Leteroj

Farso

Necesas aldoni ion al la tre informa artikolo de Dan Maxwell Ĉu prezidento Trump estos eksigita? (MONATO 2020/02, p. 6-7), nome la farsajn aspektojn de tiu ĉi spektaklo. La farso groteske montras la „duoblajn normojn” de la usona justico. Neniu emas rememori, ke dum la unua periodo de „prezidento” Obama, li eksplicite promesis favorojn al la rusia ĉefministro Medvedev, tamen post kiam Obama (certe!) estos reelektita. Kia damaĝo: la mikrofono ankoraŭ funkciis! Tamen okaze de Trump, ĉi-momente (decembro 2019) estas neniuj pruvoj pri iuj reciprokaj favoraĵoj aŭ premo kontraŭ prezidento Zelenski.

En tia situacio ŝajne oni devus eviti vortojn kiel „impeachment” entute (samkiel oni evitas la vorton „ŝnuro” en la domo de ekzekutito). Sed ne. La senhonta Kongreso brave, senĝene kaj laŭte ripetas „eksigon” sen ajna timo, ke iu eble rimarkigus al ili pri ilia perfida rolo en la uzurpado de 2008-2016. Kaj kial timi: anstataŭ akuzi siajn akuzantojn, prezidento Trump kunlaboras kun ili restante silenta pri ilia ĵusa perfido. Jen kia abomena farso.

Alexander GOFEN

Usono

Prifierinda

Kiel multjara abonanto de MONATO mi dankas vin kaj la tutan teamon pro la multjara kunlaboro por la eldonado de la prifierinda, internacia magazino!

JohanVAN EENOO

Belgio

Ĝojiga artikolo

Via artikolo Virinoj: kontraŭ militoj kaj torturoj de Françoise Zawadi (MONATO 2020/05, p. 10-11) vere ĝojigis min! Imagu: mi konatiĝis kun ŝia edzo, Hubert N'Tawu, en 1987, kiam tiu junulo estis rifuĝinto en Tanzanio pro la fi-policanaro de la tiama prezidento Mobutu. Poste li revenis al sia urbo Rutŝuro. Iom post iom niaj rilatoj fariĝis ne nur perkorespondaj, sed vere plej-fide amikecaj. Hubert enkondukis Esperanton en sian regionon, nordan Kivuon.

Pierre GROLLEMUND

Francio

La pandemio kaj ni

Ni starigu al ni tiun ĉi demandon: Kiel eskapi el la granda monda malordo? La pandemio Covid-19 povas esti la lasta najlo en la ĉerko de multflankismo. Fronte al naciismaj febroj kaj retiriĝo de ŝtatoj, ĉu ekzistas espero rekonstrui la sistemon de internacia kunlaboro aŭ regado? La nuna mondo estas malbona. Duono de la homaro estas kvazaŭ metita en malliberejon, kio neniam antaŭe okazis. Pluraj fundamentaj liberecoj (rajto je kunveno, je manifestacioj) estas forigitaj, kaj ili lasis lokon al gvataj kontrolsistemoj. Pli ol 50 landoj deklaris esceptostaton. Demokratioj malpligravigis sian parlamenton. La tiel nomataj „malliberalaj” aŭ aŭtoritatismaj reĝimoj profitas el ĉi tio por iom pli enŝlosi sian socion.

Ĉu la pandemio povas malordigi la internacian ordon? Fakte, la tutmonda lukto kontraŭ la kronviruso ne signifas la finon de rivalecoj inter grandaj potencoj. Sed la epidemio povus akceli la relativan malkreskon de la influo de Usono, la strategian rezistadon kontraŭ eŭropanoj kaj la kreskantan influon de Ĉinio. Laŭ la kameruna filozofo kaj historiisto Achille Mbembe, „tio, kio okazas al ni, estas parte postsekvo de la terura laboro farita dum la pasintaj jarcentoj por apartigi la homaron.”

En Bruselo la epidemio ankoraŭ ne malhelpis la dogmon de libera komerco. La oficistoj pri komerca gvidado ĉe Eŭropa Komisiono daŭre pritraktas liberkomercajn traktatojn nome de Eŭropa Unio en siaj hejmoj. Kvazaŭ la pandemio ne ŝanĝus ion. Ni esperu, ke iam ĝi malaperos.

Honoré SEBUHORO

Ugando

La rubriko „Leteroj” estas destinita al koncizaj (maksimume 150-vortaj) reagoj de abonantoj pri aktualaĵoj kaj pri artikoloj aperintaj en Monato. La redakcio faras propran elekton, post lingva kaj stila polurado. Letero, ankaŭ reta, estu subskribita per la nomo, kompleta stratadreso kaj telefonnumero. Per la sendo de la letero la aŭtoro donas sian permeson publikigi ĝin en la papera kaj en la ciferecaj versioj de Monato. Leteroj por publikigo estu senditaj al leteroj@monato.be.

Politiko

USONO

Prezidentaj kandidatoj de usonaj partioj

Por decidi, kiuj kandidatoj reprezentos politikajn partiojn en la venontaj prezidentaj elektoj, okazas internaj partiaj kampanjoj: plej notinde en la respublikana kaj en la demokrata partioj. Ekzistas ankaŭ aliaj politikaj partioj, sed nuntempe ili havas malmultan influon. Laŭ la sistemo de voĉdonado uzata en Usono, ĉiu el la 50 ŝtatoj permesas al ĉiu registrita civitano-plenkreskulo voĉdoni por unu kandidato de la propra partio^1. El la nombro de la ricevitaj voĉoj rezultas proporcia nombro de delegitoj voĉdonontaj por la kandidato en la tutlandaj kongresoj de la partioj^2. La kandidato elektita de ĉiu partio estos formale nomumita en la kongreso de tiu partio. La ĝeneralaj elektoj inter la nomumitaj partiaj kandidatoj okazos en novembro 2020.

Respublikana partio

Kvankam la partiaj elektoj en la respublikana partio formale ankoraŭ ne finiĝis, neniu nun dubas pri tio, ke Donald Trump, la nuna prezidento, estos la kandidato de la respublikanoj. Tri aliaj personoj provis konkurenci kun Trump. Unu el la tri ricevis unu delegiton; la aliaj du ricevis neniom. Trump jam ricevis 1463 delegitojn, 57 % de la eblaj 2550. Teorie restas pluraj ŝtatoj, kiuj ĝis nun ne voĉdonis, sed praktike la delegitoj gajneblaj en ili ne estas bezonataj. Restas nur la formala validigo de tiu ĉi rezulto dum la tutlanda kongreso de la respublikana partio en aŭgusto.

Demokrata partio

Estis entute 24 kandidatoj. La plimulto el ili pasigis plurajn monatojn travojaĝante Usonon por prezenti sin kaj siajn opiniojn pri temoj, kiuj povas influi decidojn pri voĉdonoj. Inter du kaj dudek el ili ankaŭ partoprenis en 11 televidaj debatoj.

Iom post iom la nombro de kandidatoj reduktiĝadis, kiam unu post alia ili retiriĝis pro nesufiĉa intereso ĉe la publiko kaj/aŭ manko de akumulita mono por plu subteni la kostojn de la kampanjo. Kiam en februaro komenciĝis la voĉdona fazo de la partiaj kampanjoj, restis nur ok kandidatoj. En diversaj fazoj de la kampanjo montriĝis iom da publika entuziasmo por almenaŭ ses el tiuj ok, inter kiuj estis tri senatanoj, du eksurbestroj, kaj unu antaŭa vicprezidento. Sed post la voĉdonado en la unuaj ŝtatoj, praktike restis nur du kandidatoj: antaŭa vicprezidento Joe Biden [ĝoŭ bajden] kaj Bernie [berni] Sanders, senatano de la ŝtato Vermont.

Celoj de la du kandidatoj-demokratoj

Ĉiu el tiuj du reprezentas unu flankon de la divido inter la „moderaj” kandidatoj kaj la „progresemaj” kandidatoj en la demokrata partio. Biden promesas regajni la direkton komencitan dum la modera prezidenteco de Obama kaj asertas, ke li kontribuis al ties atingoj. Li precipe subtenas la sistemon de sanasekuro Obamacare iniciatitan dum la prezidenteco de Obama. Sanders, kiel reprezentanto de la progresema flanko, volas iniciati grandajn (kaj multekostegajn) programojn por solvi sociajn problemojn laŭeble rapide. Sanders, kiu nomas sin socialisto, ofte parolis pri revolucio de la socia sistemo por redukti aŭ elimini la diferencon inter riĉuloj kaj malriĉuloj.

Elekto-rezultoj en la demokrata partio

Plej multajn delegitojn (42 el 92) en la unuaj tri ŝtatoj gajnis Bernie Sanders (Biden ricevis nur 15). Tiumomente ŝajnis, ke Sanders estos la kandidato de la demokratoj, sed tuj poste Biden komencis montri, ke la pli frua supozo, ke li estas la favorato, ankoraŭ havas meriton. Sanders poste sugestis la jenan klarigon de la subita ŝanĝo: „Ni [t.e. Sanders kaj liaj apogantoj] gajnis la batalon de ideoj sed malgajnis la debaton pri elektebleco.” Per tio li aludas pri la opinio de multaj analizantoj, ke – pro duboj aŭ eĉ timoj pri socialismo ĉe multaj usonanoj – Sanders ne povus sukcesi kontraŭ Trump en la elektoj.

La finaj kandidatoj

Surbaze de la voĉdonado en la kvara ŝtato (Sud-Karolino) Biden pli proksimiĝis al Sanders laŭ totalo de delegitoj. Post tio li gajnis la plimulton ankaŭ en „supermardo”3, kiam la demokratoj voĉdonis por unu triono de sia tuta delegitaro. Rezulte, la nombro de delegitoj gajnitaj de Biden superis tiun de Sanders. Post supermardo, ĉiuj kandidatoj, krom Biden kaj Sanders, retiris sin. Ĉiuj el ili, krom la alia restinta reprezentanto de la progresema flanko de la partio, anoncis sian subtenon por Biden. La posta voĉdonado en pliaj ŝtatoj kreskigis la avantaĝon de Biden, kaj la 7an de aprilo Sanders anoncis sian retiriĝon. La voĉkalkulo estis jam 1217 por Biden, 914 por Sanders, kaj la ceteraj kune 170. Same kiel ĉe la respublikanoj restas nun nur formaligo de la rezulto. Tio okazos ĉe la demokrata tutlanda kongreso en aŭgusto. Tiu rezulto alvenis ĝustatempe, ĉar ĉiuokaze pro la kronviruso ne plu eblas al iu ajn kandidato renkontiĝi kun amaso da eventualaj apogantoj.

