Leteroj

Klimatskeptikulo (3)

Se juĝi laŭ liaj komentoj pri la problemo de nia klimato, Nikolao Gudskov (MONATO 2020/02, p. 4) vivas en alia mondo ol mi, en mondo kie ne validas la bone konataj leĝoj de fiziko kaj de kaŭzo kaj efiko, kie eblas senlime ĵetadi kion ajn en la atmosferon sen timi la konsekvencojn. Se troveblas „plus-komplekso” – oni nomu ĝin prefere orgojlo – en la konduto de la homaro, ĝi montriĝas ne ĉe tiuj, kiuj scias, ke la uzado de fosiliaj brulaĵoj ŝanĝas la konsiston de la atmosfero kaj do la klimaton, sed ĉe tiuj, kiuj neadas la sciencan realon kaj imagas, ke eblas senpune daŭrigi la eligadon de CO_2.

Plie, certe ofte okazas „strebo fare de potenculoj fortiri la atenton de la amasoj da realaj solvendaj kaj solveblaj problemoj”, sed estas absurde imagi, ke la nuna klimatkrizo fortiras atenton de pli gravaj problemoj. Male, kiel montras la malsukceso de la lastatempa klimatkonferenco en Madrido, la nunaj potenculoj de nia mondo provas per ĉiuj rimedoj fortiri atenton de la kreskanta minaco al la klimato aŭ almenaŭ minimumigi la minacon.

Laste kaj plej grave, min plej ŝokas la aserto, ke „infanoj” estas abomeninde envolvataj „en la amasan histerion”. Unue, adoleskantoj kiel Greta Thunberg jam ne estas infanoj, kaj estas terura plenkreskula arogantaĵo supozi, ke 17-jaruloj ne kapablas memstare pensi kaj kritiki. Estas aparte absurde aserti, ke junuloj „komprenas la sciencajn aspektojn de la afero laŭdifine eĉ malpli bone ol plenkreskuloj” – ĉar evidentas, ke multaj plenkreskuloj havas apenaŭ minimuman komprenon pri la klimatproblemo.

Kaj oni memoru, ke en diversaj landoj estas pli-malpli proverba vero, ke „el la buŝo de beboj kaj suĉinfanoj” povas veni sagacaj vortoj.

Brian MOON

Luksemburgo

Klimatskeptikulo (4)

Nikolao Gudskov pravas (MONATO 2020/02, p. 4). Ekzistas aliaj pli urĝaj problemoj. Sed homo bezonas energion. Nun ŝanĝiĝas nia energiprovizo. Nenio misas pri tio en si mem. Sed la klimata histerio kaj la ekonomiaj sekvoj, kiuj rezultas el ĝi, devas esti kritikataj. Pli malalt-enspezaj kategorioj devas inkluziviĝi en la analizo. Oni devas eviti maljustaĵojn kiel tiuj en la epoko de la industria revolucio. Tamen la samo ŝajnas okazi. Oferojn – se necese – devas fari ĉiuj. Iom cinike estas, ke Eŭropa Parlamento proklamas klimatkrizon, sed tamen translokiĝas ĉiumonate de Bruselo al Strasburgo. Kaj skeptikuloj kaj kredantoj pli bone prezentu konkretajn planojn, prefere kun klara kontrolebla analizo pri kosto-utilo.

La plej grava afero: ni povas ĝoji, ke la „batalo” batalas kontraŭ klimata ŝanĝiĝo kaj ne kontraŭ homa malamiko. Prefere mono por CO_2-atesto ol por Maginot-linio, kiraspenetra eksplodilo aŭ fajrobombo.

Ward KUSTERS

Belgio

Klimatskeptikulo (5)

La respondo de Brian Moon (MONATO 2020/02, p. 4) estas iomete deklaro ad hominem 1. Nun mi sentas min eĉ pli kiel herezulo kaj Brian Moon kiel vera kredanto kaj inkviziciisto! Sed nun substance:

Mi tute ne havas dubojn pri la fiziko de CO 2, sed mi estas skeptika kaj mem ne kredas, ke homoj kaŭzas la nunan klimatan ŝanĝiĝon. Ankaŭ sinjoro Moon produktas proksimume 1 kg da CO 2 ĉiutage, pli se li sportas. Se oni diras, ke sinjoro Moon estas kulpa, mi volas defendi lin. Kompare kun la entuta kvanto da CO 2 la parto estas malgranda, eĉ se ĝi koncernas 8 miliardojn da homoj. Ne ekzistas pruvo, ke estas korelacio inter la koncentriĝo de CO 2 kaj la temperaturo.

Koncerne Climategate, sinjoro Moon ne estas bone informita. La skandalo temis pri tio, ke la varmiĝo en la malfrua mezepoko estis ignorita en la publikaĵoj de Michael Mann por akiri pli belan hokeo-bastonon. La retpiratoj malkovris kaj publikigis la kaŝitajn korespondaĵojn.

Ward KUSTERS

Belgio

1. Ad hominem, latinaĵo: kontraŭ persono. (red.)

Per tiuj ĉi kontribuoj la rubriko Leteroj fermas la diskuton. Sed kompreneble restas la rubriko Medio por (aliaj) fundaj analizoj de la klimata problemo.

Ŝajna klimata ŝanĝiĝo klarigita

Aktuale furiozas en Aŭstralio katastrofaj fajregoj, kaj multaj homoj – eble fine plimulto de la loĝantaro – atribuas tion almenaŭ grandparte al klimata varmiĝo. Sed ankoraŭ la registaro de ĉefministro Morrison neas tion. Kaj mi aŭdis diversajn konvinkajn argumentojn de diversaj spertuloj, kiuj apogas la faru-nenion-sintenon de la registaro. El la sortimento mi dividas kun vi la sekvajn:

- Ili (la klimatsciencistoj) intence fiksas siajn termometrojn al brikaj muroj kaj do citas pli altajn temperaturojn ol la veraj.

- La tero pliproksimiĝas al la suno. Ni povas nenion fari.

- Ili (verduloj) intervenas por malhelpi, ke oni ĝustatempe forbruligu mortintajn arbojn antaŭ la komenco de la fajrosezono, kaj probable estas ili, kiuj sekrete komencas fajrojn por gajni apogon al siaj frenezaj ideoj.

Do nun bonŝancaj legantoj de MONATO komprenas la veron.

Trevor STEELE

Aŭstralio

La rubriko „Leteroj” estas destinita al koncizaj (maksimume 150-vortaj) reagoj de abonantoj pri aktualaĵoj kaj pri artikoloj aperintaj en Monato. La redakcio faras propran elekton, post lingva kaj stila polurado. Letero, ankaŭ reta, estu subskribita per la nomo, kompleta stratadreso kaj telefonnumero. Per la sendo de la letero la aŭtoro donas sian permeson publikigi ĝin en la papera kaj en la ciferecaj versioj de Monato. Leteroj por publikigo estu senditaj al leteroj@monato.be.

Politiko

NORD-IRLANDO

La nord-irlanda asembleo finfine rekunvenos

La 10an de januaro 2020 oni anoncis la decidon rekunvenigi – post trijara paŭzo – la asembleon (parlamenton) en Belfasto, Nord-Irlando. Dum tiu longa tempo, la teritorio restis tute sen loka politika voĉo aŭ propra administrado: ĝin regis la brita registaro en Londono.

La amaskomunikiloj en Britio (precipe BBC, la oficiala brita informejo), en Nord-Irlando kaj en Irlanda Respubliko raportis, ke – ĉar neniu leĝo rilata al Nord-Irlando povis esti diskutata aŭ aprobita – la socialaj, klerigaj, infrastrukturaj kaj sanprotektaj servoj stagnis, kaj la loĝantaro suferis pro mankoj kaj prokrastoj, malgraŭ la klopodoj de la lokaj konsilantaroj kaj instancoj por daŭrigi la servojn surloke kaj per limigitaj rimedoj.

Strebo al lingva egaleco

En MONATO (2017/10, p. 8) mi raportis pri la kaŭzoj de la disputo, kiu estis la origino de la longa parlamenta paŭzo. Temis pri la rifuzo de Demokrata Uniista Partio (DUP), kiu tiutempe havis plimulton en la nord-irlanda asembleo kaj kiu estas ideologie porbrita kaj ĉefe protestanta^1, subteni oficialigon de la irlanda [t.e. irland-gaela - red.] lingvo. Kvankam hodiaŭ la plej uzata lingvo en la tuta insulo estas la angla, la irland(gael)a estas laŭkonstitucie la oficiala lingvo de Irlanda Respubliko. En Britio, la du ĉefaj keltaj idiomoj, nome la kimra kaj la skot-gaela, estas oficiale agnoskitaj en, respektive, Kimrio kaj Skotlando, dum la irland-gaela^2 estas permesata en la britaj amaskomunikiloj – la situacio en Nord-Irlando estas do malsama ol en Irlanda Respubliko.

La nova decido

Laŭ la nova propono, kiun akceptis kaj DUP, kaj la respublikana partio Sinn Féin [ŝin fejn], la irlanda lingvo estos oficiale agnoskita en Nord-Irlando. Tamen la porbritaj uniistoj, inkluzive posteulojn de sud-skotoj, kiuj ekloĝis en Nord-Irlando en la 17a jarcento, insistis, ke ankaŭ la ulster-skota idiomo (loka dialekto de la malalteja skota, idiomo de la originaj skotaj enmigrintoj) estu oficiale agnoskita. Ankaŭ tio iĝis parto de la interkonsento.

Oni protektu minoritatajn lingvojn!

