Politiko

POLITIKA FUTBALO

Ĉu eraro aŭ malico?

La 7an de septembro 2019 en Parizo okazis futbalmatĉo Francio-Albanio. Laŭregule oni aŭdigas la naciajn himnojn de ambaŭ landoj – unue, tiun de la gasto, ĉi-okaze de Albanio.

Konfuzo

Sed, strange, ĉiuj 80 000 spektantoj aŭdis ĝisfine la himnon de Andoro! Albanoj protestis ĉe la ĉefarbitracianto, kaj tiu ĉi, siavice, ĉe la organizantoj. Post kvar minutoj, la parolisto, pardonpetante, anoncis la himnon de ... Armenio!

Pardonpetis eĉ la prezidento

Finfine, pli grava persono repardonpetis, kaj la spektantoj aŭdis la albanan himnon – stare, tiel esprimante, ankaŭ ili, sian pardonpeton je la nomo de la franca popolo. Tion faris oficiale, du tagojn poste, ankaŭ la franca prezidento Emmanuel Macron en sia mesaĝo al la albana ĉefministro Edi Rama.

Dufoja eraro vekis disputojn

Tiu ĉi malagrabla okazintaĵo vekis disputojn en Albanio. Ĉu ĝi estis vere senintenca homa eraro okazinta dufoje aŭ ies fiintenca ago?

Cetere, oni eksciis, ke UEFA monpunis la francan futbalan federacion je 10 000 eŭroj.

Bardhyl SELIMI

korespondanto de MONATO en Albanio

BELGIO

Punoj pro kafka-eca situacio

Se gas- aŭ elektro-kompanio kreas fosaĵon en via strato por enmeti tubojn aŭ kablojn, ĝi devas averti similajn kompaniojn, kiel ekzemple la koncernan telefon-kompanion, por ke ili povu uzi la okazon por instali aŭ renovigi ankaŭ siajn kablojn, ekzemple Interret-kablon, en la sama fosaĵo. Tio ĉi estas eŭropa direktivo jam de kvin jaroj, kaj al ĝi devis adaptiĝi la lokaj leĝoj en ĉiuj landoj de Eŭropa Unio (EU) antaŭ la 1a de januaro 2016. La direktivo ŝajnas logika, mon- kaj tempo-ŝpara, kaj do oni atendus, ke la leĝon oni ĉie tuj aprobus.

Paradokso: oni devas, sed ne rajtas

Tamen Belgio estas aparta fenomeno. Ĝi estas federacio, kiu konsistas el Flandrio (la plej granda parto), Valonio kaj Bruselo (la plej malgranda parto). Tial la eŭropa direktivo devas esti leĝigita tri fojojn, aparte en ĉiu federaciero. La leĝigo okazis preskaŭ tuj en Flandrio kaj Valonio, sed post kvar jaroj ankoraŭ ne en Bruselo. La kialo estas ne tio, ke la brusela leĝdona instanco ne konsideras la direktivon inda, sed tio, ke ĝi konsideras sin ne rajtigita krei tian leĝon.

Puno

La Eŭropa Kortumo opinias, ke Eŭropa Unio sufiĉe longe atendis nun, kaj komence de julio decidis pagpuni Belgion je 5000 eŭroj tage ĝis la leĝo estos realigita. Estas atentinde, ke ĝi decidis pagpuni Belgion, sed ne Bruselon, ĉar ja Belgio estas ano de Eŭropa Unio, ne la apartaj federacieroj. Bruselo protestis, kaj diris al Eŭropa Unio, ke ĝi ne estas rajtigita fari tian leĝon, sed la Komisiono reagis per simpla „se Flandrio kaj Valonio ja sentas sin kompetentaj, tiam ankaŭ Bruselo sentu sin kompetenta leĝigi la direktivon.”

Multekosta jura nodo

Philippe De Backer, la ministro en Belgio respondeca pri „administra simpligo”, sentas sin tre malkomforta pri tiu ĉi multekosta jura nodo kaj petis Bruselon „rekonsideri sian pozicion”. Li ne tre bone komprenas la obĵetojn de Bruselo kaj petas „simple leĝigi la direktivon, same kiel faris Flandrio kaj Valonio”.

Ĉu eble Kafka studis en Belgio?

Paŭl PEERAERTS

korespondanto de MONATO en Belgio

SVISLANDO

Perdita ŝlosilo kaj savanta prezidento

Okaze de kunsido de iu tutsvisa komisiono renkontiĝis Ueli Maurer, prezidento de la Svisa Konfederacio, kaj Christian Levrat, estro de la socialisma partio. Politike ili estas du ardaj malamikoj, ĉar Maurer estas de la partio SVP/UDC, ekstremdekstra. La kunsido atingis preskaŭ sian finon, kiam Levrat menciis, ke tre baldaŭ li devus esti en Berno por ĉeesti la transdonon de diplomo al lia filino. Ĉiuj dekstremuloj substrekis la gravecon de tiu partopreno, de la rolo de la familio. En la momento, kiam Levrat volis ekveturi al Berno, li ne plu retrovis la ŝlosilon de sia veturilo. Paniko ... Sed jen venis savanto, la prezidento: „Kolego! Prenu mian veturilon kun ŝoforo kaj iru al Berno!” Tio okazis. Poste oni esploris la veturilon de Levrat kaj tie trovis ĝian ŝlosilon. La prezidento Maurer mem veturigis la aŭton al Berno.

Mireille GROSJEAN

korespondanto de MONATO en Svislando

Ueli Maurer (foto) savis sian politikan malamikon Christian Levrat de granda embaraso.

Claudio Magris

La muzeo de milito

Ĵus aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Moderna vivo

SLOVAKIO

Tilia betlehemo

Rajecká Lesná [rajecka lesna] estas pitoreska montvilaĝeto situanta en la nordo de la slovaka regiono Žilina [ĵilina] (ĉirkaŭ 200 km norde de Bratislavo). Ĝi estis fondita en 1474, kaj danke al la riĉa pasinteco ĝi estas hodiaŭ grava pilgrimado-centro de Slovakio.

Unu el la plej signifaj konstruaĵoj en ĉi tiu malgranda vilaĝeto estas verŝajne la plej granda movebla ligna kripo en la mondo (8,5 m longa, 2,5 m larĝa kaj 3 m alta) farita ekskluzive el tilia ligno, kiu troviĝas en la Kapelo de Dia Mizerikordo (slovake Kaplnka Božieho Milosrdenstva). Ĝi estas verko de la loka lignoskulptisto Jozef Pekara (1920-2005) kaj estas sendube la plej grava arta esprimo de popola ligna skulptarto en Slovakio.

300 figuretoj

Pekara komencis skulpti la kripon en 1980, kaj en 1997 – post preskaŭ 17 jaroj – ĝi estis finita. Li skulptis 300 lignajn figuretojn, el kiuj la duono estas movebla. La kripo figuras – krom scenigo de la eventoj ĉirkaŭ la naskiĝo de Jesuo – ankaŭ la riĉan historion de la malgranda slovaka nacio. Ne estas mirinde, ke oni nomas ĝin la slovaka nacia kripo. Ĝi montras la simplan vivon, kutimojn kaj tradiciajn laborojn de la slovaka popolo en la pasinteco (paŝtistoj, ministoj, vinberistoj, lignohakistoj, metiistoj, potfaristoj, lignaĵistoj, forĝistoj ktp).

En la kripo ni povas trovi ankaŭ dominantojn inter la slovakaj kasteloj kaj burgoj, modernajn konstruaĵojn kaj la slovakan montopinton Kriváň – situantan en la montaro Altaj Tatroj – kiu de la 19a jarcento estas neoficiala simbolo de Slovakio kaj estas unu el la tri naciaj simboloj, kiuj aperas ankaŭ sur la slovakaj eŭro-moneroj.

Julius HAUSER

korespondanto de MONATO en Slovakio

Jozef Pekara skulptis 300 lignajn figuretojn, el kiuj la duono estas movebla. Foto: SONA HAUSEROVA

Krom scenigo de la eventoj ĉirkaŭ la naskiĝo de Jesuo, la kripo montras ankaŭ la riĉan historion de la slovaka nacio. Foto: SONA HAUSEROVA

Farita nur el tilia ligno la kripo estas sendube la plej grava arta esprimo de popola ligna skulptarto en Slovakio. Foto: SONA HAUSEROVA

La kripo montras simplan vivon, kutimojn kaj tradiciajn laboraktivecojn de la slovaka popolo en la pasinteco. Foto: SONA HAUSEROVA

La plej granda kripo troviĝas en la slovaka vilaĝeto Rajecká Lesná. Foto: SONA HAUSEROVA

SOCIO

Ĉu Nobel-premio meritita?

Ĉi-jare la Sveda Akademio aljuĝis Nobel-premion pri literaturo ankaŭ al la aŭstro Peter Handke 1. Sen pridiskuti la artistajn valorojn de la premiito albanoj estas tre ŝokitaj kaj ĉagrenitaj, ĉar temas pri homo kun ideoj kaj agoj ekstreme faŝismaj, esprimitaj kaj elmontritaj ankaŭ okaze de la lastaj militoj en la eksa Jugoslavio, ĉefe en Kosovo.

Peter Handke subtenis la pereigajn klopodojn de la reĝimo de la „buĉisto de Balkanio”, Miloŝeviĉo, kontraŭstaris la NATO-bombardadojn al militistaj ejoj de Serbio, kaj ĉeestis la entombigajn solenaĵojn de la lasta serba diktatoro komunista, ege admirata de li mem.

Seniluziiĝo kaj plendoj

Albanoj ĝenerale – kaj aparte tiuj de Kosovo – sentas sin humiligitaj kaj seniluziigitaj pro tia decido de la Akademio, kiu tradicie elstarigas la plej progresemajn personojn de nia homaro. Per sia prezidanto Mehmet Kraja la Akademio de Sciencoj de Kosovo sendis oficialan proteston, dum la albana ĉefministro Edi Rama diris, ke „mi unuafoje vomemis pro tia decido de la sveda akademio”.

Neregistaraj organizaĵoj alvokis pri peticio kun centmiloj da subskriboj, sendota al Svedio por postuli la nuligon de la premio aljuĝita al Peter Handke.

1. Aŭstra verkisto, aŭtoro de teatraĵoj, noveloj, poemoj kaj eseoj.

Bardhyl SELIMI

korespondanto de MONATO en Albanio

SPORTO

Pedali tri kilometrojn sen vidi

La 19an de aŭgusto 2019 la 26-jara junulo Ángel Ernesto López Hernández starigis mondrekordon, kiam li „blinde” pedalis per unurada ciklo tri kilometrojn en 13 minutoj kaj 35 sekundoj. Tion li faris tra ĉefaj stratoj de la urbo Sancti Spíritus.