1. Tio estas grandparte prava, sed estas trosimpligo. La reguloj varias de ŝtato al ŝtato: ekzemple, iuj partioj (notinde, la demokrata) permesas, ke en iliaj internaj elektoj partoprenu civitanoj, kiuj estas registritaj por la elektoj sen aparteno al iu ajn partio. (red.)

2. Tio validas ne absolute: la efektivaj reguloj estas iom pli kompleksaj kaj varias de partio al partio. (red.)

3. La fazo en usonaj prezidentaj elektoj, en kiu politikaj partioj decidas pri unuopa partia kandidato por la naciaj prezidentaj elektoj pere de formalaj elekto-proceduroj en apartaj ŝtatoj, daŭras plurajn monatojn. Ĉar la tago en jaro de prezidentaj elektoj, en kiu okazas la plej multaj ŝtataj elektoj dum la partia elekto-fazo, estas mardo, oni neformale nomas tiun tagon „supermardo”, kiu en 2020 estis la 3a de marto. (red.)

Dan MAXWELL

korespondanto de MONATO en Usono

EŬROPO

Grava rolo por slovaka diplomato

Komence de aprilo, la Konsilio de Eŭropa Unio (EU) nomumis eksan slovakan ministron pri eksterlandaj kaj eŭropaj aferoj, Miroslav Lajčák [lajĉak], speciala reprezentanto por dialogo inter Beogrado kaj Priŝtino kaj pri aliaj regionaj aferoj en okcidenta Balkanio. Lajčák tuj enoficiĝis kaj okupos ĉi tiun altan diplomatian postenon kun komenca mandato de 12 monatoj.

Kariera diplomato

Lajčák, 57-jaraĝa, estas respektata kaj sperta diplomato, kiu ĝuas la fidon de la tuta EU. Li komencis sian profesian karieron en la diplomatia servo de la tiama Ĉeĥoslovakio. Li studis en la moskva Ŝtata Instituto pri Internaciaj Rilatoj kaj parolas naŭ lingvojn. Lajčák laboris kiel eksterordinara kaj plenrajta ambasadoro en Japanio, Jugoslavio, Albanio kaj Makedonio. Li estis slovaka ministro pri eksterlandaj aferoj en la jaroj 2009-2010 kaj 2012-2020. En 2017-2018 li okupis la postenon de prezidanto de la 72a sesio de la Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj. Kadre de EU Lajčák laboris kiel plenuma direktoro de Eŭropa Servo por Ekstera Agado en Bruselo (2010-2012) kaj antaŭe kiel speciala reprezentanto de EU por Bosnio kaj Hercegovino (2007-2009), kie li funkciis ankaŭ kiel alta reprezentanto de la internacia komunumo.

Defioj

Lia nova diplomatia posteno estas politike tikla. Inter la ĉefaj taskoj de Lajčák estos atingi kompletan normaligon de la rilatoj inter Serbio kaj Kosovo. EU esperas, ke Lajčák, kiel kariera diplomato kun riĉa sperto pri diversaj landoj kaj internaciaj organizaĵoj, signife kontribuos al pacigo de la rilatoj inter la du koncernaj flankoj kaj al politika stabileco en la regiono.

Speciala Reprezentanto

La ĉefa rolo de Speciala Reprezentanto de EU (anglalingva mallongigo: EUSR - EU Special Representative) estas antaŭenigi la politikon kaj interesojn de EU en certaj regionoj kaj landoj kaj ankaŭ solvi problemojn de aparta intereso por EU. Ĝenerale, EUSR-oj ludas aktivan rolon en klopodoj por efektivigi reformojn kaj stabiligi jurŝtatojn. Nuntempe EU havas naŭ EUSR-ojn, kiuj helpas en diplomatia laboro de la Alta Reprezentanto de EU por eksterlandaj aferoj kaj sekureca politiko, Josep Borrell.

Julius HAUSER

korespondanto de MONATO en Slovakio

Moderna vivo

SOCIO

Inter konfliktaj gepatroj

En Germanio Valbona konatiĝis kun Gani, divorcinta albano el nord-orienta Kosovo, kun du infanoj. La paro kunvivis dum certa tempo, kaj Valbona naskis knabinon. Tamen, la konduto de la albano devigis Valbonan disiĝi kaj pluvivi sola kun la filino, Arianita.

Gani konsentis kaj eĉ rajtigis ŝin translokiĝi kaj vivi kun la filino ie ajn en Germanio. Valbona, tamen, ne plu ŝatis resti en Germanio, kie, laŭ ŝi, la homoj estas flegmaj. Kelkfoje ŝi avertis Gani, ke ŝi revenos patrujen, sed Gani ne konsentis.

Konflikto

Kiam Valbona vojaĝis al Italio por vidi sian malsanan patrinon, Gani akuzis ŝin. La itala polico arestis Valbona-n kaj redonis la filinon al ties patro. La juĝejo en Germanio rajtigis Gani-n prizorgi Arianita-n, sed iom poste, ne kapabla mem prizorgi sian filinon, li sendis ŝin provizore al orfejo.

Estiĝis granda problemo por Valbona, kiu volis rekuniĝi kun sia filino. Intervenis ankaŭ la albana diplomata konsulejo, sed sen rezulto. Valbona petis helpon de TV Klan, kie oni pritraktas ankaŭ jurajn aferojn.

„Mi volas vivi en Albanio kaj Gani povus vidi sian filinon iam ajn” diris Valbona la 26an de januaro en la televido. Ĉu ŝi sukcesos plenumi tian deziron? Espereble la germana juĝejo ne plu lasos Arianita-n en la orfejo, dum vivas kaj pretas mem prizorgi ŝin la gepatroj.

Bardhyl SELIMI

korespondanto de MONATO en Albanio

INTERVJUO

Muziko helpas mondvojaĝi

La mondvojaĝanto kaj pacambasadoro José Eladio Santacara [ĥosé eladjo santakara] jam 17 jarojn vojaĝas tra la mondo per sia kamioneto, kiun li karese nomas „movebla hejmo”. José mem faras ĉion, eĉ riparon de sia veturilo, kiu same spertas problemojn dum tiom longaj kaj malfacilaj vojaĝoj, pene irante tra montaj areoj, dezertoj, stepoj, marĉoj ... En tio ĉi helpas lia sperto kiel teknologia instruisto – jam emerita – kaj inĝeniero. Li jam vizitis pli ol 150 landojn en ĉiuj kontinentoj: „Mi ne kalkulas la kvanton da vizititaj lokoj, ĉar mi ne strebas rompi ajnajn rekordojn”.

Dum jaroj da vojaĝoj, li sukcesis kolekti ampleksegan muzikan kaj fotografian arkivon. En 2018 la vojaĝanto publikigis libron pri siaj vagadoj, kun la titolo Efectivamente, la tierra es redonda (Efektive, la tero estas ronda), en kiu li memorigas ankaŭ sian viziton al Uzbekio.

José estas pasia muzikŝatanto. Li havas hejme ses muzikinstrumentojn: pianon, trombonon, akordionon, gitaron, eŭskan fluton kaj buŝharmonikon, kiujn li sporade ludas. En tiu ĉi vojaĝo, José kunportas la akordionon kaj de tempo al tempo improvizas etajn koncertojn de eŭskaj kaj hispanaj folkloraj melodioj kaj kanzonoj. Li kunportas ankaŭ faldeblan biciklon por mallongaj veturoj en la survoje vizitataj urboj kaj vilaĝoj. Ni petis s-ron Santacara respondi al demandoj pri la projekto.

MONATO: La granda kaj memstara peraŭta mondvojaĝo estas ne nur ĝojo sed ankaŭ serioza elprovo. Kio inspiris vin ekiri tiom nefacilan itineron?

SANTACARA: Kompreneble, tio ĉi estas ne nur ĝojo, kvankam estas homoj, kiuj ne pensas tiel. Dumvojaĝe ĉiam abundas diversaj aferoj kaj danĝeraj situacioj, kiujn oni devas iel regi. Mi ĉiam ĝuis renkontojn kun malsamaj kulturoj, lingvoj kaj vivmanieroj, tial iun tagon mi decidis ekkoni kaj sperti ĉion ĉi mem. Mi sciis, ke tio estos malfacila, sed la rekompenco, kiun finfine oni povas akiri, valoras la penadon.

MONATO: Kion vi konsideras la ĉefa misio de via vojaĝo? Ĉu vi atingis tion, kion vi atendis?

SANTACARA: La ĉefa misio estas provi kompreni la homaron tra diversaj kulturaj praktikoj, vidpunktoj kaj scioj pri si mem kaj pri aliaj. La mondo estas plurflanka kaj la vivmanieroj de la homoj multege varias depende de la historiaj tradicioj kaj pejzaĝoj, dezertoj, stepoj, tropikaj regionoj, montoj, arbaroj kaj valoj, malvarmaj kaj varmaj regionoj, apudmaraj areoj ... Ĉio influas la vivon de la socio kaj formas unikajn kondiĉojn por kultura kreado kaj determinas la interrilatojn, sentojn kaj strebojn de la homoj.

Ĉiu kulturo estas forte ligita al la lokoj, kie homoj vivas kaj kreas. Kaj la ĉefa afero estas alproksimiĝi al tiuj ĉi kulturdiferencoj kun la plej granda respekto, ĉar ĉiuj homoj estas reprezentantoj de unu homa raso, de unu granda surtera familio, kaj sekve ili havas egalajn rajtojn por konservi sian unikan kulturan mondon. Tiurilate mi ne ŝatas „eŭropcentrismon”. Almenaŭ post tiuj ĉi vojaĝoj, mia respekto al la diversaj kulturoj pliboniĝis kaj plifortiĝis. Kaj mi pensas, ke tio estas bona sperto por la interkompreniĝo de kulturoj kaj popoloj.

MONATO: Via irado ĉirkaŭ la mondo okazas sub la slogano „Kvin kontinentoj kun muziko”. Kiujn novajn flankojn kaj eblojn de la muzika kulturo vi malkovris por vi mem dum tiu ĉi vojaĝo?

SANTACARA: Nu, muziko estas unu el la plej buntaj esprimoj de kulturo, tre sentiga kaj reeĥa arta praktiko. Mi tre ŝatas muzikon, kvankam mi ne estas profesiulo, sed mi ofte diras, ke dum tiuj ĉi vojaĝoj muziko funkcias por mi kiel iaspeca „brulaĵo” por mia animo kaj helpas min superi malfacilaĵojn kaj ĝui la senhaltan movadon kaj transirojn de unu al alia kultura kaj geografia pejzaĝo. Antaŭ ĉio, mi provas serĉi kaj trovi etnan muzikon, kiun mi povas aŭdi dum koncertoj, edziĝfestoj, funebraj ceremonioj (precipe en Afriko), festivaloj ... Do mi ĉiam strebas plenplene „senti” la muzikon, voĉojn, instrumentojn ... Estas ja tre interese ekvidi kaj aŭskulti diversajn manierojn de kantado, kiam nova muzikinstrumento estas inkludata en la ludon, dum alia en unu momento restas flanke, ĝis ambaŭ unuiĝas en la nova harmonio de mirindaj sonoj kaj melodioj. Tiumaniere formiĝas diversaj muzikaj stiloj en la kulturo.