La restarigon de la asembleo kaj la decidon oficialigi la du „indiĝenajn” lingvojn, aldone al la angla, sendube bonvenigos ne nur la nord-irlandanoj, sed ankaŭ ĉiuj, kiuj deziras, ke oni protektu la minoritatajn kaj endanĝerigitajn lingvojn de la mondo.

1. La plej grandaj religiaj grupoj en Nord-Irlando estas la katolikoj kaj la protestantoj (t.e. adeptoj de kristana protestantismo) - red.

2. Ĝis la 17a jarcento esence la saman lingvon, konatan kiel gaelan, oni parolis en Irlando kaj en pliparto de Skotlando (precipe en nord-okcidenta Skotlando). Tamen, intertempe la lingvaj varioj diverĝis, kaj nun oni konsideras la irland-gaelan kaj la skot-gaelan apartaj (kvankam tre similaj) idiomoj.

Garbhan MACAOIDH

korespondanto de MONATO en Irlando

Monato sin prezentas

Rob Moerbeek

(lingva revizianto, Beverwijk, Nederlando)

Filo de instruistoj geesperantistoj, oficisto de UEA (1969-2001), nun volontulo (biblioteko, korektado, ankaŭ por pluraj aliaj eldonaĵoj, interalie MONATO), delegito pri blindulaj aferoj (vidvo post Nora, kiu tradukis librojn de kaj pri Anne Frank) kaj Esperanto-instruado (privatdocento ĉe la Amsterdama Universitato 1978-1998), ne plu kapabla plenumi ĉiujn taskojn. Tamen ĵus aldoniĝis gruplaboroj por trakti evitendajn elementojn el PIV kaj por realigi nepre bezonatan demokratian Eŭropan Federacion (survoje al Mondfederacio). Table kuŝas ĝisplafonaj stakoj da traktotaj poemtradukoj de la mondfederisto J.W. van Leenhoff, julie forpasinta. Foje necesos „sabata jaro” por iom kleriĝi.

Dankon al MONATO ke ĝi jam frue permesis voĉlegadon kaj disponigon de la numeroj al vidhandikapitoj. Nova TEJO-volontulo promesis rereguligi la aperadon dolore prokrastitan: dankon!

Manolo Parra

(lingva revizianto, Madrido, Hispanio)

Mi naskiĝis en 1963 en la urbo Segovia. Tie mi eklernis Esperanton en 1986 danke al amiko César de Mosteyrín, senlaca instruanto. Per Esperanto mi trovis parulinon, kaj pro ŝi mi loĝas en Madrido. Mi laboras por la ŝtato kiel mekanikisto de helikopteroj.

Havante nulan kapablon pri beletro kaj preskaŭ nulan pri instruado, mi helpis la movadon ĉefe sekretariante por Hispana Esperanto-Federacio kaj prezidante la lokan madridan klubon.

Mia ŝato al ĉi tiu lingvo estas iom pli intelekta ol emocia. Same kiel mi admiras maŝinon, kiu bone funkcias kaj alportas utilon, tiel mi admiras lingvon, kiu povus faciligi ĉies vivon kaj plibonigi la mondon.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Ĵus aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Antaŭ 40 jaroj

Unueco mankas

El MONATO 1980/03, p. 29:

21 el entute 27 eŭropaj ŝtatoj dum ĉi tiu jaro transiras al somera tempo, sed unuecan reguladon oni ne trovis. Nur en naŭ landoj oni samdate reduktas resp. denove aldonas unu horon: Benelukslandoj, Danlando, ambaŭ Germanioj, Aŭstrio, Italio kaj Hispanio. La somera tempo validas de la 6a de aprilo (nul h) ĝis la 28a de septembro (nul horo). Francio ankaŭ enkondukas la 6an de aprilo, sed reiras al ordinara tempo la 1an de oktobro je la dua horo. Orienteŭropaj landoj havos someran tempon de la 1a de aprilo ĝis 30a de septembro (Bulgario, Ĉeĥoslovakio, Hungario, Pollando, Rumanio). Tute aliaj someraj tempoj validas en Greklando (31a de marto ĝis 29a de septembro), Britio (16a de marto ĝis 26a de oktobro), Irlando (23a de marto ĝis 26a de oktobro), Malto (20a de aprilo ĝis 21a de septembro) kaj Portugalio (31a de marto ĝis 30a de septembro). Aparta situacio en Turkio: tie somera tempo validas dum la tuta jaro. En Svedio kaj Norvegio oni ankoraŭ ne decidis pri somera tempo, en Finnlando, Jugoslavio, Sovetunio kaj Svislando oni restas ĉe la ordinara tempo.

Stefan Maul

Eseoj

LITERATURO

Amkronikoj

Ne facilas pripensi la morton. Tial, kiam oni helpas al ni tion fari, ni devas danki. Mi dankas nun al tri homoj: Atul Gawande, Fabienne Berthelot kaj István Ertl.

La unua estas kuracisto, kiu verkis Being mortal (Esti mortema) en 2014. Mi legis ĝin en 2018 en la portugala, aĉetitan en Lisbono dum printempa vojaĝo prepare al la tiujara Nitobe-simpozio. Mi imagis, ke okazas tie publika debato pri eŭtanazio aŭ io simila, ĉar en pluraj librovendejoj abundis tiatemaj verkoj. Inter ili, ĝuste Ser Mortal kaptis mian atenton. Ankoraŭ hodiaŭ mi ne certas, ĉu mi elektis ĝin pro ties argumento (t.e. kiel plej bone alfronti maljuniĝon, gravan malsanon kaj alproksimiĝon de la morto) aŭ nur ĉar mi volis praktiki mian ĉiam-rudimentan portugalan lingvon. Verŝajne ambaŭ aferoj gravis. Iel ajn, de tiam mi ofte donacis kaj rekomendis ĝin. Kaj plurfoje mi aŭdis „jes, vi faris” post kiam mi demandis al amiko: „ĉu mi jam parolis al vi pri eksterordinara libro pri la lasta vivperiodo?”

La dua estis psikologino, kiu publikigis „Kancerkroniko” en 2013 en Beletra Almanako. Mi ne memoras, kiam mi legis ĝin, eble iom antaŭ ŝia forpaso en januaro 2018. Temas pri ĵurnalo de pacientino, kiu suferas mamkanceron. Jen ekzerco de sincero, intimo kaj meditado pri la propraj sentoj, pri la malsano, pri la verŝajna morto. Mi memoras postlegadan penson: „nur por tion legi valorus lerni la zamenhofan lingvon.” Ankaŭ tiun ĉi mi rekomendis, kvankam malsame ol Being Mortal ĝi (ankoraŭ?) ne tradukiĝis en multajn lingvojn. Krome, ŝajnas al mi pli facile paroli pri eksteruloj – Gawande pritraktas la aferojn de sia patro kaj de pluraj el siaj pacientoj, kiujn kompreneble mi tute ne konas – ol pri la sentoj kaj pripensoj de homo, kiun mi konis.

La tria estas tradukisto, kiu aperigis „Vi(d)vokroniko” en 2019, ankaŭ en Beletra Almanako. Mi legis ĝin antaŭ ĝia publikigo, ĉar la aŭtoro bonvolis ĝin sendi al mi. Mi konfesas, ke aldona kialo de mia ŝato de la teksto de Fabienne kuŝis en tio, ke mi ne vere sciis, kion atendi de ĝi. Kontraŭe, mi multon atendis de tiu de István – konata aŭtoro, kiu jam elstare kaj altkvalite verkis –, kvankam mi restis iom skeptika. Miaopinie malfacilis proponi ion je la sama nivelo kiel tiu de Fabienne. Tamen, jen denove sincero, intimo kaj meditado pri la propraj sentoj, pri la foresto, pri ebla nova amo. Tuj mi komprenis, kiom ligatas ambaŭ tekstoj, malgraŭ tio, ke István asertas, ke tio okazis senkonscie. Mi jam rekomendis ĝin tri fojojn, dufoje al homoj, al kiuj mi jam parolis pri la verkoj de Gawande kaj Fabienne. La trian rekomendon mi faris, kiam mi enmiksiĝis seninvite en fejsbukan konversacion de hispana esperantisto, kiu interalie provis konvinki amikon sian pri la ekzisto de esperanta kulturo.

Tiu ĉi teksto celas kvaran rekomendon, pli publikan, de tiuj du tekstoj kronikaj, sed ankaŭ eseaj, poeziemaj, preskaŭ spiritaj, kiuj plej sencas kiam pensataj kune. Ja veras, ke ili priparolas malsanon kaj doloron, morton kaj foreston, sed ial mi perceptis ankaŭ amon, ĉefe kaj daŭre. Amo inter si, al siaj infanoj, al la komunaj travivaĵoj, sed ankaŭ al la vivo, al la literaturo, eĉ al Esperanto.

Iam ni ĉiuj renkontos similajn spertojn kiel tiuj de la aŭtoroj dankataj. Ni, esperantistoj, aparte bonŝancas, ĉar (multaj el) ni kapablas ĝui ĉiujn tri. Kaj jes, mi konscie mencias ĝuon inter aliaj sentoj, kiujn oni ja rajtas agnoski, ankaŭ en tiaj malfeliĉaj momentoj nepre alvenontaj. Ni klopodu esti pretaj.

La teksto de István Ertl aperis ankaŭ kiel 30-minuta monologo, en Esperanto kaj en la angla.