„Kiam mi ekkonis Aliet Pérez Martínez, kiu rompis – la 13an de aŭgusto 2016 en Santiago de Cuba – la mondan rekordon de blind-stirado de motorciklo sen kromĉaro, mi sentis min inspirita de lia heroaĵo”, diris Ángel Ernesto. „Malkovrinte tiun ĉi veturilon kun nur unu rado, mi intencis rompi la rekordon kaj, ĉar mi estas tre obstina, tion mi atingis.”

Por garantii, ke lia vidpovo fariĝas nula, sur la okuloj li portis unue bandaĝon el kotono kaj gazo; sur tio li portis krome maskon kaj fine nigran kapuĉon.

La heroo

Ángel Ernesto laboras en la municipa grupo pri scenaj artoj, kiel klaŭno Galletica (kekseto) kaj kiel amatora ekvilibristo sur sep benketoj. Antaŭ pli ol unu jaro li planis tiun heroaĵon antaŭe neniam konatan en la mondo.

La junulo esperas sukcesi kaj registri la eventon en la libro Guinness de mondaj rekordoj.

Juan Carlos MONTERO MEDINA

korespondanto de MONATO en Kubo

La 19an de aŭgusto 2019 Ángel Ernesto López Hernández „blinde” pedalis per unurada ciklo tri kilometrojn. Foto: ÁNGEL ERNESTO LÓPEZ HERNÁNDEZ

„Malkovrinte tiun ĉi veturilon kun nur unu rado, mi intencis rompi la rekordon kaj, ĉar mi estas tre obstina, tion mi atingis.” Foto: ÁNGEL ERNESTO LÓPEZ HERNÁNDEZ

Sur la okuloj Ángel Ernesto portis bandaĝon el kotono kaj gazo, maskon kaj fine nigran kapuĉon. Foto: ÁNGEL ERNESTO LÓPEZ HERNÁNDEZ

Dum 13 minutoj kaj 35 sekundoj la junulo pedalis tra ĉefaj stratoj de Sancti Spíritus. Foto: ÁNGEL ERNESTO LÓPEZ HERNÁNDEZ

Eseoj

NIA TERO

Klimat-skeptikulo

Miaj amikoj nomas min klimata skeptikulo. Sed ĉu vere? Mi ja kredas, ke la klimato sur nia tero ŝanĝiĝas. Mi ankaŭ kredas, ke CO_2 sorbas varmoradiadon. Mi ankaŭ estas konvinkita, ke ni devas esti zorgemaj pri fosiliaj mineraloj: ili estas kompleksaj molekuloj, en kiujn la suno investis multan energion. Sed ... mi ne kredas, ke la homo kaŭzas la nunan klimatan ŝanĝiĝon.

Miaj amikoj nomas min negacianto: iu, kiu neas la evidentan realon. Ili ankoraŭ ne starigas min sur la brulŝtiparon, sed tamen rigardas min kun certa malfido, iomete kiel herezulon. La sekva teksto ne celas konverti miajn amikojn, sed nur organizi miajn proprajn ideojn kaj eventuale kompari ilin kun aliaj vidpunktoj.

La razilo de Ockham

Unue pri klimata ŝanĝiĝo. Ĉio komenciĝis antaŭ ĉirkaŭ 14 miliardoj da jaroj kun la „granda knalo”, la praeksplodo, iomete stranga hipotezo sed nun vaste akceptita. Antaŭ 3,5 miliardoj da jaroj nia mondo jam ekzistis kaj tiam verŝajne ekestis la vivo. La surfaco de la tero estis ankoraŭ varma kaj malmola. Aperis kontinentoj, el kiuj Rodinio antaŭ ĉirkaŭ 1 miliardo da jaroj estis la unua, preskaŭ certe sekvita de aliaj.

Pangeo ekzistis antaŭ 250 milionoj da jaroj. Ĝi estis granda tera maso kun verŝajne kontinenta klimato. Pangea iom post iom disiĝis en apartajn kontinentojn. Geologo rakontis al mi, ke ekde tiam centoj, eble miloj, da klimataj ŝanĝiĝoj okazis. Glaciajn periodojn sekvis varmaj periodoj. Certe ili ĉiuj okazis sen homa interveno. Restas mirinde, ke nuntempe, kiam la ŝanĝiĝo okazas la dekmilan fojon, homoj volas atribui la kaŭzon al homoj. Pro diversaj kialoj homoj volas esti respondecaj pri eblaj katastrofoj.

En bibliaj tempoj, Jeremio kaj aliaj profetoj jam antaŭdiris katastrofojn rezultantajn el homa konduto. Ezekielo antaŭvidis la apokalipson kaj la finon de la tempo. Ĉi tiu damnita pensado daŭre vivas en diversaj religiaj sektoj. Estas farita scienca esplorado pri tiu fenomeno kaj ŝajnas, ke la familio decidas, kion oni kredas. Ankaŭ la teorio de mondvarmiĝo kaŭzita de homoj apartenas al ĉi tiu serio. Konata estas la „razilo de Ockham” (William of Ockham, 14a jarcento). Ĝi diras, ke oni ne supozu novan kaŭzon de io, se niaj spertoj instruas al ni, ke ĝi ĉiam okazis sen tiu specifa kaŭzo. Se mil klimataj ŝanĝiĝoj okazis sen homa interveno, ne utilas formuli hipotezon por la mil-kaj-unua.

Miaj amikoj diras: nun la cirkonstancoj malsamas. La teorio de antropogena varmiĝo pruviĝis, ĉar 97 % de la sciencistoj asertas tion. Ekzistas konsento inter erudiciuloj. Do laikoj kiel mi ne rajtas dubi pri tio. Sed ĉu konsento pri teorio estas konvinka pruvaĵo (pensu pri la konsento pri sorĉado)? Kaj eĉ la konsento de 97 % ne estas vera konsento, restas 3 %. Ekzistas franca esprimo pri ĉi tio: l'art de grouper les chiffres (la arto grupigi nombrojn). Krome montriĝas, ke tiu nombro 97 % venas de unu sola publikaĵo, kaj ke aliaj aŭtoroj komplete refutis ĝin.

Sed estas pli: la maniero formuli. Diri, ke 97 % de la priklimataj eldonaĵoj opinias, ke homoj ludas „rolon”, signifas, ke la aŭtoroj, kiuj diras, ke ekzistas 1 % da kontribuo al tutmonda varmiĝo, „pezas same” kiel aŭtoro, kiu parolas pri 100 %. Laŭ la nederlanda profesoro Guus Berkhout, el la 11 944 priklimataj artikoloj konsultitaj, 7930 tute ne komentis pri ĝi, kaj nur 41 vere kredis pri ĝi; 41 el 11 944 estas malpli ol duono de procento, 41 el (11 940-7930 =) 4010 estas 1 procento.1

Korelacio kontraŭ kaŭzo kaj efiko

Kredantoj diras – kaj probable tio estas ĝusta – ke la kvanto de CO_2 en la atmosfero altiĝis de ĉirkaŭ 290 ppm (miliononoj) ĝis ĉirkaŭ 410 ppm kaj ke tiu kresko estas rekta sekvo de bruligado de fosiliaj brulaĵoj fare de homoj. En la informaj kampanjoj pri klimato, grafikaĵo ofte montras la temperaturon sur la tero kaj la CO_2 en la aero, depende de tempo; la du linioj – fenomenoj – kuras preskaŭ perfekte paralele. La meza temperaturo sur la tero altiĝis ekde 1850 je ĉirkaŭ 1,0 grado. Por multaj, tio pruvas, ke la emisio de CO_2, se ne la sola, certe estas la plej grava kaŭzo de monda varmiĝo, ĉar ekzistas forta korelacio por statistikistoj.

La koncepto de „hokebastona grafikaĵo” naskiĝis en la sama pensmaniero. En la grafikaĵo oni vidas la temperaturon kiel funkcion de tempo. La temperaturo formas la longan kruron de la hokeo-bastono. En la 1930aj jaroj ĝi altiĝis akre: la mallonga kruro de la bastono. Tio laŭdire estas pruvo, ke fosiliaj brulaĵoj kaŭzis la altiĝon de temperaturo. Venis multe da kritiko. Estus tro longe priskribi ĉi tie la korektojn kaj eĉ la manipuladon de la grafikaĵo^2. La datumoj estas manipulitaj: la malgranda glaciepoko de la 16a jarcento estas forigita kaj la maltrankviligan flekson en la 1930aj jaroj helpis la statistikaj formuloj uzataj. Okazis malgrandaj skandaloj, sed la ĝenerala konkludo restis. Tamen eĉ se ĉiuj enigitaj datumoj estas ĝustaj kaj korelacio aperas, tio ne estas pruvo de kaŭzeco. La kurboj de la nombro de cikonioj en regiono kaj la naskokvanto en la sama regiono montras la saman korelacion. Krom bona korelacio devas ekzisti fidinda – prefere eksperimente pruvita – hipotezo. Antropogena varmiĝo ne havas tion.

Miaj amikoj diras: estis ĉiel klare pruvite, ke CO_2 sorbas varmon kaj ke la CO_2-koncentriĝo pliiĝas. Sed ekzistas ankoraŭ aliaj faktoroj. Krom „pli malgrandaj fratoj” kiel ozono kaj ridgaso (N_2O) temas ankaŭ ĉefe pri metano kaj akva vaporo.

Metano 25-oble pli forte ol CO_2 konservas la atmosferan varmon; ĝi pliiĝis je 150 % en la atmosfero ekde la 18a jarcento.

Akva vaporo, kiu plej forte altigas la forcejan efikon el ĉiuj, altiĝas egale tra la jaroj, kaj ĝi provokas zorgojn por la klimatologoj pro favoraj kaj malfavoraj efikoj. Favora efiko estas, ke varma aero povas enhavi pli da vaporo de akvo, sed ĝi havas la kutimon kondensiĝi en la atmosfero en nubojn, kiuj sendas la sunan varmon reen en la spacon. Nuboj kaŭzas ankaŭ precipitaĵojn, kiuj poste parte penetras en la teron. Ili povas ankaŭ reflekti sunlumon kiel neĝo. Nuban formiĝadon antaŭenigas ankaŭ fulgo-partikuloj kaj aliaj poluantoj en fumo. La pripaŝtiĝo kaj falĉado de herbejoj kaj stepoj malhelpas pluvakvon fali inter la longaj herboj post ekstrema akvofluo kaj tial multe da akvo vaporiĝas anstataŭ filtriĝi en la grundon. La ŝlosila demando restas do, kiom sentema la klimato estas al CO 2-emisioj. La manko de klara respondo al ĉi tiu demando efektive signifas, ke oni ne povas konsideri ĉi tiun forcejan gason kiel la solan kulpulon, kaj ke aliaj gravaj forcejaj gasoj kiel metano kaj akva vaporo estas forgesataj.

