Enkonduko

Karaj legantoj,

tiuj inter vi, kiuj jam abonis nian revuon antaŭ 30-40 jaroj (jes ja, tiaj ekzistas!), certe memoras, ke en tiu periodo Stefan Maul estis la ĉefredaktoro de MONATO. En 2011 transprenis la torĉon Paul Gubbins. Bedaŭrindege li povis plenumi tiun funkcion nur dum iom pli ol kvin jaroj, ĉar en aŭgusto 2016 lin trafis subita morto. Ekde tiam ĝis nun la funkcio de ĉefredaktoro restis vaka.

La manko de ĉefredaktoro sentiĝis precipe „malantaŭ la kulisoj”. Iuj komparis nian revuon post la forpaso de Gubbins al „ŝipo sen kapitano, sen piloto” kaj en majo ĉi-jara la redaktoroj decidis elekti min por transpreni tiun funkcion. Mi longe hezitis, ĉar mi neniel havas la kvalitojn, kiujn posedis Maul kaj Gubbins.

Se la tempoj de Stefan Maul jam forvaporiĝis el via memoro, rigardu ekzemple la enhavtabelon de la jaro 2005 (https://www.monato.be/2005). En tiu tempo Stefan Maul liveris ĉiun monaton sian El mia vidpunkto en kiu li prilumis iun aktualan temon, iun „mondan” temon kiel UN, sed ankaŭ fojfoje „landan” temon kiel Usono. En pluraj el siaj vidpunktoj li leviĝis super la landa principo de MONATO. Li ne estis usonano, sed tamen prikomentis Usonon, kaj neniu protestis, ne bezonis protesti. Li havis vastan konon pri internaciaj temoj.

Nia posta ĉefredaktoro, Paul Gubbins, agis tre simile al Stefan, publike kaj interne. Publike ankaŭ li regule elpaŝis per siaj propraj „vidpunktoj”. Vidu ekzemple la enhavtabelon de 2014 (https://www.monato.be/2014). Alistila li estis, eble malpli fakta ol Stefan, pli elkora. Relegu, mi petas, lian amdeklaron al Eŭropo (https://www.monato.be/2016/011763.php), la lastan vidpunkton lian antaŭ lia forpaso, kvazaŭ lian testamenton, kiun bedaŭrinde Nigel Farage kaj kompanio neniam legis.

Ankaŭ interne Paul Gubbins stiris. Li ĉiam kiel unua ricevis ĉiujn tekstojn, kaj tre ofte ankoraŭ iom poluris ilin. Li ja estis universitata docento pri ĵurnalismo kaj konis la malgrandajn trukojn por igi artikolon pli alloga, pli atentokapta, pli flua.

Ĉu mi estos ĉefredaktoro, kiu jen kaj jen provos regali vin per freŝaj opinioj pri iu monda temo? Eble. Sed certe mi klopodos bone plenumi ankaŭ tiun duan duonon de la ĉefredaktora tasko, tiun, laŭ kiu oni jen kaj jen pilotas la ŝipon, restiras ĝin, kiam ĝi tro proksimiĝas al glacimonto, aŭ helpas manovri la krozoŝipon MONATO laŭ la plej pitoreska kaj oportuna vojo. Agrablan viziton al nia ĉi-monata krozoŝipo deziras al vi

Paŭl PEERAERTS

Moderna vivo

INVENTEMO

Enmanigu tion al kubano!

Konatino mia rakontas, ke en Hispanio najbarino diris pri paneinta elektra kuirilo: „Enmanigu tion al kubano! Li ja scios, kiel ĝin ripari!”.

Nu, nek magiistoj nek ĉiosolvaj spertuloj ni estas. Kaj kompreneble neniu popolo pli inteligentas ol aliaj. Ĉie svarmas inventemo, se bezono estas. Ekzemple, dum la jaroj de la vjetnama milito, oni montris al mi bonegajn, kvazaŭ industrie fabrikitajn sandalojn faritajn el pneŭmatikoj de faligitaj usonaj aviadiloj. Sed la komento de mia konatino rememorigis al mi kelkajn ekzemplojn de inventemo de miaj samlandanoj; homoj, kiuj de jardekoj alfrontas embargon, sed scias eltiri sin el la ĉiutagaj problemoj sen perdi la rideton kaj la vivoĝuon.

Tamen, ne esperu tro rapidajn solvojn. Ni kubanoj vere amas morgaŭon: preskaŭ ĉio pli bone solveblos morgaŭ; vi estas avertita.

Sciu ankaŭ: ni kubanoj kutimas ridegi pri ni mem kaj pri la ĉiutagaj malfacilaĵoj; tio ŝajne estas kodita en nia DNA. Dum vizito al okulkuracisto, mi ne povis ne rideti antaŭ tri maljunuloj; du el ili, kiuj apenaŭ kapablis marŝi, akompanadis la trian, freŝe operaciitan je kataraktoj. Ili tri, kvazaŭ infanoj, ridadis pri siaj stumbloj kaj malfacila vidado ...

En Kubo oni kutimas diri: cuando no hay perro se montea con gato (se ne estas hundo, oni ĉasas per kato). Mi sube listigos kelkajn ekzemplojn de tio. Sendube kelkaj el la solvoj estas konataj de la legantoj sub alia „vestaĵo”, sed mia retrorigardo rilatas al tio, kion mi vidis mialande. Mi sekvos la regulon de MONATO: nur pri mia lando mi rakontos ...

Instrui kemion utilas ...

Dum miaj instruistaj jaroj en Insulo de la Junularo (malgranda insulo situanta ĉe la sudo de Kubo) mi kun miaj lernantoj laboradis en la tiamaj senfinaj pampelmusaj kampoj. Post kelkaj horoj da laborado sub nia pika suno, la gorĝoj urĝe petas iom da freŝa akvo ... Mankis termosoj. Nu, dissolvado de manpleno da nitrata sterkaĵo en akvositelon ege malvarmigas akvon, do krom havi la ŝancon enmeti siajn zorge fermitajn ladbotelojn en sufiĉe malvarman akvon, miaj lernantoj bone enkapigis al si, kio estas endoterma procezo.

Tagmanĝaj antenoj

Aluminiaj pletoj, kvazaŭaj vrakoj el iu laboreja manĝoĉambro, taŭgas, alnajlite al trabo, por pretigi analogan televid-antenon; mi supozas, ke baldaŭ por cifereca televido iu geniulo inventos ion similan. Mi memoras mekaniko-instruiston, kiu manke de alumetoj – manko bedaŭrinde tre ofta ĉe ni – ŝaltis elektran akrigŝtonan radon, frotvarmigis ĝis ruĝiĝo najlon, kaj per ĝi ekbruligis sian cigaredon. Laŭ la sama pensmaniero, oni per renversita gladilo bone varmigas kafujon, ĉu ne?

Same, se mankas kuirgaso, sed ne elektro, varmigi akvon por la bano – ekzemple en restadejo de rikoltistoj de sukerkano, kie kutime la vivkondiĉoj ne estas favoraj – ne estas nesolvebla problemo. Traboru per najlo mezgrandan ladskatolon, kaj en ĝin enmetu same traboritan ladskatoleton. Zorgu, ke ili estu malkunigitaj per lignopecoj. Ĉu vi jam faris tion? Nu, ligu apartan draton al ĉiu el ambaŭ ladskatoloj, mergu la tuton en akvoplenan sitelon, serĉu konektingon, kaj ek! Ah ... jes, tuŝu nenion kaj restu malproksime!

Plibonigo de ĉindevena teknologio

La radoj de ĉindevenaj bicikloj, kiuj svarmis dum la malfacile traviveblaj 90aj jaroj, ne havis kusinetojn; anstataŭe ili havis rompiĝemajn ŝtalajn sferetojn. Kusinetojn oni elprenis el la plej diversaj aparatoj (amikoj de aliulaj havaĵoj eltiris ilin el la pordoj de paneintaj aŭtobusoj), adaptis ilin al la ĉindevenaj bicikloj kaj pli komforte kaj sekure biciklis.

Per flugiloj de facila invento ...

Dum miaj lernejaj jaroj, mi kaj amiko mia muntis radioricevilon, kies detektilon konsistigis razlamenoj Gillette kaj krajonaj grafitpecoj; la diagramo aperis en porjunula teknika revuo. Mi ne memoras, kiu tion elpensis, sed kredu aŭ ne, ĝi funkciis.

Iam mi bezonis, por Esperanto-aranĝo, aŭdigi sondosieron. Ho ve, ne estis laŭtigilo ĉemane (nuntempe svarmas porteblaj laŭtigiloj, kiuj kutime disaŭdigas la plej aĉan muzikon; sed ne tiam) kaj pro manko de tempo la sondosieron mi devis haste kopii en poŝtelefonon. Estis sensence provi disaŭdigi la sonon per la poŝtelefono. Kion fari?

Bonŝance mi disponis pri malnova kasedilo. La ĉionriparisto de mia laborejo, simpla meznivela teknikisto pri elektroniko, sed ja inĝeniermensa (temas pri homo jam plurfoje premiita pro sia inventemo) enmanigis al mi „elpensaĵo”-n faritan el malnova kaseda kadro; kablo kun konektilo de kapaŭskultiloj poŝtelefonaj estis lutita al la legpeco de la kasedo. Oni lanĉas la muzikprogramon de la poŝtelefono, enmetas la kasedan kadron en kasedilon, konektas poŝtelefonon al la kablo, premas la butonon „Ludi” de la kasedilo kaj ek. La sonon eligas la laŭtigiloj de la kasedilo. Tutsimple.

Iama mekanikisto el mia laborejo, homo preskaŭ analfabeta, sed ankaŭ plurfoje premiita, ŝajne kapablas magie adapti pecojn el kiu ajn veturilo al niaj malnovegaj, laborejaj busoj; sendube jam en la lulilo li ludis per ŝraŭboturniloj kaj teniloj anstataŭ kaŭĉukaj ludiloj ...

Torto-komputiloj

Dum la malfacile traviveblaj – pro la disfalo de la socialisma kampo eŭropa – naŭdekaj jaroj, tiuj, kiuj bonŝancis havigi al si uzitajn komputilpecojn kaj deziris munti aparaton, ofte devis ĝin munti sur kartonan tortskatolon aŭ ŝaŭmplastan pecon, ĉar malfacile troveblis framoj. Refreŝigadon de la tuto oni certigis per ventolilo, ĉar la „kavernoj” de inventisto ofte estas kaj varmaj kaj malbone lumigataj. La rezulto kutime aspektis fuŝe kaj amatore, sed funkciis.

Tiam ekzistis programarbankoj, kie oni povis libere peti surdiskigon de la bezonataj programoj. Neniu pensis pri pago. Mi memoras, ke en unu el tiuj centroj mi vidis NEC-komputilon (ne IBM-kongruan!) funkciantan sub la IBM-normo. Ne demandu min, kiamaniere tio eblis.

