El mia vidpunkto

Festo dum pesto en versio de Putin

„Festeno dum pesto” estas la titolo de mallonga tragedio de Aleksandr Puŝkin. La rusa nacia poeto verkis la teatraĵeton dum izoliĝo en la kamparo pro epidemio de ĥolero en Rusio en la aŭtuno de 1830. Nun prezidento Vladimir Putin surscenigis sian propran version de la tragedio, kun aldono de farsaĵoj.

Spite la daŭrantan pandemion la rusianoj estis pelitaj refoje doni sian unuaniman subtenon al la granda estro, en urĝe organizita referendumo pri ŝanĝoj en la konstitucio. La improvizita voĉdonado okazis sur ludejoj, en armeaj tendoj kaj eĉ bagaĝujo de aŭto.

La elektooficistoj kuradis en ŝtuparejoj kaj sonorigis ĉe pordoj. Al la elektantoj oni promesis loteriajn gajnojn: poŝtelefonojn, aŭtojn, eĉ apartamentojn. Ĉion nur por ke ili donu sian voĉon. En la fina tago de la balotado prezidento Putin ordonis, ke al ĉiuj familioj kun infanoj estu pagita aldona unufoja subvencio de 10 000 rubloj (125 eŭroj, multe da mono en Rusio).

Kaj la disciplino de la popolo ja imponas. Protokoloj el la milionurbo Kazan montras egalan aktivadon en multegaj balotejoj: partoprenis 65 procentoj el la rajtigitoj, kun vario de nur kelkaj decimaloj. Ankaŭ la proporcio de la poraj voĉoj estas konsekvence 77 procentoj, same kun nur marĝenaj varioj. Tio siavice signifus, ke iom pli ol duono el la balotrajtaj civitanoj en Kazan voĉdonis por ke Vladimir Putin rajtu regi Rusion ĝis 2036. Kia koincido.

Tamen tio probable ne estas koincido, sed pli kredeble la rezulto de iom nezorga trompado. Tute malsame aspektas la rezultoj el tiuj du balotejoj en Kazan, kie ĉeestis lokaj observantoj kaj kie oni uzis modernajn, elektronikajn balotujojn, kiuj tuj skanas la balotilon.

Internaciajn observantojn Rusio ne invitis, kun la escepto de kelkaj fidelaj amikoj de la rusiaj regantoj, pri kies favora prijuĝo oni povas anticipe certi.

La oficiala fina rezulto por la tuta lando aspektas preskaŭ ekzakte kiel la strange disciplinitaj ciferoj en Kazan, nur iom pli favore por Kremlo. Partoprenis la balotadon 67 procentoj el la rajtigitoj, kaj el tiuj 78 procentoj voĉdonis pore, asertas la statistiko. Sed ne multaj spertuloj pri rusiaj elektoj serioze traktas la ciferojn – ĉiuj ja scias, ke la lokaj potenculoj volas liveri al Moskvo la ĝustan rezulton, por pruvi sian lojalecon kaj por ne perdi siajn profitajn postenojn.

La nova konstitucio, kiu ekvalidis la 4an de julio, promesas al la rusianoj pli bonan sanprizorgon, pli altan minimuman salajron kaj plian ekonomian kreskon. Ĝi malpermesas „bagateligi la signifon de la popola heroaĵo en defendo de la patrolando” kaj deklaras, ke la institucio de nupto restu nure ligo de viro kaj virino. Ĝi ankaŭ oficiale sciigas, ke Rusio estas la posteulo de Sovetio – sed samtempe nomas kredon je dio fundamento de la ŝtato. La nova konstitucio aldone konstatas, ke la rusoj estas la „ŝtatformanta popolo” – kaj tiel subfosas la pli frue deklaritan koncepton de multnacia rusia popolo.

Do, multaj logaĵoj por la popola majoritato, sed tamen plej multe da donacoj al Putin mem. Li rajtos regi ĝis 2036 kaj ricevos plian potencon – se tio entute gravas. Ĉar same kiel la parlamento, la partia sistemo kaj la jura aparato, ankaŭ la konstitucio mem estas nura fikcio. Efektive Putin kaj lia rondo ja jam havas la tutan potencon en Rusio.

Laŭ Dmitrij Peskov, la gazetara parolisto de Putin, la ĵusa spektaklo estis „triumfa plebiscito pri la subteno al prezidanto Putin”. Per sia teatraĵo Vladimir Putin eble volis elmontri, ke li daŭre havas popolan legitimecon – sed antaŭ ĉio li volis demonstri, ke li restos kaj ne intencas lasi la tronon. Tion bezonas scii ankaŭ la homoj en lia ĉirkaŭaĵo, eĉ se ili ne fidas la belajn ciferojn.

Kalle KNIIVILÄ

Monato sin prezentas

Paŭl Peeraerts

(ĉefredaktoro kaj redakcia sekretario, Antverpeno)

Jam en 2002 MONATO prezentis min ĉi-paĝe, sed intertempe multo ŝanĝiĝis, ne nur, ke mi intertempe apud la posteno de redakcia sekretario heredis ankaŭ tiun de ĉefredaktoro.

Mi naskiĝis en Antverpeno en la jaro 1946 kaj ankoraŭ loĝas tie, kvankam nun en la periferia urboparto Deurne. Esperanton mi lernis antaŭ 55 jaroj. Mi studis lingvojn en la altlernejo Karolo la Granda kaj laboris profesie kiel entreprena ĵurnalisto ĉe la firmao Agfa-Gevaert de 1971 ĝis 1979.

En 1979 Grégoire Maertens, tiam estrarano de Universala Esperanto-Asocio (UEA), persvadis min forlasi la postenon ĉe Agfa-Gevaert kaj labori plentempe kiel direktoro en la ĵus fondita Grafika Centro Antverpeno (GCA). Ekde tiam Esperanto iĝis mia ĉefa lingvo, kaj tia ĝi estas ankoraŭ nun. Ĝuste en tiu periodo aperis la unua numero de MONATO, kaj ĉar la tiama eldonisto, Torben Kehlet, uzis la servojn de GCA, mi estis forte ligita al tiu revuo ekde la unua momento.

En la komencaj jaroj mia ligo kun MONATO estis ĉefe teknika. Mi akceptis la manuskriptojn de la tiama ĉefredaktoro Stefan Maul, havigis ilin al la kompostistoj de GCA, sendis kopion de la kompostitaj tekstoj al la tiama (unusola) revizianto Audrey Childs-Mee, kontrolis la korektojn ktp.

Nur ekde 1992, kiam GCA jam estis fermita de UEA, kaj post kiam Flandra Esperanto-Ligo (FEL) transprenis la eldonadon, MONATO transiris de revuo ĉefe redaktata de unu homo al skipa entrepreno. Mi iĝis la redakcia sekretario, kies tasko estas precipe la kontrolado de la manuskripto-fluado inter la diversaj redaktoroj, ĉefredaktoro, reviziantoj kaj grafikistoj. Mi krome iĝis ankaŭ unu el la redaktoroj, nome pri la rubrikoj Recenzoj kaj Noticoj. Pro abundo da taskoj mi poste devis transdoni tiujn du rubrikojn al aliaj homoj, sed la tasko de redakcia sekretario restis mia ĝis nun, kiam mi kombinas ĝin kun tiu de ĉefredaktoro.

Leteroj

Sincera sinprezento

Finfine mi eksciis, kiu estas la aktuala ĉefredaktoro de MONATO restinta kvar jarojn kiel ŝipo sen kapitano. Fakte la kapitano estis tie sed ne nomumita. De tridek jaroj mi konas sinjoron Paŭl Peeraerts, la longtempan revuan sekretarion. Mi korespondis kun li, interŝanĝis opiniojn, bondezirojn. Per la nuna sinprezento li montris plue sian modestecon, klerecon, vizion. Jes, Stefan Maul kaj karmemora Paul Gubbins estis tiaj, kiaj sinjoro Peeraerts koncize priskribas ilin. Mi estas tre danka al ambaŭ ili. Miaj kontribuaĵoj en MONATO certe ne estus iom kvalitaj sen ilia helpo per redaktado. Simile agis ankaŭ la sekretario Peeraerts. MONATO respektas gravajn principojn de objektiveco, originaleco, neŭtraleco, humaneco, informeco, lingvokvalito, pacamo kaj homaj rajtoj. Certe tion prizorgis ĉiuj ĝiaj redaktoroj same kiel sinjoro Peeraerts.

Bardhyl SELIMI

Albanio

Profesia laboro

Mi havas ĉemane la numeron de MONATO de marto 2020, kaj ĝi tre plaĉas ne nur al mi, sed al la klubanoj de nia loka grupo. Ne nur la artikolaro estas interesega, sed tiu numero estas tre alloga por la okuloj.

Laste, mi volas danki vin kaj vian asocion pro la helpo, kiun vi donis al ni rilate al la ricevado de la revuo, senpage, dum pluraj jaroj. Via revuo estas tre grava por nia movado, kaj ni, la anoj de la grupo, decidis aboni ĝin, ne nur por tiu ĉi jaro, sed ankaŭ por la venontaj. Gratulon al vi kaj al via teamo pro via profesia laboro!

Rafael D. HERNÁNDEZ

Dominika Respubliko

Elekto inter tro kaj maltro

Dankon kaj gratulojn, Brian, pro tio ke vi aĉetis kelkajn ekzemplerojn de la verko Plurlingva nomaro de sovaĝaj plantoj en Eŭropo (MONATO 2020/04, p. 4), eĉ se vi bedaŭras. Pri viaj kritikoj mi tamen ne povas silenti.

Vi donas la impreson, ke vi ne konas Pekotekon, de kiu la verko estas parto, eĉ se ĝi (pro la krizo ne eblas kontroli) verŝajne ne aperas en la trivoluma Plena Pekoteko. Ties ideo estas (mi kopias el la antaŭparolo):

„Ni ne perdis tempon per vanaj klopodoj normigi la en Esperanto uzotajn terminojn. Ni simple proponas ilin, kaj rekomendas al ĉiuj legantoj, kiuj bezonas iujn terminojn, konsulti niajn registraĵojn, legi la prezentitajn argumentojn kaj selekti tiujn terminojn, kiujn ili post la legado de la argumentoj taksas plej trafaj.”

Ĝuste ĉar mi opinias, ke estas malbone kaj evitende haltigi laboron duonvoje, kaj ĉar mi trovis, ke ĝuste tion Pekoteko faris, mi tre malmulte kunlaboris en ĝi! Mi do konas la mankegojn de la verko, sed se mi devas elekti inter tro kaj maltro, tiam mi preferas la troon. Pli konkrete, kaj mi parafrazu vin: rezulto de bona scienca terminologia laboro ne kuŝas en evito de baroj inter faka kaj ĉiutaga lingvo. Mi aldonas: faka lingvo ne sklaviĝu de la ĉiutaga.

Petro DESMET'

Belgio

Granda klopodo por boneta rezulto

Mi volas aldoni etan komenton al la artikolo de Garbhan MacAoidh pri la influo de la propra lingvo en kanto-komponado (MONATO 2020/05, p. 16-17): Jes, tutcerte la propra lingvo influas la komponiston de kanzonoj (kaj de poeziaĵoj ĝenerale). Pro la fonetiko, precipe la akcentado (kiu silabo estas akcentata?), estas malfacile adapti tradukojn. Ekzemple, anglajn tekstojn al la franca. Eble tial estas malmulte da rokenrolaj tekstoj en la franca! Mi mem spertis tion, kiam instruisto de bazlernejo invitis min inici liajn lernantojn al Esperanto. Mi volis kantigi ilin surbaze de konataj kanzonoj. Ekzemple La cucaracha: en la hispana (mi grasigis la akcentatajn silabojn):

La cuca racha, la cuca racha (10 silaboj)

ya no puede cami nar! (7 silaboj);

en Esperanto:

Ĉevaloj kuras, ĉevaloj kuras (10 silaboj)

sed la ele fantoj, ne! (7 silaboj)

Granda klopodo por ekhavi bonetan rezulton! Por ke kantontoj facile kaj plezure kantu, la teksto estu adaptita al la muziko kaj inverse!