Nun mi estas en Uzbekio, tre fascina loko, fama pro sia historia heredaĵo, kie, kiel en fanda kaldrono, la origina tjurka muziko kombiniĝas kaj miksiĝas kun la belaj muzikaj tradicioj de la persa, barata kaj eĉ ĉina kulturoj.

MONATO: Kiujn detalojn vi povas doni pri via nuna granda eŭrazia vojaĝo?

SANTACARA: Tiu ĉi longa eŭrazia itinero, kiun mi nomis „La Vojaĝo al la koro de Azio”, komenciĝis en majo 2019 kaj finiĝos ĉi-jare. Kiel ĉiam, mi ekiris de mia naskiĝvilaĝo Carcastillo, en la historia eŭska regiono. De tie mia vojo trairis Francion, Germanion, Pollandon, Kaliningradon, Litovion, Latvion, denove Rusion, poste la tutan Siberion kaj poste Mongolion. Sekvis Kazaĥio, Kirgizio kaj Uzbekio. Poste mi iros tra Turkmenio, Irano, Azerbajĝano, Kartvelio, Turkio, Grekio, Italio, Francio, kaj fine, hejmen. La tuta longo de la itinero estas ĉirkaŭ 50 000 km.

MONATO: Kiaj estas viaj impresoj pri la vizito al la ĝemelaj urboj Samarkando kaj Samaro?

SANTACARA: Komence, la urbo Samaro ne estis sur mia vojmapo, sed kiam danke al vi mi eksciis, ke ĝi estas la urbo de viaj amikoj kaj partneroj, kaj ankaŭ la ĝemelurbo de Samarkando, mi faris grandan ĉirkaŭveturon, ĉirkaŭ 400 km, por nepre viziti tiun ĉi urbon, la ĉefurbon de meza Volgio. Samaro situas ĉe la pordego de Uralo kaj Siberio, kaj mi ĝojas, ke ĝuste tie mi partoprenis la unuan muzikan koncerton kun mirinda rusa muziko, en la Samara Ŝtata Kultur-Instituto. Mi gastis tri tagojn en la rusa domo, kaj unuafoje survoje mi okazigis etan koncerton. En Samaro mi multe interrilatiĝis kun ŝatantoj de popola muziko, dividis miajn impresojn pri la fascina beleco de volgiaj popolkantoj, kaj danke al miaj novaj samaraj amikoj mi konatiĝis kun la kuirtradicioj de tiu ĉi regiono. Do, ĝi estis vere tre utila kaj agrabla sperto por mi.

Koncerne Samarkandon, mi estas ĉi tie jam la duan fojon. Dum mia unua vojaĝo ĉirkaŭ la mondo, mi vizitis ĝin jam en 2003. Kaj tio estis mirinda! Mi diru, ke la plezuro de tiu vojaĝo ankoraŭ daŭras. Krom denove renkonti miajn amikojn kaj pasigi tempon kun ili, mi plonĝis en la fabelan Samarkandon, la perlon de Oriento, la urbon de legendoj. Ĝi vere estas la eterna urbo de la Granda Silka Vojo, de la imperio de Timuro kaj Timuridoj kun mondfamaj monumentoj kaj kulturaj tradicioj. Tiu ĉi daŭre vigla komerca urbo vivas ne nur en la pasinteco, sed ankaŭ sukcese konstruas planojn por la estonteco. En Eŭropo, la nomo de Samarkando estas perceptata kiel io speciala, mita, kiu kuraĝigas homojn al revado.

MONATO: Vi opinias, ke la plej signifaj monumentoj estas la homoj. Kial?

SANTACARA: Ĉiujn belegajn monumentojn kreis homoj. Tiuj ĉi monumentoj transdonas al ni iujn specialajn sentojn, sed per si mem, sen la homoj, kiuj ilin kreis, ili estas sensentaj. Tio estas la prerogativo de homo, kaj sekve ĝuste la homo estas la ĉefa kaj la plej grava valoro de kulturo, ties vera vivodona monumento. Danke al la homo, la objektoj de kultura heredaĵo kapablas movi niajn sentojn, kortuŝi, inspiri kaj kuraĝigi nin al nova kreado kun senco, kun taŭga aranĝo ... Tiumaniere kreiĝas ĉiuj artaĵoj, dancoj, muziko, skulptaĵoj, pentraĵoj, kaj estiĝas estetikaj spertoj en nia animo, naskiĝas bonaj pensoj kaj realiĝas noblaj voloj. Jen pro kio la plej grava afero, laŭ mi, estas la homo. Ĝuste la homoj estas la veraj kulturaj monumentoj, kiujn mi renkontas survoje, kaj kun kiuj mi ĉiam strebas interkonatiĝi.

MONATO: Ĉu vi intencas verki libron pri via transkontinenta vojaĝo?

SANTACARA: Pasintjare mi publikigis libron en la hispana lingvo, pri mia unua vojaĝo ĉirkaŭ la mondo, kun la titolo Efektive, la tero estas ronda. Nun mi finverkas la libron pri mia vojaĝo al Afriko. Poste mi ŝatus verki libron pri mia dua vojaĝo tra la mondo, kiu inkluzivis Ĉinion, kie mi vagadis 11 monatojn kun dorsosako. Mi volas verki libron ankaŭ pri mia nuna vojaĝo. Mi klopodos trovi tempon por tion fari.

Kronologio de vojaĝoj de José Santacara

Vojaĝoj

Jaroj

Detaloj

Unua vojaĝo tra la mondo

2003-2006

59 landoj, 170 000 km

Turneo tra Afriko

2007-2009

30 landoj, 60 000 km

Dua mondvojaĝo

2010-2011

Per diversaj veturiloj, ĉefe aviadiloj, trajnoj kaj ŝipoj

Tria mondvojaĝo

2014-2016

40 landoj, 70 000 km

Vojaĝo tra Eŭropo

2018

20 landoj, 20 000 km

La granda eŭrazia turneo

2019-2020

50 000 km

José Eladio Santacara naskiĝis en 1948 en Carcastillo, provinco de Navaro, en la nordo de Hispanio. Li laboris kiel inĝeniero pri telekomunikado kaj instruisto pri teknologio. Dum siaj vojaĝoj li kolektas muzikajn tradiciojn de popoloj el diversaj landoj kaj kontinentoj kaj antaŭenigas la programon de la Monda Jardeko de UN por Alproksimiĝo de Kulturoj (2013-2022). Li kredas, ke la kultur-estetika sperto kaj naciaj valoroj devas servi al la tuta homaro, kaj ke movado kaj dialogo estas la plej bonaj manieroj ekposedi ilin. Dum siaj vojaĝoj, José Santacara donas al homoj el diversaj landoj instruajn lecionojn pri naciaj kulturoj. Ĉiufoje, per siaj individuaj vojaĝoj li pruvas, ke la tero de scioj estas ronda, kaj ke ni ĉiuj – la infanoj de la tero – devas transdoni unu al la alia la plej bonan, kio fortigas niajn vivojn kaj proksimigas popolojn.

Anatolij IONESOV

korespondanto de MONATO en Samarkando, Uzbekio

SPORTO

Malbenitaj kaj prokrastitaj olimpiaj ludoj

La 23an de marto la Internacia Olimpia Komitato (IOK) anoncis la prokraston – pro la pandemio kaŭzata de la kronviruso – de la someraj olimpiaj ludoj kaj paralimpiaj ludoj, kiuj komenciĝus la 24an de julio en Tokio. Unu semajnon poste IOK, la loka organiza komitato (LOK) kaj la gubernio de Tokio interkonsentis, ke la ludoj komenciĝos la 23an de julio 2021.

En la 124-jara historio de la modernaj olimpiaj ludoj nuligo okazis kvin fojojn, sed oni neniam prokrastis la ludojn. Kvankam neniu scias, kiam finiĝos la pandemio kaj ne certas pri la sekvaj sociaj ĥaosoj en la mondo, almenaŭ nuntempe la nuligo estis tute neimagebla ĉe la koncernaj institucioj (IOK, LOK, japana kaj tokia registaroj), ĉar la ludoj de 2020 antaŭvideblis tre grandaj kaj plenaj de interesaĵoj.

Informite pri la prokrasto, la japana vicĉefministro Aso Taro komentis, ke la malbenitaj olimpiaj ludoj okazas ĉiun 40an jaron: en 1940 la tokiaj ludoj estis nuligitaj pro la milito, kaj en 1980 multaj landoj – inkluzive de Japanio – bojkotis la moskvajn ludojn pro la sovetia invado en Afganio.

Senproblema Fukuŝimo

Fakte, en rilato kun la tokiaj olimpiaj ludoj de 2020 abundis problemoj kaj skandaloj. Jam en la komenco la kandidatiĝo kaj invito al la ludoj baziĝis sur tri mensogoj.

Unue, en 2013, okaze de la invitparolado, la ĉefministro Abe Ŝinzo asertis, ke post la akcidento de la fukuŝima atomcentralo la situacio estas bone regata, kaj la diro surprizis la japanan popolon, kiu bone sciis pri la mala realo.

Oni ankoraŭ scias nek kiom da fandiĝintaj brulaĵoj restas nek kian staton ili havas en la internoj de la tri rompiĝintaj reaktoroj. Cetere, ĉiun tagon Tokia Elektra Kompanio ĉerpas ĉirkaŭ 400 tunojn da radioaktiva akvo malvarmiginta la fandiĝintajn brulaĵojn. La pumpitan akvon oni purigas, forprenante preskaŭ ĉiujn radioaktivajn substancojn krom tritio, kaj ĝin konservas en cisternoj sur la tereno de la atomcentralo. Komence de aprilo estis 1,2 milionoj da tunoj da akvo konservataj en ĉirkaŭ 1000 cisternoj, kaj jam ne eblas plu multigi tiajn ujojn. Oni proponas, ke la akvo poluita per tritio estu diluita kaj forĵetita en maron aŭ aeron.

(Mal)taŭga sezono

Due, LOK skribis en la dokumento prezentita al IOK, ke la proponita periodo inter la mezo de julio kaj la mezo de aŭgusto estas la plej ideala sezono havanta helan kaj varmetan veteron, por ke la atletoj ludu en la plej bonaj kondiĉoj. Tamen, ĉi tiu sezono ne estas la plej taŭga por sporti. Ĉiun jaron varmo kaj humido damaĝas multajn homojn, el kiuj mortas ne malmultaj. En aŭgusto 2019, 36 755 personoj estis ambulance portataj al malsanulejoj.

