĉu ĝi estas instrua lingvo en lernejoj?

Kudzoeva: En la tuta respubliko Nord-Osetio/Alanio, la oseta lingvo estas nur lernata, ne instrua lingvo malgraŭ tio, ke ĝi estas unu el la ŝtataj lingvoj (kune kun la rusa, laŭ la konstitucio de la respubliko Nord-Osetio/Alanio). Dum pluraj jaroj, kadre de eksperimento, oni enkondukis la osetan kiel instruan lingvon en bazlernejojn (de la unua ĝis la kvara klasoj) de plej multaj regionoj de la respubliko. Estis favoraj rezultoj: okazis tute klara vekiĝo de publika intereso pri la nacia kulturo ĝenerale – kaj pri la nacia lingvo precipe; la ruse parolanta loĝantaro de la respubliko agnoskas la avantaĝojn koni la lokan lingvon kaj pretas lerni ĝin.

Spite al tio, ĉi tiuj spertoj restis nur eksperimentoj, kaj hodiaŭ la oseta estas instrua lingvo nek en infanĝardenoj, nek en lernejoj. La socia prestiĝo de la oseta lingvo estas tro malalta, por ke la gepatroj komprenu la bezonon, ke iliaj infanoj ricevu klerigadon (almenaŭ komencan) en sia denaska lingvo, kaj postulu tion. Tamen ĉio estus preta por fari tion: ĉe la Unesko-katedro de la Respublika Pedagogia Instituto grandaj grupoj de aŭtoroj kompilis instruajn kaj metodajn kompletojn rilate al ĉiuj fakoj por bazlernejoj kaj por infanĝardenoj. Tamen, en preskaŭ ĉiuj lernejoj de la respubliko la oseta lingvo, kiel aparta lernobjekto, estas lernata de ĉiuj de la unua ĝis la dek-unua jaro. Ĝenerale klasoj estas dividitaj en du grupojn laŭ la nivelo de lingva kapablo. Unu grupo lernas la lingvon kiel gepatran – la alia grupo kiel duan lingvon. Escepto estas la lernejoj de la distrikto Mozdok, kie la nombro de parolantoj de la oseta estas tradicie malgranda.

MONATO: Ĉu la fakto, ke infanoj devas submetiĝi al ekzameno en la rusa, malpliigas la uzon de la oseta lingvo kaj la kvanton de horoj dediĉataj al ĝia lernado?

Kudzoeva: La nombro de horoj dediĉataj al la lernado de denaska lingvo (ne-rusa) malpliiĝis pro la alpreno de novaj federaciaj ŝtataj instru-normoj. Nun oni lernas la osetan dum tri horoj semajne (anstataŭ kvin en la pasinteco). Tio kompreneble ne kontribuas al bona majstrado de lingvo, kies funkcioj en la socio estas jam minimumigitaj. La studentoj cetere estas priekzamenataj malsame: dum por la rusa lingvo ekzistas deva ekzameno (por kiu studentoj komencas prepari sin anticipe: multaj en mezlernejo laboras kun instruistoj por plenigi „truojn” kaj akiri altan poentaron pri lernobjekto deva por la aliĝo al iu ajn universitato kaj por iu ajn fako sur la teritorio de la tuta Rusia Federacio). Male, por la oseta lingvo estas nur parola ekzameno, kie oni devas legi aŭ maksimume resumi mallonge tekston. Kompreneble, la malsama penado de la studentoj pri la du ekzamenoj spegulas ilian strukturan kaj nivelan diferencojn.

MONATO: Kiel taksi la modernan instruan metodologion?

Kudzoeva: La osetia nacia klerigado en sia evoluo trapasis plurajn etapojn. Kiel „ora epoko” estas konsiderataj la jaroj inter 1920 kaj 1950, kiam lernantoj de oseta nacieco dum la tuta bazlernejo, kaj dumtempe eĉ en la mezlernejo, kleriĝis en sia denaska lingvo. Tiel ĉirkaŭ 85 % de la osetiaj lernantoj studis en unu el la du dialektoj de la oseta lingvo. La 1960aj jaroj markis la praktikan disfalon de la nacia lernejo kaj sekve, por la lingvo, la katastrofe rapidan perdon de plej multaj el ĝiaj funkcioj. Tiam ĉiuj komencaj klasoj en la respubliko transiris al la rusa kiel instrua lingvo.