Xavi ALCALDE

Scienco

Eŭropaj arboj pli kaj pli endanĝerigitaj

Laŭ freŝa raporto de la Internacia Unio por la Konservo de Naturo kaj Naturaj Resursoj (angle International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN), 42 % de la 454 arbospecioj vivantaj en la malnova kontinento kaj eĉ 58 % de la 265 endemiaj arbospecioj, tio estas tiuj, kiuj vivas nur en tiu regiono, povus malaperi de Eŭropo. La dokumento krome klasifikas 15 % (t.e. 66 speciojn) de la arboj en Eŭropo kiel „krize endanĝerigitajn”.

Kaŝtanujo ĉevala

Inter la endanĝerigitaj specioj menciindas precipe la kaŝtanujo ĉevala (science Aesculus hippocastanum) kaj pluraj specioj de sorbusoj. Kaŝtanujon ĉevalan klasifikas IUCN kiel „vundeblan” specion, kio respondas al la unua nivelo de minaco. Ĉi tiujn arbojn endanĝerigas interalie invada specio de la hipokaŝtana folioborulo (Cameraria ohridella), insekto, kiu disvastiĝis rapide de Balkanio al cetera Eŭropo.

Ŝirmejo

La raporto de IUCN identigas vastan amplekson de minacoj por arboj, kiel novaj invadaj plantoj kaj arboj, arbaj malsanoj, grandskala arbofaligado, sed ankaŭ la disvolviĝo de daŭre ekspansiantaj agrikulturo kaj industrio, amasturismo, klimat-ŝanĝiĝo kaj lokaj arbaraj incendioj. En la raporto estas aldone menciite, ke ĉiuj arboj estas necesaj por la vivo sur la tero kaj, en sia tuta diverseco, estas fonto de nutrado kaj ŝirmejo por nenombreblaj birdoj kaj bestoj, kiuj vivas en arbokronoj.

Programo LIFE

Pli ol 150 fakuloj kaj esploristoj el la tuta Eŭropo kontribuis al la projekto pri eŭropaj arboj, kiu estis financita de la programo LIFE fare de la Eŭropa Komisiono kun la subteno de Konsilio de Eŭropo, Brita Entomologia Societo kaj aliaj, sen forgesi la kontribuon de kelkaj eŭropaj ŝtatoj, kiel Svedio, Svislando, Nederlando kaj Luksemburgo. La raporto estis publikigita la 27an de septembro 2019.

Lemano

Oni fondis la Internacian Union por la Konservo de Naturo kaj Naturaj Rimedoj en Fontainebleau (Francio) en 1948. La centra oficejo troviĝas borde de Lemano (Ĝeneva Lago), en Gland (Svislando). IUCN kunigas 83 ŝtatojn kaj multajn fakajn internaciajn asociojn. Kun ĝi kunlaboras de proksime pli ol 10 000 spertuloj kaj sciencistoj el la tuta mondo. Pli da informoj tiurilate haveblas anglalingve ĉe https://www.iucn.org/news/species/201909/over-half-europes-endemic-trees-face-extinction.

Julius HAUSER

korespondanto de MONATO en Slovakio

Medio

KLIMATO

Germanio subtenu ankaŭ la aliajn

La ĵus fondita grupo GermanZero proponas 1,5-gradan klimatoplanon por Germanio: Klimata neŭtraleco de Germanio en 2035 kaj necesas kaj eblas. La plano montras la vojon tien^1.

Personoj en Germanio okupiĝantaj pri la tutmonda varmiĝo fondis la societon GermanZero e.V.. Ili organizis konferencojn de sciencistoj kaj aktivuloj de la porklimata movado kaj en decembro 2019 eldonis sian 1,5-gradan klimatoplanon (1,5-Grad-Klimaplan).

Respondeco

Pro multjara neagado (kaj maltroa agado) verŝajnas, ke la homaro ne sukcesos limigi la altiĝon de la planeda surfaca temperaturo al 2 gradoj. Necesas nun tre rapide agi, ankaŭ ĉar Germanio sentas respondecon por homoj en aliaj landoj kaj por la venontaj generacioj.

GermanZero postulas:

- Redukton de forcejaj gasoj en kaj de Germanio al nulo, plej laste en 2035.

- Monan, scian kaj personan subtenon fare de Germanio al aliaj landoj por helpi ilin atingi pli altajn celojn ol tiuj de la Interkonsento de Parizo (subteno aldone al la en Parizo garantiitaj rimedoj).

Novaj reguloj

La klimatoplano postulas rapidajn ŝanĝojn de enŝtataj reguloj kaj leĝoj (konstitucio, subvencioj, rapide altiĝantaj CO_2-prezoj, akci-kompania leĝo kaj simile) koncerne trafikon, domkonstruadon, industrion kaj agrikulturon. Temas pri multaj jam dum jaroj konataj strukturaj proponoj, sed nun kombine kaj por nun. La asocio postulas: „Tuj, ne iam. Ĉi tiam!”

Ne mankas alvokoj al ĉiuj unuopuloj, ekzemple malpli da aŭtoveturoj (kaj se tamen: veturoj de pluraj personoj en unu aŭto), uzo de pli ŝparaj veturiloj, ĉesigo – se eblas – de flugado kaj alia pensado pri feriaj celoj; pli malofta konsumado de viando kaj laktaĵoj; malpli da aĉetoj kaj pli da riparoj; uzo de iloj fare de pluraj personoj (de aŭtoj ĝis marteloj), plurfoje uzi materialojn, malpli grandaj kaj malpli varmaj loĝejoj ktp.

Germana modelo

La espero de GermanZero: Se Germanio sukcesas favore influi la klimaton, ĝi estos modelo kaj povos ekigi lavangon ankaŭ aliloke. Tiel ekestus la necesaj ŝanĝoj por eviti la superadon de la 1,5-grada limo.

Vidu: www.germanzero.de.

Claudia HAMELBECK

korespondanto de MONATO en Germanio

Prof. Dr. Angelika Zahrnt, Hanna Lübbert kaj Heinrich Strössenreuther dum la gazetara konferenco okaze de la fondo de GermanZero. Foto: GERMANZERO

Spirita vivo

KRISTANISMO

Papo Francisko vizitis Japanion

De la 23a ĝis la 26a de novembro 2019 papo Francisko vizitis Japanion. La vizito estis por li la unua, kaj 38 jarojn post la vizito de papo Johano Paŭlo la 2a. Por katolika mondo kun 1300 milionoj da kredantoj, tiu vizito al Japanio, kiu havas nur 440 000 katolikojn (0,3 % de la popolo) ŝajnas unuavide tre malgranda kaj sensignifa epizodo. Sed la vojaĝo estis por papo Francisko persone, kaj ankaŭ por la mondo, signifoplena. Unue, ĉar Japanio estas la lando, kie la juna jezuito Jorge Mario Bergoglio esperis labori kiel misiisto, kvankam lia espero ne plenumiĝis pro sanproblemo. Due, ĉar la papo, fervora kritikanto de nukleaj armiloj, intencis sendi el Hiroŝimo kaj Nagasako avertan mesaĝon al la tuta mondo pri la minaco de tiaj armiloj.

Papo Francisko vizitis tri urbojn, Nagasakon, Hiroŝimon kaj Tokion, kaj ĉie li celebris mesojn kaj renkontis diversajn homojn, kuraĝigis kaj konsolis viktimojn kaj suferantojn de atombomboj kaj naturkatastrofoj. Sed verŝajne por la papo la vizito al Nagasako estis speciala: Nagasako estas la loko, kie unu el la fondintoj de la Societo de Jesuo, Francisko Xavier, predikadis unuafoje en Japanio en 1549, kaj gajnis multajn kredantojn. Sed poste la japanaj regantoj malpermesis kristanismon kaj en 1597 krucumis 26 homojn en Nagasako. La papo ankaŭ vizitis kaj honoris la monumenton je tiuj martiroj.

Romo de Japanio

En Nagasako la papon akceptis la tiea ĉefepiskopo, Takami Micuaki, kiu estas unu el la posteuloj de t.n. kaŝitaj kristanoj, kiuj kaŝe tenis sian kredon dum 250 jaroj de severa persekutado kontraŭ kristanismo ĝis ĉirkaŭ 1870. Krome, la patrino de Takami estis atombombita, kiam ŝi estis graveda je li.

Pro tiaj historiaj kialoj la gubernio Nagasako havas nun plej multajn katolikojn, kaj oni nomas Nagasakon la „Romo de Japanio”. Tial estis tre nature aŭ nepre por papo Francisko viziti la urbon. Tamen, oni scias alian gravan lastatempan eventon, kiu ligis papon Francisko, pacifistojn kaj Nagasakon.

Knabo ĉe kremaciejo

Jarfine de 2017 la papo distribuis kartojn kun foto de „knabo ĉe kremaciejo” kun la mesaĝo „Kion milito alportas?”. La foto estis farita en Nagasako de Joseph Roger O'Donnell, usona militfotisto, post la katastrofa detruo pro atombombo en 1945. La foto de knabo kun sia frato surdorse, atendanta sian vicon por kremacii lin, profunde impresis la papon; sekve li aranĝis distribuon de la fotokarto por montri la mizeron de milito. Jam longe post la aperigo de tiu foto, multaj homoj, inkluzive de O'Donnell, klopodis identigi la knabon, sed vane.

Ĉi-foje la papo preĝis por la viktimoj de la atombombo en la parko ĉe la eksplodocentro en Nagasako, kie oni starigis panelon kun foto de la knabo. Tie la papo renkontis la filon de O'Donnell kaj laŭdis la laboron de lia patro.