Protektado de komputilaj programoj

En tiaj tempoj mi instruis informadikon. Tiam oni uzadis 8-bitajn MS-kongruajn komputiletojn por instrui programadon al la mezlernejanoj. La klavaro komputileta sufiĉe rapide difektiĝis; jen problemo. Nu, inĝenia instruisto eltrovis manieron plilongigi ĝian „vivon” pinĉante difinitajn punktojn de la ĉefkarto komputileta per pingloj ligitaj al tre fajna drato.

La ŝargadon de programoj oni faris per tiucela kasedilo. Ĉar la komputiletoj ne estis rete ligeblaj, oni bezonis po unu kasedilon por ĉiu komputileto, aŭ ĉion pretigi antaŭ la klaso. Ankaŭ tiu ĉi dilemo trovis solvon: alia lerta instruisto eltrovis manieron, per unusola kasedilo, ŝargi programon samtempe al la dek klasoĉambraj komputiletoj (per memfarita tiucela karto).

La erarmesaĝoj en tiuj komputiletoj aperis surekrane en la angla, kaj la lernantoj ne ĉiam ilin komprenis. Do, mi kaj lernanto verkis maŝinkodan, „dormantan” („rezidaj” oni tiam nomis ilin) programeton por ĝia surekranigo en la hispana. Tiam programistoj senĝene interŝanĝadis inter si programojn, do mi enmanigis ĝin al kolegoj. Post kelkaj jaroj oni prezentis al mi bonegan programon por surekranigo de la erarmesaĝoj en la hispana! Jen, kopiu tuj! Vi divenis: temis pri nia kreitaĵo ... Same okazis, kiam kodon por presado de grafikaĵoj per negrafikaj presiloj, elpensitan de lerta programisto, mi adaptis kiel „rezidan”.

Iom poste mi kun kolegoj verkis laŭmende MS-DOS-kongruan programon por elkalkulado de la elektra ŝarĝo en konstruaĵo, kaj deziris ĝin protekti kontraŭ pirata kopiado. Ĉar ni malhavis tiucelan protekto-sistemon, la solvo estis strukturi la tiamajn flekseblajn diskedojn per plia trako (41 anstataŭ 40), skribi tie difinitan kodon, kaj poste restrukturi la diskedon normale. Pirata kopio, sur normale strukturita diskedo, kompreneble malhavis tiun ekstran trakon. Je la lanĉo, la programo provadis trovi la kaŝitan kodon; okaze de netrovo la programo paneis.

Malŝloso de poŝtelefonoj

Ĉar poŝtelefonoj estas multekostaj en Kubo, donaco de uzita (preskaŭ ĉiam nur 2G-kapabla, sed tio ne estas problemo) aparato estas ĉiam bonvena. Kutime ili estas ligitaj al difinita telefonsistemo, sed ne timu: se eblas ilin malŝlosi, iu lerta junulo en la ĉie troviĝantaj budoj kaj fenestroj (kun reklamoj kiel „Kliniko por poŝtelefonoj”, Cellutions kaj simile) de teknikistoj telefonaj scios tion fari.

La enigmo de la rozkoloraj aŭtoj

Ne estas sekreto, ke en Kubo ŝoseoj kaj avenuoj estas kvazaŭ muzeo pri malnovaj, tamen bonege flegataj kaj funkciantaj aŭtoj. Turistoj amas ilin; al la ĝuo senti brizon en la hararo (tamen por eksterlandanoj rekomendinde estas porti ĉapelon, pro la forta suno!) dum lerta stiristo-gvidisto atentigas ilin pri la vidindaĵoj de la ĉefurbo, aldoniĝas la tute nekutima sperto veturi per la „aŭto de la avo”: tiaj aŭtoj de antaŭ multe da tempo ne plu veturas sur la ŝoseoj ilialandaj: tio estas kvazaŭ vojaĝi tra la jardekoj per tempo-maŝino. Des pli se temas pri sportaj sentegmentaj aŭtoj, kiuj furoris dum la kvindekaj jaroj de la pasinta jarcento.

Nuntempe svarmas en Havano sentegmentaj rozkoloraj aŭtoj; ili estas preferataj de multaj turistoj. Ĉar kelkfoje temas pri modelo, kiu tiutempe ne vendiĝis sentegmente, des malpli rozkolora (nu, kiu el niaj avoj kuraĝus aĉeti aŭton tiukoloran?) oni simple ridetas kaj deziras agrablan vojaĝon. La kliento ĉiam pravas!

Nu, jen nur kelkaj ekzemploj de tio, kion mi jam diris: ĉie svarmas inventemo, se bezono estas. Ĉu vi rakontos al mi ekzemplojn vialandajn?

Alberto GARCÍA FUMERO

korespondanto de MONATO en Kubo

VESPERTOJ

De legendoj al vero

Por multaj homoj vesperto estas ne-loga besteto. Ĝi aspektas kiel vila muso kun flugiloj, kiu dormas, ripozas, kopulas kaj naskiĝas ĉiam kun la kapo malsupre. En la cirkonstancoj de kovimo (Covid-19) ĝia reputacio ne pliboniĝis, kaj ĝin oni konsideras ĉefa kaŭzo de la malsano, kiu endanĝerigas homojn tra la tuta mondo. Sed laŭ zoologoj, ĝi estas bela kaj interesa besteto, kiun homoj tute ne konas. Ĝi estas nur viktimo de malveraj superstiĉoj kaj mitoj kaj ne minacas homojn. Kie kuŝas la vero? Juĝu mem!

Legendoj

Vesperto kiel malbonfara besto aperadas en diversaj tekstoj ekde pratempo. Ekestis diversaj misaj konceptoj, ĉar homoj ne konis ĝian misteran noktan vivmanieron. Pro ĝia ne-loga aspekto kaj vivado en diversaj subteraj kaŝejoj, kavernoj, sekputraj arboj ktp, ĝin oni konsideris servanto de Satano, aliancano de diablo kaj sorĉistinoj. Ĝi estis ofte uzata ankaŭ kiel defendsimbolo kontraŭ demonoj kaj naturaj katastrofoj. La homoj alnajlis ĝin al la pordegoj de kamparaj loĝlokoj, kaj muelitajn flugmembranojn^1 ili miksis en trinkaĵojn kaj kredis je ilia saniga efiko. Ili eĉ metis vivajn vespertojn en fanditan plumbon, el kiu ili produktis kugletojn por pafiloj. La plej ofta superstiĉo estis, ke vesperto povas enflugi en la hararon, de kie ĝi ne povas forflugi, kaj pro tio la homo devis esti tondita ĝishaŭte. Poste vesperto fariĝis malagrabla ĉeftemo de diversaj hororfilmoj kaj romanoj, kio ankaŭ ne helpis al ĝia populareco. Ekzemple la plej fama literatura vampiro Drakulo, en 1897 kreita de la irlanda verkisto Bram Stoker por lia horor-romano.

Vespertoj kaj virusoj

Laŭ zoologoj, ekzistas ĉ. 1400 specioj de vespertoj, kiuj loĝas sur ĉiuj kontinentoj krom Antarkto, kaj mankas ankaŭ en Arkto kaj iuj izolitaj insuloj. Multaj vespertoj adaptiĝis al la urba medio (loĝas en ĝardenoj, urbaj parkoj, preĝejturoj, sub pontoj kaj tegmentoj de domoj) sen endanĝerigi homojn. Kiel la unusola fluganta mamulo ĝi povas orienti sin per ultrasono en nekonata kaj senluma spaco.

Vespertoj vivas averaĝe dek jarojn, sed eŭropaj zoologoj rete raportis pri vesperto, kiu havis 43 jarojn. En la pasinteco vespertoj estis ringmarkitaj, sed hodiaŭ estas uzataj pli modernaj metodoj, ekzemple malgrandajn radioelsendilojn oni alfiksas al la korpo de vesperto, kaj tiel eblas monitori ĝiajn moviĝadon kaj kutimojn.

Rilate al kovimo, kiu de decembro 2019 hantas la mondon, ekaperis mallongaj raportoj pri persekutado kaj sovaĝa buĉado de vespertoj. La besto estas ja natura gastiganto de iuj virusoj kun plej malbona reputacio. Danke al longa kaj komuna evoluo vespertoj kaj kelkaj virusoj adaptiĝis unu al la alia, kio signifas, ke virusoj ne damaĝas vespertojn.

Vespertoj kaj naturo

Oni ĝenerale konsideras la ekaperon de vesperto en teritorio kiel signon de sana vivmedio, kie ĝi havas neanstataŭigeblan rolon. Vespertoj, kiuj nutras sin per nektaro, estas gravaj polenportantoj en la naturo. Herbomanĝaj specioj disigas semojn, dum insektomanĝaj kaptas multe da insektoj. Laŭ zoologoj, unu vesperto povas kapti dum unu nokto ĝis 3000 kulojn, kio ekvivalentas al ĉirkaŭ unu triono de ĝia pezo. En la tuta mondo ekzistas nur tri specioj de vespertoj, kiuj nutras sin per sango de mamuloj kaj birdoj (sangosuĉantaj vespertoj), kaj ili vivas ekskluzive en Latinameriko: ordinara vampiro (Desmodus rotundus), birda vampiro (Diphylla ecaudata) kaj blankflugila vampiro (Diaemus youngi).

Kromaj utiloj

Ne-multaj homoj scias, ke ekskremento de vespertoj (tiel nomata guano) estas bonega organika sterko, kiu enhavas fosforiton. Dum la usona enlanda milito (1861-1865) vesperta guano estis uzata eĉ kiel aldonaĵo en pulvo. Ne mirinde do, ke vespertaj kolonioj estis tiutempe strikte gardataj. En iuj aziaj landoj vesperta viando estas tradicia bongusta manĝaĵo, kiu estas la ĉefa fonto de proteinoj.

Nokto de vespertoj

Plimulto de la specioj estas en danĝero kaj bezonas helpon de homoj. Dekoj da eŭropaj specioj estas strikte protektataj per la Konvencio pri Konservado de Vespertoj en Eŭropo (angle Agreement on the Conservation of Bats in Europe^2). Ekde 1997 okazas en diversaj eŭropaj landoj la tiel nomata „eŭropa nokto de vespertoj”, kiun anoncas la sekretariejo de la Konvencio. La celo de ĉi tiuj agadoj estas informi la vastan publikon, sed ĉefe la junularon, pri la vivo de vespertoj.

1. latine patagium: membrano inter la fingroj de kelkaj bestoj, ekz. amfibioj.