Moderna metodologio por instrui la osetan kiel duan lingvon ankoraŭ estas en sia infanaĝo. La jam kreitaj modernaj klerigaj kaj metodikaj kompletoj (programo, lernolibroj, laborlibroj, aŭd- kaj bild-materialoj, elektronikaj versioj) por la oseta lingvo, plenumitaj laŭ la postuloj de la Federacia Ŝtata Kleriga Normo, estas nun pretigataj por dua eldono. Oni konsideras mankojn, pri kiuj atentigis la aŭtoroj mem kaj instruistoj. La problemo estas, ke la evoluon de ĉi tiu metodologio superrigardas tre malvasta rondo de fakuloj, kiuj efektive kapablas nek trejni ĉiujn lernejajn instruistojn samtempe, nek senprokraste „krei” kaj teoriulojn kaj praktikantojn. Ni bezonas bone pripensitan ŝtatan lingvan politikon, kio postulas striktan kaj konstantan observadon kaj efektivigon de ĉiuj punktoj de longdaŭra programo, kies celo estu konservi la lingvon, ampleksigante ĝiajn sociajn funkciojn kaj plialtigante ĝian prestiĝon.

Massimo RIPANI

korespondanto de MONATO en Rusio

Libroj

La hungara ne estas facila

Marc Vanden Bempt verkis ĉi tiun grandformatan manlibron pri la hungara gramatiko en la sama maniero, kiel antaŭ dek jaroj pri la litova (Marc Vanden Bempt Litova lingvo per Esperanto-okuloj, 2005). Unu post unu, ĉiuj aspektoj de la gramatiko estas traktataj metode kaj detale.

Ĉi tiu libro ne estas lernolibro, ĝi ne konsistas el lecionoj kun tekstoj kaj ekzercoj. Ĝi estas iuspeca manlibro, bona helpilo por instruistoj de la hungara. Ni imagas, ke korektante erarojn de lernantoj instruisto ofte povos diri: „Rigardu tiun kaj tiun paĝon en la gramatiko de Marc Vanden Bempt.” Ŝajne por tio la manlibro taŭgas pli bone ol por memlernado.

Kompaktaj tabeloj

Kelkaj informoj povas facile esti prezentitaj kompakte. Ekzemple, sur paĝo 9 ni legas, ke la hungaran literkombinon „cs” oni prononcas kiel „ĉ”, „ly” kiel „j”, „s” kiel „ŝ”, „sz” kiel „s”, „zs” kiel „ĵ”, „dz” kiel „dz”, „dzs” kiel „dĵ”, „gy” kiel „dj”, „ny” kiel „nj”, „ty” kiel „tj” (ĉiuj kvazaŭ unusone).

Sur paĝo 13 ni lernas, ke por elekti ĝustajn finaĵojn la hungara vokalharmonio distingas tri klasojn de vokaloj: „a”, „á”, „o”, „ó”, „u”, „ú” estas malaltaj vokaloj; „e”, „é”, „i”, „í” estas nerondaj altaj vokaloj; „ö”, „ő”, „ü”, „ű” estas rondaj altaj vokaloj. La aŭtoro atentigas, ke la streketoj „ne signas akcenton aŭ emfazon, sed la longecon de la vokaloj”.

La manlibro enhavas plurajn utilajn tabelojn. Ekzemple, la uzado de la difina kaj nedifina konjugacioj estas tre bone klarigita kaj aldone koncize prezentita per superrigarda tabelo kun 42 ĉeloj (sur paĝo 65). Pri konjugaciitaj verboj Marc Vanden Bempt donas klaran skemon. (Estus tre utile havi similan superrigardan skemon ankaŭ pri substantivoj.)