En Tokio la papo prezidis meson en Tokyo Dome, granda sporta areno, kie partoprenis 50 000 homoj. Multaj el ili estis alilandanoj, ĉefe vjetnamoj, filipinanoj kaj brazilanoj, kiuj laboras aŭ studas tie. Verdire alilandaj katolikoj estas pli multaj ol la japanaj. Oni supozas, ke jam troviĝas ĉirkaŭ 520 000 alilandaj katolikoj, kiuj superas la 440 000 japanajn. Tiuj alilandanoj, vivantaj en tute alia kaj malfacila vivmedio, trovas konsolon en vizitado al kristanaj preĝejoj.

Libera je minaco

Ankaŭ en Tokio, same kiel en Nagasako kaj Hiroŝimo, la papo ripete kaj ripete lanĉis alvokon, ke kaj uzado kaj posedado de nukleaj armiloj estas malmoralaj. Estas sciate, ke Vatikano subskribis kaj ratifis la konvencion pri malpermeso de nukleaj armiloj jam frue en septembro 2017. Dume Japanio, milite alianca kun Usono, kontraŭis la konvencion, kvankam la ĉefministro Abe Ŝinzo pretendas, ke Japanio, kiel la unusola viktimlando de atombomboj, klopodas krei mondon liberan je la minaco de nuklea milito.

En la lasta itinero en Tokio la papo vizitis Universitaton Sofia, kiun establis la Societo de Jesuo, kaj predikis al la studentoj. Fine li parolis pri sia impreso pri Japanio, ke en tiu lando ekzistas efika kaj laŭorda socio, sed plie la popolo forte sopiras socion pli humanan kaj kompateman.

Isikawa TAKASI

korespondanto de MONATO en Japanio

La papo distribuis kartojn kun foto de „knabo ĉe kremaciejo” kun la mesaĝo „Kion milito alportas?”. Foto: JOSEPH ROGER O'DONNELL

Krio de la tero kaj la malriĉuloj

De la 6a ĝis la 27a de oktobro, sekve de kunvoko fare de Papo Francisko en 2017, sesiis la Speciala Asembleo pri la Tutamazonia Regiono de la Sinodo de Episkopoj, la tiel nomata „Sinodo pri Amazonio”. La pritraktita labordokumento, la „Instrumentum Laboris”, konsistanta el 46 paĝoj, se oni enkalkulas la notojn, estis diskonigita en junio, kaj la titolo mem („Amazonio: Novaj vojoj por la Eklezio kaj por integra ekologio”) evidentigis, kiom ampleksa estas la temaro.

Gravaj problemoj

Ekde la komenco mem de la unua parto („La voĉo de Amazonio”) la labordokumento profete bedaŭras kaj atentigas. Ĝi ne nur agnoskas la perfortojn, rabadojn kaj maljustaĵojn de la kolonia epoko, sed avertas, ke tiuj problemoj daŭras per novaj perfortoj, koruptado de tiuj, al kiuj estas taskite defendi la rajtojn de la aŭtoktonoj, neglekto de mediaj problemoj, homŝakrado kaj drogo-komerco, perdo de lingvoj kaj kultura identeco, malriĉeco. Tio estas rezulto de blinda strebo al riĉiĝo, de senbrida privatigo, de gigantaj, senkonsultaj minejaj kaj petrolaj projektoj.

Aŭtoktonaj popoloj meritas apartan atenton. Ne ĉiuj kontaktiĝas kun blankuloj: pro dolora historio de perforto kaj malestimo, kelkaj propravole izoliĝis.

Mankas sacerdotoj en Amazonio. Ili mankas ankaŭ en aliaj mondopartoj, sed ĉi-okaze temas pri vastega teritorio, kiu ampleksas plurajn landojn kaj havas pli ol tridek milionojn da loĝantoj.

Menciindas, ke evangelizo devas inkluzivi subtenon al socialaj projektoj kaj streboj plibonigi la situacion de la komunumoj. Ĉi-punkte, estas grave konsciiĝi, kiel tiuj komunumoj komprenas sian rilaton al la naturo: rilato, kiu ne vidiĝas kiel tiu de simpla ĉenero, aŭ loza ligo, sed kiel konservenda, dinamika harmonio en la teksaĵo de la naturo.

Tion oni prenas serioze en konsideron en Instrumentum. Evidenta estas plena konscio pri tio, ke homo kaj naturo estas nedisigebla realo kaj ke ne eblas pastre atenti la amazoniajn komunumojn, se oni ne samtempe defendas kaj iliajn rajtojn kaj ilian medion. Estis ankaŭ plena konscio pri la urĝa bezono pri alĝustigoj kaj ŝanĝoj bezonataj en la evangelizo: kelkaj proponoj aperintaj jam en la labordokumento povus surprizi tiujn, kiuj ne konas ĝisfunde la dinamikon de la evangeliza laboro; same okazis siatempe pri kelkaj proponoj faritaj kaj dum la 2a Vatikana Koncilio kaj la latin-amerikaj episkopaj konferencoj.

Interkonsiliĝoj

Laŭ la novaĵ-agentejo Zenit, la antaŭsinodajn interkonsiliĝojn partoprenis 21 943 homoj (53 % da virinoj, 47 % da viroj) el ĉiuj koncernataj landoj. Ne ĉiuj estis sacerdotoj kaj episkopoj; partoprenis ankaŭ 6337 laikoj. Ideoj, proponoj kaj sugestoj venis ankaŭ el partoprenintoj de aliaj ekleziaj kunsidoj kaj diskutrondoj okazintaj dum la antaŭaj monatoj en landoj kiel Usono, Germanio kaj Italio.

„Ido” de Laudato Si'

Dum intervjuo antaŭ la Sinodo, Papo Francisko nomis ĝin „Ido de la encikliko Laudato Si'” kaj „Sinodo urĝa”. La zorgo pri la medio kaj la rolo de la homo en ĝia konservado ne estas modo pasanta aŭ klopodo aperigi la eklezion iom pli alloga en mondo, kie la poluo de riveroj kaj lagoj, la ĉeesto de nocaj kemiaĵoj en nutraĵoj, postsekvoj de akcidentoj en nukle-energiaj centraloj, insuloj el plasto kaj tergloba varmiĝo konsistigas teruran pejzaĝon, pri kiu ŝajne ne ĉiuj politikistoj kaj registoj konscias. Tiu zorgo marŝas man-en-mane kun evangelizo. Laŭ la eklezio, la rolo de la homo estas kompreni, kiom urĝa estas la tasko ripari la damaĝon kaŭzitan al tiu trezoro al ni konfidita. Ne temas pri du apartaj krizoj, la ekologia kaj la socia. La lastatempaj incendioj en Amazonio montras al ni, kiom delikata estas la ekologia ekvilibro kaj kiom granda estas la respondeco de la homo pri ĝia konservado.

Proponoj

La fina dokumento de la Sinodo, kun korektoj kaj aldonoj faritaj dum la sesioj, enhavas nur proponojn kaj sugestojn. Siatempe la papo decidos, kion fari. Tamen, oni ja scias, ke plurajn el ili papo Francisko favoras. Ekzemple, li promesis ree ekfunkciigi la komisionon por esplorado pri la ebla diakona rolo de virinoj en la praeklezio.

Diakona ordinado por virinoj en la praeklezio estas ankoraŭ necerta afero. Ne estas samopinieco inter fakuloj pri tio, ĉu vere tiam ekzistis diakoninoj. Tamen, nuntempe en Amazonio monaĥinoj aŭskultas konfesojn de mortantoj (kvankam ne havas la rajton absolvi), konsolas afliktitojn, gvidas celebrojn, akompanas, instruas. Bravaj volontulinoj multon faras. Eĉ se pro teologiaj kialoj virina diakonado ne eblus, endas repensi la rolon de virinoj en la eklezio. Same okazas pri la rolo de laikoj entute.

Oni proponas ankaŭ esplori kaj la eblon kaj la konvenon ordini virojn edziĝintajn, plenaĝajn, respektatajn de siaj komunumoj kaj prefere aŭtoktonajn. La propono estas vere nekutima laŭ la tradicio latina katolika, kvankam temas ne pri nova tendenco, sed pri escepta kazo.

Ĉar tie estas granda diverseco kultura kaj etna, evangelizo ne povas esti pritraktata ĉiam sammaniere. Des malpli tro „okcidentece”. Oni proponas starigon de kompetenta komisiono, kiu ellaboru amazonian liturgian ritaron; tiu liturgio estu pli proksima al la kultura bazo kaj la tradicioj de tiuj popoloj. Oni sugestas, ke en celebroj estu uzataj iliaj muziko, vestoj kaj dancoj.

Konklude

La eklezio, ekde sia origino, estas alvokata akompani, konsoli, flegi. Estas tre malfacile paroli pri Dio al homoj humiligitaj, mizeraj kaj nekleraj. Do evangelizo ne povas konsisti el nura ripeto de belaj vortoj. La decidoj farotaj sekve de la Sinodo estos inspirataj de la misio servi, kiun komandis al la eklezio Tiu, kiu lavis la piedojn de siaj disĉiploj kaj petis, ke same ili faru.

Alberto GARCÍA FUMERO

korespondanto de MONATO en Kubo

Historio

BIOGRAFIO

Astronomio, pacismo kaj inismo

Inter la plej esplorindaj esperantistoj elstaras la pacismaj inistoj. Temas pri virinoj aktivaj en la pacisma movado, kiuj substrekas inisman perspektivon. Tio estas, siajn proprajn pledojn, bezonojn kaj proponojn. Kiel Sylvie Flammarion (1836-1919).