2. Pli da informoj haveblas anglalingve ĉe www.eurobats.org

Julius HAUSER

korespondanto de MONATO en Slovakio

INTERRETO

Multaj flandroj neniam uzis Interreton

En majo 2020 kelkaj flandraj^1 maljunulaj asocioj atentigis pri raporto de la Flandra Statistika Servo^2. Laŭ ĝi, la uzado de Interreto fare de la mezaĝaj flandroj restas, malgraŭ ambiciaj projektoj, sub la eŭropa mezumo, kaj konsiderinda parto de la flandroj eĉ neniam uzis Interreton.

Radikala projekto

La antaŭa flandra registaro lanĉis en 2014 la kvinjaran planon Vlaanderen Radicaal Digitaal (Flandrio radikale bita) por rapide simpligi kaj bitigi la funkciadon de la flandra administrado, kaj kreis novan servon por realigi tion. La celo estis, ke en la jaro 2020 ĉiuj kontaktoj inter civitanoj kaj registaro okazu bite per servoj facile uzeblaj de ĉiuj. Interalie estas menciate en la plano, ke per Interreto kaj novaj komunikiloj maljunuloj kaj longdaŭraj malsanuloj ricevos pli bonajn prizorgojn.

Seniluziiga rezulto

La Flandra Statistika Servo kolektis ekzistantajn statistikojn ĉe la belgaj (Statbel) kaj eŭropaj (Eurostat) kolegoj, kaj mem enketis kaj prilaboris la rezultojn. La ŝanĝoj inter 2014 kaj 2019 vere estis ne-radikalaj. La elcentaĵo de flandroj aĝaj inter 16 kaj 74 jaroj, kiuj neniam uzis Interreton dum la pasintaj kvin jaroj duoniĝis, sed restas je 6 %. Krome, la flandroj pli-ol-74-jaraĝaj, preskaŭ 10 % de la tuto, eĉ ne aperas en la statistikoj.

Kiel antaŭvideblas, la ne-uzantoj de Interreto estas personoj kun malalta klernivelo kaj malgranda enspezo. La genro kaj la naskiĝlando apenaŭ gravas. Entute, la flandraj ciferoj estas malpli bonaj ol la mezumo de Eŭropa Unio, sed iom pli bonaj ol la tutbelgaj.

Kial magra rezulto?

Relegante la kvinjaran planon oni facile komprenas, kial granda grupo tute ne profitas de la bitigo de la sociaj servoj: enestas neniu projekto por atingi tiun grupon kaj por liveri helpon koncerne la uzadon de la novaj servoj. Ja ekzistas multloke kursoj por instrui pri uzado de komputilo, sed ili ĉefe celas personojn, kiuj jam havas bazajn sciojn. Mankas lernebloj por tiuj, kiuj devas komenci de nulo kaj bezonas kvazaŭ individuan instruadon. Aldona obstaklo estas, ke la aliro al Interreto en Belgio restas relative multekosta, kaj ke neniam realiĝis la promesoj faritaj antaŭ pli ol jardeko por disponigi senpagan bazan retaliron al ĉiuj.

Praktikaj problemoj

Ne estas bezonata statistiko por en la ĉiutaga vivo konstati, ke estas ambiciaj projektoj, ke multaj eroj realiĝis, sed ke la tuto ofte entute ne aŭ nur parte funkcias. Ekzemplo estas la konstrupermesoj, por kiuj la proceduro, almenaŭ teorie, nun okazas tute bite.

En mia kvartalo estas granda konstruprojekto, kaj mi ricevis (per papera registrita letero!) inviton viziti la urbodomon, rigardi la planojn kaj eventuale sciigi miajn rimarkojn. Ne eblas tuj fari tion, ĉar pro la nuna pandemio la urbodomo enireblas nur por urĝaj aferoj (komuniko ricevita per plia registrita letero) kaj, kvankam la proceduro nun estas bita, ne eblas ion konsulti per la urba retpaĝaro. Ja eblas (por tiuj, kiuj havas tempon kaj scion por esplori) vidi parton de la dokumentoj per la retpaĝaro de la administracio mastrumanta la proceduron, sed tio ne sufiĉas por povi prijuĝi la tutan projekton.

1. Flandrio (nederlandlingva) estas aŭtonoma regiono de Belgio, apud la franclingva Valonio (kun eta germanlingva parto) kaj la dulingva regiono Bruselo-Ĉefurbo.

2. statistiekvlaanderen.be

Roland ROTSAERT

korespondanto de MONATO en Belgio

Grafikaĵo 1: Elcento de flandroj, inter 16- kaj 74-jaraĝaj, kiuj neniam uzis Interreton (2005-2019). Grafikaĵo: ALBERT CLAESEN

Grafikaĵo 2: Elcento de flandroj, inter 16- kaj 74-jaraĝaj, kiuj neniam uzis Interreton, laŭ diversaj kriterioj (2019). Grafikaĵo: ALBERT CLAESEN

Grafikaĵo 3: Elcento de loĝantoj de belgaj regionoj kaj EU-landoj, inter 16- kaj 74-jaraĝaj, kiuj neniam uzis Interreton (2019). Grafikaĵo: ALBERT CLAESEN

ALBANIO

Detruita malnova konstruaĵo

La 17an de majo, frue en la mateno, 1000 policanoj akompanis laboristojn de la urbodomo dum la detruado de domo, kiu utilis kiel Nacia Teatro dum dekoj da jaroj en Tirano. Tio okazis en la cirkonstancoj de striktaj moviĝreguloj pro la pandemio kaŭzata de la kronviruso!

Konstruita de italoj en la jaro 1940, en la multfunkcia kulturejo Skanderbeg, ĝi funkciis kiel koncertejo, kunvenejo, politika juĝejo kaj fine kiel teatro. Antaŭ kelkaj jaroj, la socialistaj urbestroj decidis konstrui tie kaj en la ĉirkaŭaĵo kelkajn turojn, sed tion firme kontraŭstaris la civila socio, unuavice aktoroj kaj artistoj, kiuj konsideris tiun domon nacia kulturmonumento.

Kialoj

La registaro asertis, ke ĝi estas senutila malnovaĵo baldaŭ ruiniĝonta, sed la fortaj tertremoj okazintaj en aŭtuno 2019 neniel damaĝis ĝin. De tri jaroj la artistoj, kun subteno de la „Alianco por la teatro” defendis per sia korpo la domon. Ilin subtenis la opozicio kaj la prezidento Ilir Meta. Laŭ la opozicio la registaro socialista intencis profiti de oligarkoj de la konstruado, kiuj forvendus unu kvadratan metron kontraŭ minimume 5000 eŭroj. Ili promesis konstrui, anstataŭe, pli modernan teatron en multfunkcia domo (tio estas, kiel parton de pluretaĝa domo).

La loko estas en la centro de la ĉefurbo, tuj apud la 2000-jaraj ruinoj de la urba citadelo, mezepoka kvartalo kaj modernaj ministrejoj konstruitaj en la jaro 1931.

Protestoj

La artistoj protestantaj dum ĉi tiuj tri jaroj insistis pri tio, ke la domo estu plu muzeo, aŭ ke la nova teatro konstruiĝu aliloke, aŭ ke oni detruu la malnovan kaj konstruu novan kun la sama arkitekturo. Sed spite tion, la registaro detruis la teatron kaj arestis dekojn da protestantoj.

Tion multaj konsideras plia krimo kontraŭ la albana nacia kulturo kaj la identeco de la ĉefurbo, kies karakteriza historia aspekto en la lastaj jaroj daŭre ŝanĝiĝas.

Bardhyl SELIMI

korespondanto de MONATO en Albanio

1000 policanoj akompanis la laboristojn, kiuj devis malkonstrui tiun ĉi teatron en Tirano. Foto: REXHEP RIFATI

Claudio Magris

La muzeo de milito

Ĵus aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Eseoj

AKTUALE

Pandemio, ekonomio kaj medio

La nuna kronvirusa pandemio skuas la ĉiutagan vivon en la tuta mondo. Neniu scias, kiom vaste kaj profunde la ĥaoso kaŭzita de la pandemio damaĝos nian ekonomian sistemon, nek kiam tiu ĥaoso finiĝos. Oni timas, ke en la plej malbona okazo la pandemio rezultigos katastrofon, similan al la gripo de 1918 (la tielnomata „hispana gripo”) kaj la Granda Depresio de 1929.

En januaro 2020, kiam la novaĵo el Ĉinio pri la kronvirusa malsano disvastiĝis, okazis la Monda Ekonomia Forumo en Davos, Svislando. Celante samtempan publikigon kun la Forumo, Oxfam International, neregistara organizaĵo, aperigis raporton pri la ekonomiaj diferencoj. En ĝi legeblas, ke en 2018 la sumo de la posedaĵoj de la 2100 personoj, kiuj posedas pli ol miliardon da usonaj dolaroj, superas la tuton de la posedaĵoj de 4,6 miliardoj da personoj, ĉirkaŭ 60 % de la monda loĝantaro. Ankaŭ samtempe Unuiĝintaj Nacioj anoncis, ke de 1990 ĝis 2016 en du trionoj de la landoj pligrandiĝis la diferenco pri enspezoj kaj la socia malegaleco, precipe en progresintaj landoj kiel multaj eŭropaj landoj, Usono kaj Japanio, kaj eĉ en Ĉinio, Barato kaj partoj de aliaj aziaj kaj afrikaj landoj.

Tia estis la ekonomia situacio tuj antaŭ la komenco de la pandemio kaj la sekvanta ekonomia krizo. Oni avertis, ke jam la situacio estas nek tolerebla, nek povos daŭri. Nun estas certe kaj videble, ke la plej malfortaj kaj malriĉaj homoj, kiuj apartenas al la meza kaj malsupera tavoloj de la socio, estas batataj, vundataj kaj damaĝataj ĉie en la mondo. Multaj laboristoj estas aŭ estos maldungitaj kaj perdos kvalifikon de sanasekurato. Nun, alfrontante la krizon, politikistoj tutmonde anoncas elspezojn kaj subvenciojn senprecedence grandajn por helpi homojn, kiuj perdis sian enspezon pro maldungo aŭ fermo de la propra firmao. Temas pri financo, monpolitiko, senlaboreco, do pri ekonomio, sed agadas nur politikistoj, kaj ne aŭdiĝas la voĉoj de ekonomikistoj.

Krizo de 2008

Ĉar la pandemio venis de ekster la ekonomia sistemo, ekonomikistoj ne rekte respondecas pri ĝi. Sed ĉu ili tute ne respondecas pri la ekonomia situacio ĝis antaŭ la komenco de la pandemio kaj pri la ekonomia krizo kaj la eventualaj sekvoj? En 2008, okaze de la monda financa krizo, kaŭzita de la bankroto de Lehman Brothers, multaj demandis sin, kial neniu antaŭvidis la venon de la kreditkrizo. Al tiu demando respondis en la brita gazeto The Economist la usona ekonomikisto Robert Lucas, Nobel-premiito kaj unu el la plej influhavaj protagonistoj de la libera merkato. Li skribis, ke ekonomikistoj ne havas, nek havos ekonomiajn modelojn, kiuj antaŭvidas subitan faladon de la valoro de financaj posedaĵoj, kaj li plu pravigis la meritojn de liberaj merkatoj.