Longaj listoj

Tamen, bedaŭrinde, ne ĉiuj informoj povas esti prezentitaj dense. Grandan parton de la libro plenigas ne kompaktaj tabeloj, sed longaj listoj. Ekzemple, neregulaj verbokonjugacioj okupas 25 paĝojn, kaj listoj de vortderivaj prefiksoj kaj sufiksoj okupas 23 paĝojn.

50 paĝojn plenigas temaj vortlistoj, ekzemple, pri kemio, geografio, ekonomio, vetero, plantoj kaj bestoj, sano, manĝado, emocioj, sensoj, trafiko ktp. Troviĝas ankaŭ aparta listeto kun vortoj similaj al esperantaj (kun atentigo, ke „la akcento ankaŭ ĉe internaciaj radikoj en la hungara senescepte frapas la unuan silabon”), ekzemple „abszolúte”, „album”, „aszfalt”, „autentikus”, „fantázia”, „kolbász”, „kontaktus”, „szalámi”, „szituáció”.

Fine de la libro troviĝas tre utila alfabeta vortareto, kiu enhavas ĉiujn vortojn el la tabeloj tra la libro, sed aldone ankaŭ 2000 plej ofte uzatajn vortojn de la hungara.

Ni dezirus diri, ke la manlibro estas libera de tajperaroj, sed, bedaŭrinde, tio ne estas realo; ni trovis relative multe da ili en la Esperanta teksto. Sed tio ne malgrandigas la utilon, kaj ni vere ĝojas, ke inter esperantlingvaj lingvistikaj libroj nun estas libro pri la hungara.

Anna kaj Mati PENTUS

Marc Vanden Bempt: Hungara lingvo: gramatiko per esperantaj okuloj. Eld. FEL, 2015. 314 paĝoj, glue bindita. ISBN 978-90-77066-53-9.

Por mendi, vi iru al la Retbutiko.

Dekantado kaj maturigo

Inter la diversaj kategorioj de romanoj unu el la plej fekundaj, ĉu pro la kvanto de titoloj diverslingve eldonitaj, ĉu pro la kvanto de iliaj aŭtoroj, estas la „detektiva”. Tiu ĝenro nutras bonan porcion de la libromerkato kaj de kina produktado. La detektiva ĝenro ĝenerale prezentiĝas sub du formoj: aŭ kiel romano kun tre densa kaj longdaŭra rakontado, aŭ kiel novelo kun negranda nombro da roluloj kaj kun pli simpla enketado, farota de la detektivo(j), kiu(j), evidente, neniel povas manki en tiaj historioj, ĉu ne?

Kaj se oni parolas pri detektivoj, memorendas, ke ĉiu bona aŭtoro kreis sian propran: la plej famaj estas Sherlock Holmes, Hercule Poirot kaj pastro Brown, kreitaj respektive de la angloj Sir Arthur Conan Doyle, Agatha Christie kaj G. K. Chesterton. Tamen, se la fameco de tiuj roluloj ŝuldiĝas grandparte ankaŭ al ilia ĉeesto sur kinaj aŭ televidaj ekranoj, tio ne malpermesas, ke en preskaŭ ĉiu literaturo estu famaj detektivoj, kiuj solvas la plej kompleksajn krimojn, uzante (preskaŭ) nur la cerbon. Kaj eĉ en Esperantujo oni trovas almenaŭ du: la germano von Morten, kreita de Friedrich Ellersiek, kaj Inspektoro Safirov de Julian Modest, pri kies nova verketo tiu ĉi recenzo temas.

Laborema verkisto

Kompreneble, se kompari la longon de la verkoj, noveloj estas ja pli modestaj manifestiĝoj de la kategorio „detektivaj romanoj”, kaj, fakte, la vortludo ja veras, ĉar en la granda verkaro de Julian Modest lia nova novelo Ne serĉu la murdiston! ja modestas. Modest estas bonega aŭtoro kaj unu el niaj plej laboremaj verkistoj, kapabla eldoni tri aŭ eĉ kvar librojn samjare. Tamen tio, kio estas notinda en ajna lingvo (tiom pli en la nia!), havas certan prezon. Ĉiu krea agado, kvankam rezulto de impulso, postulas tempon por dekantado kaj maturigo. Kelkfoje necesas refari siajn paŝojn, poluri ion, repripensi tion, kion oni skribis, ĝis oni atingas la punkton, en kiu, kiel klarigite de la majstro-verkisto Jorge Luis Borges, oni staras antaŭ vere grava decido: aŭ oni eldonu ĝin tia, kia ĝi estas; aŭ oni malŝparu la tutan vivon korektante ion, kio ne plu bezonas korektadon.