Pierre GROLLEMUND

Francio

La rubriko „Leteroj” estas destinita al koncizaj (maksimume 150-vortaj) reagoj de abonantoj pri aktualaĵoj kaj pri artikoloj aperintaj en Monato. La redakcio faras propran elekton, post lingva kaj stila polurado. Letero, ankaŭ reta, estu subskribita per la nomo, kompleta stratadreso kaj telefonnumero. Per la sendo de la letero la aŭtoro donas sian permeson publikigi ĝin en la papera kaj en la ciferecaj versioj de Monato. Leteroj por publikigo estu senditaj al leteroj@monato.be.

Novaĵetoj

Eŭropa Jaro de Fervojoj

La Eŭropa Komisiono proklamis 2021 la „Eŭropa Jaro de Fervojoj”. Kial 2021? Interalie ĉar en tiu jaro estos kelkaj gravaj datrevenoj: la unua fervojlinio inter Parizo kaj Bruselo (1846) kaj la unua franca rapidega trajno („TGV”) inter Parizo kaj Liono (1981).

Ankaŭ la eŭropa arta festivalo Europalia elektis fervojojn kiel temon por 2021.

RR

Politiko

ORIENTA EŬROPO

Kia estonteco por Rusio kaj Pollando?

La 20an de junio, dum elsendo per la unua kanalo de la rusa televido, Dmitrij Peskov, proparolanto de Vladimir Putin, deklaris, ke la rilatoj inter Rusio kaj Pollando atingis la ĝis nun plej malaltan nivelon. La politikisto akuzis la najbaran landon pri malkaŝa agado kontraŭ la projekto Nord Stream 2.

Nova gasodukto

Nord Stream 2 * estos la plej longa marfunda dukto en la mondo kaj transportos metanon tra distanco de 1230 kilometroj, de la balta marbordo de Rusio ĝis Greifswald en Germanio tra la teritoriaj akvoj de Rusio, Finnlando, Svedio, Danio kaj Germanio. Ĝi duobligos la fluon de la gasodukto Nord Stream 1 inaŭgurita en 2012, kaj kune ili provizos al Eŭropa Unio 110 miliardojn da kubaj metroj jare, kvaronon de la averaĝa jara konsumo de ĝia ŝtataro.

Kialoj de malakordo

Laŭ la analizo de la ĵurnalisto kaj historiisto Nikolaj Svanidze, ekzistas ankaŭ aliaj kialoj de la nuna situacio. Evidenta ekzemplo estas la daŭra polemiko pri la kaŭzoj de la dua mondmilito. Ĵusa artikolo de la rusa prezidento Vladimir Putin pri la dua mondmilito – 75 jarojn post la Granda Venko: komuna respondeco pri la historio kaj estonteco – vekis indignon de la pola registaro pri la tiama rolo de Sovetunio kaj kontraŭ la kritikoj pri la poloj de la antaŭmilita periodo.

Translokado de nukleaj armiloj

Krom tio, dum en Germanio oni priparolas forigon de la tieaj usonaj nukleaj armiloj, la reprezentanto de la usona diplomatia misio en Varsovio, Georgette Mosbacher, agnoskis, ke Usono povas transloki ilin al Pollando. Pro tio Peskov substrekis, ke Pollando mem ne estas minaco por Rusio, sed la volo de Varsovio permesi instaladon de eksterlanda milita infrastrukturo en sia lando ne estas amika konduto.

* Laŭvorte: Norda Fluo 2 (red.)

Massimo RIPANI

korespondanto de MONATO en Rusio

LINGVA PROBLEMO

Alia „danĝera lingvo”: la gaela

Diskriminacio kontraŭ minoritataj lingvoj ne estas nova fenomeno. Dum jarcentoj, parolantoj de la keltaj idiomoj (kimra, gaela, bretona) estis viktimoj de tia malfavora kaj neracia sinteno. Tamen hodiaŭ oni esperas, ke aŭtoritatoj kaj la ĝenerala publiko iĝos pli toleremaj al homoj, kiuj ne parolas la saman lingvon kiel ili.

La gazetaro raportis pri bizara okazaĵo, kvankam rilata ne al rekta lingva diskriminacio, sed al nescio kaj antaŭjuĝo. Temas pri la sperto de irlanddevena familio en Anglio, kiu deziris, ke sur la tombo de forpasinta familianino, nome Margaret Keene [kin], en la tombejo St. Giles apud la urbo Coventry, estu surskribo en la gaela (irlanda) lingvo. La surskribo tekstus: „In ár gcroíthe go deo” (Por ĉiam en niaj koroj).

Supozante, ke tiuj senofendaj vortoj povus komuniki iun danĝeran politikan mesaĝon (ekzemple, de la fifama terorisma organizaĵo Nova Irlanda Respublikana Armeo) aŭ insulton kontraŭ la reĝino, la konsistorio respondeca por la tombejo rifuzis permeson por inkluzivigi la surskribon. La familio protestis, kaj finfine la konsistorio malbonvole respondis, ke la teksto estos permesita, kondiĉe ke angla traduko estu aldonita.

Oni povas nur ĝoji, ke la superaj aŭtoritatoj de la Anglikana Eklezio, al kiu apartenas la tombejo, deklaris, ke la decido de la juĝisto de la konsistorio, laŭ kiu la surskribo povas havi politikan signifon, estas ŝoka kaj samtempe nekomprenebla. Iu demandis, ĉu tia malpermeso okazus se la surskribo estus en la franca aŭ la germana.

Garbhan MACAOIDH

korespondanto de MONATO en Irlando

Claudio Magris

La muzeo de milito

Ĵus aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Moderna vivo

USONO

Ĉu forgesi la historion?

La lastaj eventoj en la usona urbo Mineapolo tre rapide eĥis tra la tuta lando: verŝajne laciĝinte pro la pandemio kaj/aŭ gvidate de ekstremuloj kelkaj homoj komencis difekti monumentojn kaj statuojn pri gvidintoj de la konfederacia armeo (kromnomataj „sudanoj”) dum la usona enlanda milito – 1861-1865.

Kvankam Teksaso ne estis aktiva membro de la konfederacio, tie okazis siatempe surmaraj kaj negravaj surteraj bataloj. Surmaraj okazis i.a. ĉe Sabine Pass (trapasejo de Sabine) 1. En unu el tiuj bataloj la artilerion komandis la irland-devena leŭtenanto Richard Dowling), al kiu la dankema hjustona municipo en 1905 omaĝis per la unua publika monumento konstruita en la urbo, okaze de la tago de Sankta Patriko. Ĝi estis farita pli frue ol la monumento pri la unua prezidento de la Respubliko Teksaso 2. Alia vikipedie konata hjustona monumento omaĝanta al la enlanda milito nomiĝas Spirito de la Konfederacio (aŭ Konfederacia Monumento), farita en 1908. Ankaŭ ĝi historie valoras.

Translokado de monumentoj

Okaze de la nuntempaj enlandaj protestoj, kies viktimoj estas konfederaciaj monumentoj, la urbestro de Hjustono, Silvestro Turner (reprezentanto de afrik-amerika komunumo) anoncis, ke ambaŭ skulptaĵojn oni transportos de la urbaj parkoj al pli sekuraj lokoj. La monumento Spirito de la Konfederacio situos en la urba muzeo de afrik-amerika kulturo, kaj Richard Dowling vojaĝos al muzeo lokita en historia parko ĉe la urba periferio.

Kurioze, rezulte de la „monument-protestoj” inter la difektitaj monumentoj troviĝas ankaŭ tiu pri Cervanto, la aŭtoro de Don Kiĥoto, en San-Francisko. Ĉu tiu fakto indikas altan klernivelon de la protestantoj?

1 Fluejo, kiu ligas la lagon Sabine kun Meksika Golfo lime inter Teksaso kaj Luiziano.

2 Sam Houston estis prezidento de la Respubliko Teksaso dum du apartaj oficperiodoj (1836-1838 kaj 1841-1844) kaj la urbo Hjustono prenis lian nomon.

Alexander MIKISHEV

korespondanto de MONATO en Usono

LITOVIO

Miriga kreemo

En aprilo la urbestro de Vilnius anoncis planojn transdoni publikajn spacojn al subĉielaj kafejoj. Por ke la manĝotabloj ne restu neokupitaj pro la kontraŭvirusaj leĝoj, la posedantoj en la malnova urboparto iniciatis nekutiman agadon.

En 14 ĉefurbaj kafejoj kaj restoracioj, laŭmode vestitaj manekenoj sekvas la kontraŭvirusajn regulojn: ili sidas je sekura intertabla distanco kaj samtempe prezentas la plej novan ĉi-sezonan modon.

Semajno kun maskoj

La ideon pri manekenoj enkondukis alia aranĝo, la „Semajno de maska modo”, dum kiu artistoj prezentis elegantajn kaj esprimplenajn sanprotektajn maskojn. Al la projekto aliĝis fotistoj, entreprenistoj, dezajnistoj k.s.

La iniciato aperis unue en sociaj amaskomunikiloj, kiam ekde la 10a de aprilo la registaro instrukciis la loĝantojn uzi maskojn en publikaj lokoj. Masko fariĝis deva portaĵo, kiun homoj decidis plibonigi kaj adapti al sia stilo, farante ĝin esprimilo aŭ ŝerca rimedo.

La modaranĝo okazis sur stratoj de la litova ĉefurbo kaj estis tute sekura. Marŝante sur stratoj aŭ tra la aŭtomobila fenestro oni povis vidi pli ol du dek-duojn da kreitaj maskoj sur fotoafiŝoj.

Dum la semajno estis prezentataj maskoj kreitaj de dezajnistoj, spritaj akcesoraĵoj kaj ankaŭ kostumoj kreitaj de artistoj.

Filmoj en sekura etoso

La neatendita enfermado aperis tuj antaŭ la malfermo de la tradicia festivalo „Printempo de kino”, kiu do ne povis okazi. Tial la organizantoj decidis fari filmoprezenton sur granda ekrano en la malplena flughaveno de Vilnius, kie ĉiuj flugoj tiutempe estis nuligitaj.

Akvaj arkoj kreitaj de fajrobrigadistoj en flughavenoj tradicie signas novajn komencojn – nova aviadilo aŭ nova flugdirekto – aŭ fantaziajn finojn, kiel la lastan flugon de piloto. Tiamaniere estis inaŭgurita ankaŭ la filmfestivalo Aerokino. Dum la tuta monato majo sur la platformo de la flughaveno estis prezentataj filmoj el multaj mondaj festivaloj.

Dum la filmoprezentado la spektantoj respektis ĉiujn regulojn kaj sidis en siaj aŭtomobiloj. En okazo de bezono ili povis malfermi la fenestrojn, sed la uzo de masko estis devo.

Muzik-koncerto

Ankaŭ muzikŝatantoj havis la eblon iom distriĝi dum la enferma periodo. La koncertoserio Drive in Live estis organizata sur sporta aerodromo. Ĉiusemajnfine okazis koncertoj de la plej popularaj lokaj grupoj kaj kantistoj.

Eblis spekti la koncerton nur, sidante en la propra aŭtomobilo, kie rajtis esti maksimume du personoj (ĉi tiu devo ne validis por familianoj). Por eviti personan kontakton la ĉeestantoj ne rajtis eliri el la veturilo, sed ili povis aŭdi la muzikon ankaŭ per siaj aŭtomobilaj radioriceviloj.

LAST

korespondanto de MONATO en Litovio

En ĉefurbaj kafejoj kaj restoracioj, laŭmode vestitaj manekenoj respektas la kvarantenajn leĝojn pri intertabla distanco. Foto: GO VILNIUS

Oni povis vidi pli ol du dek-duojn da kreitaj maskoj sur fotoafiŝoj. Foto: GO VILNIUS

JAPANIO

Nova cirkonstanco, malnova amuleto

Nuntempe evidentiĝas, ke la kronvirusa pandemio profunde kaj definitive ŝanĝis la mondon. Oni avide volas kaj serĉas novaĵojn kaj informojn pri la nova malsano, rilatajn al kuracadoj, al manieroj por protekti sin kaj al la situacio en aliaj landoj.

Vaste serĉataj estas ankaŭ novaj kaj malnovaj dokumentoj, kronikoj, rakontoj kaj romanoj pri epidemioj kaj pandemioj okazintaj. Ekzemple, en Japanio la romanoj „Pesto” (La Peste) de Albert Camus (1947, Francio) kaj „Eseo pri blindeco” (Ensaio sobre a cegueira) de José Saramago (1995, Portugalio) estas bone konataj kaj denove legataj.