La plej taŭga sezono por sportado estas aŭtuno, ĝuste kiam okazis la tokiaj olimpiaj ludoj de 1964. Sed nun oni ne povas elekti aŭtunon, ĉar usonaj kaj eŭropaj televidaj firmaoj, kiuj estas grandaj sponsoroj de la ludoj, tiam elsendas popularajn sportojn, inter ili ekzemple usona futbalo kaj basbalo en Usono, kaj piedpilkado en Eŭropo. Pro kritikoj kaj maltrankviloj pri la somera varmo, IOK decidis okazigi la maratonon en la urbo Sapporo, 800 km norde de Tokio. La decido ĉagrenis Tokion, ĉar tiu plej grava programero, kiu ornamas la finon de la olimpiaj ludoj, estis antaŭe forprenita de Sapporo, sed maleblis kontraŭstari la nunan decidon.

Monŝparaj olimpiaj ludoj

Trie: ĉar lastatempe la olimpiaj ludoj fariĝis pli kaj pli grandiozaj kaj pompaj – kun kreskantaj elspezoj – LOK kaj Tokio proponis al IOK organizi malmultekostajn kaj simplajn ludojn per malgranda buĝeto de 700 miliardoj da enoj (ĉ. 5,9 miliardoj da eŭroj), sed nun konstateblis, ke post kalkulado la fina elspezo estus 3 duilionoj da enoj (ĉ. 25,4 miliardoj da eŭroj).

La japana organiza grupo – konsistanta el Tokio, LOK, Japana Olimpia Komitato (JOK, t.e. organizaĵo de atletoj) kaj Japana Paralimpia Komitato – aparte preparis la buĝeton kaj ŝajnigis la elspezojn malgrandaj. Sekve, neniu respondecis, neniu kontrolis, nek bremsis la kreskantajn elspezojn, je kiuj ĉiuj japanoj kalkulas por la riĉa kaj malŝparema Tokio, kies loĝantaro kaj financo estas pli grandaj ol tiuj de Svedio. Krome, la ĉi-foja prokrasto certe grandigos la elspezon.

Ne ĉesas la skandaloj

En decembro 2018 francaj enketjuĝistoj anoncis, ke ili priesploras la tiaman prezidanton de JOK Takeda Cunekazu pro akuzo pri subaĉetoj de balotoj ĉe IOK. Lia organizaĵo pagis pli ol du milionojn da usonaj dolaroj al singapura agento, kiu – laŭ suspekto de francaj aŭtoritatoj – uzis la monon por la subaĉeto. Takeda forlasis sian postenon en junio 2019, sed insistis, ke la pago estis normala makleraĵo. Japanaj prokuroroj faris bazan enketon, sed ne akuzis lin.

Eventuala evoluo de la akuzo povos pruvi, ke Japanio evidente per mensogoj kaj subaĉetoj akiris la rajton okazigi la olimpiajn kaj paralimpiajn ludojn.

Spite makulojn

Malgraŭ tiuj problemoj la japana popolo verŝajne entuziasme bonvenigas kaj atendas grandiozajn ludojn. Se ili bonorde okazos somere 2021, la ĉefministro Abe Ŝinzo laŭte proklamos la homaran venkon kontraŭ abomeninda viruso kaj kun admiro konfirmos la rekonstruadon post la katastrofoj kaŭzitaj de la tertremo, la cunamo kaj la akcidento de la atomcentralo.

ISIKAWA Takasi

korespondanto de MONATO en Japanio

FILATELO

Slovak-ĉinaj poŝtmarkoj

Fine de la jaro 2019 la kompanioj Slovaka Poŝto kaj Ĉina Poŝto eldonis paralele du poŝtmarkojn okaze de la 70a datreveno de diplomatiaj rilatoj inter Slovakio kaj Ĉinio .

Bareliefo

La unua poŝtmarko prezentas la slovakan historion. La marko montras bronzan orumitan bareliefan ornambutonon de ĉevaljungilaro, trovitan en avarea^1 sepultejo de la 8a jarcento, kiu estis malkovrita en 2017 dum la konstruado de rondirejo en la urboparto Podunajské Biskupice. La tratruita cirkla metalgarnaĵo estas ornamita per kvin kapetoj de grifoj, kiuj estas borderitaj per cirkla friso kun sarmento. Grifoj estis tre popularaj kaj konataj inter la avareoj por gardado de trezoroj, kaj ili kutime bildiĝis ankaŭ sur bronzaj metalgarnaĵoj de ledaj zonoj, kiel signo pri la socia statuso kaj potenco de la posedanto.

Incensujo

La ĉefa motivo de la dua poŝtmarko estas arĝenta kaj orumita incensujo de la 9a jarcento, el la trezoro de la ĉina budhisma templo Famen en provinco Ŝenŝjio, kiu situas en la meza baseno de Flava Rivero. Ĝi estas ornamita per forĝitaj motivoj de plantoj, floroj kaj birdoj. En la incensujo estas globforma pelveto por aromaj herboj aŭ spicoj, kies kompleksaj konstruo kaj fasono similas modernan giroskopan mekanismon.

Pliaj detaloj

Ambaŭ poŝtmarkoj havas art-historian ligon per la fama Silka Vojo. La avareaj triboj, kiuj pasintece loĝis en la teritorio de nuntempa Slovakio, prosperis pro komercado sur la Silka Vojo. La ĉina incensujo estas farita per metalforĝa tekniko, kiu estis tipa en la bizanca imperio.

La kvanto da ekzempleroj – kies nominala valoro estas 1,30 eŭroj por la slovaka versio kaj 1,20 juanoj por la ĉina – estas 250 000.

La poŝtmarkojn kreis ĉino Wang Huming kaj slovako Adrian Ferda.

Julius HAUSER

korespondanto de MONATO en Slovakio

1. La avareoj estis origine nomadoj, kiuj migris al Eŭropo kaj establis sian imperion en la volga regiono en la 6a jarcento. (red.)

KATALUNIO

Drako alportas rakontojn al infanoj

Artcai [artkaj] estas simpatia drako, kiu vizitas infanojn kaj proponas rakontojn al ili. Ĝi naskiĝis en 2017 kadre de solidara projekto lanĉita de kataluna artista asocio. En la vosto de la drako estas pentrilo, ĉar ĝi estas ankaŭ artisto.

De sia naskiĝo, la drako Artcai promenas tie, kie troviĝas infanoj; ĉefe en malsanulejoj. Ĝi brakumas ilin kaj proponas al ili la Rakontojn de la Drako. Tiuj verkaĵoj – foje libroj, foje videaĵoj – estas kreitaj danke al la subteno de magistratoj, societoj, institucioj kaj unuopuloj. Artcai ludas ankaŭ ŝakon.

Vigligo de urbeto

Pasintaprile, dum la kvarantena periodo kaŭzita de la kronvirusa sankrizo, la projekto vigligis eĉ la urbeton Cervelló. Tie, 27 asocioj kaj pli ol cent urbanoj aliĝis al la projekto kunkreante rakontojn. Dum la du lastaj semajnoj de aprilo, ili kreis 18 filmetojn baze de kunverkitaj rakontoj. Interreto ebligis la kunverkadon kaj kunproduktadon de la filmoj, kun ĉiu kunlaboranto en sia hejmo.

Ferriol MACIP kaj Zep ARMENTANO

korespondantoj de MONATO en Katalunio

Artcai estas simpatia drako, kiu vizitas infanojn kaj proponas rakontojn al ili.

Eseoj

FILOZOFIO

Pri la universo, dio kaj religioj

Lastatempe oni ofte aŭdas pri religioj kaj ilia rolo en la socio. Oni aŭdas, kiajn terurajn krimojn homoj kapablas fari je la nomo de religio, kiel aŭtoritataj ŝtatestroj funkciigas ŝtatojn laŭ religiaj principoj aŭ kiel eĉ en demokratiaj ŝtatoj religiaj premgrupoj igas, ke ŝtata leĝaro kongruu kun religia doktrino. Tio instigis min skribi ĉi tiun eseon.

Observado kaj perceptado

Tuj kiam homoj akiris la kapablon de racia pensado, ili rigardis la naturon kaj penis ekspliki siajn observojn. Malantaŭ naturaj fenomenoj, kiel vetero, tertremo, malsano aŭ morto, ili vidis agadon de dio(j). Tiel estiĝis la unuaj religioj, kiuj dum jarmiloj plu evoluadis, kaj ĉiu homa kulturo evoluigis sian propran religion.

Sed antaŭ relative mallonga tempo radikale ŝanĝiĝis la percepto de nia mondo. Ekde Koperniko (1473-1543) oni scias, ke la tero ne estas la centro de la universo kaj nur dum la lastaj jardekoj astronomiaj scienco kaj tekniko sufiĉe progresis por povi scii, ke nia planedo okupas tute sensignifan pozicion en neimageble granda universo.

La universo

Mi certas, ke apenaŭ iu povas ĝuste imagi la grandecon de la universo. (Fakte mi mem estis tre surprizita leginte pri tio en astronomia publikaĵo). Imagu, ke oni malgrandigus la universon je la grandeco de nia teroglobo. Kiom granda estus tiam la suno? La suno posedus grandecon de iom granda mikrobo, kaj la tero tiun de viruso. Per aliaj vortoj, ili ne estus perokule videblaj.

Alia interesa fakto estas la neimagebla nombro da steloj. Nur en nia galaksio estas 300 miliardoj da steloj. En la universo troviĝas miliardoj da galaksioj (kiom, tion la scienco ankoraŭ ne kapablas kalkuli). Tio signifas, ke ekzistas miliardoj da miliardoj da steloj. Eĉ se vivo (kaj precipe inteligenta vivo) estas tre rara fenomeno, ĉar nur tre malmultaj steloj havas taŭgan vivdaŭron por ebligi sur siaj planedoj ĝian estiĝon, ni tamen, konsiderante la preskaŭ senliman nombron da steloj, povas esti certaj, ke ekzistas vivo (kaj certe ankaŭ inteligenta vivo) sur multegaj planedoj.

Kion faras dio?

Estiĝas la demando, kia estas la rolo de dio en la universo. Eĉ se multaj homoj probable kredas male, krei nur la homojn ne povis esti dia intenco. Se dio ekzistas, ĝi kreis (kaj ankoraŭ kreos) multegajn alispecajn inteligentajn estaĵojn. Pli precize: ĝi programis ilian (hazardan) estiĝon, ĉar kiel ni intertempe scias, viva materio evoluas el neviva dum ege longa procezo sur (hazarde) taŭgaj planedoj.