Sylvie Pétiau-Hugo naskiĝis en burĝa familio de arkitektoj, profesoroj, skulptistoj, militistoj. La poeto Victor Hugo estis parenco de ŝia patrino. Kiam Camille Flammarion (1842-1925) – tiam helpanto en la astronomia Observatorio de Parizo – ekkonis ŝin, li tuj enamiĝis al ŝi, kvankam Sylvie estis iom pli aĝa kaj edziniĝinta al maljuna astronomo Mathieu. Fine ŝi iĝis lia plej intima kunlaborantino. Kun ŝia helpo, Camille fariĝis tutmonde konata verkisto, aparte ŝatata en spiritismaj rondoj. Liaj verkoj kiel La pluralité des mondes habités (La plureco de la loĝataj mondoj – 1862) estis tiel popularaj kiel tiuj de Jules Verne. Kaj ili famigis ankaŭ la eldoniston, Ernest Flammarion, fraton de Camille kaj fondinton de la eldonejo Flammarion.

Balona edziĝvojaĝo

En 1874, post la morto de sia unua edzo, Sylvie decidis oficialigi siajn rilatojn kun Camille. Aventurema kaj sentima, por tiu plej speciala tago ŝi petis ion unikan, mirindan kaj poezian: la unuan geedziĝvojaĝon per balono en la tuta historio! Jen eksterordinara 13-hora travivaĵo, porĉiame memorinda, sed ankaŭ riska. Ili alfrontis ŝtormojn kaj vidis de proksime la furiozon de la maro. Laŭ Sylvie, la plej terura afero estis silento. Foje malfacilis eĉ spiri. Tamen, ŝi ĉiam kontentis kaj apogis Camille-n.

La paro kunhavis grandan pasion pri astronomio. Post tiu unua, ambaŭ faris plurajn esplorvojaĝojn per balono. En 1887 Camille fondis Astronomian Societon de Francio. Foje sub la plumnomo Sylvio Hugo, ŝi kontribuis al pluraj revuoj, interalie L'Astronomie (ankaŭ fondita de Camille) kaj Annales politiques et littéraires (Politikaj kaj literaturaj analoj).

Influi la spiriton

Ŝi estis elkora pacisto, ĉar multaj el ŝiaj familianoj estis vunditaj en militoj. Eble pro tio Sylvie kutimis ĉeesti prelegojn de Frédéric Passy, la gajnonto de la unua Nobel-premio pri paco. En 1899 ŝi kunfondis Asocion de Paco kaj Malarmado fare de Virinoj (Association de la paix et le désarmement par les femmes), kune kun Caroline Guebhard (plumnome Séverine). Poste Sylvie fariĝis ĝia prezidantino. Ili opiniis, ke por atingi pacon necesas unue influi la spiriton de virinoj, ĉar estas ili, kiuj edukas infanojn. Malsame al aliaj pacismaj asocioj, tiuj inistoj inkluzivis socialajn temojn inter siaj prioritatoj. Ili favoris plibonigon de la publika sano, forigon de prostituado, malaperigon de abortigo kaj forigon de internaciaj militoj. Ili kondamnis vetarmadon kaj instigis al gelaboristoj batali por redukto de milita elspezado. Filioj de tiu organizaĵo formiĝis i.a. en Germanio, Aŭstrio, Rusio, Belgio, Portugalio, Hispanio kaj Usono. En 1905 Sylvie fondis kaj ekdirektoris internacian gazeton La Paix par les Femmes (Paco fare de virinoj).

Koncerne sian rilaton kun la zamenhofa lingvo, Sylvie estis ano de la Internacia Societo Esperantista por la Paco, gvidata de Gaston Moch. Ankaŭ Camille plurfoje esprimis sin favore al paco kaj pri la neceso de internacia helplingvo.

Kratero kaj asteroido

En 1914 ekis la granda milito, kaj la astronomia Observatorio Juvisy, kiun fondis Sylvie, estis okupita de la armeo. Jen malfacila periodo por pacemuloj. Sylvie mortis en 1919 pro la hispana gripo. Hodiaŭ ekzistas asteroido, kiu nomiĝas laŭ ŝi, kaj luna kratero, kiu nomiĝas laŭ Camille. Kuriozaĵo: ambaŭ sciencistoj estas entombigitaj en la parko de la Observatorio Juvisy, kune kun la dua edzino de Camille, Gabrielle Renaudot, laŭ kiu nomiĝas kaj meteorita kratero en Marso kaj asteroido.

Estas agnoskite, ke sen la subteno de Sylvie, la profesia kariero de Camille Flammarion neniam estus atinginta tiom da sukceso. Fakte oni diras, ke malantaŭ ĉiu granda viro estas granda virino. Ĉu imageblas pli taŭga ekzemplo?

Xavi ALCALDE

Libroj

Batalo kontraŭ la indiferento

Mi volis legi ĉi tiun libron en la kadro de la konkurso Sumoo, al kiu mi deklaris, ke mi legos 10 paĝojn ĉiutage, sed post la unuaj 10 paĝoj la afero ne plu funkciis, ĉar la libro estis tiom interesa, ke mi plulegis ĝin ĝis la fino en du aŭ tri tagoj. Cetere, la lingvo, en kiu ĝi estas verkita, estas modela Esperanto; tio, kion la parolantoj vere parolas, flue komprenebla sen bezono pri parnasaj gvidlibroj. Do, mi ne havas kritikojn tiuflanke, sed mi povas skribi multon pri la enhavo.

Kiel la kovrilo promesas, ĝi parolas pri la vivo kaj la verko de Bertha von Suttner, la plej fama stariginto de la pacmovado, kiu vivis en mirinda epoko, la dua duono de la 19a jarcento. Temas pri epoko, en kiu la homaro antaŭeniris kun granda fido al la estonteco kaj en kiu ekestis ĉiuj movadoj por modernigi la socion: socialismo/komunismo, pacismo, Esperanto, la fervoja trafiko, eĉ movadoj por la samrajteco de virinoj. Do, la esperoj estis multaj, kaj sciencistoj donis la impreson, ke ili povas solvi la problemojn, kiuj turmentas la homaron.

Seniluziiĝoj

Sed la seniluziiĝo de Bertha, kiu vidis la unuan mondmiliton alveni malgraŭ ĉiuj esperoj pri raciiĝo de la eŭropa homaro kaj forigo de milito, estis simila al la seniluziiĝo de la esperantistoj, kiuj estis haltigitaj en Ĝenevo de la potenco de granda ŝtato, kiu esperis konservi ĉiam siajn lingvajn privilegiojn; al la seniluziiĝo de la virina movado, kiu devis longe atendi antaŭ ol oni ĝenerale ekhavis voĉdonrajtojn por virinoj.

Fakte, post tiuj jardekoj de ebriiĝo pri la progreso venis jardekoj de reago kontraŭ ĉio progresema, kaj venis ankoraŭ pli terura milito, al kiu sekvis socio, bazita sur egoismo kaj perforto, kiu ankoraŭ daŭras nun ĝis la finkonsumo de la mondo, kiu finiĝos ĉirkaŭ la jaro 2050 pro homa memdetruo anstataŭ en la jaro 1000 laŭ dia dekreto. Nun, pli ol unu jarcenton post Bertha, la homaro perdis eĉ la esperon, dum la kutimaj politikaj reg-sistemoj montras sian tutan nekapablon solvi la problemojn de la mondo.

Abomenindaj krimuloj

Por mi estas simple malfacile diri, ĉu hodiaŭ Trump estas kiel la tiama germana imperiestro Vilhelmo, aŭ eĉ pli malbona. Certe, la popolaj amasoj kondutas ankoraŭ same kaj senpense sekvas tiun „aro[n] da abomenindaj krimuloj, kiuj per diversaj kaj plej malnoblaj rimedoj, per amase dismetataj mensogoj kaj kalumnioj arte kreas teruran malamon inter unuj gentoj kaj aliaj” por uzi la vortojn de Zamenhof en la dua kongreso en Ĝenevo. Diferenco inter nun kaj tiam estas, ke nun la abomenindaj krimuloj disponas, por konvinki la amasojn, pri teĥnikaj rimedoj pli efikaj ol la tiamaj.

Sed por reveni al la libro, ĝi elĉerpe montras la klopodojn de Bertha kaj de ŝiaj helpantoj starigi pac-komitatojn, aranĝi kongresojn, aperigi librojn, kaj la indiferentajn reagojn de la politikistoj kaj la insultojn de ĵurnalistoj, ĝue sekvatajn de ordinaraj homoj. Min aparte trafis la vienaj judoj, kiuj aplaŭdis la vienan kontraŭjudan urbestron, tiel terure kontraŭjudan, ke la aŭstra imperiestro mem rezistis dum monatoj nomumi lin urbestro de Vieno post granda voĉdona triumfo. Nenio ŝanĝiĝis. Estas ĉiam la kutima „antaŭenmarŝo de frenezo”, laŭ la titolo de bela libro.

Fiera

Mi estis ankaŭ iom fiera, ke la ĉefa kunlaboranto de Bertha estis esperantisto, Alfred Hermann Fried, kiu lernis Esperanton en 1901, ĉeestis la kongreson en Bulonjo-ĉe-maro en 1905, kaj kies lernolibro en la germana kun vortaro grave kontribuis al la disvastigo de Esperanto en germanlingvaj landoj.

Pri li, pri Alfred Nobel, pri la familio Kinsky, origina familio de Bertha, abunde informas la libro de Petr Chrdle, kiun mi dankas pro la verkado.