Amabie kaj Amabiko

En marto subite kaptis la atenton de la popolo malnova ilustraĵo pri imaga marvirineto, „Amabie”, kiu espereble protektas homojn kontraŭ epidemioj. Ĝi aperis en ilustrita ĵurnalo eldonita en 1846 kaj konservata en la arkivo de la Universitato de Kioto.

Laŭ la ĵurnalo Amabie aperis ĉe la insulo Kjuŝuo, en la maro apud Kumamoto, kaj ŝi promesis al la vilaĝanoj bonan rikolton. Desegnaĵoj kun ŝia figuro protektis ilin kontraŭ epidemioj.

Aliloke oni rakontis pri viro nomata Amabiko, kiu same protektas la homojn.

Simbolo kontraŭ la pandemio

Tiuj rakontoj estis preskaŭ tute forgesitaj de la popolo kun escepto de kelkaj folkloristoj. Post la publikiĝo de la ilustraĵo, Amabie fariĝis simbolo de batalo kaj protekto kontraŭ kovimo 1. Tuj aperis artaĵoj pri Amabie: amuletoj, pupoj, dolĉaĵoj, ceramikaĵoj ktp.

Ankaŭ la Ministrejo pri Sano, Laboro kaj Bonfarto uzis ŝin en sia tvitera kampanjo kontraŭ kovimo.

1 Kovimo: Covid-19, malsano kaŭzata de la nova kronviruso.

ISIKAWA Takasi

korespondanto de MONATO en Japanio

La marvirineto „Amabie” aperis en ilustrita ĵurnalo eldonita en 1846. Foto: BIBLIOTEKA ARKIVO DE LA UNIVERSITATO DE KIOTO

La Ministrejo pri Sano, Laboro kaj Bonfarto uzis „Amabie” en sia tvitera kampanjo kontraŭ kovimo. Foto: MINISTREJO PRI SANO, LABORO KAJ BONFARTO

TELEVIDSERIOJ

La hispana Pablo Escobar

Mi konfesas: mi ŝategas filmojn kaj televid-seriojn pri mafio. The Sopranos kaj Breaking Bad elstaras tiurilate, sed ekzistas ankaŭ aliaj, kiujn mi ĝuis, kiel la itala Gomorrah. Tial, kiam lastatempe aperis la hispana Fariña mi interesiĝis prie. Spektadi ĝin tamen iom desapontis min kaj precipe lasis min zorgoplena. Atentu bonvole, ĉar venas intrigmalkaŝo.

Kiel Gomorrah, Fariña (vorto, kiu signifas farunon en la galega lingvo kaj estas uzata slange por kokaino) baziĝas sur samnoma ne-fikcia libro de loka ĵurnalisto. Publikigis ĝin en 2015 Nacho Carretero, kaj ĝi bone vendiĝis: 30 000 ekzempleroj ĝis marto 2018. Tiam hispana juĝisto decidis haltigi la vendadon, post denunco farita de unu el la homoj menciitaj en la libro. Kaj tiel ĝi famiĝis. En junio mi observis en pluraj librovendejoj de Lisbono, ke tiu libro „malpermesata en Hispanio” estas inter la plej vendataj. En la sama monato la juĝista decido ŝanĝiĝis, kaj antaŭ la fino de tiu jaro vendiĝis jam pli ol 100 000 ekzempleroj. Kaj la libro tradukiĝis en la italan, en la anglan ...

La aŭtoro ordigas multajn informojn kaj klarigas en kohera maniero, kaj kun amuzaj anekdotoj, historion ne-multe konatan aŭ almenaŭ ne-multe priparolatan en Galegio. Tamen li asertas, ke li ne vere havigas novajn datumojn. Tio estas, preskaŭ ĉio dirita en la libro jam aperis en ĵurnaloj aŭ verdiktoj. Tial, li daŭrigas, li ricevis neniun minacon, male en la okazo de Roberto Saviano, la aŭtoro de Gomorrah, kiu ekde la apero de sia libro vivas kaŝite kaj kun eskorto. Carretero kutimas fari publikajn intervjuojn kaj ŝajne havas neniun timon tiurilate.

Faktoj, sukceso kaj famo

En februaro 2018 la polico arestis unu el tiuj, kiuj aperis kiel ĉefroluloj en la libro: Sito Miñanco [minjanko]. Antena 3, televidkanalo tiam posedanta la elsendrajton de la samnoma televidserio, profitis la publikan intereson pri la afero kaj komencis elsendi la serion. Temis pri dek unu-horaj ĉapitroj, kaj ĝia elsendado daŭris ĝis majo 2018. Tio estis granda sukceso, kiu famigis la aktorojn, ĉefe tiun ludantan la rolon de Miñanco, Javier Rey. De tiam, Rey estas aktoro konata kiel seksalloga ribelulo.

Sed estas granda diferenco inter la libro kaj la serio. Dum en la libro multaj drog-ŝakristoj kundividas la ĉefroladon, sur la ekrano ni sekvas la vivitineron, en la okdekaj jaroj de la pasinta jarcento, de unu homo: Sito Miñanco. Kompreneble aliaj roluloj aperas, sed la spektanto baldaŭ komprenas, ke temas pri duarangaj (plataj) karakteroj. Sito estas la plej juna, la plej bela, la plej inteligenta, la plej pova, la plej kuraĝa, la plej fidela, la plej malagresema, la plej bonfara ... Ankaŭ liaj du edzinoj elstaras. Kaj lia sporta aŭtomobilo. Verŝajne tio ĉio okazis pli-malpli tiel, sed en pluraj momentoj prezentiĝas probable troigoj.

La bildo de venkinto

Komence de la kvara ĉapitro, Sito Miñanco, vestita kiel rokstelulo kaj akompanata de sia sensacia kunulino, eniras la futbalan stadionon de sia vilaĝo por ricevi grandan ovacion kaj fari la ekkikon de honoro sub epika muziko. Jen la bildo de venkinto, la hispana Pablo Escobar^1. La kamerao tiam enkadrigas la grupon de mafiestroj, kiuj spektas la matĉon el supra angulo. Iu komentas: „Rigardu, la popolo amegas lin”. Alia daŭrigas: „Ĉar li donacis multege da mono”. Kaj tria finas: „Li estas la plej ruza”.

Oni ekscias, ke tiuj homoj – ĉefe Sito – venis el malfacilaj cirkonstancoj, humilaj familioj de fiŝkaptistoj, kiuj ne vere havis (profesian) elekteblon. Oni ekscias ankaŭ, ke malsimile al tio, kio okazas en Kolombio aŭ Sicilio, en Galegio ne okazas murdoj, eĉ ne kiam devas okazi venĝo. En tiu kadro, la etiko de Sito fascinas. Jen ekzemplo: Kiam lia bela edzino seksumas kaŝe kun la kapitano de la futbal-teamo, li simple punas per malaltrangigo la futbaliston.

Sito aparte zorgas pri la bonfarto de siaj filinoj kaj unua edzino, de siaj gepatroj, de siaj amikoj, de la (bezonataj) familioj de siaj kunlaborantoj kaj subuloj, eĉ de tiuj, kiuj perfidas lin!

Bonkora drog-ŝakristo?

La lasta sceno de la lasta ĉapitro denove kortuŝas. Temas pri duelo inter la policisto kaj Sito, kio inkluzivas persekuton. Alvenas la fina momento, kiam Sito per pafilo celas la policiston, kiu pedagogie klarigas al li (kaj al la spektanto): „Vi ne kapablas murdi”. La kameramovo haltas kaj celas la larmajn okulojn de Sito. Post tiuj momentoj, kompreneble li ne murdas la policiston eĉ ne batas lin. Li simple lasas, ke la policisto prenu trankvile lian pafilon.

Maltrankviligaj demandoj

Resume, en ĉiuj decidoj, kiujn li faras dum la tuta serio, Sito montras sin prudenta, inteligenta kaj bonkora (grava) homo. Ĝuste tia, mi pensis, li ŝatus esti konsiderata kaj memorata. Verŝajne, se li mem verkus tiun rakonton, la rezulto ne estus tro malsimila. Eble ĝi estus verkita en la galega lingvo (same kiel „Gomorrah” estas verkita en la napola lingvo), ĉar tiel komunikiĝas la ĉefroluloj en la realo, sed verŝajne ne estus multaj aliaj diferencoj.

Mi plu esploris la aferon kaj malkovris detaleton, eble malgravan: kiam Sito Miñanco estis lastfoje arestita en februaro 2018, la polico trovis liahejme scenaron de la serio. Jen malkomfortigaj demandoj, kiujn mi bezonas starigi: Kial li havis ĝin? Kiun rolon li ludis en la serio? Ĉu oni lin konsultis? Ĉu eblas, ke li financis ĝin?

Fakte, la temo multe pliampleksiĝas. Ĉu eblas, ke la deveno de aliaj similaj televidserioj, kiuj romantikigas mafiestrojn (kaj aliajn krimulojn) kuŝas ĝuste en tiuj homoj? Verdire mi ne havas la respondon al tiuj demandoj, sed nur starigi ilin lasis min ege maltrankvila.

Xavi ALCALDE

korespondanto de MONATO en Barcelono

1. Pablo Escobar estis kolombiano, kiu enorme riĉiĝis per drog-ŝakrado sed ankaŭ ĝuis ian popularecon pro sociaj bonfaroj. (red.)

USONO

Pandemio kaj Interreto

Dum la pandemio Kovim-19 (Covid-19) en Teksaso populariĝas virtualaj Happy Hours (Feliĉaj horoj) por komunikiĝi kaj distriĝi inter geamikoj. Dum la trudizolado teksasanoj ĉiusemajne vizitas ĉirkaŭ kvar retajn „vesperetojn”. Temas pri tiel nomataj interretaj komputil-kontaktoj kun pokalo enmane, ĉe kiuj oni uzas la popularan programon Zoom (aŭ similan).

Alkoholaĵo ĉe komputilo

Kio estas en la pokaloj? Esplorado farita de la retejo improb.com montris, ke 50 elcentoj de la teksasanoj preferas bieron, 31 % vinon, 13 % pli fortajn alkoholaĵojn, kaj 8 % faras koktelojn. Dekono de la respondintoj konfesis pri pli ofta ebriiĝo dum la pandemio. Evidentiĝis ankaŭ, ke la homoj pli sopiras pri kolegoj.

Post demandado al miloj da usonanoj el diversaj ŝtatoj evidentiĝis, ke malmultaj ŝatantoj de la virtualaj vesperetoj loĝas en Luiziano, Majno kaj Oregono, sed loĝantoj de Arkansaso kaj Vaŝingtonio dum la pandemio trinkadas alkoholaĵon eĉ 6 tagojn semajne ĉe sia komputilo. La sepan tagon okupas resaniĝo.

Alexander MIKISHEV

korespondanto de MONATO en Usono

Pardonpeto

En la artikolo Malbenitaj kaj prokrastitaj olimpiaj ludoj de Isakawa Takasi (MONATO 2020/06) aperis teknika misaĵo: en paĝo 12, dua kolumno, ekde linio 4 bv. legi: „Oni proponas, ke la akvo poluita per tritio estu diluita kaj forĵetita en maron aŭ aeron.” La erara teksto aperis cetere nur en la presita versio de la magazino, ne en la kvar bitaj versioj. La redakcio pardonpetas al la aŭtoro Isakawa Takasi kaj al ĉiuj abonantoj pro tiu ĉi fuŝo.

red.

Eseoj

LINGVISTIKO

La misfamigo de Esperanto fare de lingvistoj kaj aliaj sciencistoj

Eble jam surprizas vin la titolo: Ĉu vere tiel estas? Ĉu vere lingvistoj kaj aliaj sciencistoj disvastigas misfamigojn pri Esperanto? Nu, bedaŭrinde jes. Ili plejparte ne konscie misfamigas, ili supozeble plene kredas, kion ili iam aŭdis, kaj nun disvastigas sen kontroli la verecon – sed ankaŭ la bonafida pludonado de onidiroj (kaj pri tio temas) povas efiki misfamige.

Oni povas trovi amason da eraraj kaj malfavoraj informoj pri Esperanto, kiujn diris aŭ skribis lingvistoj kaj aliaj sciencistoj. Iuj asertis ekzemple, ke ne ekzistas Esperanto-denaskuloj, ke ekzistas nek literaturo, nek aŭtoroj, ke mankas vortludoj en Esperanto, ke Esperanto ne evoluas, ke ĝi entute ne estas lingvo aŭ ne vivanta lingvo. 1 Ĉion ĉi diris lingvistoj kaj aliaj sciencistoj, pri historio aŭ filozofio, plejparte geprofesoroj – homoj, kiuj ĝuas altan renomon en la socio kaj kies opinioj kaj prijuĝoj gravas por aliaj homoj; tiaj opinioj gravas des pli, kiam estas ĝuste lingvo-sciencistoj, kiuj parolas pri io, kio laŭ ĝenerala kompreno estas „lingvo”.