En la ekonomia teorio de la novklasika aŭ libermerkatisma skolo, kiun Lucas kaj liaj kolegoj gvidas, „nepropravola senlaboreco” ne havas lokon. „Ĉia senlaboreco estas rigardata kiel rezulto de elekto – bazita sur la reala salajro – inter libertempo kaj konsumado.”1 Laŭ la teorio, laboristoj pensas, „Ĉu mi ĉesu labori kaj libertempu por serĉi pli altan salajron, aŭ daŭre laboru kaj konsumadu la nunan enspezon?” Sur la premiso, ke en ekonomia sistemo ĉiu aganto kun preciza informo pri la merkatoj racie agadas, tiuj ekonomikistoj insistas, ke ĉiu merkato de varo, kapitalo kaj laboro perfekte funkcias kaj atingas ekvilibron sen intervenado de registaro.

Thatcher-ismo kaj Reagan-omiko

Ekde proksimume la mezo de la 1970aj jaroj ekonomikistoj kiel Milton Friedman kaj Robert Lucas havas grandan potencon kaj influon inter ekonomikistoj kaj ankaŭ pri ekonomiaj politikoj, dum la ekonomikistoj subtenantaj la teorion de J. M. Keynes, kiuj emfazas la rolon de registaroj, fariĝis minoritataj. En la 1980aj jaroj Thatcher-ismo en Britio kaj Reagan-omiko en Usono, sub la influo de tiu ekonomia teorio, celis al malgranda registaro, malreguligante kaj liberigante preskaŭ ĉiun ekonomian agadon. Ekzemple, la reĝimo de Margaret Thatcher malgrandigis la rolon de la Nacia San-Servo, kiun la ŝtato financis per imposto. Ankaŭ internaciaj organizaĵoj kiel Internacia Mona Fonduso, Monda Banko kaj Monda Organizaĵo pri Komerco estis gvidataj de libermerkatismaj ekonomikistoj. Ĉar tiuj energie propagandis liberan movadon de homoj, varoj kaj kapitaloj tra la mondo, rapide progresis la tutmondigo, en kiu libere agadis kaj profitis multaj transnaciaj firmaoj.

Greta Thunberg

Ni jam vidis la aspekton de la mondo post ĉirkaŭ 40 jaroj de regado de libermerkata politiko kaj tutmondigo. Ni tamen denove direktu nian atenton al la davosa forumo. Steven Mnuchin, la usona ministro pri financo, demandite pri la malinvestado en la fosilibrulaĵa industrio, postulata de Greta Thunberg, sveda aktivistino pri mediprotektado, respondis, „Ĉu ŝi estas la ĉefekonomikisto? Kiu ŝi estas? Kiam ŝi estos studinta ekonomikon ĉe universitato, ŝi revenu kaj klarigu tion al ni.”

Evidente, en la libermerkatisma ekonomiko ne troviĝas loko por naturmedio kaj nepropravola senlaboreco. Do, se ŝi lernus ekonomikon en Usono, ŝi ĉesus esti aktivisto. Sed se ŝi studus aliloke, ekzemple en Francio, la sekvo povus esti alia. Ni citu interesan enketon. Al la aserto, „Minimuma laŭleĝa salajro pligrandigas senlaborecon inter junaj kaj nekvalifikitaj laboristoj”, 68 % de la usonaj ekonomikistoj jese respondis, dum jesis nur 17 % de la francaj ekonomikistoj.2

Baldaŭ inter politikistoj, ekonomikistoj kaj aliaj fakuloj komenciĝos diskutado pri la analizo kaj la rekonstruo de la post-kronvirusa mondo. Tiam ni rememoru la vortojn de Alfred Marshall (1842-1924), brita ekonomikisto en Cambridge, kaj unu el la fondintoj de la moderna ekonomiko. Li volis „grandigi la nombron de fortaj homoj el Cambridge, elsendi ilin en la mondon kun malvarmaj kapoj sed varmaj koroj.”

ISIKAWA Takasi

korespondanto de MONATO en Japanio

1. Bo Sandelin k.a. „La historio de ekonomika pensado” p. 110.

2. Sama verko: p. 127.

Ekonomio

INTERNACIAJ FOIROJ

Viena Foiro baldaŭ centjara

Rezulte de la industriigo de Eŭropo okazis florado de la modernaj foiroj kiel grava merkatika instrumento. En Aŭstrio gravan rolon havas la Viena Foiro kun ekspozicia areo de 60 000 m 2, kongresejo kun kapacito de 25 000 personoj, impona infrastrukturo kaj vigla etoso. La foiro aranĝas fakajn, landajn kaj regionajn ekspoziciojn kun speciala orientiĝo al la landoj de meza kaj orienta Eŭropo samkiel kongresojn kaj prezentojn je internacia nivelo.

La Viena Foiro fondiĝis en 1921, ĉesis pro la dua mondmilito en 1942 kaj ree ekfunkciis en 1946. Komence de la 70aj jaroj ĝi estis la plej granda foiro en la ELKA-landoj.1

Fondo

En Aŭstrio ekde la mezepoko okazis varfoiroj en diversaj formoj. Ili estas antaŭantoj de la postaj varfoiroj. La estiĝo de modernaj veturiloj (fervojo, vaporŝipoj) igis ne plu necesa la interŝanĝon de varoj en foiroj. Pro tio oni transiris al la montrado de specimenkolektoj, kaj tiel ekestis la specimenfoiroj, al kiuj rilatis la ekspozicioj de industriaj produktaĵoj en Vieno. La unua de tiu speco okazis en 1835. Ekde la dua duono de la 19a jarcento oni komencis aranĝi tutmondajn ekspoziciojn en Eŭropo, el kiuj unu okazis en 1873 en Vieno.

La Vienan Foiron oni fondis post la unua mondmilito. La 11an de septembro 1921 ĝi malfermis siajn pordojn kaj estis tre sukcesa. Lokoj de la foiro estis foira palaco en la 7a distrikto (1927-1996) kaj Rotondo (1873-1937), meze de foira areo en la parko Prater. Oni aranĝis ĉiujare printempan kaj aŭtunan foirojn. Post la incendio de Rotondo (1937) kaj aneksado de Aŭstrio fare de la Germana Regno (1938) la foiro pli kaj pli perdis gravecon kaj estis ĉesigita en 1942.

Fine de la dua mondmilito estis detruitaj 70 % de la foira tereno en la parko Prater. Tamen oni rapide forigis la militdamaĝojn. La 5an de oktobro 1946 estis inaŭgurita la unua postmilita foiro. Ekde la 80aj jaroj oni iompostiome anstataŭigis la printempajn kaj aŭtunajn foirojn per fakaj foiroj, kiuj estis malfermitaj al la publiko.

Nova starto

Fine de la 90aj jaroj oni decidis novan starton. La novan vienan foirejon oni finkonstruis dum du jaroj kaj duono. Por tiu celo la urbo Vieno investis 192 milionojn da eŭroj en konstruaĵoj kune kun infrastrukturo. En la norda 15 hektarojn ampleksanta parto de la foira areo estis konstruita foira kaj kongresa centro. Ĝi ampleksas kvar halojn kun 60 000 m^2 da ekspozicia areo, konferencejon kun kapacito de 25 000 partoprenantoj. Oni solene malfermis ĝin en 2003.

Komence de 2004 estis inaŭgurita kovrita promenejo vitra laŭlonge de la ekspoziciaj haloj. Kiel simbolon de la foiro oni konstruis turon kun alteco de 96 m. Samtempe komenciĝis planado por alligo de la foiro al la metro-linio U2, kio estis realigita en 2008. Rande de la nova foira tereno ekestis du metro-stacioj de la linio U2 (Messe Prater (foiro Prater) kaj Krieau).

Nun okazas dudeko da ekspozicioj jare en la Viena Foiro, el kiuj menciindas: Intertool (Internacia faka foiro por la industrio), Foiro pri Feriado, Viena Aŭto-Ekspozicio, Konstruado kaj Energio, Loĝado kaj Endomaj Ekipaĵoj, Modelkonstruado kaj Libroj.

La Viena Foiro estas grava stimulanto por la ekonomio de Vieno. Ĝi simbolas kune kun siaj eksterlandaj aranĝantoj kaj gastoj la gvidan pozicion de Vieno en meza kaj orienta Eŭropo. En la foiro oni starigas kontaktojn, faras negocojn kaj interŝanĝas informojn. Tio vigligas kaj favore kontribuas al la ekonomia kaj turisma evoluo de Vieno.

KOVIM-19

Pro la pandemio iuj fakaj foiroj estas prokrastitaj ĝis la aŭtuno, aliaj nuligitaj. Post sukcesa kvaranteno la situacio en Aŭstrio baldaŭ normaliĝos. Ekde la komenco de majo 2020 estis malfermitaj ĉiuj magazenoj (sub rigoraj kondiĉoj), kaj oni planas iompostioman refunkciigon de ĉiuj branĉoj de la ekonomio.

1ELKA: Eŭropa Liber-Komerca Asocio (angle: European Free Trade Association, EFTA). Fondintoj (1960): Danlando, Norvegio, Aŭstrio, Portugalio, Svedio, Svislando kaj Britio. Poste aliĝis Finnlando, Islando kaj Liĥtenŝtejno. Rezulte de sinsekvaj plivastiĝoj de EU, la nunaj membro-ŝtatoj estas Islando, Liĥtenŝtejno, Norvegio kaj Svislando.

Evgeni GEORGIEV

korespondanto de MONATO en Aŭstrio

La enirejo de halo D. Foto: G. SZUKLITS

La promenejo. Foto: G. SZUKLITS

Vidaĵo elekstere. Foto: CHRISTIAN HUSAR

Scienco

MEDICINO

Anksio vere malsanigas

Estas ĝenerale akceptata koncepto, ke anksio, trozorgemo, streso kaj angoro malbonfaras al homa sano. Sed ĝis nun malmultaj esploroj klopodis klarigi, kio precize okazas en anksiemula korpo. En marto 2020 estis prezentita interesa studaĵo pri tio, fare de esploristoj el medicina fakultato de la usona ŝtato Ohio. La retejo medcape.com publikigis ĝin kun komentoj.

La esploro inkluzivis 85 sanajn homojn, kiuj submetiĝis al kunsido por eksperimenta starigo de maltrankvila mensostato: oni petis de la partoprenantoj, ke ili elektu la aferon, kiu plej forte afliktas ilin, kaj okupiĝu pri tio dum dek minutoj. Post tiu tempo ili pasigis 10 minutojn farante malstreĉiĝan ekzercon, per profunda spirado. Dum tiu eksperimento, oni en tri malsamaj momentoj elprenis iom da sango por ekzamenoj. Tiuj montris signifoplenan pliiĝon de la kvanto de du tiel nomataj inflam-citokinoj (IL-6 kaj IFN-gama).