Alia demando estas, ĉu dio iel influas la vivon sur nia planedo aŭ evoluon en la universo entute. Laŭ mia opinio certe ne, ĉar mi ne povas pensi pri unu sola fenomeno, kiun oni ne povus nature kaj racie klarigi. La rolo de dio do limiĝas al la kreo de la universo kaj (laŭ la kredo de religiuloj) al la prizorgo de ni post nia morto.

Ĉu religioj enhavas dian volon?

Ekzistas multaj religioj kaj homoj kredas, ke ĝuste ilia estas la vera. Sed kial? Aŭ ĉu ĉiuj religioj enhavas dian volon nur en diversaj aspektoj? Por respondi tiujn demandojn ni rigardu la aferon el la vidpunkto de dio mem. Dio, kiu kreis la ege kompleksan kaj neimageble grandan kaj preskaŭ nekompreneblan universon, devas esti estaĵo ege supera, inteligenta kaj kapabla. Ĉu povas esti, ke tia dio ne kapablis revelacii al homoj alimaniere ol nur komuniki sian volon pere de kelkaj homaj profetoj, kiuj siatempe povis komuniki la mesaĝon (kial diversan?) nur al tre limigita aro da homoj kaj kiu ofte nur per perforto povis disvastiĝi?

Pensu nur pri la kristanigo de Ameriko, pri la disvastiĝo de islamo aŭ pri fruaj kristanoj, kiuj laŭ esploroj de sendependaj historiistoj ne multe diferencis de la nunaj fanatikuloj de la t.n. Islama Ŝtato (oni sciu nur, ke la eklezio poste multajn juste ekzekutitajn perfortulojn deklaris martiroj kaj sanktigis ilin). Ĉu povas esti, ke dio volis aŭ toleris tion? Kompreneble ne, kaj la sola ĝusta konkludo povas esti nur, ke dio neniel revelaciis sian ekziston kaj volon, kaj religioj estas homa elpensaĵo.

Ĉu dio ekzistas?

Se estas tiel, ke la rolo de dio en la universo limiĝas nur al ĝia kreo, tiam estiĝas la demando, ĉu oni entute bezonas dion por ekspliki la universon. La universo estiĝis antaŭ 14 miliardoj da jaroj el stato, kiun astrofizikistoj nomas „singulareco”. Kial ĝi estiĝis, aŭ kio estigis ĝin, la scienco ankoraŭ ne kapablas kontentige ekspliki. Sed ĉu estas saĝe kaj logike supozi, ke tio estis ago de dio? Se tiel estus, tiam dio devus esti eĉ multe pli kompleksa kaj nekomprenebla ol la ekzistantaj materio kaj energio. Kaj tia dio ne bezonas esti kreita? Kial do la universo? Tio miaopinie malhavas logikon. Pri la estiĝo de la universo astrofizikistoj havas diversajn teoriojn, sed teorio pri inteligenta dio ne estas inter ili.

Kial homoj kredas?

Komparante diversajn landojn, kiel ekzemple Ganaon kun Svedio aŭ Ĉeĥion kun Pollando, ni konstatas okulfrapajn diferencojn en la religieco de homoj. Evidente ekonomia evoluo aŭ/kaj tradicioj ludas gravajn rolojn. Sed en ĉiu socio ni trovas homojn profunde religiajn kaj aliajn malpli tiajn, same kiel ni trovas konservativajn homojn kaj liberalajn. Sociologoj eksplikas tion per diversa homa emocieco. Homoj, kiuj havas timojn, estas ofte tre religiaj (kaj konservativaj). Observi religiajn doktrinojn estas por ili tre grave, ĉar ili kredas, ke tio estas la volo de dio. Aliflanke homoj liberalaj uzas religion ĉefe por pravigi sian etikon, kaj el la religia doktrinaro ili elpikas nur „frandaĵojn”.

Miaopinie homaj timoj respondecas pri la nuntempa kresko de religia fundamentismo. Ni vivas en mondo ekonomie, socie kaj kulture rapide ŝanĝiĝanta. Multaj ne kapablas kunpaŝi kaj serĉas konsolon en religioj. Se religio restas paca afero, estas akcepteble, ke homoj tion faru. Bedaŭrinde multaj religiuloj kaj religiaj organizaĵoj, kiuj en demokratiaj ŝtatoj ĝuas plenan liberecon por praktiki religion, misuzas sian influon por ŝanĝi la leĝojn laŭ sia senco kaj devigas tiel ankaŭ nereligiulojn vivi laŭ religiaj doktrinoj. Tio estas tre malhonesta, neniel pravigebla kaj nepre kondamnenda konduto.

Jiří PROŠKOVEC

korespondanto de MONATO en Germanio

Scienco

SANO

Limigi infektadon per renovigeblaj energifontoj

Michael Barnard, direktoro de TFIE (konsulta firmao pri teknikaj kaj merkataj strategioj), komparis la riskojn de virusa disvastiĝo pro la uzo de „fosilia” energio kun tiuj pro la uzo de „renovigebla” energio.

Homaj interagoj

Produkti benzinon el kruda petrolo necesigas multe pli da homaj interagoj ol la provizado de elektro pere de ventoparkoj aŭ sunpaneloj. Por ĉerpi petrolon el petrolputo, multaj homoj bezonas manipuli malsamajn ekipaĵojn, tiel multobligante la perilojn de kontaĝo. La provizoĉeno implicas la uzadon de kamionoj, duktoj kaj petrolrezervejoj, ŝipoj, havenoj, konektaj infrastrukturoj, rafinejoj, stokado, transporto ktp. Nur ĉe la fino benzino alvenas al la benzinujoj de aŭtoj. Mallonge, ĉerpi petrolon por produkti energion kuntrenas plurajn ŝancojn (kaj riskojn) pri disvastiĝo de infektaj malsanoj.

Negranda dungitaro

La situacio estas tre malsama rilate al ventaj kaj sunaj parkoj, kiuj ne bezonas grandan dungitaron, sed nur ĉiujaran bontenadon kaj, laŭnecese, eksterordinaran prizorgadon. La monitorado okazas ĉi-okaze malproksime, kaj la riskoj pri infektado estas treege limigitaj. Krome, elektro generata el renovigeblaj fontoj estas translokata tra la retoj, kaj neniu homa mano povas tuŝi ĝin. Elektraj veturiloj ankaŭ estas provizitaj per konektilo, kiu ebligas ŝargi la maŝinon sekure kaj facile.

Drasta redukto de riskoj

Sume, renovigeblaj energioj kaj ĝenerale novecaj formoj de elektrigado ŝajne povas draste redukti, laŭ Barnard, la riskojn pri disvastigo de infektaj malsanoj.

Cristina CASELLA

korespondanto de MONATO en Italio

KOVIM-19

Itala sciencisto pri la pandemio (1)

MONATO intervjuis Sergio Rosati [serĝo rozati], 59-jaraĝan profesoron en la fako pri veterinaraj sciencoj de la universitato de Torino, pri la pandemio, kiu trafis post Ĉinio ĉefe lian landon, kaŭzante la morton de multaj civitanoj.

Rosati nun disvolvas sangoteston, kiun oni konsideras tre utila por ebligi al la lando eliri iom post iom el la nuna krizo (la plej granda post la dua mondmilito) danke al la imuneco konscie aŭ senkonscie jam akirita de parto de la loĝantaro. Al la esploroj de lia teamo la nacia gazetaro freŝdate dediĉis abundajn raportojn; kaj la fakulo afable akceptis respondi kelkajn demandojn por klarigi iujn aspektojn de la pandemio al la publiko.

MONATO: Profesoro Rosati, kial oni komence tiom subtaksis en Italio la danĝerecon de la nova kronviruso? Kial oni, inkluzive kuracistojn, unue similigis ĝin al io eĉ pli milda kaj sendanĝera ol sezona gripo aŭ al malvarmumo, kvankam estis jam konate, ke ĝi apartenas al la sama familio kiel sarso?

Rosati: Nu, la komenca „subtaksa eraro” estas atribuenda ne al la aŭtoritatuloj pri sano, sed al la ĝenerala konduto de homoj koncerne la aplikon de novaj dispozicioj. Kiam oni kvarantenigis en Ĉinio urbon loĝatan de milionoj da homoj, kiel Wuhan, ni ĉiuj tuj demandis nin, kian „defion pri forto” oni sukcesus trudi en lando kun malsama pensmaniero, kiel Italio. Ni tuj poste ekkonsciis, ke, kvankam taŭgaj reguloj frue enkondukiĝis (kion ne eblas nei), la subtaksado de la danĝero ja fare de la civitanoj estis la fatala eraro. Se pri io vere kulpas la aŭtoritatuloj, temas pri ilia obseda serĉado de la unua infektito (itale paziente zero, paciento nulo), en la komenca fazo. Kiam oni serĉis tiun unuan infektiton, opiniante, ke eblus trovi kaj rekonstrui la precizan originon de tiu supozeble unuopa kontaĝo, oni ne komprenis, ke verŝajne ja okazis multoblaj samtempaj enigoj de la viruso, fare de homoj venintaj rekte de Ĉinio aŭ malrekte de Ĉinio tra aliaj eŭropaj landoj.

Italio probable estis malbonŝanca, ĉar tiuj multoblaj enigoj de la viruso okazis ĉe ni pli frue ol en aliaj landoj. Tamen mia impreso estas, ke ekzistas nur 1-2 semajnoj da malfruo alilande (Hispanio, Francio ...) kompare kun Italio. Do la subtaksado de la viruso fare de kelkaj landoj, precipe de la nord-eŭropaj, kie la viruso alvenis kaj ekinfektis iom pli malfrue, estas ankoraŭ malfacile interpretebla. Ne simplas diri hodiaŭ, ĉu Svedio estas pli aŭ malpli en danĝero ol Italio. Oni tiros konkludojn ĉe la fino.

Kompreneble, ĉi-momente, pli grandan problemon klare spertas la landoj tipe mediteraneaj, ekzemple Italio, Hispanio, Francio (mi elektas ĉi tiun sinsekvon), ĉar temas pri landoj kun pli intensa socia vivo. Mi nun parolas pli kiel „homo de la strato” ol kiel fakulo, ĉar mi esprimas simplan senton mian. Cetere mi okupas min ĉefe pri epidemiaj malsanoj de bestoj, do oni rajtus kredi, ke mi ne estas la plej taŭga persono por paroli pri homaj epidemioj, kvankam ne malofte oni invitas nin fari komparojn kaj paraleligojn kun tio, kio okazas inter la bestoj.

Tamen evidentas, ke eĉ en niaj etaj vilaĝoj, en niaj etaj urboj, kiuj multe similas la urbetojn hispanajn kaj francajn, daŭre estas ia komunumo, kiu ofte havas tre intensan socian vivon. Do la ebloj pri kontaĝo, en ĉi tiaj kuntekstoj, estas certe pli grandaj. En norda Eŭropo oni tendence estas pli individuisma, iom malpli ema renkontiĝi en sociaj grupoj, kaj tio povus iasence limigi la disvastiĝon de tiu ĉi epidemio.