Per tiu misinformado kaj misfamigo granda parto de niaj socioj dum la pasintaj jardekoj ricevis plene eraran bildon pri Esperanto kaj pri Esperantujo.

Esperanto, ĉu parto de lingvistiko?

Vi verŝajne opinias, ke Esperanto estas „lingvo” kaj sekve oni traktu ĝin kadre de lingvistiko. Ankaŭ por mi dum jardekoj estis klare kiel blua ĉielo, ke Esperantologio estas parto de lingvistiko. Sed, nu, la teorio estas unu afero kaj la reala mondo estas io alia. Dum la pasintaj jaroj mi trovis pli kaj pli da asertoj de lingvistoj, ke lingvistiko okupiĝas pri t. n. naturaj lingvoj, sed ne pri la t. n. artefaritaj.

Ekzemple legeblas en la ofte represata enkonduka libro de la anglo John Lyons, Language and Linguistics. An Introduction (Lingvo kaj lingvistiko. Enkonduko. Cambridge, 1a eldono 1981, 15a eldono 2002, p.2-3), ke Esperanto estas artefarita, kvankam ĝi baziĝas je antaŭe jam ekzistantaj naturaj lingvoj kaj kvankam ĝi nekontesteble estas lingvo. Sekvas la rimarko, ke la lingvisto okupiĝas unuavice pri naturaj lingvoj. Lyons ankoraŭ aldonas, ke la lingvisto volas scii, ĉu ĉiuj naturaj lingvoj havas ion komunan, kio ne troviĝas en aliaj sistemoj de komunikado, homaj aŭ nehomaj. Tiuloke eblas konstati, ke la naturaj lingvoj havas tre malmultajn ecojn, kiuj ne troviĝas ankaŭ en Esperanto – sed tion la aŭtoro ne traktas, ŝajne ne plu aperas la vorto Esperanto en la libro.

La homaj lingvoj laŭ la germana lingvisto Christian Lehmann (tradukoj de la aŭtoro).

Simile dividas la mondon de homaj lingvoj la germana lingvisto Christian Lehmann, emerita profesoro pri ĝenerala kaj kompara lingvistiko. En interreta enkonduko en lingvistikon li dividas la homajn lingvojn al naturaj kaj artefaritaj; ĉe la naturaj li distingas la gestajn lingvojn kaj la parolatajn, kie troviĝas la germana, la vjetnama ktp. Ĉe la artefaritaj lingvoj Lehmann distingas la formalajn lingvojn (ekzemple notsistemoj en logiko) kaj la mondajn helplingvojn; tie troviĝas Esperanto kaj Interlingua. 2 Esperanto do estas relative proksima al Interlingua (kiu ekzemple ne havas denaskulojn) kaj tre for de aliaj parolataj lingvoj.

Lehmann tamen koncedas (post mia interveno), ke oni povus enordigi la homajn lingvojn anstataŭ laŭ la kriterio de ilia estiĝo ankaŭ laŭ la kriterio de ilia funkcio, do Esperanto apud la ceteraj parolataj lingvoj – sed li ne faras tion en sia instrua teksto kaj deklaras, ke la objektoj de la lingvoscienco estas unuavice tio, kio troviĝas sub parolataj lingvoj. En la teksto aperas nur du pliaj mencioj de Esperanto (kaj ĉe ambaŭ laŭ mi la aserto estas malĝusta; almenaŭ mankas fonto, eĉ post plurfoja peto al li).

En la statuto de la Germana Societo pri Lingvoscienco (Deutsche Gesellschaft für Sprachwissenschaft, DGfS) troviĝas la informo, ke „kutime ĉiu plenkreska natura persono povas fariĝi laŭorda membro”, se tiu „agas lingvoscience, do pri la scienca esplorado de naturaj lingvoj” 3 (post mia demando la estraro de la societo en marto 2019 tamen esprimis la opinion, ke ili ne vidas la nocion „naturaj lingvoj” tre strikte; do povas fariĝi membro ankaŭ homo, kiu okupiĝas nur pri Esperanto, ne pri aliaj lingvoj).

Laŭ la publike legebla teksto lingvoscienco tamen estas la esplorado de naturaj lingvoj kaj do ne de Esperanto. Similajn rimarkojn mi trovis en aliaj enkondukaj tekstoj. Ute K. Boonen k. a. difinas en Niederländische Sprachwissenschaft. Eine Einführung (Enkonduko en la nederlandan lingvosciencon, Tübingen, 2013, p. 25), ke „lingvoscienco aŭ lingvistiko okupiĝas en objektiva maniero pri la natura lingvo de la homoj” (en tiu loko pro mia sperto mi emas aldoni, „kaj en subjektiva maniero pri artefaritaj lingvoj kiel Esperanto”). En multaj aliaj enkondukoj en lingvistikon ne troveblas mencio de Esperanto.

Estiĝas do la forta supozo, ke por multaj lingvistoj Esperanto troviĝas ekster la esplorkampo de lingvistiko. Tio havas gravajn atendeblajn konsekvencojn:

–- Lingvistoj kutime ne traktas Esperanton, ne esploras, ne verkas, ne publikigas, ne lekcias pri ĝi. (Kompreneble estas esceptoj.) Ili ĝenerale scias relative malmulton pri Esperanto kaj facile kredas misprezentojn. Onidiroj havas liberan vojon. Ne okazas scienca dialogo pri Esperanto en la lingvoscienco. Konstateblas ofte, ke la asertoj pri Esperanto havas neniujn fontojn (kaj kiam iu indikas fonton, tiam ofte la fonto estas neniel kontentiga, ĉar tie mankas taŭga baza fonto aŭ argumentado).

– Studentoj de lingvoj apenaŭ lernas ion ajn pri Esperanto aŭ plejparte misprezentojn, ĉefe pri la lingvo-uzado kaj la lingvokomunumo (oni ofte pensas, ke la lingvo-uzado estas tre malofta kaj ke lingvokomunumo apenaŭ ekzistas).

– Finstudintoj de lingvoj (lingvo-instruistoj, interpretistoj, kelkaj ĵurnalistoj k.a.) scias malmulton aŭ misaĵojn pri Esperanto – sed ofte sentas sin informitaj de ŝajnaj fakuloj, la geprofesoroj de lingvistiko.

Bedaŭrinde tio estas ne nur teorie atendeblaj sekvoj, sed praktike troveblaj.

Ĉi-sekve mi prezentos tri „ĉampionojn” de la misinformado pri Esperanto, la germanan ĵurnaliston kaj iom konatan aŭtoron de trideko da libroj Wolf Schneider [ŝnajda] (iam interpretisto por la angla), Barbara Cassin [kasé], grekistino kaj filozofino, membro de la Franca Akademio, kaj Philippe Van Parijs [van paréjs], belga filozofo kaj aŭtoro de libro pri t. n. Lingvojusteco (per la angla ...).

Schneider

Wolf Schneider verkis por la monata magazino NZZFolio de la konata svisa gazeto Neue Zürcher Zeitung en 1994 artikolon sub la titolo Nekrologo pri Esperanto; 4 la teksto republikiĝis en libro ĝis hodiaŭ aĉetebla. En la artikolo li interalie asertas, ke artefaritaj lingvoj ne prezentas infankantojn kaj ne versojn, ne sakrojn, ne ŝercojn, ne parolturnojn. Iliaj vortoj estas unusignifaj kaj sekve ununivelaj . Schneider tiel montriĝas vera majstro de la lingvo: Sep eraroj esprimitaj per nur dudeko da vortoj – imprese! (Ni konsciu, ke la fonto de la misinformoj supozeble estas iu profesoro pri lingvistiko, kiun Schneider altelefonis.)

Cassin

En intervjuo publikigita unue en 2012 (kaj bedaŭrinde senŝanĝe reeldonita en 2019, malgraŭ kontakto de Esperanto-parolantoj kun ŝi) Barbara Cassin asertas pri Esperanto, ke ekzistas nek aŭtoroj nek verkoj, ke Esperanto ne estas lingvo, ke ĝi estas nesufiĉa, senhistoria, morta kaj nenies denaska lingvo. Impresa sinsekvo de kompletaj malveroj. 5

Van Parijs

La belga filozofo Philippe Van Parijs en 2011 publikigis la libron Linguistic Justice for Europe and for the World (Lingva justeco por Eŭropo kaj la mondo), en kiu li prezentas la anglan kiel solvon por la internacia lingva komunikado; Van Parijs cetere estas internacie konata kiel multjara subtenanto de la ideo de baza enspezo por ĉiu civitano. Esperanton li traktas en seppaĝa ĉapitreto el la du vidpunktoj de neŭtraleco kaj simpleco (rapida lerneblo).

Se oni zorge tralegas lian tekston, estas imprese, kiom malmulte Van Parijs komprenis pri la realeco de la Esperanto-komunumo; aliflanke tio ne estas miraklo, ĉar liaj nur kvar fontoj pri Esperanto estas de aŭtoroj, kiuj pri Esperanto okupiĝis dum sia vivo nur flanke – mankas la grandaj esperantologoj, kiuj esploradis la lingvon kaj ĝian komunumon dum jardekoj.

La sinsekvon de misaj asertoj pri Esperanto Van Parijs komencas per la supozo, ke hindoj, niĝerianoj, sud-afrikanoj aŭ ĉinoj post la lernado de la angla supozeble havos nur malmultan paciencon por lerni ankoraŭ Esperanton (p. 40). Fakte indas konstati, ke neniu ŝtato subtenas Esperanton tiel forte kaj konsekvence kiel Ĉinio. Oni tial jam eksupozas, ke Van Parijs ne konas la realan mondon de Esperantujo. Krome oni povas tre pridubi lian aldonan supozon, ke en la monda skalo la neŭtraleca diferenco inter Esperanto kaj la angla ne estas signifa – verŝajne ekster-eŭropanoj malkonsentos kun Van Parijs.

Pri la Esperanto-denaskuloj Van Parijs asertas, ke la malgrandaj nombroj de tiuj ne igas Esperanton eliri el la grupo de minacataj lingvoj (p. 40). Ankaŭ ĉi tie ŝajne li ne detale rigardis la realecon. Minacata lingvo estas lingvo, kies (denaska) parolantaro ŝrumpas; tio ne dependas de la nombro, sed de la kreskoritmo. Verŝajne la Esperanto-denaskularo estas tiu denaskularo en la mondo, kiu laŭ procentaĵo plej rapide kreskas; ja supozeble neniu alia lingvo havas proporcie tiom multajn okazojn, kie la gepatroj ne parolas la koncernan lingvon kiel denaskan, sed la infanoj jes.

Rilate al la simpleco de Esperanto la aŭtoro aŭdace prognozas estontan malsimpliĝon de Esperanto, tamen tute sen rigardo al la ĝisnuna pli ol centjara historio de nia lingvo. Iuloke li skribas pri tio, kio okazus, se Esperanto fariĝus vere vivanta lingvo (p. 43). Jen denove videblas lia nekono de la Esperanto-lingvouzo.

Poste Van Parijs demandas sin plu, kio okazos, kiam oni igos Esperanton taŭga por ĉiuj kuntekstoj (p. 43). Interesa ideo – sed kio laŭ Van Parijs ankoraŭ mankas? Homoj uzadas Esperanton ekde 1887; oni esprimas preskaŭ ĉiajn tekstojn en Esperanto, oni tradukis plurajn milojn da libroj en Esperanton, Ĉinio ĉiutage publikigas novaĵojn, MONATO aperadas jam jardekojn ... Kian Esperanto-praktikon li rigardis – aŭ ĉu li simple verkis en la ebura turo de libere ŝvebanta sciencisto?