Inflamo

Inflamo estas meĥanismo defendanta organismon, kiam io atakas ĝin. Tiam inflamaj citokinoj aperas en onia sango por kontraŭstari la damaĝan elementon. Ekzistas diversaj tiaj defendaj substancoj en homa korpo. Tamen, kiam la inflamaj naturaj reagoj fariĝas tro intensaj aŭ tro longdaŭraj, tiu bona meĥanismo povas fariĝi malsaniga, kaj eventualaj infektaj malsanoj, ekzemple, povas fariĝi pli severaj.

Sanigaj kondutoj

La usonaj esploristoj rimarkis, ke daŭra trozorgemo, sendepende de patologia anksio, estas klara kaŭzo de inflama reago. Stato de deprimo mem estis pligraviga faktoro. Nuntempa medicino pli kaj pli emfazas la ligitecon inter mensostato kaj korpa sano. Kontraŭi streson, anksion, deprimon kaj trozorgemon en nia moderna vivstilo ne estas facila afero. La psikiatraj konsultejoj estas plenaj. Sed psikiatriaj kuraciloj ne solvas ĉion. Ordinaraj homoj povas klopodi alpreni kondutojn por eviti aŭ almenaŭ mildigi sian situacion. Kelkaj rimedoj estas jam sufiĉe bone pruvitaj kiel favoraj al homa psika sano: moderaj, regulaj ĉiutagaj korpekzercoj, dum 40 minutoj; profunda ritma spirado, 2-3 fojojn tage, dum 10 minutoj; prizorgado kaj kunvivado kun hejmbestoj; meditado (aŭ preĝado) dum 15-20 minutoj ĉiutage; regula aŭskultado de trankviliga muziko; agrabla socia kunestado kun familianoj kaj amikoj; diverstipa psikoterapio.

Naturaj rimedoj

Rilate al la tiel nomataj naturaj medikamentoj, havigeblaj sen kuracista preskribo, oni devas agi prudente. Fojfoje estas konsilinde antaŭpeti profesiulan helpon ĉi-rilate. Tamen, kelkaj rimedoj sendube pruvis ioman efikon: temas pri trapunkta hiperiko kaj triptofano (5-HTP) kelkfoje sukcese uzataj ankaŭ por malpeza deprimo, omego-3 (rekonata, fare interalie de la usona universitato Harvardo, kiel efika kontraŭ ciklotimio kaj dupolusa perturbo), vitamino B12, valeriano kaj pasifloro (ĉi-lasta laŭdire povus havi, sur kelkaj uloj, efikon similan al tiu de la benzodiazepino diazepamo/ Valium).

Paulo Sérgio VIANA

korespondanto de MONATO en Brazilo

KOVIM-19

Itala sciencisto pri la pandemio (2)

MONATO intervjuis profesoron Sergio Rosati [serĝo rozati] pri la kronvirusa pandemio, kiu trafis post Ĉinio ĉefe lian landon. Rosati estas fakulo pri zoonozoj, malsanoj, kiuj pasas de bestoj al homoj. La unua parto de la intervjuo aperis en MONATO 2020/06, p. 16-19. Jen kelkaj pliaj demandoj de la redaktoro.

MONATO: Ĉu vi opinias, ke Kovim-19 havis „naturan” devenon? Lastatempe oni disvastigis raportaĵon (https://www.youtube.com/watch?v=uwyU5P5AuMk) elsenditan en 2015 de la itala ŝtata kanalo, laŭ kiu en Ĉinio oni tiam estis laboranta je tre danĝera esploro pri iu kronviruso pipistreldevena, kiu, okaze de laboratoria akcidento, povus fariĝi ega minaco por la tuta homaro. Ĉu do eblas, ke la viruso kreiĝis de sciencistoj aŭ disvastiĝis pro ilia eraro?

Rosati: Tiu ĉi viruso estas absolute kaj sendube naturdevena. Kiam virusoj estas genetike modifitaj de homo, en ilia genaro fakte ekzistas apartaj spuroj, kiujn ni kapablas rekoni tre bone. Temas pri specifa speco de interpunkcio, ni diru, kiu ne povas esti hazarda. Rilate al pipistreloj, konsideru tion, ke kadre de esploro plenumita antaŭ kelkaj jaroj oni prenis specimenojn per frotiloj el multaj pipistreloj kaj aliaj sovaĝaj bestoj en la tuta mondo: nu, kronviruso estis trovita, en 90 elcentoj de la okazoj, ĝuste ene de pipistreloj. Do la ligiteco inter kronviruso kaj pipistrelo estas io konata. Tiu raportaĵo nenion novecan aŭ nekredeblan sciigis. Fakto estas, ke ja pipistrelo, inter la tuta bestaro, estas la precipa rezervujo de beta-kronvirusoj: la samaj, kiuj ekzemple kaŭzis sarson en 2003, la mez-orientan merson alimomente, kaj ĉi tiun grandan epidemion nun.

MONATO: Kio klarigas tiun specialan ligitecon inter kronvirusoj kaj pipistreloj?

Rosati: Kronvirusoj loĝas ĉe tiu ĉi gastiganto de tre longa tempo. Pipistrelo estas interalie rezervujo ankaŭ de aliaj tre danĝeraj virusoj (rabio, ebolo ktp), kaj en Ĉinio oni kutimas manĝi tiun mamulon. La kialo? Mi pensas, ke en la kampara kaj malriĉa iama Ĉinio, oni uzis ion ajn, kion eblis trovi, kiel fonton de proteinoj.

Kiel ofte okazas, iuj nutraj kutimoj postrestas kaj ne malaperas facile inter la popolo. Fakte en Ĉinio okazis laŭgrada industriiĝo: milionoj da personoj lasis la kamparon por transloĝiĝi en industriajn urbegojn, portante kun si la proprajn nutrajn kutimojn (kun la koncernaj eraroj kaj riskoj). Tamen estas notinde, ke sarso en 2003 ne pasis rekte de pipistrelo al homo. Ĝi alvenis al homo ja pere de intera gastiganto, nome zibeto. Temas pri sovaĝa karnomanĝulo, kiun en Ĉinio oni ĉasas, kuiras kaj manĝas.

Jam du jarojn antaŭ la oficiala ekapero de sarso, inter kuirantoj kaj buĉantoj de ĉi tiuj bestoj troviĝis antikorpoj de tiu beta-kronviruso. Tia viruso poste bezonas kelktempan adaptiĝon por sukcesi „gajni” la rajton transmisiiĝi de homo al alia homo. Fojfoje tio postulas eĉ monatojn. Ni ne povas ekskludi, ke ankaŭ ĉi-foje ekzistis iu meza gastiganto, iu meza besto, kiun tamen ni ankoraŭ ne malkovris. Kiam okazos retrospektaj esploroj pri Kovim-19, miaopinie, tiu fakto klariĝos. Revene al la komenca demando, vastskalan infektadon ja helpis iuj nutraj kutimoj de ĉinoj, ligitaj ankaŭ al la ĉeesto de t.n. malsekaj bazaroj. En tiaj lokoj hejmaj kaj sovaĝaj bestoj kunestas, oni buĉas ilin sub timige malbonaj higienaj kondiĉoj, kaj oftas kontaktoj inter homoj kaj bestaj internaĵoj. Do estas klare, ke ĉi tia kunteksto ja helpas la transmision de kronvirusoj de sovaĝa besto al homo.

MONATO: Kial ŝajnas obliĝi tiaj kronvirusaj epidemioj en la lastaj jaroj? Ĉu ili ĉiam ekzistis aŭ estas efektive freŝa novaĵo? Pasintece homoj ne spertis tiom da epidemioj. Ĉu estas hazardo aŭ ni devas pretiĝi estontece al pli kaj pli da tiaj amasaj kaj mortigaj infektadoj?

Rosati: Mi kredas, ke pasintece, en kampara Ĉinio, etaj tiaj epidemioj ĉiam okazis. Tamen, kiam io tia trafas foran nekonatan vilaĝon, la epidemio komenciĝas kaj finiĝas ĝuste en la sama loko, kie ĝi unue aperis. La samon faris ebolo, en centra Afriko, kiam ĝi unue trafis nur etajn vilaĝojn. Ebolo ja fariĝis monda minaco, kiam ĝi alvenis al Lagoso, la plej granda urbo de Niĝerio, aŭ al grandaj urboj de Sieraleono, kie multaj personoj estas amasiĝintaj kaj vivas tre proksime. Ja tiamaniere virusoj disvastiĝas. Do la ĉina urbo Wuhan estis la ideala startpunkto por granda epidemio, ĉar tie loĝas 10 milionoj da personoj en proksima kontakto. La kialo de la kreskanta ofteco de tiaj infektadoj estas la industriiĝo, kiu igis homojn moviĝi de kamparoj al urbegoj. Tio certe okazis en Ĉinio.

Tamen epidemioj efektive ekas plej ofte en tiuj orientaj landoj, do nepras, ke oni ŝanĝu iomete la lokan vivmanieron. Ekzemple, malsekaj bazaroj finfine estas malpermesitaj. Ne plu eblos en Ĉinio aranĝi tiajn vendejojn, tial la nutraj kutimoj de lokuloj devos nepre aliiĝi. Tiu ĉi pandemio instruu aliflanke al ni, ke ja devas ekzisti pli efikaj „alarmosistemoj”. Mia sento estas, ke Monda Organizaĵo pri Sano (MOS) ne havas sufiĉe da povo por trudi restriktajn regulojn, kion konfirmas la fakto, ke ĉiu lando plu kondutas laŭ sia volo. Ne ekzistas komuna politiko, unueca agado.

En la fako de bestaj malsanoj, kie mi aktivas kiel sciencisto, ni progresis ege pli: ni ja havas internaciajn organizaĵojn kaj internacian leĝaron, kiu estas firmega kaj perfekta. Oni malpermesas al lando, kie ekzistas iu epidemia infekto koncernanta bestojn, eksporti eksterlanden bestdevenajn produktojn, vivajn bestojn, sume ion ajn, kio povas esti fonto de kontaĝo. Tial Eŭropo ne spertas gravajn epidemiajn bestomalsanojn, kiuj tamen trafas aliajn landojn, foje ne malproksimajn de la niaj. Ĉiuj ŝtatoj respektas tiun leĝaron. Rilate al homaj malsanoj, la situacio bedaŭrinde malsamas: la tutmondiĝo baziĝas sur amasa kaj daŭra moviĝo de personoj kaj varoj. Se MOS estus tuj enkondukinta restriktajn regulojn kaj ĉiu lando estus obeinta, tiu ĉi pandemio ja ne estus okazinta.