Sendube tamen la tre lozaj dispozicioj, kiuj cetere tiel malfrue trudiĝis en tiuj pli nordaj landoj, mirigas iomete. Tiuj, kiuj komence ne tre zorgis pri la afero (ekzemple Britio), ja baldaŭ ŝaltis la retrorapidumon. Fakte Britio, mi kredas, iom pagos la unuafazan subtaksadon de la danĝero. Gravas kompreni, ke, ju pli frue oni adoptis regulojn por socia distancigo, des malplia estas la kontaĝo.

MONATO: Ĉu do komence ne subtaksis la danĝeron ankaŭ fakuloj?

Rosati: Ne ĉiuj kolegoj miaj subtaksis la danĝeron asertante, ke tio estas malpli danĝera ol ordinara gripo aŭ malvarmumo. En tiaj okazoj, tamen, kiam oni observas la komencon de epidemia kurbo, la reago de la diversaj virusologoj dependas de ilia persona sento. Bedaŭrinde ĉiuj epidemioj komenciĝas sammaniere kaj ne eblas antaŭvidi ilian evoluon: ja tio estas la dramo, ĉar ekzistas epidemioj, kiuj komenciĝas same kiel Kovim-19 (Covid-19), sed kiuj same rapide, kiel ili aperis, poste malaperas sen kaŭzi multajn viktimojn.

Mi persone elektis ne eniri en la „teatreton”, kie ĉiu havis ion por diri. Efektive tamen, dum estis multaj fakuloj, kiuj atentigis pri la pluraj signoj, ke tio povus esti viruso danĝera, iuj efektive havis sintenon pli (aŭ tro) mildan prie.

MONATO: Kio klarigas la tiel altan nombron de malsanuloj kaj mortintoj en Italio? Ĉu okazis eraroj ene de la sana sistemo?

Rosati: Rilate Italion, mi ne akuzas la lokan sansistemon. Mortas 800 personoj ĉiutage ĉi-momente, kaj spite al tio ni eĉ parte kontentas, ĉar la epidemia kurbo ŝajnas esti jam atinginta la maksimuman pinton. La nombroj povus esti ege pli altaj. Certe, antaŭ unu aŭ du monatoj ŝajnis nekoncepteble kaj absurde pensi, ke ĉiutage ni nombros tiom da mortintoj. Estas amasa ĉiutaga mortado de homoj (precipe maljunaj), se konsideri, ke pro la granda tertremo en Amatrice de 2016 ŝokis la unufoja morto de 300 homoj. La sinteno ŝanĝiĝis tamen treege ene de kelkaj semajnoj. Fakte nun 700 mortintoj tage iel ŝajnas al ni „kuraĝiga” nombro, kiu igas nin esperi. Bedaŭrinde necesis tio, por ke la homoj komprenu, ke estas pli bone resti hejme, klopodante laŭeble malpliigi kontaktojn kun aliuloj. Jen fakte la ununura vojo trairebla ĉi-momente.

MONATO: Kiu simileco estas inter la nova kronviruso kaj sarso de 2003? Kial tiam ne malsaniĝis kaj mortis tiom da homoj?

Rosati: Se ni pensas pri sarso de 2003, tiu epidemio estis limigita pli sukcese, ĉar ĝi paradokse estis pli grava infekto, pro sia pli alta mort-indico kaj pro tio, ke la infektitoj montris kaj mem konstatis preskaŭ senescepte siajn simptomojn. Tiam estis apenaŭ 7000 kontaĝoj kaj 700 mortintoj entute, en la tuta mondo, kvankam ĝia mortigeco estis 10 %.

Male, nun okazas 70-80 elcentoj de la kontaĝoj sen simptomoj aŭ kun etaj simptomoj: tio estas la granda armilo de ĉi tiu nova kronviruso. Nur tiel viruso povas disvastiĝi rapide. Se la viruso estus pli mortiga, ni kurioze sukcesus alfronti ĝin pli bone. Do la fakto mem, ke pluraj homoj asertis, ke tiu ĉi viruso estas ia banala malvarmumo, fakte devus esti alarmsonorilo. Ja tiu ŝajna mildeco igas virusojn pli insidemaj kaj danĝeraj. Virusoj ne interesiĝas pri la mortigo de sia gastiganto. Ili devas vivi kiel parazitoj. Se mortas la gastiganto, mortas ankaŭ la viruso. Do la viruso ja preferas malpliigi sian videblan danĝerecon por garantii al si pli efikan kaj amasan disvastiĝon, kompare kun virusoj ege pli agresemaj kaj tial videblaj kaj iel haltigeblaj.

MONATO: Ĉu vere la plimulto de la homoj spertas mildajn simptomojn, preskaŭ tute ne konsciante pri la malsano?

Rosati: Jes ja. Kaj tio, ke la viruso kaŭzas al 80 elcentoj de la homoj mildan infekton, fakte igas la viruson kapabla vaste disvastiĝi. Foje oni povas eĉ tute ne konscii la infekton, kiun oni spertas. Povas observiĝi kelkaj etaj simptomoj, kiujn ni nature rilatigas al aliaj sezonaj malbonfartoj, kie ofte kaŝas sin en nia organismo iom da febro kaj tuso, kiujn ni apenaŭ observas. Mi mem lastatempe sentis min iom laca, iom stranga kelkajn vesperojn. Se ne estas gravaj simptomoj, ni emas ilin pretervidi iamaniere.

Ĉi-matene aliflanke mi parolis kun flegistinoj de malsanulejo en Milano, kiuj diris al mi: „Meze de januaro, ni havis en la malsanulejo evidentan kreskon de pacientoj trafitaj de febroj kun spiraj komplikaĵoj. Ili eble infektis preskaŭ ĉiun el ni, sen ke ni tion komprenis.” Poste ekis la amasa kontaĝo (kaj konsideru, ke ili laboras en la sukurejo de tiu hospitalo, do ili estas la tiel nomata dungitaro kun pleja danĝero). Tial tiuj flegistinoj nun volas sendi al ni sian sangon, por ke ni plenumu la teston, kiun ni nun disvolvas, por esti certaj, ĉu ili estis jam infektitaj aŭ ne.

Do verŝajne kelkaj personoj, precipe laborantaj en la fako medicino, estis infektitaj de ĉi tiu viruso jam meze de januaro (do iom antaŭ la supozataj enigoj de la viruso en Italion), kaj la celo estas kompreni nun, ĉu tiuj personoj estas pro tio jam, senscie, protektataj. Nur en plej gravaj okazoj oni cetere spertas problemojn en la pulmoj kaj altan febron: ne ĉiuj postulas enhospitaliĝon, kelkaj neniom konscias pri sia malsano, mi ripetas. Estas konfirmite, ke junuloj, kaj precipe infanoj, estas malpli sentemaj al tiu ĉi viruso. Sendube, aparta sangotesto ebligonta la esploradon de specifaj antikorpoj, kiam ĝi haveblos, tion montros malambigue.

MONATO: Kio do pri la sangotesto de vi proponata, kaj pri kiu la itala gazetaro abunde raportis en marto?

Rosati: Nia testo ne tre malsamas al aliaj sangotestoj. Do temas pri nenio vere noveca. Tamen ni skribis al kelkaj hospitaloj antaŭ pli ol 1,5 monatoj, ke sango-analizo estos tre grava en iu preciza fazo de ĉi tiu epidemio. Ni petis ilian kunlaboron, unue por ekhavi la viruson (ĉar tio estas la startpunkto por pretigi diagnozan teston). Verdire tamen oni tute ignoris nin kaj nian peton. Nun male, oni komprenas, ke la homoj ja devas iam rekomenci vivi, do nepras trovi ilojn por tion ebligi. Verŝajne post kelkaj semajnoj, post Pasko, la homoj komencos protesti, ĉar oni kompreneble jam estos laca pro la longa restado hejme kaj la neagado, kio ofte kuntrenas eĉ nepagadon.

La ŝtato klopodas disponigi kelkan monon por disvolvi tian sangoteston, ĉar la homoj bezonas denove ekvivi. Tiu ĉi sperto ja markis nin profunde, kaj temas pri io, kion en nia erao ni neniam imagus travivi persone. La pligraviga cirkonstanco estas, ke ĉi-momente Kovim-19 estas vera pandemio. Nun la mondo efektive haltis. La sekvojn de tio la ekonomikistoj taksados. Mi parolas nun kiel ekstera observanto, kompreneble. Tamen klaras, ke ekestos iam la neceso reveni al normaleco.

MONATO: Ĉu tiu reveno, ja necesa iutage, espereble baldaŭ, estos tamen sekura? Ĉu troa hasto ne povus konduki al denova ondo de kontaĝo, kiu povus ĉi-foje koncerni la sudon de Italio, areojn ĝis nun netuŝitajn, kun sekvoj eĉ pli ruinigaj? Ĉu ne estus pli saĝe atendi pli longe kaj esti certaj pri la elimino de la infekto, ol devi refoje halti post kelkaj monatoj?

Rosati: La ideon, ke la infekto povas tute eliminiĝi ene de kelkaj monatoj, estas malfacile kredi. La somero certe helpos al ni, ĉar kun altaj temperaturoj la kontaĝo iom malpliiĝos. Ni atendas la someron precipe por povi sekurigi nian sanservon, kiu nun ŝajnas sperti iom post iom redukton de alvenoj al sukurejoj. Do jam estas nun iu signo pri pliboniĝo. Ni ekhavas ekzemple en Italio pli da resaniĝantoj ol da malsaniĝantoj, kaj ĉio ĉi estas esperiga. Tamen estas malverŝajne, ke la pandemio rapide malaperos. Ni devas konscii pri tio. Ĝi maltrankviligos kaj trafos nin ankoraŭ sufiĉe longe.

MONATO: Ĉu oni, se deklarota imuna laŭ via sangotesto, povas sekure eliri kaj reaktiviĝi?

Rosati: Jes, sed nepras priesplori bone la aferon, taksante ĉiun okazon aparte. Ni havas projekton kadre de nia universitato, en Torino, utilan por pliesplori detale la imunan respondon de ĉiu unuopa homo fronte al tiu ĉi infekto. Kiam ni havos donitaĵojn fidindajn por kompreni, kian gravecon doni al la esplorado pri antikorpoj, laŭeble uzante teston kvantan, por pruvi kiom da antikorpoj kontraŭ la nova kronviruso oni akiris, kaj al kiuj proteinoj de la kronviruso tiuj ĉi antikorpoj rilatas, tiam (mi ripetas: se ĉio enordos kaj nia hipotezo validos) ni rajtos pensi, ke homoj ekzemple kun oficiala atesto pri efektiva imuneco estas tiuj, kiuj ne nur ne remalsaniĝos, sed, havante imunsistemon, kiu jam superis la infekton, povos rekomenci labori sen grandaj riskoj. Tiu ĉi estas nia deziro, sed samtempe hipotezo, kiu devos nepre pruviĝi antaŭe.