CO_2 havas diversajn fontojn – ankaŭ nia korpo kontribuas al ĝi. Ĉirkaŭ kvarono de la CO_2 ellasata en la atmosferon ĉiujare estas provizore stokita en plantoj kaj alia kvarono en la oceanoj. La fakto, ke iuj CO_2-fontoj mem estas klimataj, ne faciligas la problemon. Plie, eblas, ke la varmiĝo mem pliigas la CO_2-koncentriĝon, kiel sugestas la cititaj datumoj pri polusa glacio. Iuj CO_2-purigiloj estas ankaŭ klimatdependaj: plantoj kreskas pli bone, kiam ili ricevas pli da CO_2, kaj pro pli varma printempo, falfoliaj arboj ricevas siajn grandegajn surfacajn foliojn, per kiuj ili sorbas CO_2. Aliflanke, bruligi fosiliajn brulaĵojn laŭdire havas kvin- ĝis ses-oble pli grandan efikon al la pliiĝo de CO_2 ol la reduktita kapablo sorbi CO_2 rezulte de senarbarigo kaj malapero de aliaj naturaj areoj.

La akvo-mastrumado en nia atmosfero estas tiel kompleksa kaj ŝanĝiĝema, ke temas pri Sizifo-laboro por determini la forte ŝanĝiĝantan mezumon de akvo en la atmosfero. Bedaŭrinde la rolo de akva vaporo, la plej forta el la tri „grandaj” forcejaj gasoj, en klimata varmiĝo estas preskaŭ ignorata: interesata laiko devas diveni, kiom granda estas la ebla kontribuo. Metano respondecas pri 16 % de la totalaj emisioj de forcejaj gasoj. Tion kaŭzas la degenerado de organika materialo en oksigen-malriĉaj kondiĉoj, kiel en marĉaj grundoj, sur la fundo de fosaĵoj kaj lagetoj, kaj en la intesto de vivaĵoj – precipe remaĉuloj. Ankaŭ subtera degenerado de mortintaj plantaj radikoj estigas metanon. Krome oni diras, ke la tropika pluvarbaro produktas grandajn kvantojn da metano, kaj arbaraj incendioj liberigas metanon varmigante organikan materialon. Fine metano liberiĝas ankaŭ en karbominejoj. Ridgaso laŭdire respondecas pri 6 % de la totalaj forcejaj emisioj. Ĝin liberigas fekundigita grundo (pro sterko aŭ besto); tio koncernas malgrandajn koncentriĝojn, sed ĝi estas tre forta forceja gaso.

Komputilaj modeloj

La antaŭdiro de danĝeroj de varmiĝo baziĝas sur komputilaj modeloj. Antaŭdiro estas ege malfacila, kaj eksterpoli restas sendube problemo en ĉi tiu kampo. Estas regule farataj eraroj, kiuj poste devas esti korektataj. De 1975 ĝis 2015, laŭ la modeloj de la Interregistara Grupo pri Klimatŝanĝiĝo (IPCC) la antaŭvidita averaĝa temperaturo devis esti pliiĝinta je 0,8 celsiaj gradoj, sed la reala averaĝa temperaturo pliigis je nur 0,2 gradoj. Ni eble neniam sukcesos solvi la klimatan problemon per nia normala labormaniero. Estas tro multaj variabloj. Eble artefarita inteligenteco (AI, memlernaj algoritmoj) povus iam fari la diferencon – kvankam la influo de akvovaporo estas ege kompleksa.

Ekzistas dekoj da komputilaj modeloj, kaj regule oni devas korekti la rezultojn. IPCC korektis sin en januaro 2019 kaj raportis, ke la varmiĝo de la 21a jarcento ne sumiĝos al pli ol 0,5oC, kaj ke antropogenaj emisioj neniam povas kaŭzi varmiĝon je 1,5oC.

Nuntempe ekzistas du mondaj vidpunktoj, faritaj per eksterpolado kaj ega simpligo de datumoj. Unue, la mondo mortanta pro sekeco, altiĝanta marnivelo kaj varmiĝo kaj la alia utopio de stabila klimato en mondo bonega por ĉiuj. Al Gore diris bone en sia prelego okaze de la akcepto de la Nobel-premio: We are what is wrong and we must make it right (Malordigis ni, kaj ni devas reordigi.)

Infanaj krucmilitoj kaj manipulado

En Belgio, kaj ne nur tie, la lernantoj de mezlernejoj strikis ĉiusemajne por pli bona klimato. Miaj amikoj ne ŝatos, kion mi diras, sed mi komparas tian agadon al la krucmilito de la infanoj en la 13a jarcento. Eĉ tiam infanoj havis vizion pri pli alta celo: liberigi la Sanktan Landon. Ekzistas dubo pri tio, kiamaniere la aferoj tiutempe okazis, sed tre verŝajne ankaŭ plenkreskuloj ĉefrolis. Tio estas formo de manipulado. Nuntempe la infanoj mem diris, ke ili ne scias, kion fari, sed ili postulas, ke politikistoj faru ion. Tamen ĉio estas relative simpla. Ili konsideras CO_2 respondeca pri la venonta katastrofo. Ili devas scii, ke ĉiu persono produktas proksimume 1 kg da CO_2 ĉiutage. Per korpa ekzercado tio povas esti ĝis 40-oble pli. Ili ne praktikas maksimuman penadon dum 24 horoj, sed oni tamen povas supozi, ke ili produktas 10 kg da CO_2. Do se ili postulas, ke la politikistoj devas redukti la kvanton de CO_2, la politikistoj devas malpermesi la manifestaciojn kaj instigi ilin lerni biologion kaj fizikon. Kontraste al la mezepoko, ili nun ne ricevas indulgon, sed tamen la aprobon de siaj gepatroj kaj instruistoj. Kiu kulpas pri nesciado?

Estas ankaŭ alia faceto en ĉi tiu klimata histerio. Temas pri mono, multe da mono. Ne nur por novaj aparatoj, sed ankaŭ por aldonaj impostoj. Kian garantion oni havas, ke tiom da mono kontribuos al la vivkvalito de la homaro? La opinio de civitano ne gravas. La elito ŝajnigas havi la veron. Ili scias, kion fari, kaj ili diras, ke la mondo fariĝos pli bela, pli verda kaj pli sekura, se ni faros, kion ili diras. Fakte la elito diras: kara civitano, vi ne havas la kvalifikon por agi. Ĉiutage ĉirkaŭ 30 000 infanoj sub la aĝo de kvin jaroj mortas pro malsanoj, kiujn eblas bone kuraci. Kial elspezi monon por solvi hipotezon, kiu ne estis eksperimente pruvita? Ĉu tiu mono ne estus pli bone uzata en irigacio kaj vakcinado-kampanjoj? Grandaj kompanioj estas preskaŭ devigataj sekvi la histerion. La konstruado de ventoturbinoj kaj sunpaneloj donas multajn eblojn por gajni monon. Sed kiom da bono oni povus fari per tia amaso da mono, kiu nun perdiĝas al senutila organizado kaj kromaj impostoj. Kiu respondecas?

Etendi la klimatan debaton al CO_2-emisioj ne estas saĝe. Klare ni devas strebi por pura aero, trinkebla akvo, sana manĝo kaj efika kaj sekura trafiko. Nun ĉio estas perdita en la malpreciza „pli bona klimato”. La nuna klimata debato estas eminente utopia. Logika rezonado sola ne sufiĉas por trovi taŭgajn solvojn. Eksperimentoj devas unue pruvi, ke la celita celo estas atingebla per la proponata agado. Historia leciono klare montras tion. Antaŭ unu jarcento pacientoj kun diabeto alfrontis problemojn. Oni ne sciis tiutempe, ke ĉe diabeto mankas la (nekonata) insulino. Diabetuloj perdis multan sukeron urinante kaj perdis pezon. Logike, oni provis solvi ĉi tiun problemon per ... donado al pacientoj de multe da sukero: hodiaŭ medicina mortiga peko. Tia agado estas iomete komparebla kun la produktado de kroma CO_2 dum manifestacio por redukti la CO_2-produktadon.

1. Por tiuj, kiuj interesiĝas, rigardu ĉe https://www.climategate.nl/2015/07/de-97-klimaatconsensus-is-slechts-47/ (nederlandlingva)

2. Vidu pli en la reto sub climate gate.

Ward KUSTERS

kuracisto, magistro pri industria toksikologio kaj radioprotektado

En la grafikaĵo oni vidas la temperaturon kiel funkcion de tempo. La temperaturo formas la longan kruron de la hokeo-bastono. En la 1930aj jaroj ĝi altiĝis akre: la mallonga kruro de la bastono. Tio laŭdire estas pruvo, ke fosiliaj brulaĵoj kaŭzis la pliiĝon de temperaturo.

Medio

SVEDIO

Alternativa Nobel-premio

La ĉi-jara „Premio pri ĝusta vivmaniero” (angle: Right Livelihood Award) iras al kvar ricevontoj:

1. La defendanto de homaj rajtoj Aminatou Haidar en Okcidenta Saharo, „pro ŝia konstanta senperforta agado, malgraŭ malliberiĝo kaj torturo, cele al justeco kaj memdecidrajto por la popolo de Okcidenta Saharo”.

2. La advokato Guo Jianmei en Ĉinio, „pro ŝia pionira kaj persista laborado por sekurigi la rajtojn de virinoj en Ĉinio”.

3. La klimataktivulino Greta Thunberg en Svedio, „ĉar inspiranta kaj pliklariganta politikajn postulojn pri urĝa klimatagado, kiu reflektas sciencajn faktojn”.

4. La indiĝena gvidanto Davi Kopenawa de la janomana popolo en Brazilo, kune kun Hutukara Associação Yanomami, „pro ilia kuraĝa rezoluteco por protekti la arbarojn kaj biodiversecon de la amazona regiono, kaj la landojn kaj kulturon de ĝiaj indiĝenaj popoloj”.

La premio estis fondita en 1979, kiam la sved-germana filatelisto Jakob von Uexküll [fon ikskil] proponis al la Nobel-fondaĵo krei du novajn Nobel-premiojn, ne komprenante, ke la testamento de Nobel ne ebligas tion. Eĉ la sveda nacia banko ja povis krei nur Nobel-memorpremion pri ekonomiko, ne Nobel-premion. Pro la rifuzo de la fondaĵo, von Uexküll do fondis propran premion, financatan de lia poŝtmarkkolekto.