MONATO: Iuj kulpigis, pri la vastskala infektado en Italio, eĉ la poluadon en la nordaj regionoj kaj la ĉeeston de 5G-antenoj. Oni hipotezis ankaŭ ligitecon inter la multeco de la trafitoj en la nordo kaj la multeco de personoj, kiuj en tiuj areoj ricevis antaŭ kelkaj monatoj kontraŭgripan vakcinon.

Rosati: Temas pri teorioj tute fuŝaj, ĉefe tiu pri ebla ligiteco inter vasta infektado pro la kronviruso SARS-CoV-2 kaj la antaŭa ricevo de kontraŭgripa vakcino, kiu havas nenian rilaton kun la afero. Eble iuj hospitaloj estis iasence ujoj de la viruso, kaj kelkaj kontaĝoj okazis tie pli facile ol aliloke, sed tio tute sendependas de la fakto, ke oni vizitis la hospitalojn por ricevi vakcinon. Iuj miaj konatoj perdis familianojn, ĉar ili iris pro tute alia kialo al iu hospitalo, kie ŝajne jam estis cirkulanta la kronviruso, kaj tiel malsaniĝis. Sed tio estas tute alia afero!

Koncerne poluadon, norda Italio ja estas unu el la plej poluataj areoj de Eŭropo. Ni tamen ne certas, ke poluado povas efektive pliakrigi tiun ĉi malsanon. Pli ol poluadon, mi kulpigus tiujn, kiuj permesis la internacian futbalmatĉon Atalanta-Valencia en Milano. Oni ebligis, ke dekoj da miloj da homoj eniru, meze de tia epidemio, en grandan stadionon, venante de apuda urbo kun jam multe da okazoj de Kovim-19, kiel Bergamo.

Ĝenerale mi mem ne plu serĉus kulpulon, kvazaŭ „pestodistribuanton”, ĉar, kiel dirite, ne temas pri unuopa persono, unuopa malsanulo. Certe okazis multobla paralela enigo de la viruso fare de vojaĝantoj, kio pli-malpli rimarkinde trafis ĉiujn eŭropajn landojn. Do ĉiuj ĉinoj aŭ ĉiuj fremduloj, kiuj loĝis en Ĉinio inter decembro kaj januaro, estas eblaj enigintoj de la viruso. Temas pri miloj da homoj. Dum multaj semajnoj en Italio oni mezuris la temperaturon nur de vojaĝantoj, kiuj venis rekte de Ĉinio. Tio tamen ne estas efika protekta metodo. Iu povas esti infektanta antaŭ ol montri simptomojn aŭ tute ne montrante ilin. Iu povas esti infektanta, ĉar tiu hazarde renkontis en eŭropa flughaveno malsanan ĉinon aŭ turiston, kiu vizitis Ĉinion aŭ havis kontakton kun ĉino. Do ĉiu kulpas, kaj neniu kulpas.

MONATO: Kio pri la kontraŭvakcina movado NoVax ? Ĉu tiu ĉi pandemio signifos la finon de tiu sinteno?

Rosati: Mi ne scias, ĉu la movado nun malaperos. Tamen mi sincere deziras, ke, kiam haveblos vakcino kontraŭ Kovim-19, la anoj de tiu movado estu la lastaj, kiuj ricevos la vakcinon. Tamen ni devas strebi kaj batali ankoraŭ longe kontraŭ la kronviruso, ne ĉar malfacilas krei taŭgan vakcinon (La viruso SARS-CoV-2, spite al la ŝajnoj, ne estas tiom insidema viruso, kiom HIV: ni do ne bezonas aparte longan tempon por krei efikan vakcinon). La praktika problemo, kiu devos igi nin batali ankoraŭ longe, estas, ke produkti miliardojn da vakcinodozoj povus esti ne rapide realigeble. La tutmondiĝo espereble helpos al ni. Mi mem esperas, ke en aŭtuno jam estos iu vakcino uzebla. Ni scias, ke vakcinoj ĝenerale efikas kontraŭ kronvirusoj, kaj ni certe trovos ankaŭ tiun plej bonan por preventi kovimon.

MONATO: Sen vakcino venontaŭtune aŭ venontvintre oni devos eble pretiĝi por eĉ pli grava dua ondo de kontaĝo, ĉu ne vere?

Rosati: Pli grava mi ne kredas kaj ne dirus, sed ni ja devos ekspluati la someron por reorganizi nin pli bone kaj ne lasi la viruson surprizi nin denove. Ne facilas antaŭvidi. Eble la viruso iĝos endemia, kio oftas en tiaj okazoj. Alivorte ĝi povus mildiĝi kaj evolui al ia banala viruso kaŭzanta simplan malvarmumon, nelaste ĉar ni estos atingintaj ankaŭ tiel nomatan imunecon de la loĝantaro. Kiam infekto jam trafis 60 % aŭ 70 % de la loĝantaro, la multaj resaniĝintoj kreas specon de baro. Tial la viruso pli malfacile disvastiĝos.

Tamen ne estas bona ideo infekti unue 60 milionojn da personoj (la sumon de la loĝantoj en Italio) por plirapidigi la atingon de tiu amasa imuneco. Pro la alta mortigeco de Kovim-19, ĉirkaŭ 1 % de tiuj 60 milionoj mortus. Temas pri 600 000 personoj en nia lando: tro alta kosto. Ĝuste tial oni nun klopodas igi la epidemian ondon kiel eble plej longdaŭra kaj samtempe malalta. Oni devas fakte resti sub iu limo, kiu ebligu al nia sansistemo alfronti efike la epidemion. Se la epidemio iĝus ne plu regebla, la hospitaloj spertus grandan krizon. Oni devus do komenci elekti, kiun kuraci kaj kiun ne. En Hispanio, en Madrido, oni jam tion faras. Oni tie kuracas pacientojn kun plej granda probablo resaniĝi. Ni en Italio iris tre proksimen al tio, sed nun la aferoj bonŝance pliboniĝas. Intertempe ni sukcese pliigis la ĉambrojn de intensa kuracado. La hejma restado de la plimulto ebligos al ni baldaŭ kompreni, ĉu la reguloj alprenitaj estis efikaj kaj la pinto de kontaĝoj estas jam superita. La celo de la restado hejme estas dilui, dispartigi la kontaĝon, tiel ke medicinistoj povos dediĉi sin kaj kuraci ĉiun malsanulon. Tio signifas, ke ni devos dum kelka tempo ŝanĝi nian vivstilon: afero pli facila eble en norda Eŭropo, kun pensmaniero kaj vivmaniero malsamaj ol tiuj de la italoj.

MONATO: Ĉu la mondo vere ŝanĝiĝos draste post tiu ĉi pandemio? Kio pri nova granda krizo, kiun pluraj homoj vidas ĉe la horizonto?

Rosati: Ni devos repripensi la modelon de socio, kiun ni mem elektis. Io ja ŝanĝiĝos: eble en flughavenoj fariĝos kutima afero mezuri la temperaturon de ĉiu pasaĝero, kiel en la lastaj jaroj post terorismaj atakoj ni alkutimiĝis ne vojaĝi kun likvoj. Sed estas frue por kompreni, kio vere okazos: ni ankoraŭ spertas ĉiutagan tragedion. Ne eblas pensi jam pri la estonteco.

MONATO: Kial en Italio la mortigeco de la viruso estas tiom alta kompare kun aliaj landoj?

Rosati: Nu, ni havas vivdaŭron, kiu estas, kiel konate, inter la plej altaj en la tuta mondo. Do ĝenerale pli da homoj maljunas en Italio ol alilande. La mortintoj ĉefe estis homoj kun pli ol 75-80 jaroj, kaj ofte oni memorigas tion por trankviligi la ceterajn homojn: nur maljunuloj, aŭ precipe maljunuloj, mortas pro tiu ĉi viruso. Tamen tio ja devas anksiigi nin. Ni strebis tiom por atingi tian vivnivelon, tian vivesperon, kaj estas bedaŭrinde rezigni abrupte pri ĉio ĉi, kion ni zorge kreis. Ankaŭ 75-80-jaruloj cetere estas, ĉefe nuntempe, aktivaj personoj, kiuj donas altvaloran kontribuon al la socio. Ili ne estas rubaĵoj. Krom tio, sendube la efektiva nombro de trafitoj en Italio estas ege pli alta ol laŭ la oficialaj donitaĵoj. Ĉe ni, oni elektis (aŭ povis) submeti al kronvirusa testo per vatfrotilo nur pacientojn kun plej gravaj spiraj simptomoj. Multaj aliaj spertis hejme infekton mildan aŭ sensimptoman, kiu ne estas oficiale registrita. Oni do devas dekobligi la oficialan nombron de trafitoj por havi ideon pli precizan pri la nombroj.

Mi certas, ke postaj sangotestoj, kiajn mia teamo evoluigas, montros, ke la mortigeco estis ankaŭ en Italio egala al 1-2 % de la trafitoj, samkiel en Koreio kaj aliaj landoj. Tiaj sangotestoj diros al ni multon pli ol diagnozo per frotilo. Ĉi-lasta ŝajnas pozitiva nur dum periodo limigita. La serĉado de antikorpoj per sanga testo, male, ja kalkuligos pli bone la nombron de la efektivaj trafitoj, ĉar la antikorpoj observeblas ankaŭ post ies resaniĝo. Vatfrotilo utilas por diagnozi nunan infekton, dum ne pli ol 4 semajnoj. En aliaj okazoj, dum apenaŭ 7-10 tagoj. Poste ni ne povas scii, ĉu oni jam spertis aŭ ne spertis apartan infekton: ĝi ne donas al ni tiun informon. Se oni ne estas ekzamenata en tiu preciza tempodaŭro, la ekzameno ne utilas. Per sangotesto, male, antikorpoj havigas gravan pruvon eĉ post monatoj.

MONATO: Kio pri la donado de sango? Ĉu ĝi sekuras?

Rosati: Jes ja, absolute. Mi mem donas sangon dufoje jare, kaj tio kreas al sana persono nenian problemon. Doni sangon gravas nelaste pro tio, ke laŭ ĉina promesplena esploro uzi sangan plasmon de jam-resaniĝinto povas esti efike ankaŭ por resanigi alian personon nun spertantan la malsanon.

MONATO: Multaj akuzas Eŭropon pro indiferenteco. Realisme, ĉu ĝi povus aŭ devus esti farinta ion plian por Italio?