Cetere tiam verŝajne ekzistos ne nur unu testo. Mi esperas, ke estos centoj da tiaj testoj por atesti kaj certigi ies imunecon. Ni volis per nia projekto simple doni al nia lando internan produkton, ĉar, samkiel ni spertas malfacilan provizadon de masketoj, estontece ni povus sperti similan malfacilon ricevi sangotestojn pri imuneco de eksterlando. Do nia alvoko estas: „Ni laboru kune, ni estu teamo, ni iĝu sendependaj de aliaj landoj, pro tio ke ni havas la energion kaj la kompetenton por tion fari”. Fakte ni kunlaboras kun instituto de la urbo Brescia (Istituto Zooprofilattico), ŝtata instituto, kiu priesploras bestajn malsanojn, por disvolvi la teston kune. Ni plenumas tiun projekton kunlabore kun la fako pri ĥemio. Ni provis krei „reton” por esti pretaj, kiam venos la tempo.

MONATO: Ĉu oni sukcesos, en lando granda kiel Italio, submeti rapide milionojn da personoj al tiu grava sangotesto?

Rosati: La esperoj tiurilate multas. Tamen, krom iu rapida testo enlande plenumata, necesos iu certigilo fare de la nacia sistemo. Estas multaj laboratorioj, kiuj povas efektivigi eĉ milojn da sangotestoj semajne. Tiuj situas en la tuta teritorio de la lando. Do la tipo de testo, kiun ni pripensas, antaŭvidas la eblan plenumon de 500, 600, eĉ 1000 testoj tage, ene de ĉiu laboratorio.

Cetere alia avantaĝo estas, ke la sangotesto ne nur havigos „foton” pri ies tiumomenta situacio. La ĉeesto de tiaj antikorpoj estas pruvo de onia akirita imuneco, kiu daŭros minimume iom da tempo. Ili estas antikorpoj tute malsamaj ol tiuj de aliaj malsanoj. Ili estas specifaj por tiu ĉi viruso.

MONATO: Ĉu en iuj areoj de la lando eblas, ke antikorpoj eĉ protektis la lokan loĝantaron kontraŭ Kovim-19? Pri tio oni multe parolis en ĉi tiuj tagoj.

Rosati: Ĉi-okaze ne eblas paroli pri antikorpoj. Verŝajne oni scivolas, ĉu genetiko povas ludi ian rolon. Nu, la pulmito nun observata estas, ni diras en la itala, immunomediata, do kaŭzata de ŝtormo da citokininoj produktataj de organismo kiel respondo al la kronviruso. La pleja damaĝo okazas ĉe kelkaj personoj ĝuste pro iu troa reago fare de ilia imunsistemo. Do la problemo aperas ne pro la viruso en si, sed pro onia reago al unu specifa citokinino (itale citochina proinfiammatoria) produktata tro abunde. Ja tio kaŭzas la pulman damaĝon.

Kiam oni parolas pri ies eventuala genetika inklino aŭ malinklino malsaniĝi, mi dubas tamen, ke temas pri tendenco tipa por aparta areo de la lando, ĉar nia etno estas jam tre miksita ĉiuloke. Pli probabla estas la ekzisto de pluraj etnoj en la tuta mondo kun pli aŭ malpli da rezistemo. Pri la vilaĝo Ferrera Erbognone en la provinco Pavia (inter la plej trafitaj), kie tamen neniu loĝanto ĝis nun malsaniĝis, la gazetaro ja multe raportis, sed temas pli verŝajne pri hazardo ol pri supozeble unikaj genetikaj trajtoj de la lokuloj.

Roberto PIGRO

redaktoro de la rubriko „Scienco” el Italio

Medio

EKOLOGIO

Valoro de ĉiu birda nesto

Pli kaj pli da homoj konscias, ke por nia sano plej utilas manĝ-produktoj, kiuj devenas el natura agrikulturo. Aliflanke, la grandaj vendej-retoj disponigas ĉefe nur tiujn legomojn, farunon, fruktojn aŭ viandaĵon, kiuj estas produktataj je industria skalo, kun uzado de insekticidoj kaj aliaj kemiaĵoj. Ĉu ne ekzistas alternativo al tio?

Dum jarcentoj la agrikulturistoj uzis nur simplan sterkon, kaj la naturo mem limigis la nombron de malutilaj insektoj. Ilin kontraŭbatalis birdoj, kaj nur malmultaj scias, kiel efike helpadis nin tiuj flugantaj amikoj. Ni konsideru ĉi tie, kiom da insektoj formanĝas unu birda nesto, kiu konsistas el du birdaj gepatroj kaj iliaj kvin birdidoj.

Unu birdido ĉiutage bezonas kvindekon da raŭpoj/larvoj aŭ 50 insektojn. Tio signifas, ke kvino da birdidoj formanĝas 250 insektojn en ĉiu tago. La birdaj gepatroj devas manĝigi ilin dum almenaŭ unu monato kaj tiucele kapti 7500 (jes, pli ol sep mil) insektojn!

Saĝa bienisto

Eble neniu scias, ke unu diptero formanĝas tiom da folioj, kiom ĝi mem pezas. Supozu, ke tiu diptero detruos apenaŭ unu floron ĉiutage. El tio rezultos monata redukto de 30 fruktoj aŭ legomoj sur la arbo. Tio signifas, ke la valoro de unu birda nesto egalas al pli ol dudek mil pomoj, ĉerizoj, prunoj aŭ legomoj! Montras tion simpla kalkulado: 30 x 7500 = 22 500 (30 fruktoj por ĉiu diptero multobligitaj per sep mil dipteroj). Imagu, kiom da kemiaĵoj oni devus apliki, eĉ kelkfoje, por protekti tian rikolton. Tial ĉiu saĝa bienisto aŭ ĝardenisto volas logi insektomanĝajn birdojn kaj stimuli ilin al konstruado de nestoj. Krom ĝui matene ilian koncerton, la homo senpage protektas sian plantaron.

Per tiu ĉi teksto ĝia aŭtoro partoprenas en la konkurso „Premio Paul Gubbins por Nova Ĵurnalisma Talento”.

Janusz SULZYCKI

Kanado

INDONEZIO

Plasto mortigas

Preskaŭ ses kilogramoj da plastaĵoj kaj rubaĵoj estis trovitaj en la stomako de kaĉaloto, kiu mortis sur la strando de Wakatobi, sud-orienta Sulavesio, Indonezio. Oni trovis malmolajn plastaĵojn (140 g), plastajn botelojn (150 g), plastajn sakojn (460 g), plastajn sandalojn (270 g), erojn de ligno (740 g), plastajn glasetojn (750 g) kaj plastajn ŝnurojn (3260 g). Kvankam oni ne certas pri la kialo de la morto, oni kredas, ke ĝi estas la konsekvenco de englutado de plastaĵoj.

Rubaĵo

Laŭ raporto de Ocean Conservancy kaj McKinsey Center for Business and Environment (2015), pli ol duono de la rubaĵoj en la maro devenas el nur kvin landoj: Ĉinio, Indonezio, Filipinoj, Tajlando kaj Vjetnamio. Laŭ studo de Jambeck k.a. (2015), Indonezio produktas jare 3,22 milionojn da tunoj da plasta rubo, kiu finiĝas en la maro.

Indonezio ja ĝuas kreskantan ekonomion, kiu kaŭzas kreskantan konsumadon. Bedaŭrinde, la kreskantan ekonomion ne akompanas bona regado pri rubaĵoj kaj konscio pri medio. La finrezulto estas kreskanta uzado de plasto, kiu aldonadas plastan rubon en la maron.

Konscio

La mortinta kaĉaloto malfermis la okulojn de multaj indonezianoj. Nuntempe la konscio pri medio ja multe kreskis. Nun oni povas facile trovi neplastajn trinkŝalmojn por plurfoja uzado, kaj en multaj restoracioj oni havas kampanjojn por malpliigi la uzadon de plastaj ŝalmoj.

Oni ankaŭ komencas aliajn kampanjojn por malpliigi plastorubon: uzado de persona manĝujo anstataŭ unufoje uzata manĝujo, kiam oni preferas preni la manĝaĵojn kun si kaj manĝi ekster la restoracio, biomalkomponado kaj aliaj kampanjoj.

Oni komprenas ankaŭ, ke rubaĵoj ja malbeligas la medion. Oni konas Indonezion kiel belan landon, kie oni povas ĝui belajn pejzaĝojn aŭ naĝi en la bela maro. Certe, neniu volas ke la beleco de Indonezio estu detruata pro plasto. Tial, ankaŭ vojaĝemuloj kampanjas pri protektado de la medio.

Syauqi STYA LACKSANA

Indonezio

Muziko

Multtalenta Milhomem

La albumo Kien vi iros? komenciĝas per samnoma kanto, kiu konsistas el solida rokmuziko, kiu pensigas nin pri la bando BaRok-Projekto, de kiu Milhomem estas kunfondinto kaj gitaristo. La muzikpeco havas allogajn melodion kaj ritmon kun bela kantado.

La postaj pecoj estas ĉiuj instrumentaj ĝis la lasta, Hejmo, kies teksto estas de Marjorie Boulton. Inter tiuj du kantoj ni vojaĝas tien kaj reen de Suda Ameriko (6 el la 13 pecoj) al ĉiuj aliaj partoj de la mondo, krom Oceanio.

Geografia rondvojaĝo

Mi ne tute bone komprenis la aranĝon de la albumo, ĉar la multe pli tradiciaj kaj puraj muzikpecoj, la tiel nomata „monda muziko” el, ekzemple, Barato, Ĉinio kaj Afriko, troviĝas dise inter la plejparte rokaj sud-amerikaj, ĉefe brazilaj kantoj. Estus miaopinie pli logike fari unusolan geografian rondvojaĝon tra la mondo pere de la muziko, kvankam tiuokaze la sud-amerikaj povus pli bone konsistigi apartan rokmuzikan diskon.

Diverseco de muzikiloj

La retpaĝo de Vinilkosmo pri la albumo listigas ĉiujn instrumentojn, kiujn Rafael Milhomem ludas. Mi citas: klasikan akustikan gitaron, elektran gitaron, basgitaron, dek-kordan brazilan gitaron, kavakinjon, sijotankon (indianan fluton), sirinkson (pajnfluton), kalimbon, berimbaon, panderon, kaŝakon (asalaton), Rozini-an tanaĵuron (brazilan frapinstrumenton), atabakon kaj ĉajĉojn (chajchas – braceleton el hufoj de ljamo). Krome aŭdeblas ankoraŭ aliaj muzikiloj, inter kiuj santuro, tombako kaj drumo, ludataj de diversaj gastmuzikistoj.