Gunnar GÄLLMO

korespondanto de MONATO en Svedio

La homrajtdefendanto Aminatou Haidar el Okcidenta Saharo ricevis la alternativan Nobel-premion pro sia konstanta senperforta agado, malgraŭ malliberiĝo kaj torturo, cele al justeco kaj memdecidrajto por la popolo de Okcidenta Saharo. Foto:RIGHTLIVELIHOODAWARD

ITALIO

Marŝo de la itala junularo

De tempo al tempo, aŭ pli precize koincide kun la komenco de la lernojaro, la junaj generacioj de Italio esprimas per marŝoj sian malkontenton, precipe por protesti kontraŭ lokaj misfunkcioj. Tio komenciĝis antaŭ kvindeko da jaroj ĉe universitato, kontraŭ la malbona ekzemplo de iuj profesoroj, kiuj dediĉis malmulte da tempo al instruado por sin dediĉi al propraj esploroj aŭ privataj profesioj aŭ al politiko.

Kun la paso de la jaroj partoprenis pli multe la liceanoj, do adoleskantoj, kiuj kelkfoje okupis sian lernejon dum po kelkaj horoj (aŭ eĉ noktoj) semajne, por aranĝi paralelan „memregatan” programon pli proksiman al siaj interesoj. Tiu modo daŭris kelkajn generaciojn, kaj poste silente estingiĝis. Ĉi-jare la komenco de la lernojaro preskaŭ koincidis kun la politika protestado de la „flavaj veŝtoj” en Francio, kiuj kuntrenis ankaŭ gejunulojn, kaj osmoze ankaŭ la italajn gejunulojn.

Tamen tute neatendita en Italio estis la amasa partopreno de la junularo en samtempaj marŝo-manifestacioj en pli ol cent urboj: entute, pli ol unu miliono da geknaboj aliĝis kvazaŭ procesie. Kvankam en ĉi tiu sezono okazas politikaj balotadoj en nia lando, neniu politika partio iel partoprenis. Nur la (nova) ministro pri publika instruado sendigis al la lernejestroj cirkuleron, por ke ili allasu, ke en tiu tago la liceanoj ne frekventu la lecionojn.

Greta Thunberg

Do kio okazis? Estis diskonigita la parolado de Greta Thunberg [tunberj] antaŭ la speciala pintokunveno pri klimato de Unuiĝintaj Nacioj (la 23an de septembro 2019) (la esperantigon de la teksto vi trovos ĉi-sube).

Certe restas instigo al konsciiĝo aŭ al memkonsciiĝo pri la problemo de la varmiĝo de nia planedo. Kaj tio koncernas ne nur la junularon, nek nur Unuiĝintajn Naciojn.

Nicola MINNAJA

korespondanto de MONATO en Italio

Mia mesaĝo estas: ni observos vin. Tio ĉi estas tute misa. Mi ne devus esti tie ĉi. Mi devus reesti en mia lernejo aliflanke de la oceano. Tamen vi turnas vin al ni junuloj por trovi esperon. Kiel vi aŭdacas?

Vi ŝtelis miajn revojn kaj mian infanaĝon per viaj vantaj paroloj. Kaj tamen mi estas inter la bonŝanculoj. Homoj suferas. Homoj mortas. Tutaj medio-sistemoj kolapsas. Ni troviĝas en la komenco de amasa ekstermado, dum ĉiuj viaj paroloj koncernas nur monon kaj fabelojn pri senfina ekonomia kreskado. Kiel vi aŭdacas?

De pli ol 30 jaroj la sciencaj faktoj estas kristale klaraj. Kiel vi aŭdacas plu preterrigardi tion, sed veni ĉi tien kaj diri, ke vi faras sufiĉon, dum la necesaj politikaj agadoj kaj solvoj estas ankoraŭ nenie videblaj?

Vi diras, ke vi aŭdas nin kaj komprenas la urĝecon. Sed – kiom ajn malĝoja kaj kolera mi estas – mi ne volas kredi tion. Ĉar, se vi vere komprenus la situacion kaj ankoraŭ rifuzadus agi, tiam vi estus diablaj. Kaj tion mi rifuzas kredi.

La populara ideo duonigi niajn gas-eligojn ene de dek jaroj donas al ni nur 50 %-an ŝancon limigi la temperatur-altiĝon al malpli ol 1,5 oC, kaj tiel eviti nerenverseblan ĉen-reagojn ekster homa regado.

Tiuj 50 % estas eble akcepteblaj por vi. Sed la nombroj ne enprenas la sojlopunktojn, la retrokuplajn ciklojn, la plian varmiĝon kiun kaŝas toksa poluado de la atmosfero, kaj ĉiujn aspektojn de egaleco kaj klimat-justeco. Tiuj nombroj baziĝas ankaŭ sur la supozo, ke mia generacio suĉos centojn da miliardoj da tunoj de via CO_2 el la aero – per teknologioj, kiuj apenaŭ ekzistas.

Do 50 %-a risko estas por ni, kiuj devos vivi kun tiuj konsekvencoj, simple ne-akceptebla.

Por havi 67 %-an ŝancon resti sub tutmonda varmiĝo de 1,5oC – la plej bona kalkulo, kiun povas prezenti IPCC^1 – je la 1a de januaro 2018 la mondo povis eligi ankoraŭ 420 gigatunojn da CO_2. Hodiaŭ tiu nombro jam reduktiĝis al malpli ol 350 gigatunoj.

Kiel vi aŭdacas ŝajnigi, ke la problemon eblas solvi pere de „la kutima negocado” kaj kelkaj teknikaj aranĝoj? Je la hodiaŭaj niveloj de eligado la restanta CO_2-buĝeto estos tute foruzita ene de ok jaroj kaj duono.

Hodiaŭ tie ĉi oni prezentos neniujn solvojn aŭ planojn, kiuj vere konformas al tiuj nombroj. Ĉar tiuj nombroj estas tro malkomfortaj. Kaj vi ankoraŭ ne estas sufiĉe maturaj por rakonti, kiel reale estas.

Vi perfidas niajn atendojn. Sed la monda junularo komencas kompreni vian perfidon. Ĉiuj estontaj generacioj observas vin. Kaj se vi elektas perfidi nin, mi diru: ni neniam pardonos vin.

Ni ne permesos, ke vi restu senpunaj pro tio. Ĉi tie kaj en ĉi tiu momento, ni strekas la limon; la mondo vekiĝas. Kaj ŝanĝo venos, ĉu vi tion ŝatas aŭ ne ŝatas.

Mi dankas.

Greta Thunberg

1. IPCC: Interregistara Grupo pri Klimatŝanĝiĝo.

UNIVERSITATOJ

Novaj doktoroj „pro honoro”

La universitato de Mons (Belgio) en oktobro donis tri doktorecojn pro honoro al personoj, kiuj laboras pri daŭripova socio. La plej fama sendube estas la sveda junulino Greta Thunberg [tunberj]. Kun ŝi ricevis la honorigon la franca eks-ministro, medi-aktivulo, verkisto kaj prezentisto Nicolas Hulot kaj la brita ekonomikisto Nicholas Stern, kiu laboras ankaŭ en la kampo de ekologio.

Thunberg ne ĉeestis la solenaĵon, sed dankis la universitaton en retfilmo pro la honoro. Laŭ la rektoro, profesoro Philippe Dubois, la universitato ŝuldas dankon al Greta pro la espero, kiun ŝi donas al la junularo de la tuta mondo. „Ŝi estas la ambasadoro de la konscienco”, diris la rektoro.

Paŭl PEERAERTS

korespondanto de MONATO en Belgio

ZOOLOGIO

Memluma ŝarketo

Esploristoj de la universitato Tulane en Usono sukcese identigis novan specion de malgranda ŝarko, kiu ĉasas iom nekutime. Ĝi allogas siajn viktimojn tiamaniere, ke en mallumo ĝi eklumas. Estas ankaŭ interese, ke ĉi tiu nova specio de ŝarko estas nur 14 centimetrojn longa. Krom per sia scienca nomo (Mollisquama mississippiensis) ĝi estas kurioze konata ankaŭ kiel „usona poŝa ŝarko” (angle American pocket shark).

Ĉi tia ŝarko estis malkovrita en la Golfo de Meksiko en februaro 2010 per ŝipo de National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA, Federacia Oceana kaj Atmosfera Administracio). Sciencistoj ekinformis la publikon pri la koncerna golfa ŝarko jam en 2015, sed oficiale ĝi estis science klasifikita nur en julio 2019.

Naĝiloj

Tiu ĉi predanto ĉasas fiŝojn pli ol 300 metrojn sub la marnivelo. Laŭ esploristoj el malgranda poŝglando, situanta proksime de ĝiaj antaŭaj naĝiloj, la ŝarko elŝprucas fluoreskan fluidaĵon. Tiel ĝi altiras la atenton de viktimo, kiu naĝas al la lumo, dum ĝi (praktike nevideble) atakas.

La besto estas unu el du konataj specioj de poŝaj ŝarkoj de la genro Mollisquama. La alia poŝa ŝarko, ankaŭ malofte vidata, estas pacifika specio, science nomata Mollisquama parini. Ĉi tiu fiŝa vertebrulo estas 40 centimetrojn longa. Oni ĝin malkovris en 1979 ĉe la marbordo de Ĉilio.

Julius HAUSER

Scienco

OFTALMOLOGIO

Liberiĝu de presbiopeco per okulgutoj

Multaj „olduloj” (sed ankaŭ plenkreskuloj, kelkfoje eĉ sub la aĝo de 40 jaroj) spertas presbiopecon, normalan staton ligitan al onia maljuniĝo, kiu ne ebligas al la okuloj vidi bone – kaj precipe legi – de proksime. Se, por legi tiun ĉi artikolon, vi jam bezonas uzi okulvitrojn aŭ iom malproksimigi la revuon de viaj okuloj, tre interesos vin scii, ke baldaŭ aperos nova kaj tute valida alternativo.

Sufiĉos fakte enmeti ĉiutage kelkajn gutojn en viajn okulojn. Tio estos vera revolucio por milionoj da homoj, kiuj devas alfronti ĉi tiun vidan malordon kaj foje, forgesinte siajn okulvitrojn, ne hezitas peti la helpon de nekonatoj en superbazaro por ekscii kelkajn detalojn pri la ingrediencoj aŭ la kosto de la produktoj, kiujn ili volas aĉeti.

Kristalino

Nova kuracilo de Novartis (por nun, temas pri okulakvo konata nur per sia mallongigo: Unr844) devus iĝi havebla jam en 2023 post la fino de la testado, ankoraŭ plenumata. Estroj de la farmacia kompanio diskutis en septembro 2019, en la svisa urbo Bazelo, kun la internacia gazetaro, pri siaj novaj esploroj kaj pri la perspektivoj, kiujn ili malfermas tutmonde.

„La kuracado de presbiopeco estas tre interesa fako, ĉar tiu problemo koncernas rimarkindan parton de la adolta loĝantaro, kaj la esploroj donas kuraĝigajn rezultojn”, klarigis Gaia Panina, medicina direktoro de Novartis Italia.