Rosati: Kvankam mi estas civitano eŭropema, mi opinias, ke EU devas ankoraŭ kompreni, kio ĝi volas esti. Ĝi povas kaj devas fari ion plian por siaj membroj. Italio ne povas perei el ekonomia vidpunkto. Eŭropo devas helpi kaj al ni kaj al aliaj landoj, sed certe Italio pagas nun la plej gravajn sekvojn de la pandemio, ĉar ĝi estis la unua eŭropa lando vaste trafita. Danke al la sperto de Italio, aliaj landoj povis sekvi ĝian ekzemplon kaj limigi la epidemion. Sed Italio ne ricevis la helpon, kiun ĝi urĝe bezonis. Iuj civitanoj havas senton pli kaj pli kontraŭeŭropan pro tiu ŝajna neagado, kaj kelkaj eĉ petas, ke Italio tuj eliru el EU. Ni vidis, ke oni forĵetis eĉ eŭropajn flagojn. Mi tamen nek kredas nek volas, ke Italio forlasos Eŭropon. Tamen mi deziras, ke EU finfine respondecu kaj ne decidu implodi. Se ĝi ne kapablas helpi landon, kiu bezonas tujan helpon tian, en tiel drameca momento, pri kia unio ni parolas? Ni cetere estis bonŝancaj, ĉar la epidemio trafis ĉefe la plej evoluintajn regionojn de Italio, tiujn kun la plej bona sansistemo. Se la epidemio okazus same agreseme en la sudo, la tragedio estus dekobla. Kion farus Eŭropo? Bonŝance, se tiel diri, la kontaĝo ekis norde, dum multaj sudaj provincoj preskaŭ ne estas tuŝitaj, danke al tio, ke la izolado okazis en la sudo antaŭ ol la viruso vaste disvastiĝis.

MONATO: Pri kio precize vi okupas vin profesie?

Rosati: Mi estas profesoro de infektaj bestomalsanoj en la fako pri veterinaraj sciencoj de la universitato de Torino. Mia esplora areo estas la disvolvado de diagnozaj testoj rilate al infektaj bestomalsanoj, sed ankaŭ pri t.n. zoonozoj (malsanoj, kiuj pasas de bestoj al homoj).

MONATO: Koncerne bestojn, ĉu estas vere, ke Kovim-19 ne estas danĝera por ili?

Rosati: La origino de la viruso estas besta. Tamen ĝi sukcese adaptiĝis je aparta „versio”, kiu povas facile disvastiĝi inter homoj. Do hundo kaj kato, kvankam ni aŭdis pri kelkaj testoj pozitivaj en Ĉinio, ludas nenian rolon en la transmisio de la viruso de bestoj al homoj. Ili povas en kelkaj okazoj esti viktimoj: ili povas en apartaj okazoj esti trafitaj de homoj. Ĉio tamen ankoraŭ pruvendas. Kiam la virusoj ŝanĝas trafatan specion, ili bezonas kelktempan adaptiĝon. La viruso nun havas tiom da spaco, tiom da homoj por infekti: ĝi havas nenian bezonon readaptiĝi kaj aliiĝi por trafi alian specion.

MONATO: Vi parolas pri la viruso, kvazaŭ ĝi estus kreitaĵo pensanta kaj konscia pri sia konduto.

Rosati: Mi skribis kelkajn retleterojn en la lastaj monatoj al miaj studentoj: unu havis la celon klarigi la fakton, ke, por kompreni la strategiojn de virusoj, ni devas imagi ilin kiel pensantajn kaj konsciajn homojn. La virusoj ege pli ol aliaj organismoj scipovas adaptiĝi, danke (paradokse) al siaj neperfektaj enzimoj, kiuj kreas ŝanĝiĝojn, mutaciojn, kiuj poste ebligas al ili evolui.

Tiu ĉi kronviruso trovas antaŭ si 7 miliardojn da personoj, kiuj vojaĝas libere tra la tuta mondo. Ĝi ne lasos tiun ĉi „paradizon” tiom frue aŭ senkiale. Ni devas kompreni, ke ni nepre kunvivos kun la viruso ankoraŭ longe. Ni ja havos iam vakcinon: Kovim-19 verŝajne fariĝos speco de gripo, kiel aliaj, kontraŭ kiu ni devos vakcini nin. Unue oni probable submetos plej vundeblajn personojn al la vakcino, sed iom post iom ni ĉiuj ricevos ĝin, kaj la epidemio ne plu maltrankviligos nin. Se ni estos lernintaj ion el ĉio ĉi, tiam neniu espereble plu diros: „Mi ne vakcinos min, ĉar mi timas aŭtismon.”

Vatfrotilo utilas por diagnozi la infektojn.

Roberto PIGRO

redaktoro de la rubriko „Scienco” el Italio

Lingvo

ITALIO

Datrevenoj: naskiĝo kaj morto de granda itala verkisto

Antaŭ precize unu jarcento naskiĝis la porinfana verkisto Gianni Rodari [ĝani rodari] (la 23an de oktobro 1920), kaj ĉi-jare, la 14an de aprilo, oni memoris ankaŭ la 40an datrevenon de lia morto (okazinta, kiam li havis 60 jarojn).

Nekonformisma lingva stilo

La italo Gianni Rodari en sia vivo estis instruisto en bazlernejo, sed ankaŭ kontraŭfaŝisma sekreta aganto, juna partizano, ĵurnalisto, „malobeema” aŭtoro de libroj por infanoj, verkisto de fabeloj kaj multo pli. Per sia unika nekonformisma lingva stilo li sukcesis renovigi kaj iamaniere revigligi la tradician porinfanan literaturon, ĝis tiam bazitan en Italio dum jardekoj sur la libro Koro (itale Cuore) fare de Edmondo De Amicis kaj sur la retoriko de poetoj kiel Giosue Carducci.

Premio Andersen

Li estas ĝis hodiaŭ la sese plej tradukita itala aŭtoro en la mondo. Li estis ankaŭ la ununura italo, kiu ricevis, en 1970, la premion Hans Christian Andersen, kiun oni konsideras kvazaŭa Nobel-premio por infana literaturo. Lia riĉa literatura produktado inspiris interalie kinarton.

Cristina CASELLA

korespondanto de MONATO en Italio

Libroj

Plia ekzota religio en Brazilo

Se vi pensas, ke vi konas Brazilon, ĉar vi havas spiritisman esperantistan amikon en Brazilo, vi aspektas kiel tiu homo, kiu asertas, ke li konas Parizon, ĉar li foje vidis en televido la paradon de la 14a de julio. Brazilo ŝajnas esti multe pli nekonebla, ĉefe por homo kiel mi, kiu pensas, ke la mondo estas nur tiu materia aĵo, kiun oni vidas, ke 2 + 2 ĉiam estas nur 4, ke la misteraj fantomoj, kiuj flugis en la salono de la Universala Kongreso de Bulonjo-ĉe-maro, estis nur retorika invento de Zamenhof.

Decidinte recenzi ĉi tiun libron, mi estis devigata legi tekstojn en aliaj lingvoj por almenaŭ skrapeti la surfacon de tiu fenomeno. Temas pri umbandismo. Pri la religio Umbando vi povas legi tre mallonge ankaŭ en Vikipedio. Esence la milionoj da afrikaj sklavoj, kiuj estis transportitaj al Brazilo, neniam vere asimiliĝis al la blankula kristanisma kulturo, kaj restis kun siaj ideoj de la originaj afrikaj religioj. La katolika eklezio teorie konvertis ilin, sed praktike ne povis zorgi pri ili, ĉefe kiam ili forlasis la kamparon kaj ekloĝis en la kvartalaĉoj de grandaj urboj. El kunmikso de popola kristanismo (plena je superstiĉoj kaj magio), afrikaj religiaj ideoj kaj (tio en Brazilo ne povis manki) spiritismo rezultis Umbando, relative nova religio, kiu naskiĝis en urba medio en la komenco de la pasinta jarcento. La sekvantoj de tiu mondkoncepto vivas en mondo, kie ilin ĉirkaŭas amaso da preternaturaj estaĵoj, kiuj helpas, malhelpas, konsilas, gvidas. Kelkaj estas afrikaj dioj, kun la samaj povoj kiel tiuj de katolikaj sanktuloj, kelkaj estas renaskiĝintaj antaŭuloj, kelkaj estas spiritoj, kiuj volas protekti vin, ktp.

Ĉion tion vi trovos en ĉi tiu libro, tre bone tradukita de Fernando Pita, kiu havas la meriton malfermi al esperantistoj ĉi tiun mondon kaj enkonduki en Esperanton la vortojn bezonatajn por priskribi ĝin. Mi rekomendas legi ĝin al ĉiuj, kiuj interesiĝas pri la mondo kaj ĝiaj kulturoj. Al mi mem ĝi estis kiel speco de antaŭmanĝo. Nun mi deziras scii pli pri Umbando kaj pri la brazila kulturo. Mi esperas, ke Fernando Pita tradukos aŭ verkos ankoraŭ pri ĉi tiu fenomeno. Cetere, ĉu vi pensas, ke la nuna brazila registaro favoras ĉi tiujn fenomenojn de popola kulturo brazila? Ne, en la kadro de la novdekstriĝo de la mondo, ĝi favoras la usonajn evangeliismajn sektojn, kies ideoj pri laŭvorta fido je la Biblio ne ŝajnas al ĉi tiu materiisto tre superaj al la ideoj pri eŝuoj kaj pomboĝiroj.

Renato CORSETTI

Ademir Barbosa Junior: Kunpatroj kaj kunpatrinoj – Sep rakontoj de eŝuoj kaj pomboĝiroj. El la portugala tradukis Fernando Pita. Eldonejo Libera, Antverpeno, 2019. 80 paĝoj, glue bindita.

Inter sonĝoj kaj realo

Aŭtoro, kiu en dek jaroj verkas dek unu novelarojn aŭ krimromanetojn, ne bezonas prezenton; preter seka listo de librotitoloj, li estas proksima al sia publiko, ĉar li publikigas diversloke kaj, ekzemple, preskaŭ ĉiu numero de Literatura foiro gastigas unu el liaj noveloj. Ne senkaŭze Julian Modest (plumnomo de Georgi Miĥalkov) estas la vicprezidanto de la esperanta PEN kaj membro de la Bulgara Verkista Asocio.

Kion li havas rakontinda en ĉi tiu nova kolekto el dudek ses eroj, plus unu mikro-eseo pri la esenco de rakonto? La temoj estas variaj, de ordinaraj rakontoj pri ordinara vivo (fakte, sen iu specialaĵo meritanta novelon) ĝis moralinstruaj meditoj, post kiuj oni sin demandas, ĉu nia vivo mem estas la ĝusta, ĉu la kutimaj rilatoj inter niaj samspecianoj estas la plej oportunaj. Kiel kutime, liaj rakontoj apenaŭ atingas kvin paĝojn, do ĉio estas sintezita en la epizodo, la priskribo de la medio, du rolantoj, kelkfoje eĉ nur unu, kiu rememoras pri si aŭ rakontas siajn sonĝojn.