Tiu ĉi diverseco de muzikiloj reale ebligas al ni enmense vojaĝi tra la mondo, aŭskultante la albumon. Aĉeteblas ankaŭ aliaj diskoj kun kvazaŭ-monda muziko, faritaj per sintezilo aŭ alia elektronika rimedo, sed la pecoj en tiu ĉi albumo impresas vere aŭtentaj, ĝuste pro la uzataj instrumentoj. Granda laŭdo do al la multtalenta Milhomem.

Aldone al la instrumentoj, en iuj muzikpecoj aŭdeblas birdoj (Al Andes), en alia (Al Afriko) ankaŭ elefanto, dum Al Persujo komenciĝas per la sono de vento. Tio estis modo en iu muzikperiodo, ekzemple en la okdekaj jaroj; poste oni ĉesis fari tion. En si mem la muziko jam estas sufiĉe konvinka, kaj eble al iuj tio ne tre plaĉos, sed mi volonte pardonas la muzikiston, ĉar la „natursonoj” ne vere superregas, kaj al aliaj tio plifortigos ankoraŭ la trempiĝon en la aliaj kulturoj.

La muzikaĵoj ĝenerale estas preskaŭ ĉiuj sufiĉe diversaj kaj kaptaj, fojfoje viglaj kun agrabla variado de ritmo kaj melodio. La tradiciaj instrumentoj en pluraj pecoj kvazaŭ kantas historion, kies enhavon la aŭskultanto povos mem imagi, jen popoldanco, jen kverelo inter geamantoj aŭ rivaloj.

Se pro iu kialo vi ne povas vojaĝi, simple aŭskultu la diskon, fermu la okulojn kaj vojaĝu je la ritmo kaj melodio de la kantoj ĝis la lasta, Hejmo, kiu denove nin trempas en rapida pezmetala muziko, kiu redonas la etoson de la katastrofa bombo. Denove – iom strange – granda diferenco kun la pli tradicia „monda muziko”, sed estu tiel.

Lode VAN DE VELDE

Rafael Milhomem: Kien vi iros?. Eld. Vinilkosmo, Donneville, 2020. 13 titoloj. Elŝutebla de https://www.vinilkosmo-mp3.com/en/lyric-songs-choirs/rafael-milhomem/

Antaŭ 40 jaroj

Freŝaj fiŝoj

El MONATO 1980/03, p. 35:

Japanaj sciencistoj evoluigas metodon transporti fiŝojn absolute freŝe el kaptoregiono al konsumantoj. Oni volas endormigi la fiŝojn por 30 horoj, tiel ke ili estas tute kvietaj, do bezonas malmultan spacon en kuvegoj kaj foruzas malmultan oksigenon. Tiel oni bezonas buĉi ilin nur en la urbo mem, kie loĝas la aĉetontoj. (Modesta demando: Ĉu jen ne ankaŭ bona metodo por amasturismo? Oni povus ŝpari spacon en aviadiloj, trajnoj kaj ŝipoj, kaj turistoj alvenus freŝdormintaj al sia celo – sed eble ili tiam ne plu bezonos feriojn ...)

Stefan Maul

Ŝerco kaj satiro

Spritaj splitoj kaj preskeraroj

Pakto imuna al pandemio

Neniu aranĝo kadre de la Pakto por la Esperanta Civito estas nuligota aŭ prokrastota pro la nuntempa pandemio (HeKo 732 2-C, 5 apr 20; la 16an de aprilo la enhavo ŝajne estas malaperinta)

La nekonata konato

Pri la broŝuro kaj la konviruso (temlinio en la listo ede-eu; rimarkis Lu Wunsch)

Totala katarso

Plufoliumante al la poeziaĵoj de Henri Vatré ... mi kvazaŭ tutkorpe ekkunĝuis la mezaĝulan enamiĝadon en sopiratan belulinon ... (Till Dahlenburg: Niĉeto nigra en la laŭbo, Literatura Foiro 257, junio 2012, p. 119)

Iom da oro por Tonyo

Dum la monato de februaro, la prezidanto de Hispana Esperanto-Federacio, José Antonio del Barrio, partorpenis en diversaj aktivadoj por diskonigo de Esperanto en Madrido (Boletín 429, jan.-marto 2020, p. 17, Pri grupoj kaj asocioj)

Ne senteme

Dankon, Paul! De longa temo mi scias, ke vi estas vera esperantisto. (Renato Corsetti, uea-membroj, 22 marto, trovis Ibrahim Bryzgaloff)

Privat kripligota

Kvara problemo rekte trafas la beletriston. Privat estas verkisto de enhavo, eĉ antaŭ ol deformo (Perla Martinelli: Edmond Privat, kiel kompreni lin?, Literatura Foiro 257, junio 2012, p. 117)

Psikozu beate!

feliĉan neúrozon (temlinio en uea-membroj, 22 marto, rikoltis Ibrahim Bryzgaloff)

István ERTL

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Krucvortenigmoj

Krucvortenigmoj estas utilaj por ekzerci vian scion pri vortoj. Ĉe http://puzzlefoundry.com oni povas krei kaj solvi krucvortojn en kvin lingvoj, inkluzive Esperanton. Tie ankaŭ troviĝas kvinlingva tezaŭro, kiu utilas ne nur por ludoj, sed ankaŭ por verkado.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 41a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 103 korespondantojn kun kunlaborkontrakto en 45 landoj kaj abonantojn en 73 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).

La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:

Vlaamse Esperantobond v.z.w. (Flandra Esperanto-Ligo), Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00; retpoŝto: eldonejo@monato.be; Skype: fel-monato; BE0419 028 122 - RPR Antwerpen.

retejo: www.monato.be

sociaj retejoj:

• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato

• Jutubo: https://www.monato.be/jutubo

• Telegramo: https://monato.telegramo.org

• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:

Stefan Maul

gvida redaktoro:

Paŭl Peeraerts.

lingvaj reviziantoj:

Renato Corsetti, Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus.

faktokontrolanto:

André Ruysschaert.

redakcia sekretario:

Paŭl Peeraerts. Retpoŝto: monato@monato.be.

grafiko:

Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

redaktoroj:

• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.

• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.

• Eseoj: Sendu al la koncerna redaktoro, depende de la temo.

• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.

• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.

• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.

• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.

• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.

• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.

• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.

• Medio: Krys Williams, Britio, medio@monato.be.

• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.

• Politiko: Alexander Shlafer, Usono, politiko@monato.be.

• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.

• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.

• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste 5 sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo de MONATO, la tria sumo estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO, la kvara sumo estas la tarifo de la agendo kaj enciklopedieto LA JARO senditaj triaklase (malrapide) kaj la kvina sumo estas tiu de LA JARO sendita unuaklase (rapide).

Ŝtato de la paganto           MONATO LA JARO

surface  aere   rete   3a kl. 1a klaso

Argentino       EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Aŭstralio       AUD          97    102    58,20     11       16

Aŭstrio         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Belgio          EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Bosnio-Herc.    EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Brazilo         EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Britio          GBP          54     57    32,40      6,20     8,90

Bulgario        EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Ĉeĥio           EUR          50     53    30         6,9      9,9

Ĉinio           EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Danio           DKK         440    465   264        51       74

Estonio         EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Finnlando       EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Francio         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Germanio        EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Grekio          EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Hispanio        EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Hungario        HUF       13300  14280  7980      2300     3200

Irlando         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Islando         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Israelo         EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Italio          EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Japanio         JPY        7980   8500  4788       870     1270

Kanado          CAD          87     92    52,20      10      14

Kipro           EUR          50     53    30         6,9      9,9

Koreio          EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Kostariko       EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Kroatio         EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Latvio          EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Litovio         EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Luksemburgo     EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Malto           EUR          50     53    30         6,9      9,9

Nederlando      EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Norvegio        NOK         590    620   354        70       99

Nov-Zelando     NZD         105    111    63        12,00    18

Pollando        PLN         180    192   108        29       43

Portugalio      EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Rusio           EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Serbio          EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Slovakio        EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Slovenio        EUR          50     53    30         6,9      9,9

Sud-Afriko      EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Svedio          SEK         640    670   384        75      105

Svislando       CHF          82     88    49,20      9       14

Usono           USD          78     82    46,80      8       13

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en ŝtatoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.

• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.

• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.

• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.

• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Pĉk. IBAN AT80 6000 0000 0712 7744. Rete: aon.913548977@aon.at.

• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be.

• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba.

• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br.

• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk.

• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz.

• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com.

• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com.

• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee.

• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando.

• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.

• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.

• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com.

• Hungara: HEA, HU-1146 Budapest, Thököly út 58-60. II/209. Poŝtkest-adreso: HU-1368 Budapest, Pf. 193. Telefonnumeroj: 36/70/932-7465, 36/70/932-7464. Rete: hungario@gmail.com, www.esperantohea.hu.

• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net.

• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is.

• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44.

• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it.

• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp.

• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca.

• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat.

• Korea: Korea Esperanto-Asocio, Gangbyeon hansin core B/D, 1601 ho, 350 Mapo-dong Mapo-gu, Seoul 121-703. Rete: esperanto@saluton.net

• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr

• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Litova: Laimius Strażnickas, LEA, a.k. 178, LT-01003 Vilnius-C, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com.

• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com

• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no.

• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz.

• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com.

• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt.

• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru.

• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com.

• Slovaka: Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net.

• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net.

• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se.

• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch.

• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org.

Enhavo

Leteroj

Farso

Prifierinda

Ĝojiga artikolo

La pandemio kaj ni

Politiko

USONO

Prezidentaj kandidatoj de usonaj partioj

EŬROPO

Grava rolo por slovaka diplomato

Moderna vivo

SOCIO

Inter konfliktaj gepatroj

INTERVJUO

Muziko helpas mondvojaĝi

SPORTO

Malbenitaj kaj prokrastitaj olimpiaj ludoj

FILATELO

Slovak-ĉinaj poŝtmarkoj

KATALUNIO

Drako alportas rakontojn al infanoj

Eseoj

FILOZOFIO

Pri la universo, dio kaj religioj

Scienco

SANO

Limigi infektadon per renovigeblaj energifontoj

KOVIM-19

Itala sciencisto pri la pandemio (1)

Medio

EKOLOGIO

Valoro de ĉiu birda nesto

INDONEZIO

Plasto mortigas

Muziko

Multtalenta Milhomem

Antaŭ 40 jaroj

Freŝaj fiŝoj

Ŝerco kaj satiro

Spritaj splitoj kaj preskeraroj

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Naturista vivo

Krucvortenigmoj

Kolofono de la magazino MONATO

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

aŭ pere de peranto ...