Krome li demandas sin, kio okazos, se Esperanto fariĝos ilo de viva amasa komunikado (p. 43); ankaŭ per tiu ideo klariĝas, ke li ne vere konas la realan uzadon de Esperanto (jes, oni povas dubi, ke la vorto amasa estas adekvata por la nuna Esperanto-komunikado – sed la kerna punkto estas ne la nombro de homoj, sed la temoj kaj la ofteco de komunikado). Laŭ Van Parijs la Esperanto-vortaroj tiam fariĝos tiel dikaj kiel la nacilingvaj vortaroj (p. 43) – per tio ni ekscias, ke li neniam tenis enmane la Plenan Ilustritan Vortaron (eldonitan unue en 1970) aŭ unu el la grandaj dulingvaj Esperanto-vortaroj de la pasintaj jardekoj.

Van Parijs detaligas poste, ke atingi kompetentecon en lingvo dependas ĉefe de tio, ĉu oni havas la eblon ludi, flustri, kvereli, aŭskulti muzikon, rigardi televidon kaj retumi tiulingve (p. 44). Kaj li konkludas, ke, se prijuĝi tion, estas klare, kiun elekti inter Esperanto kaj la angla. Ĉu vere? Ankaŭ per tiuj ĉi frazoj li plene konvinkas nin, ke li ne havas bonan scion kaj komprenon pri la hodiaŭa Esperanto-mondo. Ne necesas havi ĉiujn ĉi eblojn en senfina kvanto; evidente la hodiaŭaj Esperanto-parolantoj estas jam relative kontentaj, ke ili havas tuttagan muzikan radion en Esperanto, ke abundas filmetoj en Jutubo kaj ke estas pliaj filmoj ĉe esperanto-tv.com; ludi, flustri kaj kvereli certe eblis jam fine de la 19a jarcento (ni memoru, ke la unua internacia Esperanto-geedziĝo okazis en 1899). Se oni volas lerni Esperanton ne uzante polvan lernolibron el pratempo, ĉiaj ebloj hodiaŭ estas je dispono, kontraste al la senbaza kredo de Van Parijs.

Ĉe ĉiuj kritikoj de Van Parijs oni povas krome demandi sin: Kial li neniel citas aliajn kritikantojn de Esperanto kaj eble la reagon de Esperanto-defendantoj? Ĉu li vere supozas, ke li estas la unua, kiu havas tiajn ideojn? Lia prezentomaniero iom diferencas de tio, kion oni en universitatoj lernas en la unuaj semestroj pri la zorga serĉado kaj prezentado de fontoj. – Van Parijs disvolvis siajn ideojn pri lingva justeco ĉirkaŭ la jaro 2000; oni povas supozi, ke poste li pli kaj pli renkontis Esperanton, esencan obstaklon al liaj teorioj – do li provis kiel ajn kontraŭargumenti, kio estas iusence facila, ĉar la mondo estas grave neinformita kaj misinformita pri nia lingvo, do oni facile glutas plian misinformon.

Cetere mi neniel estas la unua, kiu atakas la Esperanto-prezenton de Van Parijs. Tion faris almenaŭ naŭ aŭtoroj, interalie ankaŭ Sabine Fiedler (2016 kaj 2018) kaj Federico Gobbo (2016) 6; mi mem dediĉis al aliaj problemoj de liaj asertoj kelkajn paĝojn en la supre citita artikolo (p. 185-189). En Libera Folio aperis krome tri artikoloj pri la tezoj de Van Parijs. 7

Kiel agi kontraŭ la misinformoj?

Ne estas tute facile konvinki la mondon pri la hodiaŭa realeco de Esperanto kaj Esperantujo kaj pri la argumentoj por Esperanto, dum lingvistaj profesoroj asertadas la malon: Imagu la potencorilaton. Nin oni vidas kiel kredantojn je bela revo, Esperanto – do oni supozas, ke ni tro bele prezentas nian aferon. La lingvistajn profesorojn la ĵurnalistoj kaj aliaj eksteruloj ankoraŭ vidas kiel sendependajn fakulojn; ofte oni laŭ mia impreso komplete pretervidas, ke por lingvistoj, ĉefe anglistoj kaj francistoj, la eventuala pligrandskala disvastigo de Esperanto prezentas fortan minacon al iliaj fakoj. Ke tiel estas, tion montras rakonto de la germana socilingvisto Ulrich Ammon (1943-2019). Li iam ĉirkaŭ 2000 estis prizorganto de habilitiĝa verko pri Esperanto. Antaŭ la lasta universitata proceduro venis al li grupo de anglistaj kaj francistaj profesoroj kaj diris proksimume: Esperanto volis detrui niajn fakojn; tio feliĉe malsukcesis, sed tamen ni nun ne vidas, kial ni akceptu habilitiĝon pri ĝuste tiu lingvo; ni kontraŭstaros.

Feliĉe Ammon sukcesis trankviligi la profesorojn kaj la habilitiĝo povis okazi kiel planite. Por ni restas la leciono, ke multaj anglistoj kaj francistoj, almenaŭ en pli fruaj jardekoj, forte timis, ke Esperanto multe disvastiĝos kaj oficiale enkondukiĝos, tiel ke sekvos gravecoperdo por la fakoj de anglistiko kaj francistiko. En Esperantujo laŭ mia impreso oni ne konscias pri tio; oni ŝatas la ideon ŝpari miliardojn da eŭroj per Esperanto sen vidi, ke tio signifos forfalon de la enspezoj de centmiloj da homoj – tiuj ne estas aparte feliĉaj pri tia perspektivo.

Lingvistoj grandparte havas plene erarajn imagojn rilate al la praktika uzado de Esperanto, do al la socilingvistiko de Esperanto. Tre multaj neniel konscias, ke ĉirkaŭ la lingvoprojekto de Zamenhof jam ekde 1887 tre rapide kreiĝis eta rondo de homoj, kiu sukcesis evoluigi la projekton al plena lingvo. La lingvokomunumo kreskis kaj daŭre plu kreskas, la lingvo atingas ĉiam pli da landoj, la kampoj de aplikado pli kaj pli multiĝas dum la jardekoj. Kaj la angla estas en la praktiko multe malpli konkuranto (ĉar homo tute bone povas paroli du aŭ pli da fremdaj lingvoj), sed envere ofte vojokreanto por Esperanto. Ĉar fakte Esperanto estas eĉ pli facile lernebla lingvo, se oni antaŭe jam lernis la anglan; sen lingvokono oni povas lerni Esperanton eble en kvarono de la tempo bezonata por la angla – post la angla oni bezonas eble plu nur dekonon de la tempo necesa por la angla (mi tion ŝerce nomas „la nova propedeŭtiko”, lerni la anglan por pli facile lerni Esperanton ...). La demando por ekzemple ĉino lerninta la anglan dum du mil horoj estas, kio alportas pli da aldonaj ebloj – ĉu lerni la anglan dum pliaj ducent horoj aŭ ĉu lerni Esperanton dum tiuj samaj ducent horoj; la unua varianto ŝanĝas preskaŭ nenion, la dua malfermas tutmondan reton de kontaktoj, en etoso de samrajteco.

Dum la pasintaj jaroj mi korespondadis kun lingvistoj kaj aliaj sciencistoj. Eble nur kvinono estis preta ŝanĝi sian vidpunkton kaj sian prezenton de Esperanto (tre homa eco, nenio vere surpriza). Por haltigi la misfamigadon tio ne sufiĉas kaj verŝajne necesas iri laŭ pluraj vojoj:

a) Disvastigi la informon pri la misfamigoj flanke de sciencistoj kaj per tio ankaŭ atakadi la bonfamon de la koncernaj homoj. Tio estas bedaŭrinda, sed ŝajne ne ekzistas alia vojo; esperinde aliaj lingvistoj lernos, ke antaŭ ol fari malfavorajn asertojn pri Esperanto, ili zorge pripensu kaj same zorgu serĉu fontojn (kiuj siavice havu bonajn fontojn!). Tiu disvastigo de la informo pri la lingvista misfamigo de Esperanto estas cetere ankaŭ realigo de rekomendo el la esploroj pri onidiroj: Apenaŭ eblas elmondigi onidiron, sed eblas krei novan rakonton, prefere veran, interesan kaj kun potencialo esti plurakontata.

b) Eble indas aldone alvoki al multaj homoj – lingvistoj, aliaj sciencistoj, studentoj, ĵurnalistoj – ke oni tre serĉas ĉiajn eldirojn pri Esperanto, ĉefe malverajn, malfavorajn kaj misfamigajn, ĉar oni volas kontakti la koncernajn disvastigantojn de malvera informo. Tio estas plia rekomendo el la batalado kontraŭ onidiroj. Se oni vere sukcesas disvastigi tian informon tre vaste, la efiko estas, ke homoj tre hezitos plu disvastigi malĝustajn informojn – apenaŭ iu ja volas esti celo de tia kampanjo. Krome, vidu punkton a), apenaŭ iu volas aperi en la venonta teksto pri misfamigado kiel unu el la misfarantoj kaj kiel homo, kiu, kvankam sciencisto, disvastigas evidente misajn informojn, ĉar li aŭ ŝi antaŭe ne bone kontrolis ilian verecon.

Eble vi jam aŭdis ie, ke pri la eldiroj de lingvistoj okupiĝu la Esperanton parolantaj lingvistoj. Tio estas nur bela revo. Unuflanke la kampanjo, kiun ni survojigu, bezonos tre multajn kunhelpantojn – prefere ĉiu Esperanto-parolanto informiĝu pri la stato de la misinformado kaj private disvastigu la scion pri tio. Aliflanke tre multaj esperantologoj jam daŭre mencias la misinformojn de aliaj lingvistoj. Sed ili ne estas en aparte bona pozicio por fari vere grandan kampanjon kontraŭ siaj lingvistaj kolegoj. Tio havus malagrablajn konsekvencojn; memoru la nur duonŝercan atentigon, ke la vera libereco de opinio-esprimo komenciĝas per la emeritiĝo. Estas do ni aliaj, kiuj devos antaŭenigi la agadon, se ni volas zorgi pri la bona renomo de nia komuna lingvo, zorgi pri informoj konformaj kun la Esperanto-realeco.

1. Kp. mian tekston Zum Bild des Esperanto aus der Sicht einiger Sprachwissenschaftler. Über verschiedene unzutreffende Aussagen zu Esperanto und seiner Sprachgemeinschaft , http://www.interlinguistik-gil.de/wb/media/beihefte/JGI2018/JGI2018-Wunsch.pdf; angle http://www.esperantoland.org/dosieroj/2019-05-12  Image Esperanto linguists  Wunsch-Rolshoven.pdf.

2. https://www.christianlehmann.eu/ling/elements/index.php?open=sprache.inc

3. https://dgfs.de/de/assets/content/Dokumente/Satzung%20DGfS%20Version%205%20(2001)%20aktuell.pdf

4. http://dardel.info/Textes/Esperanto.html

5. https://conversations.e-flux.com/t/the-power-of-bilingualism-interview-with-barbara-cassin-french-philosopher-and-philologist/6252

6. Sabine Fiedler. (...) a slim core of Esperanto roots (...) and a huge periphery of (English) borrowings? – Kommt es zu einer Anglisierung des Esperanto? http://www.interlinguistik-gil.de/wb/media/beihefte/23/beiheft23-fiedler.pdf kaj Federico Gobbo. Linguistic Justice, van Parijs, and Esperanto. Pliaj fontoj ĉe https://eo.wikipedia.org/wiki/Philippe Van Parijs#Esperanto.

7. Jens Stengaard Larsen. Philippe van Parijs kaj Esperanto. Libera Folio, 2012-01-16. Johan Derks. Akademia pledo por venkigi la anglan. Libera Folio, 2014-08-01. Rubén Fernández Asensio. Lingva justeco: lingvoscienco estas la ŝlosilo. Libera Folio, 2014-08-08.

Lu WUNSCH-ROLSHOVEN

korespondanto de MONATO en Germanio

Turismo

SLOVAKIO

Vizitinda kuracloko

Malgranda Slovakio, kun areo de nur 49 035 km 2, havas pli ol 1600 registritajn mineralajn varmajn fontojn. Kelkaj el ili troviĝas en la kuracakva urbeto Turčianske Teplice [turĉianske teplice], 210 km norde de la slovaka ĉefurbo Bratislavo. La urbeto situas je alteco de 518 m super la marnivelo en la pitoreska ĉirkaŭaĵo de la malgranda kaj granda Fatra-montaroj. Ĝi estas ideala elirpunkto por ekkoni la naturbelaĵojn de la regiono Martin, nomata „la ĝardeneto de Turiec” (pro la rivereto Turiec, kiu trafluas la distrikton Martin). La unua skriba mencio pri la varmaj fontoj devenas de la jaro 1281.