Ĉi tiu nova medikamento konsistas el okulaj gutoj, kiuj kapablas penetri en la kristalinon (aŭ okullenson) kaj restarigi ĝian elastecon. La okulakvo uzeblas tre facile, sed devas esti prenata plurajn fojojn tage kaj por ĉiam – kio tamen ne estos troa ĝeno. Oni estas ankoraŭ en la disvolva stadio: la medikamento estos verŝajne lanĉita en komercon plej malfrue en 2023. Antaŭmendu ĝin!

Cristina CASELLA

Libroj

Strategio de idealisto

La libro havas vere konfuzan titolon: Nek pardono, nek redono: La demando pri senpuneco en krimoj kontraŭ la homaro. Decidinte esti ĝia recenzonto, mi opiniis, ke temas pri verko politika kaj parte historia, sed mi eraris komplete. Tamen mi ne bedaŭras kaj forte rekomendas ĝin al ĉiuj, kiuj opinias, ke „alia mondo eblas”. Speciale, se ili malakceptas la mondon, konstruitan de la aŭtoro de tiuj ĉi vortoj.

Pri kio temas?

Tiu ĉi verko estas unu el malmultaj ekzemploj de aktuala literaturo en Esperanto, ja esperantistoj preferas traduki kaj eldoni klasikaĵojn (eble pro la aĝo de plejparto de la eŭropaj samideanoj). La origina franca eldono aperis en 2009 kaj post nuraj kvin jaroj SAT aperigis ĝin en la Lingvo Internacia, ricevinte aprobon de la aŭtoro – sekvinda konduto.

Pri kio temas? Malfacilas respondi unufraze, ja temas pri la verko de Raulo Vanejgemo – belga verkisto, filozofo kaj revoluciulo, aktiva partopreninto de la Situaciista Internacio kaj de la revoluciaj movadoj, kiuj skuis Eŭropon en la 1960aj jaroj. Ĉu vi jam imagis okulvitrulon kun pafilo enmane sur fumkovritaj barikadoj? Erara kliŝo. La aŭtoro apartenas al intelektuloj, kies rondo ĉiam estas malvasta, ĉar homamasojn gvidas ĉefe ne profundaj ideoj, sed subkonscio, apenaŭ mense regebla. En la plej bona periodo la Situaciista Internacio havis ne pli ol 200 membrojn kaj tio apenaŭ mirigas, se konsideri kompleksecon de ĝiaj ideologio kaj lingvaĵo, fortimigantaj 90 % de la personoj.

La aŭtora penso preterflugas stratbatalojn kaj eĉ demandojn pri proprietaj rajtoj, impostoj kaj klasa konscio. Li celas radikojn de la problemo, kaŭzinta ĉiujn obstaklojn kaj ĝenojn en la homa vivo. Evidente, li pli detale analizis la jamajn politikajn sistemojn aliloke, ĉar ĉi-foje li nur preterpase mencias la ŝtatan socialismon (inkluzive la sovetian kaj ĉinan modelojn), teroron de la ruĝaj ĥmeroj kaj kruelaĵojn de la kultura revolucio. Do lia kritiko rekte trafas la dominantan socio-ekonomian modelon – la nuntempan kapitalisman socion, kiun oni ofte (kaj trafe) nomas konsumisma.

Kiujn riproĉojn li havas al la eble plej stabila kaj prospera parto de la mondo, kies sukceso kaj vivkapablo montriĝis jam en la kompleta kolapso kaj disfalo de la rivala komunisma bloko, kies lastaj restaĵoj en formo de Nord-Koreio kaj Kubo velke vegetas kaj poiomete drivas direkte al la ĉina duonŝtata kapitalismo? La ĉefa kaj fakte sola akuzo vortumeblas koncize: ĝi kontraŭas la vivon.

Kiu kulpas?

Neniam homo estis vere libera, ĉiam ekzistis iuforma subpremado kaj ekspluatado. „La homo naskiĝas libera kaj ĉie ĝi estas en katenoj”, amare konstatis la franca filozofo Rousseau. En ĉiuj epokoj la subprematoj protestis, foje ribelis, jen venkante respektivajn elitojn, jen (pli ofte) malgajnante ĝenerale, sed ricevante iujn cedojn. Dum jarcentoj oni kutimis vidi barikadojn, manifestaciojn, legi pri sindikataj strikoj kaj eĉ pri teroraj atakoj kontraŭ la potenculoj.

Sed la lastaj jardekoj montras mirindan mankon de grandaj klasbataloj. La klasika proletaro ŝrumpas kaj perdas sian influon, ĝian lokon okupas „blankaj kolumoj”, parte kiel memdungitoj kun proprietaĵoj, kvankam etaj. La dungitoj en la okcidentaj landoj ĝuas relative altajn salajrojn kaj socialan protekton. Varoj abundas kaj ofte malmultekostas. Se mono ne sufiĉas por tuja aĉeto, oni povas preni krediton en banko je favoraj kondiĉoj.

Investaj fondusoj proponas efike uzi ŝparaĵojn por garantii trankvilan maljunecon al si mem kaj bonan edukadon al siaj infanoj. Post labortago televido amuzos vin, prezentante freŝajn novaĵojn, televidseriojn kaj humurajn programojn. Pasigi feriojn helpos turismaj firmaoj, kiuj proponas vastan gamon de ripozeblecoj – de vojaĝo al ekzotaj landoj ĝis malstreĉa sunumado surplaĝe. La vivo iĝis stabila, komforta kaj sekura. Sed Vanejgemo starigas konfuzan demandon: ĉu tio vere estas la vivo? Ĉu satigitaj je tiu superabundo de la varoj, homoj sentas sin feliĉaj kaj plenas je same abundaj sentoj?

La respondo estas klare nea. Milionoj da homoj generacion post generacio kuras antaŭen por ne malfruiĝi, sed efektive preskaŭ ne moviĝas, ja tiu kurado pli similas al hasta aktivado de la hamstroj en turniĝanta rulcilindro. Kliŝoj anstataŭ pensoj, truditaj ŝablonoj anstataŭ valoroj, merkata interŝanĝo anstataŭ homaj rilatoj. Mi rememoras la vortojn de Erich Fromm: „En nia tempo en homaj rilatoj oni malofte trovas amon aŭ malamon. Eventuale en ili dominas pure ekstera amikemo kaj eĉ pli ekstera honesteco, sed sub tiu eksteraĵo kaŝas sin fremdeco kaj indiferenteco. Kaj ne malmultas ĉi tie ankaŭ kaŝita malfido.”

En la socio, bazita sur pure ekonomiaj rilatoj, la homo mem iĝis varo, objekto de interŝanĝoj, kies valoro egalas al lia komerca utileco. Mortigado de militkaptitoj ĉesis, kiam oni komencis vendi ilin, rimarkigas Vanejgemo. Infanoj kaj virinoj akiris pli grandajn rajtojn, eĉ hejmaj bestoj estas konsiderataj pli valoraj – ĉar ĉiuj ĉi kategorioj iĝis aktivaj konsumantoj, do ilia komerca valoro kreskis.

Sukervato anstataŭ manĝo, holivuda maĉgumo anstataŭ arto, klaĉoj anstataŭ novaĵoj kaj konsumado anstataŭ la vivo. Dum jarcentoj la subprematoj ribelis kontraŭ la subpremantoj, sed nun mankas eĉ konkreta malamiko. En la 1930aj jaroj laboristoj povis striki, postulante altigon de salajroj aŭ manifestacii kontraŭ la malhonestaj politikaj manipuloj, ja ili ĉiam vidis vizaĝon de sia malamiko, ĉu temis pri monavida kapitalisto aŭ koruptita registaro. Nun la kompaniojn regas nuraj pajlopupoj, reprezentantaj svagan aron da akciuloj. Eŭropa politiko diluiĝis en la manoj de eŭropunia burokrataro, kies anonima potenco estas preskaŭ nepalpebla, do ne eblas lukti kontraŭ ĝi.

Kiam la greka ministro pri financoj Janis Varufakis protestis kontraŭ sia ekskludo el la grava kunveno fare de la prezidanto de la Eŭrogrupo Jeroen Dijsselbloem kaj atentigis, ke li reprezentas suverenan ŝtaton, membron de Eŭropa Unio, li ricevis rimarkindan respondon de tiu ĉi burokrata oficejo: „La Eŭrogrupo ne havas leĝan ekziston. Temas pri neformala grupo kaj, sekve, neniu leĝo limigas la agadon de ĝia prezidanto.” Plian fojon mi devas citi Erich Fromm: „Tre malfacilas ne obei, ĝis la homo eĉ ne komprenas, ke li obeas”.

Homoj trenas sian komfortan vivon sen vere vivi eĉ unu tagon kaj tio validas ne nur por ordinaraj dungitoj, sed ankaŭ al la mastroj, ja ankaŭ ili estas sklavoj de la konsumisma socio, katenitaj je senfina kurado al neekzistanta estonteco. Tio estas grava punkto, kiu distingas la socian filozofion de Raulo Vanegejmo. Li ne alvokas al pliaj klasbataloj ne nur pro tio, ke mankas malamikoj palpeblaj, sed ankaŭ pro tio, ke neniu venko povus ŝanĝi ion. Direktoroj, prezidantoj, ministroj, armeestroj – ĉiuj iĝis nuraj pluŝpupetoj, facile anstataŭigeblaj. Forigo de unu fuŝulo ŝanĝas nenion, la sistemo restarigas sin rapide kaj ĉiam pretas oferi iun aŭ tiun peonon aŭ eĉ kurieron kaj foje eĉ reĝon, ja pliaj haveblas en la kesto. Same kiel varoj iĝis nuraj ŝajnaĵoj, kies celo estas ne kontentigi bezonojn, sed krei ilin, ankaŭ la regantoj transformiĝis je kartonaj figuroj, forbalaeblaj de ajna vento.

Raulo Vanejgem ne kredas je radikalaj solvoj, jam plurfoje elprovitaj kaj ĉiam kreintaj nur pliajn suferojn kaj ĥaoson. „Anstataŭigi la socian revolucion per la terorismo estis ataki fiinsektaron anstataŭ forigi la rubojn, en kiuj ĝi prosperas”, klarigas la aŭtoro.

Kion fari?

Jen la ŝlosila demando, al kiu komplike kaj fojfoje labirinte, tamen neeviteble, kondukas nin la aŭtora penso. Ni vidis, kiel la konsumisma socio kretenigas la homojn per superabundo de varoj kaj servoj. Ni komprenis, ke ne eblas kontraŭstari ĝin per antaŭaj rimedoj, ja temas pri sistemo, kiu baziĝas sur nova ekonomia sistemo – la kapitalismon produktivan anstataŭis tiu financa. Kvazaŭ heroo de antikva mito, la aŭtoro mergiĝas en la subterejon de ombroj, kaj ... ŝajnas, ke lia glavo kolapsas en la manoj senvole malleviĝintaj.