Blondulinoj

Ĝuste la rakonto Ĉasisto de sonĝoj, kiu donas la titolon al la tuta libreto, proponas vere originalan ideon, kiu eĉ meritus esti plilongigita. Oftas soleco de jam maturaĝaj personoj, celantaj al trovo de kunul(in)o; serĉo, kiu ne ĉiam sukcesas (sed por vidi la finon oni devas alveni ĝis la vere lasta linio). Junulinoj estas, kiel en aliaj libroj de Modest (tion ankaŭ aliaj recenzantoj rimarkigis), ĉiam prezentataj per belaj formoj, fluaj hararoj, ofte blondaj, kaj allogaj okuloj, eĉ kun parfumo ilin ĉirkaŭanta: Bela alloga knabino, Helena, havis brunan hararon kaj okulojn, kiuj kvazaŭ respegulis la verdecon de la arbofolioj. Dara estis blondharara, bluokula, Galina – malalta kun nigraj okuloj kaj longaj palpebroj, kiuj igis ŝin tre ĉarma.

Ne tiom allogan aspekton proponas patrinoj aŭ maturaj edzinoj: Jam multajn jarojn Slava loĝas sola. La homoj, kiujn ŝi amis, forpasis unu post la alia. Ili, kiel la arbofolioj, forflugis ien, pelitaj de frosta vento.

Ankaŭ la naturo estas markita per tre esprimivaj frazoj: montara rivero, rapidega, brua, tondra, kiu saltas de ŝtono al ŝtono kaj ĝia minaca muĝado similas al hurlo de kolera drako, kiu kaŝas sin en la densa arbaro.

Estus tro banale aserti, ke la protagonisto estas ĉiam (aŭ preskaŭ ĉiam) la homo: la homo kun siaj revoj, ofte, tamen, kun siaj rezignoj, ofte draŝata de la vivo: malriĉeco, malsaniĝo, maljuniĝo, morto. La homo simpla, kiel monaĥo, kiu aperte deklaras, ke monaĥoj ne bezonas elektron, ja ekzistas kandeloj, kaj kiu sin opinias simpla trapasanto, ja trapasanto sur ĉi tiu tero; forta kontrasto kun la riĉulo, kiu perdiĝis en la arbaro kaj trovas gastamon en tiu izolita monaĥejo. Homoj havas kelkfoje strangajn iniciatojn, sed la limo inter normala prudento kaj stato, kiun oni nomas „frenezo”, estas tre subtila: malaperinta junulino sin ŝirmis de pridubinda medio, grimpante sur tegmenton. Mistero rolas en arbaroj kaj en sonĝoj: oftas situacioj, en kiuj oni serĉas malaperintan personon. Al la naturo estas kelkfoje atribuita la rolo de juĝisto: natura incendio bruligas egoisme konstruitan vilaon kaj la kulpulon trafas tragika sorto.

Muziko kaj bestoj

Jen muziko akompanas la epizodon; violonisto maturiĝas kaj estas rekonata de maljunulino, kiu konis lin infano. Du sonoriloj alternas: Unu sonorilo sola ne kantas. [...] Se unu sonorilo silentiĝos, alia komencas kanti, kaj la kanto sonorplenigas la tutan monton. Jen ankaŭ besto estas ĉefrolulo: lupino stimulas aron da lupoj, kiujn ŝi logas per sia ina sekso kaj kiuj volas ŝin posedi; la afero finiĝas per ĝismorta lukto inter du maskloj; la lupino protektas siajn idojn, kaj ili estas la vido de ŝia lasta spiro.

Juveleto

Entute plezuriga legaĵo, plia juveleto de ĉi tiu 68-jara bulgara verkisto, nun inter la plej famaj bulgarlingvaj verkistoj: liaj noveloj aperas en bulgaraj revuoj kaj ĵurnaloj. Esperantlingvaj rakontoj estas tradukitaj al pluraj lingvoj. Ofta preleganto pri la esperanta literaturo, iam (1986-1992) lektoro pri Esperanto en Sofia Universitato, li estas nun ĉefredaktoro de Bulgara Esperantisto.

Carlo MINNAJA

Julian Modest: Ĉasisto de sonĝoj Eld. Libera, 2019. 108 paĝoj, broŝurita. ISBN 9780244201197.

Por mendi, vi iru al la Retbutiko.

Hobio

NUMISMATIKO

Omaĝe al Julia Isbrücker

En Vieno aperis arĝenta stelo-monero omaĝe al Julia Isbrücker (1887-1971) kaj okaze de la 100-jariĝo de la 12a Universala Kongreso de Esperanto en Hago (Nederlando), kiun ŝi kunorganizis. Ties nominala valoro estas 50 steloj.

Isbrücker estis nederlandanino, pioniro de Esperanto, aktivulino por mondpaco kaj interpopola kompreniĝo. Ŝi kunhelpis la fondon de Universala Ligo (1942) kaj la eldonon de la stelo-moneroj, kies nominala valoro estas 1, 5, 10 kaj 25 steloj.

La ideon pri la eldono de la nova stelo-monero donis Walter Klag, kunlaboranto de MONATO. La grafikan aranĝon faris Helmut Andexlinger, ĉefdezajnisto de la monerfarejo Münze Österreich (Monerstampejo Aŭstrio), kiu estas filio de Aŭstra Nacia Banko. Andexlinger desegnis laŭ foto la portreton de Julia Isbrücker.

Por subteni la tradicion de internacia mono, en 2018 jam aperis arĝenta stelo-monero kun nominala valoro 100 steloj honore al René de Saussure, kreinto de la universala monunuo speso, kiu oficiale servis kiel internacia mono (vidu en MONATO, 2018/08-09, p. 21-22).

Renate kaj Walter KLAG

korespondantoj de MONATO en Vieno

En Vieno aperis arĝenta stelo-monero omaĝe al Julia Isbrücker Foto: WALTER KLAG

La portretfoto de Julia Isbrücker, kiu estis je la bazo de la nova monero. Foto: VIKIPEDIO

La grafikan aranĝon de la nova monero faris Helmut Andexlinger, ĉefdezajnisto de la monerfarejo Münze Österreich. Foto: MANFRED BURGER/MÜNZE ÖSTERREICH AG

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 41a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 103 korespondantojn kun kunlaborkontrakto en 45 landoj kaj abonantojn en 73 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).

La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:

Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:

• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato

• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo

• Telegramo: https://monato.telegramo.org

• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:

Stefan Maul

ĉefredaktoro:

Paŭl Peeraerts

lingvaj reviziantoj:

Renato Corsetti, Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus.

faktokontrolanto:

André Ruysschaert

redakcia sekretario:

Paŭl Peeraerts. Retpoŝto: monato@monato.be.

grafiko:

Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

redaktoroj:

• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.

• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.

• Eseoj: Sendu al la koncerna redaktoro, depende de la temo.

• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.

• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.

• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.

• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.

• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.

• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.

• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.

• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.

• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.

• Politiko: Alexander Shlafer, Usono, politiko@monato.be.

• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.

• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.

• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste 5 sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo de MONATO, la tria sumo estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO, la kvara sumo estas la tarifo de la agendo kaj enciklopedieto LA JARO senditaj triaklase (malrapide) kaj la kvina sumo estas tiu de LA JARO sendita unuaklase (rapide).

Ŝtato de la paganto           MONATO LA JARO

surface  aere   rete   3a kl. 1a klaso

Argentino       EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Aŭstralio       AUD          97    102    58,20     11       16

Aŭstrio         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Belgio          EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Bosnio-Herc.    EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Brazilo         EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Britio          GBP          54     57    32,40      6,20     8,90

Bulgario        EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Ĉeĥio           EUR          50     53    30         6,9      9,9

Ĉinio           EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Danio           DKK         440    465   264        51       74

Estonio         EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Finnlando       EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Francio         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Germanio        EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Grekio          EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Hispanio        EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Hungario        HUF       13300  14280  7980      2300     3200

Irlando         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Islando         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Israelo         EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Italio          EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Japanio         JPY        7980   8500  4788       870     1270

Kanado          CAD          87     92    52,20      10      14

Kipro           EUR          50     53    30         6,9      9,9

Koreio          EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Kostariko       EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Kroatio         EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Latvio          EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Litovio         EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Luksemburgo     EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Malto           EUR          50     53    30         6,9      9,9

Nederlando      EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Norvegio        NOK         590    620   354        70       99

Nov-Zelando     NZD         105    111    63        12,00    18

Pollando        PLN         180    192   108        29       43

Portugalio      EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Rusio           EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Serbio          EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Slovakio        EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Slovenio        EUR          50     53    30         6,9      9,9

Sud-Afriko      EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Svedio          SEK         640    670   384        75      105

Svislando       CHF          82     88    49,20      9       14

Usono           USD          78     82    46,80      8       13

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en ŝtatoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.

• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.

• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.

• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.

• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Pĉk. IBAN AT80 6000 0000 0712 7744. Rete: aon.913548977@aon.at.

• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be.

• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba.

• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br.

• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk.

• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz.

• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com.

• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com.

• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee.

• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando.

• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.

• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.

• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com.

• Hungara: HEA, HU-1146 Budapest, Thököly út 58-60. II/209. Poŝtkest-adreso: HU-1368 Budapest, Pf. 193. Telefonnumeroj: 36/70/932-7465, 36/70/932-7464. Rete: hungario@gmail.com, www.esperantohea.hu.

• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net.

• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is.

• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44.

• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it.

• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp.

• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca.

• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat.

• Korea: Korea Esperanto-Asocio, Gangbyeon hansin core B/D, 1601 ho, 350 Mapo-dong Mapo-gu, Seoul 121-703. Rete: esperanto@saluton.net

• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr

• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Litova: Laimius Strażnickas, LEA, a.k. 178, LT-01003 Vilnius-C, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com.

• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com

• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no.

• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz.

• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com.

• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt.

• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru.

• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com.

• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net.

• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net.

• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se.

• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch.

• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org.

Enhavo

Enkonduko

Karaj legantoj,

Moderna vivo

INVENTEMO

Enmanigu tion al kubano!

VESPERTOJ

De legendoj al vero

INTERRETO

Multaj flandroj neniam uzis Interreton

ALBANIO

Detruita malnova konstruaĵo

Eseoj

AKTUALE

Pandemio, ekonomio kaj medio

Ekonomio

INTERNACIAJ FOIROJ

Viena Foiro baldaŭ centjara

Scienco

MEDICINO

Anksio vere malsanigas

KOVIM-19

Itala sciencisto pri la pandemio (2)

Lingvo

ITALIO

Datrevenoj: naskiĝo kaj morto de granda itala verkisto

Libroj

Plia ekzota religio en Brazilo

Inter sonĝoj kaj realo

Hobio

NUMISMATIKO

Omaĝe al Julia Isbrücker

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Naturista vivo

Kolofono de la magazino MONATO

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

aŭ pere de peranto ...