Renato CORSETTI

Petr Chrdle: Sen laco por paco – Vivo kaj verko de Bertha von Suttner. Eld. KAVA PECH, Dobřichovice, 2019. 160 paĝoj, kudre bindita. ISBN 978-80-88326-04-5.

Por mendi, vi iru al la Retbutiko.

Libroj

La nepoj vin benos!

Se iu infano en via ĉirkaŭaĵo montras intereson pri Esperanto, la ordinara rutino estas komenci la tradician klarigan konversacion pri la skurĝo de malbona interkompreno en plurlingvaj situacioj, pri la revoj de la juna Ludoviko ktp. Oportunan alternativan vojon ebligas la recenzata libro, se la koncernaj infanoj (aŭ plenkreskuloj, kiuj ilin prizorgas) kapablas legi en la angla: la libro lerte kaj kompetente konatigos la junan interesiton kun la fenomeno Esperanto.

Kial kaj kiel aperis Esperanto

La libro (memkompreneble!) komenciĝas per la rakonto pri la juna Zamenhof, ekpensiĝinta pri la kialoj de malkomprenoj kaj malpaco. Tio glate transiras al la rakonto pri lia ideo krei lingvon por ĉiuj, pri liaj provoj formi strukturon kaj bazajn principojn de la nova lingvo. Sekvas paĝoj pri pra-Esperanto, kiun eklernis ankaŭ samklasanoj de la juna Ludoviko, pri la peripetioj, kiujn kaŭzis malentuziasmo de lia patro pri la nova lingvo, pri la kortuŝa simpatio, kiun montris al Lingvo Internacia Klara, fianĉino de Zamenhof, pri la Unua Libro, pri la unua Universala Kongreso ktp – temas do pri la nature atendebla sortimento de ideoj kaj anekdotoj.

Abundaj ilustraĵoj

Menciindas, ke la libro estas riĉe ilustrita: Ĉiu paĝo konsistas plejparte el originalaj kaj atentokaptaj bildoj, inter kiuj netrude aperas nemultaj frazoj de klariga teksto. Tiu ĉi libro do apartenas al la speco de legaĵo, kiu kaptas atenton de infanoj kaj igas ilin rigardi, foliumi, legi kaj – espereble! – relegi.

Lingvaj trajtoj de Esperanto

Krom la krestomatia anekdoto pri la miriga, magia povo de afiksoj ŝrumpigi grandegulajn vortarojn, kion inspiris la strat-ŝildoj „кондитерская” kaj „швейцарская” (du vortoj formitaj el la jam ekzistantaj vortoj per la sama sufikso, kies apudeco neatendite altiris atenton kaj pensigis la junan Ludovikon), la aŭtorino montras la potencon de vorto-derivado per paralelaj vicoj de vortoj, derivitaj de la radikoj „fiŝ” kaj „flor” en maniero senpere komprenebla por infanoj kaj rava por homoj ĉiuaĝaj.

Kien plu?

Fine de la libro aperas kvar paĝoj, pli abunde tekstaj, kiuj prezentas iom pli da faktoj pri Esperanto, Zamenhof kaj pri tio, kie oni povas ĉerpi pliajn informojn, se oni volas ekscii plu aŭ/kaj lerni la lingvon.

Senriproĉa aspekto

La lingvaĵo de la libro estas simpla kaj klara, kaj ĝia tipografia aspekto estas neriproĉebla. Sendube al vi estos agrable teni tian libron enmane, foliumi, montri al homoj kiel specimenon de bonaspekta infanlibro pri Esperanto, donaci al interesitoj aŭ interesotoj, legi al scivolemaj infanoj, kiuj sensuspekte demandis vin pri Esperanto. Nepre provu tion – la nepoj vin benos!

Alexander SHLAFER

Mara Rockliff: Doctor Esperanto and the Language of Hope. Eld. Candlewick Press, Sommerset, Massachusetts, 2019. 40 paĝoj. ISBN 978-0-7636-8915-5.

Muziko

Tre talenta muzikisto

Laŭ la retpaĝoj Bandcamp kaj Jamendo, la virtuala disko Nenifar' de Gijom' Armide datiĝas de 2015, sed registriĝis la kantoj en septembro 2012 kaj estis finmiksitaj (enmatricigitaj) en majo 2015. Iom malfrue nun, fine de 2019, submetiĝas la albumo por recenzo, kiu aperos en 2020. Nu, verŝajne la artisto intertempe ne nenifaris, sed havis ankaŭ siajn aliajn okupojn aŭ simple celas plikonatigi ĝin.

Duumismo

Ekzistas muziko por gajigi kaj festi, kaj muziko por aŭskulti trankvile, eble eĉ por konsolo. Certe la unuaj kantoj de la disko estas de la dua speco, tre francecaj kanzonoj, dramecaj, ĉefe temantaj pri amdoloro kaj ĉagreno; feliĉe la perpiana akompano restas frivola kaj virtuoza. Poste sekvas pli leĝeraj kaj variaj kantoj diverstemaj, montrantaj ankaŭ engaĝiĝon pri i.a. genra duumismo (Ri liberas), pluramemo (Amu rin), vegetarismo, cetere tute sen prediki, lasante la tekstojn paroli por si (krom en la peco Katen' kaj venen'). La lastaj kantoj bedaŭrinde ne vere elstaras.

Fabela rakonto

La ĉefe introspektan muzikon oni povas aprezi plej bone post plurfoja aŭskultado. La artisto montras sin tre kapabla regi sian voĉon en vasta gamo kaj per la piana akompano montras sian virtuozecon per agrablaj, ne-enuigaj melodioj; la komenco de la peco Katen' kaj venen' eĉ pensigas pri filmmuziko, sed poste ĝi fariĝas peza.

Interesa estas la preskaŭ naŭ minutojn longa La fabela rakonto pri milda Dudu kaj la malica reĝo de Braĝujo, originala kombino de fabela rakonto kun muzikaj partoj. La lokado proksimume meze de la disko ne estas logika, sed supozeble pripensita. Pli bone estus publikigi apartan diskon kun pluraj tiaj fabeloj, kio ĝis nun mankas en Esperantujo.

Grandaj meritoj

Enhave multaj kantoj estas simplaj kaj klaraj, sen pli profunda tavolo. Ili havas kiel temon ofte la plej klasikan: la amon – aŭ pli ĝuste la sopiron al amo. Tamen, kiam oni pli atente aŭskultas la tekstojn, oni ja malkovras la lingvan lertecon de Gijom' en perletoj kiel Katen' / Ferefika ten', kaj versoj kiel „amo elkoriĝas ĉiam”. La lingvaĵo cetere estas tute senpeka, la prononco tre komprenebla, preskaŭ modela. Jen do grandaj meritoj de tiu ĉi artisto.

Rilate la pure muzikan aspekton, mi havas la impreson, ke la plej bonaj pecoj estas tiuj, kie kunludas aliaj instrumentoj, kiel la fluto en kelkaj kanzonoj kaj la drumisto en la ritma – eĉ dancebla – La plej granda, kiuj malfermas plian sonnivelon kaj riĉigas la pejzaĝon.

Estas ekster dubo, ke Gijom' estas tre talenta muzikisto; nur, laŭ mia gusto cetere tute persona, iom troas la partoj, kie li esprimas kaj sentigas sian doloron en pluraj kantoj tra levita kaj longe etendita voĉo, superante la pianan akompanon, sed certe aliaj aŭskultantoj admiros ĝuste tion.

Lode VAN DE VELDE

Gijom' Armide: Nenifar'. Eld. Vinilkosmo, Donneville, 1999. 14 kantoj. Elŝutebla de https://www.vinilkosmo-mp3.com/eo/kanzono-tradicia-progresiva/gijom-armide.html

Arto

JUVELOJ

Unika sono de sukceno

La 74-jaraĝa litova juvelisto Šarūnas Davainis jam dum pli ol 50 jaroj faras diversajn ornamaĵojn el sukceno, malmola flava diafana fosilia rezino, kies diversgrandajn pecojn alĵetas ondoj de la Balta Maro. La brava viro ŝerceme diras, ke en juna aĝo li falis el arbo, kio kaŭzis, ke dum la tuta posta vivo li restis iomete stulta. Stulta, ĉar krom diversaj juvelaĵoj, li fojfoje kaptas strangajn ideojn kaj penas ilin realigi. Krome, ĉiuj liaj ideoj estas sukcenaj.

Saŭno

Antaŭ dek jaroj la juvelisto en sia hejmo konstruis infraruĝan saŭnon, kies ĉefa konstrumaterialo estis sukceno. Preskaŭ duonan tunon da sukceno li uzis por instali kaj ornami tiun sanigan centron. „Antaŭ ol mi komencas realigi iun ajn el miaj ideoj, mi penas unue studi ĝin kaj poste fari konkretan laboron. Kiam en mian kapon venis la ideo instali infraruĝan saŭnon, dum kvin jaroj mi studis ĉiujn ĝiajn subtilecojn: mi legis literaturon pri infraruĝaj radioj kaj ilia efiko, iris al Tajlando por konatiĝi kun la lokaj masaĝaj salonoj, vizitis kelkajn alpajn banlokojn en Italio”, diris la juvelisto.

Kiam la saŭno jam estis preta, Šarūnas Davainis serĉis novajn eksterordinarajn ideojn, kaj unu matenon li vekiĝis kun grandega deziro krei muzikan instrumenton el sukceno. Unue li pensis pri piano. Li vidis ĉi tiun instrumenton el organika vitro. Sed post cetera analizo evidentiĝis, ke tia projekto estus tro multekosta kaj postulus multan tempon. Finfine kiel pli taŭga opcio riveliĝis violono.