Tio, laŭ mi, estas la nura kaŭzo, pro kiu tiu verketo de Modest estas ja vere modesta: estas ĉiumomente senteble, ke al la aŭtoro mankis la ĝusta tempo por dekantadi kaj maturigadi sian libreton. Pro tio oni en ĝi retrovas kaj la kutiman stilon de la aŭtoro, kaj lian kutiman aliron al la detektiva ĝenro. Kaj ĝuste la adjektivo „kutima” estas la problemo, ĉar detektivaj romanoj havas la absolute nepran kondiĉon surprizi la leganton, ruze trompi tiun, kiu, konsiderante ankaŭ sin detektivo, jam meze de la libro kredas, ke la mistero estas jam de li solvita. En tiu ĝenro „kutimeco” estas kvazaŭ senpardona peko, estas alinfera abismo, en kiun, mi esperas, nia plej fekunda aŭtoro ne stumblu, nek falu, sed li simple donu al si mem tempon, por ke liaj verkoj dekantiĝadu kaj maturiĝu.

Latin-Ameriko

Tamen rezulte de lia hastemo unu el la verkoj, kiu povus esti unu el liaj plej bonaj, fariĝas ja bonega ne por literaturamantoj, sed por instruistoj, kiuj povas kaj devas uzi ĝin kiel legindan tekston por siaj klasoj.

Unuafoje Modest tuŝis temojn, en kiuj la kulisoj de fia politiko enmiksiĝas en krimajn aferojn; ankaŭ (eble) unuafoje la „viktimo” de liaj romanoj tute ne estas modelo de moraleco. Fakte, en tiu nova libro Modest pentras argumenton pli adoltan ol tiuj, kiuj ĝenerale troveblas en liaj aliaj verkoj. Kelkfoje mi eĉ sentis, ke Ne serĉu la murdiston povus esti verkita de ajna latin-amerika verkisto, ĉar la sociala bildo de li montrita estas tre ordinara ĉe latin-amerikanoj.

Kara leganto, mi ripetas, ne pensu, ke tiu mia kritiko estas mallaŭdo al la verkemo kaj la kreivo de Julian Modest, aŭtoro, kiun mi vere admiras, sed kiu, laŭ mia tute persona taksado, produktis ĉi-foje ne la plej bonan el siaj verkoj. Mi ja ne estas profeto. Tamen mi aŭdacas diri, ke se Modest donus al si tempon kaj emon verki pli longan romanon, eble for de lia detektiva temaro, li ja denove povus prezenti al ni majstroverkon, kiel li jam faris antaŭe.

Fernando PITA

Julian Modest: Ne serĉu la murdiston!. Eld. Libera, Antverpeno, 2019. 242 paĝoj, broŝurita. ISBN 978-0-244-53972-6.

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 41a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 103 korespondantojn kun kunlaborkontrakto en 45 landoj kaj abonantojn en 73 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).

La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:

Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:

• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato

• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo

• Telegramo: https://monato.telegramo.org

• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:

Stefan Maul

ĉefredaktoro:

Paŭl Peeraerts, chefredaktoro@monato.be.

redaktoroj:

• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.

• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.

• Eseoj: Paŭl Peeraerts, Belgio, chefredaktoro@monato.be.

• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.

• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.

• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.

• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.

• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.

• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.

• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.

• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.

• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.

• Politiko: Alexander Shlafer, Usono, politiko@monato.be.

• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.

• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.

• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

lingvaj reviziantoj:

Renato Corsetti, Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus.

faktokontrolanto:

André Ruysschaert

grafiko:

Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste 5 sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo de MONATO, la tria sumo estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO, la kvara sumo estas la tarifo de la agendo kaj enciklopedieto LA JARO senditaj triaklase (malrapide) kaj la kvina sumo estas tiu de LA JARO sendita unuaklase (rapide).