Kien ni iru? Kian socion ni konstruu? Kio estu niaj unuaj paŝoj? Evidente, li simple ne havas respondojn. En la libro troveblas nur svagaj aludoj al memregaj komunumoj, kiuj konsideru bezonojn kaj eblojn de ĉiuj anoj kaj interagu egalrajte kaj juste. Kiel referencon li kelkfoje uzas la komunumojn de la zapatistoj en Meksiko, kiuj kontraŭstaras al la koruptitaj politikistoj kaj internaciaj korporacioj per senperforta protesto simila al la satyagraha de Mahatma Gandhi. Oni ĉiam povas dispeli armitajn protestantojn kaj subpremi insurekcion, sed amaso de senperfortaj indignuloj, klare deklarantaj siajn postulojn, obstaklas la sistemon, kiu kutimas reprezalii, sed malkutimas konversacii.

Sed ĉu la modelo, bone funkcianta en montaraj vilaĝetoj, aplikeblas al la nuntempa kompleksa, plurtavola socio? Mi imagas kunvenon de la komunumo en milkapa vilaĝo, sed kiel tio okazus en Pekino kun ties 25 milionoj da loĝantoj? La zapatista justeco montras sian efikecon en grupoj etaj kaj homogenaj, sed ĉu tio funkcios ankaŭ en Novjorko, kie ĉiu tria el 8 milionoj da urbanoj naskiĝis eksterlande?

Same nesolvita aspektas la justica problemo. La aŭtoro prave atentigas pri totala senefikeco de la nuntempaj justico kaj punsistemo. „Ŝtelu bulkon, kaj oni enkarcerigos vin, ŝtelu fervojon, kaj vi sidos en senato”, laŭdire konstatis Mark Twain. Eĉ se la citaĵo estas apokrifa, tio ne neas ĝian ĝustecon. La prizonoj en ĉiuj landoj plenas je homoj, kies ĉefa kulpeco estis aparteni al malaltaj sociaj tavoloj.

Ekzemple, la usona kaj rusia prizonularoj grandparte konsistas el homoj, kondamnitaj pro vendado de narkotaĵoj. Mi mem konas du tiajn ulojn. Unu estas taĝiko-enmigrinto, kiu longatempe laboris kiel konstruisto kaj poste cedis al tento gajni rapidan monon. Rezulto: 11 jaroj en malliberejo. Unue li fartis tie sufiĉe bone, eĉ aranĝis konstruan brigadon, sed nun infektiĝis je tuberkulozo tiom ofta en la rusiaj malliberejoj kaj apenaŭ kapablas serioze labori.

Alia estas junulo 20-jara, kiu cedis al la sama tento, tiom reklamata en holivudaj filmoj pri sukcesaj ŝtelistoj, kaj rapide akiri monon – solan ŝlosilon al feliĉo. Li nur unufoje akompanis vendiston, tutan tempon sidis en aŭto kaj nek faris, nek vidis ion. La enketistino kompatis lin kaj lian solulan patrinon, nun mortantan pro kancero, sed ne povis ŝanĝi juĝistan verdikton: 11 jaroj da mallibero. Ŝi diris, ke oni alportas tiajn gejunulojn ĉiutage. Dume produktantoj kaj vendistoj de la plej mortigaj (laŭ la nombro de viktimoj) narkotaĵoj kiel alkoholaĵoj kaj tabako gajnas milionojn kaj ĝuas socian respekton kiel estimindaj komercistoj. Klara hipokriteco, ĉu ne?

Junaj stultuloj, prirabintaj samaĝulon surstrate por akiri modan telefonon, iras al prizono, dum financistoj, kiuj prirabis tutajn landojn, restas liberaj kaj eĉ ricevas plurmiliardajn rekompencojn el la ŝtata poŝo, do koste de la homoj, kiujn ili ĵus prirabis. Oni povus atendi pli seriozan traktadon de la afero dum internaciaj tribunaloj pri krimoj kontraŭ la homaro, sed ankaŭ ili transformiĝas je farso, kie sur la scenejon venas ĉefe hazardaj figuroj, dum la ilin kreinta sistemo restas preskaŭ nedamaĝita kaj plu produktas fuŝulojn.

La jud-germana verkisto kaj sciencisto Victor Klemperer diris: „Se la sorto de la venkitoj estus en miaj manoj, mi forlasus pace ordinarulojn kaj eĉ iujn gravulojn ... sed mi pendumus ĉiujn intelektulojn kaj profesorojn mi pendumus eĉ tri futojn pli alte ol la aliajn”. Sed Raulo Vanejgemo iras pluen kaj kun bedaŭro konstatas: eĉ ilia pendumado ŝanĝos nenion, ja ankaŭ ili estas nura sekvo, ne kialo. Sed kiel elradikigi la kialojn? Mankas klara respondo.

Mi opinias, ke sola vojo estas krei paralelajn strukturojn, kiuj iom post iom forprenos de la ŝtato kaj komerca elito ilian povon. La nuntempaj teknologioj ebligas tian anstatataŭigon en preskaŭ ĉiuj kampoj. Oni povas libere disvastigi informojn per Interreto, aĉeti kaj vendi per ĉifromono, komunikiĝi per Esperanto ... Pardonon, la lastan ideon vortumis mi, ne la belga filozofo. Mi klarigos.

Esperanto-dimensio

Esperantistoj povas paroli pri io ajn, sed fine ili parolos pri Esperanto. Mi ne estas escepto. Sed ĉi-foje temas ne pri la movadana obsedo, sed pri tute praktika afero. Mi opinias, ke el tiu ĉi libro la esperantistaro devas fari gravan konkludon rilate strategion de nia movado.

Oni provis antaŭenigi Esperanton kiel universalan komunikilon, sed tio apenaŭ efikas en nia epoko de la preskaŭ tutmonda dominado de la angla, pro kio eĉ simpatianta al la Lingvo Internacia usona artisto Benjamin Tiven nomis ĝin „solvo sen problemo”. Oni klopodas nun antaŭenigi ĝin kadre de la batalo por la lingvaj rajtoj, sed al 99 % de la homoj necesas unue klarigi, ke tiuj rajtoj ekzistas, poste, ke ili estas damaĝataj, kaj nur fine prezenti Esperanton kiel la solvon. Ĝis nun tiu strategio apenaŭ sukcesis eĉ inter la lingvistoj kaj aktivuloj.

Kio restas? Restas svaga, loza, sed vasta movado de „alternativa tutmondiĝo” aŭ alimondismo, kiel ĝin baptis Esperanto-Vikipedio. Temas pri centoj, eĉ miloj da organizaĵoj kaj grupoj, kiuj batalas jen loknivele, jen tutmonde por homaj rajtoj, ekologio, konservado de kultura heredaĵo, justa konsumado, memregado ktp. Ili ne estas unuigitaj, nek havas komunan koncepton aŭ ideologion, sed ĉi-okaze tio estas ne manko, sed avantaĝo; ja temas ĉefe pri sento, espero, ke alia mondo eblas kaj ke ĝi estos pli justa, sekura kaj pluralisma. Ĉu nur mi vidas en tio centprocentan kongruon kun la „interna ideo”?

Do ni sekvu la saman strategion, kiun Raulo Vanejgem implicite sugestas al sociaj agantoj: eniĝu en alimondismajn movadojn je ĉiuj skaloj kaj grandecoj kaj agadu kun ili. Ili jam pruvis sian efikecon plurkampe, ili certe postvivos nuntempajn ekonomiajn kaj politikajn kataklismojn, do ankaŭ Esperanto postvivu kun ili! Oni povas riproĉi min pri forlaso de la eterna „politika neŭtraleco” de UEA, sed mi fajfas pri tio pro du kialoj.

Unue, ĉar mi celas ne UEA – ĉiam pli malfortan, arkaike aranĝitan organizaĵon kun malgrandnombra anaro kaj senefika estraro. Mi celas la Esperanto-komunumon, kiu ĉiam estis pli vasta kaj produktiva ol ĉiuj Esperanto-organizaĵoj sume. Ni ne atendu decidojn de babiluloj en ledaj brakseĝoj, sed aliĝu al la popolo, kiu postulas sian rajton je vivo – ĉu temas pri flavaj veŝtoj en Francio, Occupy Wall Street en Usono aŭ indiĝenaj protestoj en Sud-Ameriko.

Due, ĉar tiu „neŭtraleco” en realo neniam plene ekzistis. Ĉu oni povas imagi aŭ almenaŭ akcepti esperantiston-faŝiston? Ĉu fripono, intence detruanta medion, estos bonvena en nia komunumo? Do ni forĵetu tiun rudimenton de la malvarma milito kaj agnosku: Esperanto postulas alian mondon kaj tiukampe ĝi estis pioniro tutmonda. Nun ni simple revenu al niaj radikoj kaj daŭrigu en ĝusta direkto – antaŭen al la vivo.

Eldonaĵo

Kiel vi jam komprenis, mi ŝatas la libron malgraŭ komplekseco de la teksto, kiun mi legis dufoje, ĉiam malkovrante novajn aspektojn kaj nuancojn. Bedaŭrinde, mi ne povas diri la samon pri la eldonaĵo. Blanka papero, simpla, sed bone legebla tiparo, folioj forte algluitaj, mola kovrilo glacea.

Ilustraĵoj mankas, krom kolora bildo sur la kovrilo, kiun mi konsideras maltrafa. Evidente, la ilustristo legis nur la titolon, do supozinte, ke temas pri juraj aferoj, metis sur la nigran fonon mezepokan ilustraĵon pri justico kun pesiloj kaj glavo enmane. Kiel mi jam diris, la justico estas tute flanka afero en la libro, dediĉita fakte al senpoveco kaj maljusteco de iu ajn justico en la nuna mondo.

La enpaĝigon evidente plenumis amatoro, kio kaŭzis tipajn fuŝojn. En iuj alineoj la vortoj intergluiĝas kvazaŭ en mezepoka manuskripto, en aliaj ili subite haltas meze de la paĝo kaj saltas al sekva alineo. Eble almenaŭ tion kaŭzis manko de vortdivido, kio ĉiam sennaturigas aspekton de la teksto.

Kiel mi jam diris, la aŭtoro partoprenis la Situaciistan Internacion kaj tio senteblas en la verko, kiu uzas terminojn de la situaciistoj kaj fakte evoluigas ilian ideologion surbaze de postaj spertoj. Sed ĉion ĉi komprenos nur homo, kiu serĉis kaj trovis la informojn aliloke, ja nek Antaŭparolo, nek finaj Notoj ion ajn diras pri tio. Tiaj verkoj bezonas kuntekston kaj ĝi tute mankas ĉi-okaze. Tio validas ankaŭ al la menciitaj Notoj, kiuj estas tro malmultaj kaj koncizaj. La aŭtoro abunde mencias nomojn kaj eventojn el la franclingvaj kulturo kaj historio, sed tiuj aludoj restas tute nekompreneblaj por alilingva leganto.