Violono

Antaŭ ol fari sukcenan violonon unue necesis pristudi ĝin kaj percepti la esencon de la instrumento. Tiucele li veturis dufoje al la urbo Cremona, norde en Italio, kiu estas ligita kun la vivo de la granda violonmajstro Stradivarius kaj hodiaŭ famiĝas pro la tradicioj pri produktado de violonoj.

Kiam la ideo de produktado de sukcena violono fariĝis klara, ekestis la demando, kie akiri la instrumenton, ĝi ja ne estas aĉetebla en iu butiko. Estis klare nur, ke la instrumento devas esti malnova el jam „matura” ligno. Tian violonon faritan antaŭ proksimume sep jardekoj li sukcesis akiri en aŭkcio eksterlande.

Por ke sukcena violono kongruu kun la parametroj de tiaspecaj instrumentoj, necesis pensi pri la speciala teknologio de la instrumenta produktado. „La produkta procezo de tia instrumento estas iom kompleksa kaj postulas precizecon. Unue necesas forigi la du milimetrojn dikan lakan tavolon. Kaj ne eblas ĉi tie uzi ajnan aparaton por faciligi la laboron, oni devas fari ĉion permane, do la laboro iras malrapide. La produktado de unu violono daŭras ĉirkaŭ tri monatojn”, klarigis la majstro de unikaj instrumentoj kaj aldonis, ke por unu violono necesas ĉirkaŭ dek kilogramoj da sukceno.

Kvarteto

Per nur unu sukcena violono Šarūnas Davainis ne intencis limigi sin. Li majstris dekon da diversaj instrumentoj, kaj ne nur violonojn – violonon li faris el blanka kaj nigra sukceno, aldone el ruĝa; por violonĉelo li uzis miksitan sukcenon. En lia kolekto ankoraŭ estas kontrabaso el nigra sukceno kaj gitaro. Kiam la instrumentoj jam estis pretaj, naskiĝis alia ideo – krei unikan kvarteton de sukcenaj instrumentoj kaj prezentiĝi al vasta publiko en la tuta mondo. Tiel naskiĝis Amber Quartet.

„Ni unue devas konsideri la sukcenajn instrumentojn kiel ornamaĵojn kaj ne identigi ilin kun klasikaj. Tiuj instrumentoj unue estas uzeblaj por popularaj, facile kompreneblaj melodioj. Ili estas duon-akustikaj instrumentoj. Ili devis esti ekipitaj per specialaj laŭtparoliloj bazitaj sur elektromagnetaj ondoj. Rezulte sukcenaj instrumentoj povas soni ankaŭ en grandaj salonoj”, diris la kreinto de unikaj instrumentoj.

Hodiaŭ la juvelisto diras, ke pri sukcenaj instrumentoj ĉio estas finita. Nun en lia kapo flirtas ideo krei sukcenan brakhorloĝon.

LAST

korespondanto de MONATO en Litovio

La litova juvelisto Šarūnas Davainis majstras sukcenajn muzikinstrumentojn. Foto: LAST

La ideo de Davainis krei unikan kvarteton de sukcenaj instrumentoj realiĝis. Foto: LAST

Litovaj sukcenaj instrumentoj. Foto: LAST

Literaturo

NOVELO

Reveno al Kilbirnmuir

Njii! La enirpordo de la domo knaras. Necesas ĝin olei. Angus ŝultrumas. Pri tio li fajfas. Portante la sakojn de aĉetaĵoj, li eniras la kuirejon. Sur la fridujo, eta magneta plato: Feliĉo estas, kiam vi havas iun, kiun vi povas ami. La plato estis tien metita de Katlin. Angus ordigas la manĝaĵojn en la fridujo kaj la botelojn da viskio sur la apuda breto. Li tuj verŝas al si iom da viskio. Kun la glaso enmane, li iras en la salonon. Sur la kontraŭa vando pendas foto de Katlin, kiam ŝi junaĝis, iom antaŭ ilia geedziĝo. Angus alproksimiĝas kaj kontemplas ŝiajn okulojn, samkolorajn kiel grizblua ardezo. Tiuepoke ŝi estis gaja kaj ŝercema. Hodiaŭ en la foto ŝia rigardo aspektas malĝoja. Malbrila. Pro la polvo. Angus ne plu senpolvigas ĉi tie. Li ĉefe vivas en sia dormoĉambro, en la unua etaĝo, kaj en la kuirejo. La cetero de la domo ne plu interesas lin.

Tiel bela domo ĝi estis, kiam Katlin ĉeestis. Ŝi estis zorge elektinta ĉiun objekton. Ilian hejmon ŝi estis ornaminta por krei komfortan neston. Nun iomete likas la tegmento. Kiam pluvas, gutoj trasorbiĝas en la subtegmenton. Pri tio Angus fajfas. Neniun li invitas hejmen. Kial ripari la barilon? Kial refarbi la ŝutrojn, kiuj skvamiĝas?

Ĉiusemajne, sabate vespere, Angus piediras tra la erikejo al la vilaĝo. En la loka bierejo li kuniĝas kun la konataj maljunuloj. Ili drinkas bierojn, ludas sagoĵetadon. Jaron post jaro ili malpli nombras.

Ĉiusemajne, lunde matene, li veturas al la urbo por aĉeti bezonaĵojn. Semajnon post semajno la sakoj enhavas malpli da legomoj kaj pli da viskio.

Katlin kaj li kontentis, kiam ili – preskaŭ samtempe – emeritiĝis kaj kune pasigis la liberan tempon en sia komforta hejmo. Ĉiumatene ili vekiĝis kun kiseto. Super la pladoj de la matenmanĝo ili ridetis unu al la alia kaj kune planis la venontan tagon, ĉu promenadon, ĉu viziton al geamikoj. Ambaŭ pensis, ke longe daŭros tiu feliĉo. Sed ne. Antaŭ tri jaroj malbenita kancero forprenis ŝin.

Kompreneble Malkolmo venis al la entombigo. Li restis du tagojn. Nur du tagojn por la entombigo de sia patrino! Post du tagoj Malkolmo senemocie diris, ke li reiras al sia laboro. „Paĉjo, financa analizado estas ĉiutaga laboro, ne eblas longe halti.” Kaj li reiris al San Jose, Kalifornio. Al sia hejmo, al sia koramikino Dorna. Tie pasas lia vivo. Ĉi tien li ne revenos. Komence Malkolmo ofte telefonis, sed ili ne havis multon por diri. De pli ol ses monatoj ili ne kunparolis.

Ding' ling' ding'! Sonoras la telefono. Angus duone malfermas unu okulon. Kioma? Unua matene! Devas esti Malkolmo, kiu vokas. Li ne atentis la horzonojn. Angus etendas la brakon al sia telefono apud la lito. Ha lo, sinjoro, telefonas Aspen Valley Hospital. Ni bedaŭras informi vin, ke via filo skiante eksuferis tre gravan akcidenton. Angus manpremas la telefonon. Li havas la impreson fali en profundan puton. Trankviliĝu, sinjoro, lia vivo eksterdanĝeras. Angus denove spiras. Necesos pluraj operacioj gravaj kaj multekostaj. Pri tio ni bezonas vian konsenton. Via filo nun estas senkonscia, sed post kelkaj tagoj li kapablos telefone paroli kun vi.

La sekvantaj tagoj pasas kiel parentezo, kiam la tempo ŝajnas halti. Angus pensas nur pri la telefonaj konversacioj kun la usona malsanulejo. Li glutas sandviĉojn sen senti la guston. Li ne plu trinkas viskion.

Iun tagon, finfine, aŭdiĝas Malkolmo mem en la telefono. „Paĉjo, ni estas disiĝintaj, Dorna kaj mi, antaŭ pluraj semajnoj. Suferigis. Por forgesi miajn nigrajn pensojn, mi decidis pasigi semajnfinon skiante. La akcidento estis tute absurda. Mia kulpo, mi malatentis.” Malkolmo momente silentas. „La kirurgo diris, ke li faris ĉion, kion li kapablis. Neniam plu mi paŝos. Helpe de fizioterapio, mi uzos miajn brakojn kaj manojn.” La voĉo de Malkolmo pli obtuzas. „Paĉjo, kio restas al mi? Nenion mi kapablas fari. Ĉio estas finita, mia vivo estas tute fuŝita.” En la telefono, Angus aŭdas la teruran sonon de sia filo ploranta.

„Tute ne! La vivo estas mirinda!” Angus estas surprizita de siaj propraj vortoj. „Revenu hejmen, Malkolmo. Mi zorgos pri vi. Vi vidos, ĉio glatos. Mi promesas al vi, ĉio bone glatos!”

La kuracistoj diris al Malkolmo, ke post unu monato li kapablos vojaĝi. Angus klopodas, li ĉien telefonas, li informiĝas, li organizas, li elturniĝas. Vojaĝo en sinsekvaj aviadiloj, kun specifaj seĝoj. Ambulanco de la flughaveno de Glasgovo al la hejmo. Post la alveno, ĉiutagaj vizitoj de fizioterapiisto. Malkolmo kaj li kune mendas taŭgajn ekipaĵojn. Specifa lito, rulseĝo kun kaposubtenilo, komputilo kun voĉa interfaco. Malkolmo ekpripensas projektojn. „Paĉjo, kiam mi min pli bone sentos, mi denove laboros. En mia fako, eblas rete labori kiel sendependa profesiulo.”