La kuracakvoj havas sanigan efikon. Ili estas uzataj ĉe malsanoj de la muskolo-skeleta sistemo, kaj ankaŭ ĉe malsanoj de koksaj kaj genuaj artikoj, ĉe ginekologiaj, urinologiaj kaj neŭrologiaj malsanoj. La alta enhavo de kalcio, magnezio kaj fluoro en la akvoj kunhelpas por prevento de osteoporozo, renaj litiazoj, galaj kaj intestaj perturboj. La temperaturo de la akvoj estas inter 38 kaj 47 celsiaj gradoj. Ekde 1993 oni tie kuracas ankaŭ infanojn.

Vidindaĵoj

Turčianske Teplice havas la plej vastan kuracakvan parkon en Slovakio, en kiu troviĝas multaj raraj arboj. En ĝi oni konstruis benketojn de „danko kaj gloro”. Videblas ekzemple benketoj folklora, gaja, malgaja, kaj ankaŭ benketo por la plej alta homo en la mondo (vd. en MONATO 2013/11, p. 13).

Kuracgastoj kaj turistoj povas viziti ankaŭ la muzeon de la eminenta slovaka pentristo, grafikisto kaj ilustristo Mikuláš [mikulaŝ] Galanda (1895-1938). En 1978 liajn postmortajn restaĵojn oni transportis en la nacian tombejon en la urbo Martin, kie estas enterigitaj multaj eminentuloj de la slovaka politika, arta kaj kultura vivo.

La banurbeto proponas al la vizitantoj ankaŭ belan naturon virgan kun ebloj por somera kaj vintra turismo, biciklado, montbiciklado kaj skiado.

Turčianske Teplice havas fruktodonan kunlaboron kun la ĝemelurboj Arandjelovac (Serbio), Holešov, Haviřov (Ĉeĥio), Skawina kaj Wisła (Pollando).

Julius HAUSER

korespondanto de MONATO en Slovakio

Hotelo „Royal Palace” bonvenigas vin en Turčianske Teplice. Foto: SONA HAUSEROVA

Hotelo „Fatra” bonvenigas vin en Turčianske Teplice. Foto: SONA HAUSEROVA

Enverŝi kuracakvon. Foto: SONA HAUSEROVA

Scienco

AKTUALE

„Blua” energio ĉiam pli ekspluateblas

Inertial Sea Wave Energy Converter (ISWEC - Inercia Konvertilo de Maronda Energio) estas la nomo de sistemo disvolvita de la itala petrolkompanio ENI kune kun Wave for Energy (Ondo por Energio), entrepreno de la Politekniko de Torino, en Italio). Tiu ĉi sistemo konsistas el hermetike fermita flosanta ŝelo, kiu enhavas paron da giroskopaj aparatoj konektitaj al du apartaj generatoroj. Jen kiel ĝi funkcios.

La ondoj kaŭzas tangadon de la unuo, ankrita al la marbordo sed libera svinge moviĝi. La tangado estas tiel transformata al elektro. La prototipo sukcesis produkti 105 % de sia nominala potenco, egala al 50 kW, sed oni nun laboras pri industria modelo, kiu atingu 100-kilovatan pinton. Ĝia lanĉo verŝajne okazos en 2020.

Renoviga energifonto

Ĉi tia maŝino povos liveri energion al mezgrandaj instalaĵoj, kun granda paŝo antaŭen por ilia daŭripovo. Hulo, tio estas la moviĝo de maraj ondoj, estas konsiderata la plej granda neuzata renoviĝanta energifonto sur la planedo. Oni fakte kalkulis, ke, se eblus bone ekspluati tiun energion, produktiĝus 80 000 miliardoj da kWh: kvinoblo de la jara elektrobezono de la tuta mondo.

Marbordaj komunumoj

La tiel nomata ISWEC-sistemo transformas la energion de maraj ondoj en elektron, utiligeblan de eksterbordaj instalaĵoj aŭ por tute provizi marbordajn komunumojn.

Cristina CASELLA

korespondanto de MONATO en Italio

BIOLOGIO

Malkovro de ... Dumbo en oceanaj abismoj

Marsciencistoj kaj biologoj entuziasme ĝojkrias. En Hinda Oceano, je profundo preskaŭ sepkilometra, do proksimume du kilometrojn pli sube ol ĉe la antaŭa rekordo, ili sukcesis filmi naĝantan oktopodon. Ĝi nomiĝas „dumbo-oktopodo” kaj apartenas al la genro Grimpoteuthis. Oni oficiale ĝin priskribis en la scienca revuo Marine Biology (Mara biologio).

Elefanteto

Ĉi tiu malofta oktopodo havas la ĝeneralan nomon „Dumbo”, ĉar ĝiaj naĝiloj memorigas pri la figuro de la fluganta elefanteto Dumbo (el la samnoma desegnofilmo de Walt Disney, aperinta en 1941). La oktopodo ĉe siaj flankoj havas du grandajn naĝilojn, kiuj elstaras kiel oreloj de elefanto. Ĝi naĝas helpe de naĝiloj, uzante prenilbrakojn nur por reguligi la direkton de naĝado. Ĝis nun zoologoj priskribis 13 speciojn de „dumbo-oktopodoj”, kiuj vivas ĉirkaŭ 3-5 jarojn. Ili nutras sin ĉefe per maraj helikoj, lamelibrankoj, vermoj kaj aliaj malgrandaj animaloj, kiujn ili trovas ĉe la fundo de la maroj kaj oceanoj.

Kameraoj

La sciencistoj esploris marprofundaĵojn en Hindia Oceano per sentemaj aparatoj kaj kameraoj, kiujn ili malsuprenigis de esplorŝipoj en la maron. Falinte funden, la aparatoj komencis registri la tutan moviĝadon ĉirkaŭ si. La kameraoj samtempe filmis du malgrandajn oktopodojn, unu kun longo de 43 centimetroj, kiu naĝis je profundo de 5760 metroj sub la marnivelo; kaj la alian, je 35 centimetroj longan, kiu estis malkovrita je profundo de 6957 metroj. Ĝis nun sciencistoj estis trovintaj je tia profundo nur ovojn kaj fragmentojn de „dumbo-oktopodoj”. Naĝantan oktopodon oni registris antaŭ ĉirkaŭ 50 jaroj je maksimuma profundo de nur 5145 metroj ĉe la insulo Barbado, kiu troviĝas en Norda Atlantiko.

Pli ol monstroj

Fakuloj opinias, ke la nova malkovro pri oktopodoj povus parte helpi ŝanĝi la rigardon de homoj pri ilia vivo. Fakte bestoj, kiuj vivas en tiaj marprofundaĵoj, estas ofte perceptataj kiel fantomaj maraj monstroj. La „dumbo-oktopodojn” filmis la mara biologo Alain Jamieson kadre de la ekspedicio Five Deeps Expeditions 2018-2019 (Ekspedicioj en kvin profundojn). Pli da informoj haveblas anglalingve ĉe http://doi.org/10.1007/s00227-020-03701-1.

Julius HAUSER

korespondanto de MONATO en Slovakio

RUSIO

Grava akcidento ĉe la arkta cirklo

Prezidento Vladimir Putin deklaris esceptan staton en la tuta federacio, post kiam 20 000 tunoj da toksa dizeloleo elverŝiĝis el dizelujo de la siberia urbo Norilsk en la riverojn Ambarnaja kaj Daldikan. Laŭ la oficialaj fontoj tio okazis pro redukto de aerpremo la 29an de majo. Laŭ Monda Natur-Fonduso kaj Norilsk Nickel (la societo, konata ankaŭ kiel Nornickel, al kiu apartenas la elektrostacio, kie ekis la poluado), la petrolproduktoj ankoraŭ ne atingis la lagon Pjasino, de kie la 818 kilometrojn longa rivero Pjasina fluas en la Karaan Maron, ĉe la arkta cirklo. Tamen, laŭ la ĝenerala prokuroro, ili jam estas en la rivero, kun kompreneble grava damaĝo por la medio.

Laŭ la aŭtoritatuloj de la regiono Krasnojarsk, la akcidento okazis pro la malbonaj veterkondiĉoj. La 29an de majo abrupte cedis la fundamento kaj ĝiaj stativoj, sur kiuj staris brulaĵujo de la loka elektrocentralo TPP-3. Tio okazis pro la troa „maljuniĝo” de la ekipaĵoj, opinias la loka ĝenerala prokuroro. Nornickel publikigis dokumentojn, per kiuj oni informis la ministerion pri energio pri la elverŝado de brulaĵo ĉe TPP-3 tuj post la akcidento.

Federaciaj rimedoj

Pasis tamen du tagoj antaŭ ol lokaj aŭtoritatuloj rimarkis la elverŝadon, kio furiozigis Putin: „Kiel eblas, ke registaraj agentejoj eksciis pri tio nur du tagojn post la fakto? Ĉu ni ekscios pri krizaj situacioj el sociaj amaskomunikiloj?”. La prezidento ordonis esploron pri la elverŝado. Direktisto de la centralo jam estis provizore arestita lige kun la akcidento. Dume la registaro sendis plian dungitaron por helpi en la purigaj laboroj. La deklaro de escepta stato federaci-nivele ebligas uzi financajn kaj aliajn rimedojn de la federacio, ne nur tiujn de la loka registaro.

Postsekvoj deturnitaj

Entute 32 600 tunoj da miksaĵo estas forportitaj ekde la komenco de la laboro, sciigis la operaca ĉefsidejo la 20an de junio. Pli ol 700 homoj kaj 303 ekipaĵoj necesis por deturni la postsekvojn de la akcidento. Ĉiutage pli da baroj estis instalataj sur la rivero Ambarnaja por malhelpi la disvastiĝon de la brulaĵo sur la surfaco de la akvo. Pri tio vendrede, la 19an de junio, la ministro pri esceptaj statoj Evgenij Zinichev raportis al Putin, ke la dua etapo de la deturnado de la postsekvoj de la elverŝado estas finiĝonta. „Ni estas antaŭ la tasko transloki la kolektitan brulaĵon al formetejoj. Plej verŝajne fleksebla dukto estos konstruita, kaj ĉi tiu dukto kondukos al la disponeblaj lokoj” li aldonis.

Unika sorbilo

Ĝuste por kiel eble plej rapide elimini la postsekvojn de la elverŝita dizel-brulaĵo en Norilsk, sciencistoj de la fako pri kemia lignoteknologio kaj bioteknologio el la universitato Reŝetnjov disvolvis unikan sorbilon, el polimera materialo, kun alta sorba kapablo. En ĝi troviĝas ankaŭ oleo-oksidantaj mikroorganismoj, kiuj nutras sin per oleo kaj malkomponas ĝin. Kontraŭe al bruligado, la uzo de tiu rimedo estas medie sekura kaj postulas nek kolekton nek forigon. „Ĉi tiuj teknologioj baziĝas sur naturaj procezoj de memresaniĝo kaj puriĝo de la natura medio. La grunda erozio estas malhelpata, la kresko de plantoj estas stimulata, kaj la stato de damaĝitaj terenoj estas plibonigata. Bio-sorbilo estas absolute sendanĝera por la medio”, klarigis Sergej Verĥovec, direktoro de la Instituto pri arbara teknologio.

Massimo RIPANI

korespondanto de MONATO en Rusio

Medio

AŬSTRIO

Glaciejoj plu degelas

La glaciejoj en Aŭstrio plu retiriĝas; tion montras aktualaj esploroj de la aŭstra organizaĵo Alpenverein [alpenferájn] (Alpa Unuiĝo). Tamen estas ankaŭ radio de espero: ses el la esploritaj glaciejoj ne malkreskis en la pasinta vintra sezono, kaj unu eĉ pligrandiĝis.

La donitaĵoj pri la sezono 2018/2019 sendube similas al la pasinta: la glaciejoj retiriĝis pro klimatŝanĝiĝo. Kvankam estis tre malvarmaj monatoj, altiĝis la temperaturoj tiel, ke tio kaŭzis longdaŭrajn efikojn al la glaciejoj, laŭ la observoj de Alpenverein.

La longoperdo de glaciejoj averaĝe sumas 14,3 m kaj sekve estas sub la valoro de la pasinta jaro kun minus 17,2 m, kaj tre klare sub la valoro de la sezono 2016/17 kun minus 25,2 m. La sezono 2018/19 karakteriziĝas ree kiel tre malfavora kaj viciĝas en la longdaŭra periodo de tro malfavoraj kondiĉoj por la glaciejoj. Tiu evoluo estas rezulto de la reganta klimatŝanĝiĝo.