Ŝtato de la paganto           MONATO LA JARO

surface  aere   rete   3a kl. 1a klaso

Argentino       EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Aŭstralio       AUD          97    102    58,20     11       16

Aŭstrio         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Belgio          EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Bosnio-Herc.    EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Brazilo         EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Britio          GBP          54     57    32,40      6,20     8,90

Bulgario        EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Ĉeĥio           EUR          50     53    30         6,9      9,9

Ĉinio           EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Danio           DKK         440    465   264        51       74

Estonio         EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Finnlando       EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Francio         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Germanio        EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Grekio          EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Hispanio        EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Hungario        HUF       13300  14280  7980      2300     3200

Irlando         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Islando         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Israelo         EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Italio          EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Japanio         JPY        7980   8500  4788       870     1270

Kanado          CAD          87     92    52,20      10      14

Kipro           EUR          50     53    30         6,9      9,9

Koreio          EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Kostariko       EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Kroatio         EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Latvio          EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Litovio         EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Luksemburgo     EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Malto           EUR          50     53    30         6,9      9,9

Nederlando      EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Norvegio        NOK         590    620   354        70       99

Nov-Zelando     NZD         105    111    63        12,00    18

Pollando        PLN         180    192   108        29       43

Portugalio      EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Rusio           EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Serbio          EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Slovakio        EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Slovenio        EUR          50     53    30         6,9      9,9

Sud-Afriko      EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Svedio          SEK         640    670   384        75      105

Svislando       CHF          82     88    49,20      9       14

Usono           USD          78     82    46,80      8       13

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en ŝtatoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.

• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.

• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.

• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.

• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Pĉk. IBAN AT80 6000 0000 0712 7744. Rete: aon.913548977@aon.at.

• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be.

• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba.

• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br.

• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk.

• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz.

• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com.

• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com.

• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee.

• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando.

• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.

• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.

• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com.

• Hungara: HEA, HU-1146 Budapest, Thököly út 58-60. II/209. Poŝtkest-adreso: HU-1368 Budapest, Pf. 193. Telefonnumeroj: 36/70/932-7465, 36/70/932-7464. Rete: hungario@gmail.com, www.esperantohea.hu.

• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net.

• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is.

• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44.

• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it.

• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp.

• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca.

• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat.

• Korea: Korea Esperanto-Asocio, Gangbyeon hansin core B/D, 1601 ho, 350 Mapo-dong Mapo-gu, Seoul 121-703. Rete: esperanto@saluton.net

• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr

• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Litova: Laimius Strażnickas, LEA, a.k. 178, LT-01003 Vilnius-C, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com.

• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com

• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no.

• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz.

• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com.

• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt.

• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru.

• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com.

• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net.

• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net.

• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se.

• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch.

• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org.

Enhavo

Leteroj

Racio kaj spiriteco povas kunekzisti

Ni mem estas respondecaj

La misfamigo de Esperanto

El mia vidpunkto

Ne ideala deontologio

Antaŭ 40 jaroj

Astronaŭtinoj

Virga demokratio

La foto de la monato

Politiko

RUSIO

Referendumo

Konstituciaj amendoj kaj naciaj minoritatoj

Novaĵetoj

Unueca eŭropa pagsistemo en 2022?

Ekonomio

POST-PANDEMIA PROGNOZO

Profunda recesio en orienta Eŭropo

RUSIO

Sekreta eksportado floras

Moderna vivo

KOSOVO

Policanino murdis sian familion

USONO

Nova projekto Manhattan

RUSIO

Celebro de datreveno

USONO

Ĉu ni „perdos” Yale?

RIFUĜINTOJ

Nova pinta kvanto

ABELBREDADO

Kolapso de kolonioj

Eseoj

PEDOFILIO

Ni rompu la tabuon

Lingvo

INTERVJUO

La oseta lingvo en Rusio

Libroj

La hungara ne estas facila

Dekantado kaj maturigo

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Naturista vivo

Kolofono de la magazino MONATO

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

aŭ pere de peranto ...