Rapide! Ĉio estu preta venontsemajne. Angus energie paŝas kaj repaŝas en la tuta domo. La salono iĝos la dormoĉambro de Malkolmo, ĉar ĝi estas en la teretaĝo. La fenestro malbone fermiĝas, necesas prizorgi ĝin. La malplenaj boteloj de viskio, kiuj surplanke vicas, estas forĵetotaj. Ĉie ripari, refarbi, purigi.

Vŝŝŝ! La enirpordo senbrue malfermiĝas. Ja hodiaŭ alvenos Malkolmo. Angus alportas la aĉetaĵojn por prepari bonvenigan festenon. Li lasas la sakojn en la brilpura kuirejo. Li iras en la ĉambron de Malkolmo. Sur la kontraŭa vando, la foto de Katlin ridetas al li.

Laure Patas d'Illiers

Ŝerco kaj satiro

Revenas ŝerco kaj satiro

En la komencaj jaroj de MONATO regule aperis en la paĝoj de la revuo la rubriko Ŝerco kaj satiro redaktata de la tiama ĉefredaktoro Stefan Maul. Post kiam li devis demisii, la rubriko iom velkis kaj niaj legantoj vane serĉis la ŝercon en nia magazino. Al via savo tamen venas nun István Ertl, fama ŝercemulo, kiu serĉos por vi amuzajn kaj spritajn komposterarojn kaj lingvajn fuŝojn kaj regule prezentos al vi diligentan kolekton el ili.

Ĉu ankaŭ vi renkontis ie amuzan fuŝon en Esperantujo aŭ eĉ en MONATO? Ne hezitu ĝin komuniki al sherco_kaj_satiro@monato.be kaj eble via fuŝo baldaŭ aperos ĉi-loke!

Spritaj splitoj kaj preskeraroj

Cichirtige

La Esperanto-movado en Germanio estas ĉefe reprezentata de Germana Esperanto-Asocio kun sia mamstara junulara sekcio Germana-Esperanto-Junularo por personoj ĝis 27-jaraj. (https://www.esperanto.de/eo/enhavo/gea/organizaĵoj, stato 28 jan.)

Ne-gemuta ĉam' Berline

Chamberline Nguefack ... iĝis tre malkomforta kiam Silfer deklaris ke „UEA baldaŭ mortos”, ne nur kiel ebla okazaĵo, sed kiel bonvena celo. (Robert Nielsen, teokajlibroj.wordpress.com/2020/01/27/la-esperanta-civito-estas-sensencajo)

Dika scio ĉe junuloj

... Interancia Junulara Kongraso ... (Cirkulero de TEJO el 2015, reto.tejo.org/d/cirkuleroj/123.pdf)

Ĉu ni kunvanis vene?

Spiritisma kunvano okazis (en Salono Olswanger), lundon, la 31an de julio inter la 12h00 kaj 13h30. (Eventoj n-ro 195, 2001, www.eventoj.hu/arkivo/eve-195.htm)

Anstataŭ produkti revolucion, aŭ: Ne plu sentrafike

Ni devas redukti polucion (Prelegtitolo de Lydia Bloch, Novjara Renkontiĝo, 28 dec. 2019)

Kreanta detruo?

Avrich, devena el juda familio, dum la Kreujo-milito servis en la usona aerarmeo ... (Tamás Krausz: 1917 – cent jaroj, cent mesaĝoj. Tradukis J. Petik. MAS. Embres-et-Castelmaure, 2018, p. 44; trovis Ionel Oneţ)

En 2021 aĉos jam

Aliĝi belas ĝis la 31a de januaro 2020 (PEJ-studsemajnfino, eventaservo.org/e/86acbd, rimarkis Paweł Fischer-Kotowski)

La du flankoj de la merdalo

La komitato /de TEJO/ malpermesis al la estraro formalan kunlaboron kun la Civito sen konsultiĝo kun la komitato.  (www.liberafolio.org/2020/01/03/tejo-decidis-ne-publikigi-la-membronombron)

... la Komitato sin esprimis favore al rilatoj kun la Esperanta Civito ... (TEJO favora al kunlaboro kun la Esperanta Civito, HeKo 725 5-C, 1 jan 20, www.esperantio.net/index.php?id=3964)

István ERTL

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 41a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 103 korespondantojn kun kunlaborkontrakto en 45 landoj kaj abonantojn en 73 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).

La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00, Skype: fel-monato; retpoŝto: eldonejo@monato.be.

reta versio: www.monato.be

sociaj retejoj:

• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato

• Telegramo: https://monato.telegramo.org

• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:

Stefan Maul

gvida redaktoro:

Paŭl Peeraerts.

lingvaj reviziantoj:

Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus.

faktokontrolanto:

André Ruysschaert.

redakcia sekretario:

Paŭl Peeraerts. Retpoŝto: monato@monato.be.

grafiko:

Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

redaktoroj:

• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.

• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.

• Eseoj: Sendu al la koncerna redaktoro, depende de la temo.

• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.

• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.

• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.

• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.

• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.

• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.

• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.

• Medio: Sendu viajn kontribuojn al medio@monato.be.

• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.

• Politiko: Alexander Shlafer, Usono, politiko@monato.be.

• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.

• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.

• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste 5 sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo de MONATO, la tria sumo estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO, la kvara sumo estas la tarifo de la agendo kaj enciklopedieto LA JARO senditaj triaklase (malrapide) kaj la kvina sumo estas tiu de LA JARO sendita unuaklase (rapide).

Ŝtato de la paganto           MONATO LA JARO

surface  aere   rete   3a kl. 1a klaso

Argentino       EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Aŭstralio       AUD          97    102    58,20     11       16

Aŭstrio         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Belgio          EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Bosnio-Herc.    EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Brazilo         EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Britio          GBP          54     57    32,40      6,20     8,90

Bulgario        EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Ĉeĥio           EUR          50     53    30         6,9      9,9

Ĉinio           EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Danio           DKK         440    465   264        51       74

Estonio         EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Finnlando       EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Francio         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Germanio        EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Grekio          EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Hispanio        EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Hungario        HUF       13300  14280  7980      2300     3200

Irlando         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Islando         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Israelo         EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Italio          EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Japanio         JPY        7980   8500  4788       870     1270

Kanado          CAD          87     92    52,20      10      14

Kipro           EUR          50     53    30         6,9      9,9

Koreio          EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Kostariko       EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Kroatio         EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Latvio          EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Litovio         EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Luksemburgo     EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Malto           EUR          50     53    30         6,9      9,9

Nederlando      EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Norvegio        NOK         590    620   354        70       99

Nov-Zelando     NZD         105    111    63        12,00    18

Pollando        PLN         180    192   108        29       43

Portugalio      EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Rusio           EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Serbio          EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Slovakio        EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Slovenio        EUR          50     53    30         6,9      9,9

Sud-Afriko      EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Svedio          SEK         640    670   384        75      105

Svislando       CHF          82     88    49,20      9       14

Usono           USD          78     82    46,80      8       13

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en ŝtatoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.

• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.

• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.

• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.

• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Pĉk. IBAN AT80 6000 0000 0712 7744. Rete: aon.913548977@aon.at.

• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be.

• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba.

• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br.

• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk.

• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz.

• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com.

• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com.

• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee.

• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando.

• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.

• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.

• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com.

• Hungara: HEA, HU-1146 Budapest, Thököly út 58-60. II/209. Poŝtkest-adreso: HU-1368 Budapest, Pf. 193. Telefonnumeroj: 36/70/932-7465, 36/70/932-7464. Rete: hungario@gmail.com, www.esperantohea.hu.

• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net.

• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is.

• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44.

• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it.

• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp.

• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca.

• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: perado@esperanto.cat.

• Korea: Korea Esperanto-Asocio, Gangbyeon hansin core B/D, 1601 ho, 350 Mapo-dong Mapo-gu, Seoul 121-703. Rete: esperanto@saluton.net

• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr

• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Litova: Laimius Strażnickas, LEA, a.k. 178, LT-01003 Vilnius-C, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com.

• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com

• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no.

• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz.

• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com.

• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt.

• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru.

• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com.

• Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net.

• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net.

• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se.

• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch.

• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org.

Enhavo

Leteroj

Klimat-skeptikulo (3)

Klimatskeptikulo (4)

Klimatskeptikulo (5)

Ŝajna klimata ŝanĝiĝo klarigita

Politiko

NORD-IRLANDO

La nord-irlanda asembleo finfine rekunvenos

Monato sin prezentas

Rob Moerbeek

Manolo Parra

Antaŭ 40 jaroj

Unueco mankas

Eseoj

LITERATURO

Amkronikoj

Scienco

Eŭropaj arboj pli kaj pli endanĝerigitaj

Medio

KLIMATO

Germanio subtenu ankaŭ la aliajn

Spirita vivo

KRISTANISMO

Papo Francisko vizitis Japanion

Krio de la tero kaj la malriĉuloj

Historio

BIOGRAFIO

Astronomio, pacismo kaj inismo

Libroj

Batalo kontraŭ la indiferento

Libroj

La nepoj vin benos!

Muziko

Tre talenta muzikisto

Arto

JUVELOJ

Unika sono de sukceno

Literaturo

NOVELO

Reveno al Kilbirnmuir

Ŝerco kaj satiro

Revenas ŝerco kaj satiro

Spritaj splitoj kaj preskeraroj

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Naturista vivo

Kolofono de la magazino MONATO

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

aŭ pere de peranto ...