La traduko ĝenerale estas sufiĉe bonkvalita, sed fojfoje estigas demandojn. Mi ne parolu speciale pri foje dubinda vortelekto (ekzemple pri „gardokameraoj”, dum delonge ekzistas PIVa „gvatkamerao”), sed atentigu pri kelkaj strangaĵoj. La vorto „propagi” estas abunde uzata en la senco „disvastigi”. Ĉu la aŭtoro vere uzas en la franca originalo tiun fakterminon, markitan en PIV kiel „fizika, medicina”? Se ne, tio estas malbona elekto, ja la tradukinto estas ne verkisto, sed peranto, do devas transdoni ne nur la enhavon, sed ankaŭ la stilon de la originala verko.

Eĉ pli konfuza kaj nekomprenebla estas malamo de la tradukisto al la vorto „kiel”. Li ĉiam evitas ĝin, anstataŭigante jen per ne-PIVa „estkiel”, jen per „kia”. En la lasta okazo kreiĝas tute absurdaj, embarasaj frazoj. Vane mi serĉis finan krisignon, supozinte ke la frazo „... por dancigi kaj svingigi, kiaj zombioj, la letargiajn amasojn” estas eksklamacio. Post vidi „instalitaj... kiaj taŭropikiloj”, „ili sin prezentu kiaj plendantoj” k.s. mi komprenis, ke temas simple pri tradukista miso.

Majuskligo de la etnonomoj ankaŭ aspektas strange, evidente spegulante tradicion de la franclingva originalo, sed ne tiun de Esperanto.

Resume: mi rekomendas tiun ĉi libron al ĉiuj, kiuj opinias, ke alia mondo eblas, kaj ŝatus konatiĝi kun strategiaj (ne taktikaj!) ideoj tiukampe. Laŭ difino, tio devas esti 99 % de la esperantistoj. Sed mi aldonu, ke la teksto estas kompleksa, kaj eble tio fortimigos 99 % el tiuj 99 %. Kion fari, ofte grandaj ŝanĝoj naskiĝas ene de eta malplimulto. Ĉu temas pri la Esperanto-komunumo?

Stanislavo BELOV

Raulo Vanejgem: Nek pardono, nek redono. Tr. Rajmondo Friso. Eld. SAT-EFK, Paris, 2014. 103 paĝoj. ISBN 978-2-918053-14-9.

Por mendi, vi iru al la Retbutiko.

Brila humuro pri vivo en Barcelono

Mi kun granda intereso prenis por recenzo la libron, ĉar tiu ĉi verko de Eduardo Mendoza, diference de aliaj, ĝis nun ne ekzistas en mia lingvo. La verko (ne romano tamen, sed granda novelo) apartenas al la ĝenro „humura sciencfikcio”, kies pinta disflorado okazis en la 1950aj kaj 1960aj jaroj en kreado de Robert Sheckley, William Tenn kaj, aparte, Stanisław Lem (Stelaj taglibroj de Ijon Tichy k.a.). Tiu ĉi verko, aperinta 30 jarojn post la pintaj specimenoj, estas marĝena por la aŭtoro, tial ne atingas ilian nivelon, sed estas tute digna reprezentanto de la ĝenro.

Simpla intrigo

La intrigo de la verko estas tre simpla: en Barcelono alteriĝas kun iu speciala misio du aliplanedanoj – la ĉefa heroo kaj lia kompano Gurb. La lasta alprenas aspekton de fama kantistino kaj malaperas en kompanio de iu viro. Sur Tero la mensa ligo inter eksterteranoj ne funkcias, tial la kompatinda heroo devas serĉadi la fuĝintan Gurbon, trairante Barcelonon tien-reen kaj enprofundiĝante en la frenezan vivon de la urbo, kiu eĉ al simpla fremdulo povas ŝajni freneza, des pli al aliplanedano! Sed li rapide adaptiĝas, eĉ malfermas bankan konton, amikiĝas kun maljuna paro, kiu posedas trinkejon, provas amindumi najbarinon ... Cetere, li konstante ebriiĝas. Siajn impresojn li skrupule priskribas en la taglibro (fakte, la novelo konsistas ĝuste el tiu taglibro), kie li listigas ĉiujn siajn aĉetaĵojn – laŭ ili etnologoj kaj estontaj historiistoj povos rekonstrui la ordinaran vivon kaj kutimojn de barcelonanoj en la jaro 1990. Li, ekzemple, ricevas kvazaŭnarkotan dependecon de fritkukoj (evidente, temas pri churros).

Komikeco

La skrupulaj priskriboj de diversaj kolizioj kaj ironiaj mencioj de barcelonaj moroj naskas la fortan humuran efikon de la tuta teksto, absurdan komikecon. Pro tio la leganto, sendepende de la grado de konateco kun la vivo en Hispanio, ofte sincere ridas. Nu, jen ekzemplo: „Mi estas alveninta je la limo de mia korpa rezisto. Mi ripozas metante miajn du genuojn sur la grundo, la maldekstra kruro faldita malantaŭen kaj la dekstra faldita antaŭen. Vidinte min je tiu pozo, sinjorino donas al mi moneron de dudek kvin pesetoj, kiun mi tuj englutas por ne ŝajni malĝentila” (p. 15).

Fuŝa traduko

Do, la ideo traduki la romanon al Esperanto estis tre bona, ĉar la verko vere indas legadon de diversspecaj homoj, de senpretendaj ŝatantoj de leĝeraj humuraj legaĵoj ĝis snobecaj admirantoj de fajnaj nuancoj. Sed ... ĉi tie komenciĝas la ĉefa riproĉo: la traduko de tia libro devus esti bona! Bedaŭrinde, tia ĝi ne estas. En la teksto abundas gramatikaj neĝustaĵoj kaj simplaj eraroj, kiujn ne eblas atribui nur al mistajpoj. Pleje ĝenas ĥaosa uzo de akuzativo, okulfrapaj miksoj de transitiveco de verboj kaj uzo de adverboj anstataŭ adjektivoj en plej evidentaj okazoj. Ekzemple: „Por pasi tempon, mi rigardas la televidon” (p. 24). Kaj kiel vi komprenus la propozicion: „Vere, knabinoj kiuj enveturigas en metro estas frandbelaj” (p. 44)? Aŭ „Mi vekiĝas en mian lito” (p. 47) – ĉu temas pri hezito pri neceso de akuzativo? La traduka tasko, kiun prenis sur sin Océane Kowalski, estis por ŝi tro malfacila.

Eraroj eblas ankaŭ ĉe bonaj tradukistoj. Ilin povas korekti provlegistoj kaj redaktoroj. En la libro estas menciitaj eĉ du: Stéphane Brault kaj Lode Van de Velde. Sed ili ĉu reale nenion provlegis, ĉu mem ne tre bone regas la gramatikon de Esperanto. Aliokaze tiom da eraroj en la teksto ne restus. Ni nur bedaŭru, ke ĝuadon de la bona verko malhelpas fuŝaĵoj en la traduko.

Nikolao GUDSKOV

Eduardo Mendoza: Sen novaĵoj pri Gurb. Tradukis: Océane Kowalski. Eldono Libera, loko ne indikita, 2019. 115 paĝoj broŝuritaj. ISBN 978-0-244-78594-9.

La eldonejo de la libro informis nin, ke baldaŭ aperos dua reviziita eldono, en kiu espereble ĉiuj eraroj estos korektitaj.

Ne nur detektiva novelo

La ĉefrolulo de la novelo Amo kaj malamo, Plamen Filov, estas riĉulo kun du grandaj vendejoj, vinfabriko kaj hoteloj. Tamen lia riĉaĵo ne estas perlaborita laŭ normala vojo, sed pere de politika intrigo. Post festo honore al lia kvardekjariĝo ĉe lia pordo troviĝas papereto, sur kiu estas notita jeno: „Redonu tion, kion vi akaparis, aŭ donu al ni 100 000 eŭrojn. Ni telefonos al vi, kie kaj kiel vi donos al ni la monon. Ne informu la policon! Ne forgesu – vi havas infanojn!” De tiam lia vivo fariĝas maltrankvila, kaj finfine li estas mortpafita. Kiu pafis lin? Pro kio li estas pafita?

Kia estas la stilo de Julian Modest? Lia novelo estas facile legebla eĉ por azianoj. Se diri honeste, ĝenerale literaturaĵoj el Eŭropo estas malfacile kompreneblaj por aziaj komencantoj, ĉu pro la diferenco de kultura fono, ĉu pro la kompleksa esprimmaniero de eŭropanoj. Sed la stilo de Julian estas facile akceptebla sen ia ajn malfacilo eĉ por tiuj, kiuj finis bazan kurson de Esperanto. Liaj noveloj ne estas simplaj kaj monotonaj, sed male, liaj verkoj igas legantojn pensi profunde, kaj iliaj aromo kaj sento restas longe ĉe la koro de legantoj. Iam Julian diris, ke li „rakontas okazintaĵojn, kiuj emociis lin kaj igis lin mediti pri la plej gravaj problemoj de la homa vivo: amo, amikeco, strebo al la bono kaj justo, la deziro vivi kaj venki la malfacilaĵojn en la ĉiutaga vivo”. La temoj de liaj noveloj ne estas for de ĝenerala vivo, sed troviĝas ĉirkaŭ nia ordinara vivo.

Mi rekomendas tiun ĉi novelon al tiuj, kiuj ŝatas legi originalajn verkojn en Esperanto. Aparte tiuj, kiuj sufiĉe bone komprenas la bazan gramatikon de Esperanto, povos legi tiun ĉi novelon, konsultante vortaron. Krome mi konsilas al Esperanto-instruistoj, ke ili rekomendu tiun ĉi novelon al siaj kursanoj por atentigi ilin, kiom esprimriĉa Esperanto estas kaj kiajn vortjuvelojn ĝi entenas en sia vortprovizo.

Oni diras, ke literaturo estas floro de la lingvo. Kiel maniulo de la noveloj de Julian, mi sendas aplaŭdon je lia senpaŭza verkado por riĉigi la Esperanto-kulturon. Mi atendadas lian novan novelon.

LEE Jungkee

Julian Modest: Amo kaj malamo. Eld. Eldonejo Libera, Antverpeno, 2019. 110 paĝoj. ISBN 9780244756901.

Muzeo pri (sen)kulpaj cikatroj

Jen libro malfacile legebla, verkebla, tradukebla, recenzebla. Jen ekzemplo de Alta Literaturo. Jen en Esperanto beletra giganto, eterna Nobel-kandidato.