Maurerkees pligrandiĝis

Estas ĝojige, ke en la pasinta jaro estas kvin glaciejoj, kiuj ne ŝanĝiĝis, kaj unu glaciejo eĉ iĝis pli granda. Tamen tio entute ne estas signo de favoraj kondiĉoj. La glaciejoj kun konstantaj valoroj kuŝis plejparte sub malnova neĝo, kiu konserviĝis post la somero. La pligrandiĝinta glaciejo ne havis fakte aktivan antaŭeniĝon de glacio, sed renversiĝis de la glacirando antaŭen, rezulte de la ĝenerala tendenco de retiriĝo, kio hazarde kondukis al tiu rezulto.

Indas emfazi, ke ĉiuj senŝanĝe restintaj glaciejoj troviĝas en la orienta regiono Hohe Tauern (Altaj Taŭroj). Tiu fakto estas ankaŭ signalo por tio, ke la kondiĉoj en la orienta parto de la aŭstraj Alpoj estas pli favoraj ol tiu en la okcidenta. Ankaŭ la sola pligrandiĝinta glaciejo (Maurerkees en la montogrupo Glockner) kun plilongiĝo de 2,2 m situas en Hohe Tauern.

Speciale oni devas noti la retiriĝon de la plej konata glaciejo Pasterze: ĝi sumas je 60 m. Tio estas laŭ Alpenverein la trie plej granda retiriĝo ekde kiam oni komencis mezuri. Ĉe la glaciejo Dachstein oni mezuris retiriĝon de 18 m.

Evgeni GEORGIEV

korespondanto de MONATO en Aŭstrio

SIBERIO

Arkto brulas

En la siberia regiono Jakutio la temperaturo atingis 38 gradojn en junio. Laŭ Roman M. Vilfand, scienca intendanto de la Hidrometeorologia Centro de Rusio, la sciencistoj antaŭe supozis, ke tiaj temperaturoj ne estos atingitaj antaŭ 2100. Tio signifas, ke la varmiĝo de la arkta regiono rapidas 80 jarojn pli frue. Li atentigas, ke la vetero restos varma en la azia parto de la Rusia Federacio. Estas nekutima fenomeno, kiam la temperaturo en la nordo superas tiun en la sudo. Vilfand klarigis, ke anticiklonoj kaŭzas la altan aerotemperaturon.

Pli frue la Federacia Servo por Hidrometeorologio kaj Medi-Monitorado raportis, ke la varmiĝo multe pli rapidas en Rusio ol aliloke en la mondo. Ekde 1980 la temperaturo de ĉiu jardeko estis pli alta ol la temperaturo de la antaŭa. La plej rimarkinda varmiĝo evidentiĝis en la polusaj regionoj. De 1990 ĝis 2019, la meza altiĝo dum jardeko estis 0,81 gradoj, tio estas 2,43 gradoj en 30 jaroj.

Massimo RIPANI

korespondanto de MONATO en Rusio

Antaŭ 40 jaroj

Kontraŭ glitglacio

El MONATO 1980/07-08, p. 5:

Sciencistoj de la firmao Daimler-Benz [Dajmler-Benc] en Stutgarto (FRGermanio) kadre de esplorprojekto evoluigas metodon kaj energiŝparan kaj mediprotektan por forigi neĝon kaj glacion de sur danĝeraj ŝoseoj: oni celas utiligi la terinternan varmon. Estas konate ke profundaj tertavoloj ankaŭ dum vintro estas pli varmaj ol la tersurfaco. Tial oni metas tubajn varmokondukilojn ĉ. 10 metrojn vertikale en la grundon kaj kurbigas ilin horizontale sub la ŝosetegaĵo, transverse al la veturvojo. En la hermetike fermita tubo troviĝas fluidaĵo kiu je la profunda varma finaĵo vaporiĝas kaj supreniĝas. Tie per kondensiĝo ĝi transmisias varmon al la veturvojo kaj malvarmiĝinte refluas malsupren – la cirkulado certigas daŭran varmotransporton supren.

G.R.

Libroj

Stranga verko pri (preskaŭ) vera historio

Mi komencas per absurda konsilo pri ĉi tiu 128-paĝa libreto: legu antaŭe la lastajn 30 paĝojn. Ili konsistigas etan, sed detalan kaj precizan enciklopedieton pri ĉiuj nomoj, entenataj en la verko. Kial? Ĉar tie troviĝas per siaj originalaj kaj diverslingvaj literumadoj pli ol cent nomoj de personoj, lokoj kaj konstruaĵoj, menciitaj en la teksto: tial vi ne agaciĝos, devante diveni, ke la nekonata Ŭudro Ŭilson' estas la usona prezidento Woodrow Wilson, aŭ ke Nicŝe' estas filozofo Friedrich Nietzsche, aŭ ke Kuk' estas kompanio Cook, aŭ ke la Tegolejoj estas la pariza ĝardeno Tuileries, aŭ ke Haŝet' estas eldonejo Hachette.

Kun granda respekto al la teorio de nepra esperantigo de nomoj, ofta, ekzemple, en la eldonaĵoj de SAT, kiu, tamen, nur enkrampe indikas la elparolon, la kutimo jam delonge transdonis al la historio la skriban formon pli ol la elparolatan, kaj granda parto de la legantoj ne klopodas elparoli fremdan nomon, sed simple ĝin rigardas skribita kaj ĝin enmemorigas tia. Malsimetria estas eble la fakto, ke alialfabetajn nomojn oni, tamen, iamaniere transskribas per latinaj literoj (tamen tiuj nomoj en la librofina listo estas precize presitaj originale), sed mi opinias, ke la literumado laŭ la prononco estas mensostreĉa kaj fortiras la atenton de la enhavo. Same stranga estas la postmeto al ĉiuj nomoj de apostrofsimila signo, kiu ne povas indiki elizion, ĉar, se tiel, multaj elparoloj fariĝus misakcentaj; eble ĝi volas indiki, ke tiu nomo estos en la fina enciklopedieto.

Bela epoko

La enkonduko klarigas la spiriton de la romano; jam Jules Verne verkis tutan serion da romanoj pri „eksterordinaraj vojaĝoj” kaj estis planinta lastan, kie Esperanto havus rolon; li ne sukcesis ĝin fini, kaj lia filo aperigis kompletigitan redakton, en kiu Esperanto ne plu rolis. Tial Éric Bernard Coffinet nostalgiis al tiu „bela epoko” de la unua jardeko de la pasinta jarcento, imagante trankvilan mondon sen la mondmilito kaj kun Esperanto.

La intrigo orbitas ĉirkaŭ la atenco en Sarajevo kontraŭ la aŭstra ĉefduko Francisko Ferdinando; atenco, kiu donis pretekston al la komenco de la unua mondmilito; misio de la Ruĝa Kruco al Serbio, komplotoj, sekretaj rendevuoj, pafoj, hospitalo, preskaŭ horon-post-hora taglibro. Rakonto streĉa (sed ne tro), kiu startas ĉe pariza operejo kaj finiĝas ... nu, ni diru nek kie, nek kiel; ke la milito estis evitita, la subtitolo jam asertas, do la romano rakontas historion, kiu je certa punkto devias de la reale okazintaj faktoj kaj survojiĝas al fantazio, cetere, tute versimila: povis ja okazi ĝuste tiel.

Krom du el la tri ĉefrolantoj, ĉiuj aliaj estas veraj historiaj personoj, kies agado estas detale priskribita: Moresten' [Morestin] estis kirurgo el Martiniko (bedaŭrinde, preskaŭ forgesita); Ŝlajŝ [Schleich] estis kirurgo germana; Ŝpicer [Špicer] estis subkolonelo de la aŭstri-hungaria armeo, kunfondinto de la societo Unuiĝo de la Kroataj Esperantistoj; Riŝe' [Richet] estis Nobel-laŭreato pro sia priskribo de anafilaksio kaj propagandis Esperanton; Kuto' [Couteaux] profesoris pri jurscienco kaj fondis la internacian revuon „Vekiĝo” por defendi Esperanton. Ankaŭ pri la raporto Nitobe kaj la propono enkonduki la lingvon en la lernejojn la epilogo estas tre sinteza listigo de okazaĵoj, fakte konataj al la plimulto, sed, eble, ne al ĉiuj.

Intrigo

Esperanto, kun siaj propagandaj sloganoj pri malfermo al la mondo, allogo al paco, facileco, tuja komprenebleco, prelegoj en la loka grupo, sloganoj, tute kutimaj antaŭ cento da jaroj, estas la medio, en kiun enkondukas nin la du (fikciaj) protagonistoj, kaj en kiu trempiĝas la intrigo. Ĝi rolas marĝene en la historia parto de la novelo, sed kerne en la alrigardo al la realo far la protagonistoj. Interese estas, ke la rakonto estas verkita, se tiel diri, en la lingvo de tiu bel-epoka tempo, perfekte komprenebla de elementa kursfininto, sed iom longa, kun rilatpropozicioj, kiuj povus sinteziĝi al participoj; aldoniĝas iom primitivaj alvokepitetoj kiel „sinjoro profesora” aŭ la preskaŭ ne plu uzata pronomo „ci” kiel signo de intimiĝo, al kiu enamiĝintoj alvenas post la kutima „vi”.

Kurioza estas la konstanta lokado de la demandsigno en dialogoj, kiel en ĉi tiuj:

Kaj ĉu mi rajtas scii tion, kion alportis al vi Esperanto, aŭdacis demandi Ludoviko?

Kiel li fartas, demandis la kirurgo?

La intrigo montras, kvazaŭ tio estus ne memkomprenebla, ke la monda historio povas ŝanĝiĝi pro ajna akcidenta okazaĵo: la granda milito povis ne okazi, Esperanto povus esti jam lernata en ĉiuj lernejoj, la bela sonĝo de l' homaro povus efektiviĝi ... ĉu vere ni kredu tion? Sed ja ni alstrebu; la rakonto estas optimisma ...

Carlo MINNAJA

Ĵulvernece pri Esperanto

Kiel povis okazi la Fina Venko komence de la pasinta jarcento? Por esplori la demandon la aŭtoro aplikis la metodon de la fantasta romano en la ĝenro alternativa historio, aŭ, kiel li mem ĝin difinas, ukronio („neniam”, analogie al „utopio” – „nenie”). Do estas prenata iu historia punkto, evento, kiu aŭ ne okazas, aŭ okazas alimaniere, kaj estas konstruata nova posta kvazaŭhistorio. La metodo estas tre utila por analizi historiajn leĝojn, mediti pri la historiaj vojoj de la homaro. En la monda beletro ĝi estas populara ĝenro, kiun disvolvis Sprague de Camp, Philip Dick, Vladimir Nabokov, Vjaĉeslav Rybakov kaj multaj aliaj. Cetere, pri ĝi „petolis” ankaŭ profesiaj historiistoj ekde Titus Livius, inter ili eĉ tiom famaj kiel Arnold Joseph Toynbee.

En originala Esperantlingva literaturo la ĝenro ne estas tre evoluinta, kaj ĝis nun beletran esploron pri la turnomomentoj, kiuj influis al (ne)okazo de la Fina Venko, laŭ mia scio, neniu entreprenis. Do jam pro tio la provo de Éric Bernard Coffinet estas aprobenda kaj laŭdenda.

La romano La nekredebla aventuro de la misio Moresten' estas verkita en la stilo de romanoj de Jules Verne, iu lia nova „eksterordinara vojaĝo”, kiu penas imiti la stilon de la granda franca aventurverkisto. Eble la enhavo ne ĉiam ebligas esti plene fidela al tiu stilo, aŭ tia stilo estas afero ne ĉiam imitebla, sed mi ne ĉiam kapablis kredi, ke la teksto venis el la plumo de Jules Verne. Tamen por la celoj de la romano tio sufiĉas. La rolo de Esperanto ankaŭ ne estas fremda al Verne – li ja komencis pri la temo la ne finitan Esplorvojaĝo-n, kaj mem iomete konis la lingvon. Do la referenco al Verne estas absolute prava kaj fidinda.