Tiu verko pritraktas pacon kaj militon, amon kaj morton, bonon kaj malbonon. Alivorte, la ĉiamajn filozofiajn temojn. Sklavecon, holokaŭston ... sed ankaŭ rezistadon. Tio estas, moralaj decidoj. Enestas dekoj da historioj ene de historioj, personaj kaj kolektivaj, multaj el ili ĉirkaŭ Triesto. Kiel la koncentrejo kaj ekstermejo en Rizejo (itale Risiera di San Sabbia), kie estis kruele murditaj miloj da homoj. Inter eseo kaj romano, Magris priskribas detale la okazintaĵojn kaj ties aktorojn. Kelkaj kunlaboris kun la nazioj, kelkaj ne, eĉ kiam tio signifis riski la propran vivon. Kelkaj helpis la prizonulojn, kelkaj profitis de ili, ĉu rekte, ĉu nerekte. Kion farintus ni?

„Kiu ne estas senkulpa estas kulpa – la griza zono estas inventaĵo pro komforto” (p. 289).

Paco kaj justo

La du ĉefroluloj celas memorigi la venontajn generaciojn pri tiaj aferoj por atingi pli pacan kaj justan socion. Sekve, oni devas konstrui muzeon de memoro, de kruelo kaj hororo, nome muzeon de milito. Se ĝi sukcesus inkluzivi ĉiujn militilojn de la mondo, ekstere oni estus pli sekura. Per mallongaj ĉapitroj, Magris montras al ni ĉiun salonon de la muzeo laŭ fadeno, kiu interplektiĝas kun aliaj, kiel la mult-tabulaj notoj, verkitaj de ĝia iniciatinto kaj la familia itinero de Luisa Brooks, la homo, fine realiganta ĝin. Kurioze, la tuto baziĝas sur reala persono, kiu ekzistis en Triesto kaj planis tiun muzeon.

Jen postlegada pripenso: estas tiom da militaj muzeoj en la mondo, tiom da monumentoj al militemaj prodaĵoj ... ĉu oni devus transformi ilin, por ke ili fariĝu memoraĵoj al paco kaj al bono?

Viŝi la paseon

Cikatroj titolis la libron la slovena tradukisto. Senkulpe nomis ĝin la angla eldono. Ne procedinde estis la originala jura esprimo en la itala titolo de Magris, kiun decidis adapti ankaŭ la dana, franca, germana, hispana, kataluna, pola kaj portugala versioj. Fakte, multaj estas la momentoj en la rakonto, kie opiniante, ke ne plu indas scii kaj sciigi pri sia agado, homoj klopodas forviŝi sian paseon. Siaflanke, la nederlanda kaj Esperanta tradukoj preferis klarigi al la leganto ekde la komenco, pri kio temas: Muzeo de milito. Ja la libro mem estas muzea kolekto de memoraĵoj.

Kial gravas daŭre esplori kaj pripensi tiujn hontindajn epizodojn de nia historio? Ĉar ni devas ne forgesi, kio okazis, kion faris la homa (ĉu vere infana?) raso. Ĉar ni ne devas alkutimiĝi. Ĉar, eble, la fumo de la kremaciejo devenas de nia interno. Ĉar honorigante la viktimojn kaj la etikajn heroojn, ankoraŭ plejparte anonimajn, ni reprenas iom de la digno, perdita pro la fieco de la murdistoj – ankaŭ plejparte anonimaj, ankoraŭ. En Hispanio oni tion nomas historia memoro.

La libro de Claudio Magris faras grandan kaj altkvalitan kontribuon tiucele. La majstra traduko de Carlo Minnaja ebligas, ke ĉiuj konatiĝu kun ĝi en racia lingvo. Kaj li aldonis pli ol 200 utilajn piednotojn por kompreni kaj ĝui la erudicion de la aŭtoro. La reviziado de Federico Gobbo perfekte enŝoviĝas en profesian eldonon. Kaj li aldonis valoran prezenton de la libro ĝuste por ni, esperantistoj, kiuj ne malproksimas de pacismaj utopioj. Fine, la bela kovrilo de la FEL-eldono samas al tiu originala, pri kio respondecas Valeria Miele.

Beletra defio

Post tralego de dudeko da recenzoj en pluraj lingvoj, ŝajnas, ke kelkaj kritikistoj trovis la verkon tro ambicia kaj longa, foje ankaŭ iom konfuza, ne malofte kun troa uzo de kliŝoj. Dume, la plimulto el ili taksis ĝin elstara, unika, poezia kaj fascina, enciklopedia (ne hazarde ĉiu recenzo fokusiĝas pri malsama epizodo kaj citas apartan frazon), pinto de la eŭropa humanismo. Interalie, ĝi premiiĝis kiel la plej bona libro de la jaro 2016 de la itala ĵurnalo Il Corriere della Sera.

Resume, rekomendinda libro por postulema leganto, preta akcepti beletran defion kaj dediĉi sufiĉe da tempo kaj energio al malkovro de pensiga juvelo. Ĝi meritos la penadon.

Javier ALCALDE

Claudio Magris: La muzeo de milito. El la itala tradukis Carlo Minnaja. Redaktis Federico Gobbo. Eldonis Flandra Esperanto-Ligo, Antverpeno, 2019. 296 paĝoj, kudre bindita. ISBN 978-9077-06662-1.

Por mendi, vi iru al la Retbutiko.

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 40a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 103 korespondantojn kun kunlaborkontrakto en 45 landoj kaj abonantojn en 73 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).

La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00, Skype: fel-monato; retpoŝto: eldonejo@monato.be.

reta versio: www.monato.be

sociaj retejoj:

• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato

• Telegramo: https://monato.telegramo.org

• Twitter: @FEL_Antverpeno

honora ĉefredaktoro:

Stefan Maul

gvida redaktoro:

Paŭl Peeraerts.

lingvaj reviziantoj:

Roland Cuenot, Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus.

redakcia sekretario:

Paŭl Peeraerts. Retpoŝto: monato@monato.be.

grafiko:

Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

redaktoroj:

• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.

• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.

• Eseoj: Sendu al la koncerna redaktoro, depende de la temo.

• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.

• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.

• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.

• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.

• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.

• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.

• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.

• Medio: Sendu viajn kontribuojn al medio@monato.be.

• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.

• Politiko: Alexander Shlafer, Usono, politiko@monato.be.

• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.

• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.

• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste 5 sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo de MONATO, la tria sumo estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO, la kvara sumo estas la tarifo de la agendo kaj enciklopedieto LA JARO senditaj triaklase (malrapide) kaj la kvina sumo estas tiu de LA JARO sendita unuaklase (rapide).

Ŝtato de la paganto           MONATO LA JARO

surface  aere   rete   3a kl. 1a klaso

Argentino       EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Aŭstralio       AUD          97    102    58,20     11       16

Aŭstrio         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Belgio          EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Bosnio-Herc.    EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Brazilo         EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Britio          GBP          54     57    32,40      6,20     8,90

Bulgario        EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Ĉeĥio           EUR          50     53    30         6,9      9,9

Ĉinio           EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Danio           DKK         440    465   264        51       74

Estonio         EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Finnlando       EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Francio         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Germanio        EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Grekio          EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Hispanio        EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Hungario        HUF       13300  14280  7980      2300     3200

Irlando         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Islando         EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Israelo         EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Italio          EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Japanio         JPY        7980   8500  4788       870     1270

Kanado          CAD          87     92    52,20      10      14

Kipro           EUR          50     53    30         6,9      9,9

Koreio          EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Kostariko       EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Kroatio         EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Latvio          EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Litovio         EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Luksemburgo     EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Malto           EUR          50     53    30         6,9      9,9

Nederlando      EUR          59     62    35,40      6,9      9,9

Norvegio        NOK         590    620   354        70       99

Nov-Zelando     NZD         105    111    63        12,00    18

Pollando        PLN         180    192   108        29       43

Portugalio      EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Rusio           EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Serbio          EUR          36     39    21,60      6,9      9,9

Slovakio        EUR          41     44    24,60      6,9      9,9

Slovenio        EUR          50     53    30         6,9      9,9

Sud-Afriko      EUR          52     55    31,20      6,9      9,9

Svedio          SEK         640    670   384        75      105

Svislando       CHF          82     88    49,20      9       14

Usono           USD          78     82    46,80      8       13

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en ŝtatoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.

• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.

• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.

• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.

• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Pĉk. IBAN AT80 6000 0000 0712 7744. Rete: aon.913548977@aon.at.

• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be.

• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba.

• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br.

• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk.

• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz.

• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com.

• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com.

• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee.

• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando.

• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.

• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.

• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com.

• Hungara: HEA, HU-1146 Budapest, Thököly út 58-60. II/209. Poŝtkest-adreso: HU-1368 Budapest, Pf. 193. Telefonnumeroj: 36/70/932-7465, 36/70/932-7464. Rete: hungario@gmail.com, www.esperantohea.hu.

• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net.

• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is.

• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44.

• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it.

• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp.

• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca.

• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: v.sole@esperanto.cat.

• Korea: Korea Esperanto-Asocio, Gangbyeon hansin core B/D, 1601 ho, 350 Mapo-dong Mapo-gu, Seoul 121-703. Rete: esperanto@saluton.net

• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr

• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Litova: Laimius Strażnickas, LEA, a.k. 178, LT-01003 Vilnius-C, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com.

• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com

• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no.

• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz.

• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com.

• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt.

• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru.

• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com.

• Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net.

• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net.

• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se.

• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch.

• Usona: Esperanto-USA, 91-J Auburn St #1248, Portland ME 04103. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: eusa@esperanto-usa.org.

Enhavo

Politiko

POLITIKA FUTBALO

Ĉu eraro aŭ malico?

BELGIO

Punoj pro kafka-eca situacio

SVISLANDO

Perdita ŝlosilo kaj savanta prezidento

Moderna vivo

SLOVAKIO

Tilia betlehemo

SOCIO

Ĉu Nobel-premio meritita?

SPORTO

Pedali tri kilometrojn sen vidi

Eseoj

NIA TERO

Klimat-skeptikulo

Medio

SVEDIO

Alternativa Nobel-premio

ITALIO

Marŝo de la itala junularo

UNIVERSITATOJ

Novaj doktoroj „pro honoro”

ZOOLOGIO

Memluma ŝarketo

Scienco

OFTALMOLOGIO

Liberiĝu de presbiopeco per okulgutoj

Libroj

Strategio de idealisto

Brila humuro pri vivo en Barcelono

Ne nur detektiva novelo

Muzeo pri (sen)kulpaj cikatroj

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Naturista vivo

Kolofono de la magazino MONATO

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

aŭ pere de peranto ...