En la romano rolas kelkaj realaj personoj (foje kun iom ŝanĝitaj donitaĵoj pri ilia vivo). Do sur la unua paĝo ni jam renkontas Melkioron de Vogüé (kiu ĉi tie nomiĝas „markizo” anstataŭ „vicgrafo” kaj reale ja en 1914 ne plu vivis), antaŭeniganto de Ruĝa Kruco, kun kiu la serba ambasadoro Milanko Vesnić parolas pri la monda politiko kaj danĝero de milito. Tre utila popular-historia enkonduko por leganto historie ne tro klera ...

La romano priskribas la – jam de la komenco fikcian – vojaĝon de la reprezentanto de Ruĝa Kruco (Ruĝ-Kruco laŭ la lingvaĵo de la aŭtoro) prof. Moresten' (reala persono Hippolyte Morestin, korifeo de kosmetika kirurgio) al Balkanio, kie ĵus okazis lokaj militoj. Lin akompanas juna advokato, Ludoviko Sevinjak', arda esperantisto, kaj poste aliĝas flegistino Amali o Delmont' (ortografio de la aŭtoro).

En la romano abundas ĵulvernecaj priskriboj de diversaj lokoj, teknikaĵoj, sciencaj (ĉi tie plej ofte – medicinaj) atingoj, sociaj movadoj (kiel, ekz., naskiĝanta feminismo) kaj, certe, Esperanto kaj esperantismo. Esperanto estas priskribata – per vortoj de Savinjak' – ne nur de la lingva flanko, sed ankaŭ kiel idea afero, ligita al certa religieco: temas pri homaranismo kaj ankaŭ pri bahaismo (kio, kompreneble, karakterizas la konvinkojn de la aŭtoro). Diference de la veraj romanoj de Jules Verne iom ne sufiĉas diversaj laŭvojaj aventuroj ... Finfine, en Sarajevo, ĝustatempe avertita esperantisto sukcesas savi de la morto la aŭstrian ĉefdukon, kaj la historio turnas sin al alia direkto.

Unu kuglo

Rezulte de la prevento de la pereo de la kronprinco, la aŭstra regno, unue, ne partoprenis la mondmiliton (kiu estis malpli grandskala kaj ne kondukis al tiom drastaj rezultoj), due, ne disfalis kaj pli demokratiiĝis, kaj, trie, antaŭenigis disvastigon de Esperanto ene de si kaj, poste, en Ligo de Nacioj. Tio malfermis al nia lingvo vojon al la rolo de vera internacia komunikilo. Do malgranda deflankiĝo de la trajektorio de unu kuglo helpe de esperantisto ŝanĝis la sorton de la mondo, kiu fariĝis iom malpli sanga kaj pli interkomprenema.

Fine nepre necesas fari iujn rimarkojn pri la lingvaĵo. Ĝenerale, la aŭtoro penas, kaj plejparte sukcese, imiti la lingvaĵon de la epoko antaŭ la unua mondmilito, kvankam li fojfoje preteratentas aperon de kelkaj pli modernaj esprimoj (kio ja preskaŭ ne eviteblas!). Do foje eĉ estas la impreso, ke vi legas ion de Luyken! Tio estas nemalbona rezulto por stiligo. Sed foje aperas iuj strangaĵoj. La plej okulfrapa estas la ofte ripetiĝanta alparola modelo sinjoro ...-a (sinjoro profesora ks.), kiun mi, ŝajne, neniam ie renkontis, kaj al kiu mi ne memoras iun analogion en naciaj lingvoj. Ankaŭ dum legado ĝenetas iom stranga interpunkcio en dialogoj. Feliĉe, tio estas ne tro gravaj difektoj de la libro.

Interesa kaj pionira

La libro estas interesa kaj pionira por nia literaturo beletra esploro pri la pasinteco, kiu provas analizi la alternativajn vojojn de la monda evoluo, kiuj ja povis direkti la sorton de Esperanto al pli sukcesa rolo en la monda historio. Eĉ se la konkludoj de la aŭtoro ne aspektas tro kredeblaj (kiel plej ofte okazas pri ukronioj) – ekzemple, pri ebleco de deflankiĝo de Aŭstrio-Hungario de la mondmilito kaj konservo de la imperio – ĝi igas pensi pri la problemo kaj, tiele, instigi ellaboron de novaj strategioj de la movado. Do utilega legaĵo por ĉiu idea esperantisto.

Nikolao GUDSKOV

Eric Coffinet: La nekredebla aventuro de la misio Moresten' aŭ kiel oni evitis mondmiliton en 1914. Eld. FEL, Antverpeno, 2020.

Por mendi, iru al la Retbutiko.

Ŝerco kaj satiro

Spritaj splitoj kaj preskeraroj

Harara hororo

El 33 000 mortintoj en Varsovio dum la jaro 1918, 25 000 mortis je frizo. (Stefan Żeromski: Antaŭprintempo, DEC / BES / Libro-Mondo / Ars Libri, Bjalistoko / Lublin / Świdnik / Đurđevac, 2018, p. 216; rimarkis Russ Williams)

Kunfosu tombon terminan

Ofte la Esperantigitaj-versoj kreas kunfosun per neklaraj difinoj de terminoj. (Roland Schnell, https://www.liberafolio.org/2020/06/08/amasfinancado-vivigas-retajn-projektojn/#comment-4373)

Por ke kortbirdo navigu

Ŝi verkis ankaŭ spritan kaj amuzan kokorig-libron por plenkreskuloj ... (Kinga Korska: Cerba fetiĉo, Hipersomnia, 2018, p. 192)

Ekestu sankta tralaso

Oni proponas, ke la akvo poluita per tritio estu dilikaj ... (Isikawa Takasi: Malbenitaj kaj prokrastitaj ludoj, Monato, junio, p. 12)

Sekse neŭroziga

... ĝis nun mi opinias, ke tiu nova pronomo estas uzata nur en artikoloj/diskutoj pri la seksneŭra pronomo (Zmitro Lapcionak, https://www.liberafolio.org/2020/05/22/riismo-konkeras-la-junan-generacion/#comment-4289)

La plurpiĉulino

... li tanĝas la haŭteton inter ŝiaj vulvoj kaj ĉe la klitoro ... (Aspiroj. Kroniko de neanoncita murdo, de Lode Van de Velde, Eldonejo Libera, s.l., 2020, p. 129; rimarkis Sten Johansson)

La meditema kruĉo

Edita aĉetis malnovan tekruĉon kiu pensigas sin pri sia avino. (Aspiroj, p. 186; rimarkis Sten Johansson)

Semis lolon meze de la tritiko?

ALeks KADAR Administrado / Kunordigo ... protololado ... (Raporto pri progresoj de la Estraro de UEA Januaro-Marto 2020)

Harmonia kongreso

... la Estraro de REU faris decidon pri la dato kaj loko de la vica Konferenco de REU. La koncerta novaĵo kun la protokolo jam aperis en la paĝaro ... (Aleksandr Lebedev, 22.04.2019, listo reu-agado; trovis Valentin Melnikov)

Vojaĝi meble, ĉu maleble?

Komode vojaĝi tra landoj tiel belaj plej – malagrablajn tagojn faradas tute belaj (Faldfolio pri la Germana Federacia Fervojo, foliumis Ionel Oneţ)

István ERTL

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 41a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 103 korespondantojn kun kunlaborkontrakto en 45 landoj kaj abonantojn en 73 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).

La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:

Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:

• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato

• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo

• Telegramo: https://monato.telegramo.org

• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:

Stefan Maul

ĉefredaktoro:

Paŭl Peeraerts

lingvaj reviziantoj:

Renato Corsetti, Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus.

faktokontrolanto:

André Ruysschaert

redakcia sekretario:

Paŭl Peeraerts. Retpoŝto: monato@monato.be.

grafiko:

Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

redaktoroj:

• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.

• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.

• Eseoj: Sendu al la koncerna redaktoro, depende de la temo.

• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.

• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.

• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.

• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.

• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.

• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.

• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.

• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.

• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.

• Politiko: Alexander Shlafer, Usono, politiko@monato.be.

• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.

• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.

• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste 5 sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo de MONATO, la tria sumo estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO, la kvara sumo estas la tarifo de la agendo kaj enciklopedieto LA JARO senditaj triaklase (malrapide) kaj la kvina sumo estas tiu de LA JARO sendita unuaklase (rapide).

Ŝtato de la paganto           MONATO                LA JARO

surface  aere   rete   3a kl. 1a klaso

Argentino       EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Aŭstralio       AUD          97    102    58,20     11       16

Aŭstrio         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Belgio          EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Bosnio-Herc.    EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Brazilo         EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Britio          GBP          54     57    32,40      6,20     8,90

Bulgario        EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Ĉeĥio           EUR          50     53    30         6,9      9,9

Ĉinio           EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Danio           DKK         440    465   264        51       74

Estonio         EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Finnlando       EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Francio         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Germanio        EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Grekio          EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Hispanio        EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Hungario        HUF       13300  14280  7980      2300     3200

Irlando         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Islando         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Israelo         EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Italio          EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Japanio         JPY        7980   8500  4788       870     1270

Kanado          CAD          87     92    52,20      10      14

Kipro           EUR          50     53    30         6,9      9,9

Koreio          EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Kostariko       EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Kroatio         EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Latvio          EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Litovio         EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Luksemburgo     EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Malto           EUR          50     53    30         6,9      9,9

Nederlando      EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Norvegio        NOK         590    620   354        70       99

Nov-Zelando     NZD         105    111    63        12,00    18

Pollando        PLN         180    192   108        29       43

Portugalio      EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Rusio           EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Serbio          EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Slovakio        EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Slovenio        EUR          50     53    30         6,9      9,9

Sud-Afriko      EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Svedio          SEK         640    670   384        75      105

Svislando       CHF          82     88    49,20      9       14

Usono           USD          78     82    46,80      8       13

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en ŝtatoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.

• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.

• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.

• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.

• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Pĉk. IBAN AT80 6000 0000 0712 7744. Rete: aon.913548977@aon.at.

• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be.

• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba.

• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br.

• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk.

• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz.

• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com.

• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com.

• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee.

• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando.

• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.

• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.

• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com.

• Hungara: HEA, HU-1146 Budapest, Thököly út 58-60. II/209. Poŝtkest-adreso: HU-1368 Budapest, Pf. 193. Telefonnumeroj: 36/70/932-7465, 36/70/932-7464. Rete: hungario@gmail.com, www.esperantohea.hu.

• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net.

• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is.

• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44.

• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it.

• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp.

• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca.

• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat.

• Korea: Korea Esperanto-Asocio, Gangbyeon hansin core B/D, 1601 ho, 350 Mapo-dong Mapo-gu, Seoul 121-703. Rete: esperanto@saluton.net

• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr

• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Litova: Laimius Strażnickas, LEA, a.k. 178, LT-01003 Vilnius-C, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com.

• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com

• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no.

• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz.

• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com.

• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt.

• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru.

• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com.

• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net.

• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net.

• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se.

• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch.

• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org.

Enhavo

El mia vidpunkto

Festo dum pesto en versio de Putin

Monato sin prezentas

Paŭl Peeraerts

Leteroj

Sincera sinprezento

Profesia laboro

Elekto inter tro kaj maltro

Granda klopodo por boneta rezulto

Novaĵetoj

Eŭropa Jaro de Fervojoj

Politiko

ORIENTA EŬROPO

Kia estonteco por Rusio kaj Pollando?

LINGVA PROBLEMO

Alia „danĝera lingvo”: la gaela

Moderna vivo

USONO

Ĉu forgesi la historion?

LITOVIO

Miriga kreemo

JAPANIO

Nova cirkonstanco, malnova amuleto

TELEVIDSERIOJ

La hispana Pablo Escobar

USONO

Pandemio kaj Interreto

Pardonpeto

Eseoj

LINGVISTIKO

La misfamigo de Esperanto fare de lingvistoj kaj aliaj sciencistoj

Turismo

SLOVAKIO

Vizitinda kuracloko

Scienco

AKTUALE

„Blua” energio ĉiam pli ekspluateblas

BIOLOGIO

Malkovro de ... Dumbo en oceanaj abismoj

RUSIO

Grava akcidento ĉe la arkta cirklo

Medio

AŬSTRIO

Glaciejoj plu degelas

SIBERIO

Arkto brulas

Libroj

Stranga verko pri (preskaŭ) vera historio

Ĵulvernece pri Esperanto

Ŝerco kaj satiro

Spritaj splitoj kaj preskeraroj

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Naturista vivo

Kolofono de la magazino MONATO

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

aŭ pere de peranto ...

Antaŭ 40 jaroj

Kontraŭ glitglacio