Politiko

BRITIO

Ĉu Briteliro kviete okazis jam en marto?

Kiam la 28an de aŭgusto la brita ĉefministro Boris Johnson deklaris, ke li suspendos la parlamenton, ekestis tuja furoro en politikaj rondoj pri „konstitucia krizo”, kun stratmanifestacioj kontraŭ „la puĉo”. Sed verdire, la konstitucia krizo ekis ne la 28an de aŭgusto 2019, sed la 23an de junio 2016, kiam estis deklarita la rezulto de la referendumo pri brita membreco en Eŭropa Unio.

Plej grava evento ekde 1660

Tri monatojn post tiu referendumo okazis faka seminario ĉe la Universitato de Londono pri la konsekvencoj de Briteliro. Unu preleganto priskribis Briteliron kiel la plej gravan konstitucian eventon de la brita historio post 1660, ĉar ĝi montras, ke rilate al la demando pri Eŭropo, la suvereneco de la popolo superas la suverenecon de la parlamento.

Konsilo deviga

Alia preleganto diris, ke li ne povas pensi pri alia evento en la brita historio, en kiu la popolo ĝis iu grado reduktis la suverenecon de la parlamento. Li klarigis, ke laŭ jura vidpunkto la referendumo estis nur konsila, sed ĉar la registaro promesis respekti la rezulton de la voĉdono, la plimulto de la parlamentanoj komprenis ĝin kiel devigan. Post la referendumo la registaro kaj la parlamento sekvas politikon, kiun ili kontraŭas. „Tia situacio estas senprecedenca en nia longa konstitucia historio”, asertis la preleganto, „Eŭropo do respondecis pri la enkonduko de nova koncepto en la britan konstitucion, la suverenecon de la popolo”.

La plej longa sesio ekde 1707

Ordinare parlamentaj sesioj daŭras unu jaron, komenciĝante en aprilo aŭ majo. Fine de sesio leĝproponoj ekkonsideritaj nuliĝas, kaj devas esti dekomence reenkondukitaj. La nova sesio komenciĝas per reĝina parolado, en kiu ŝi elmetas la registaran planon por la sesio. Tamen la sesio, dum kiu Theresa May traktis pri Briteliro, daŭris jam pli ol du jarojn, kaj estis la plej longa ekde la unuiĝo de Anglio kaj Skotlando en 1707, kaj do jam venis tempo por nova parlamenta sesio.

Suspendo de la parlamento

Boris Johnson fariĝis ĉefministro la 24an de julio, la tagon antaŭ la somera paŭzo, kiu daŭris ĝis la 3a de septembro. Dum tiu paŭzo li anoncis, ke la parlamenta sesio finiĝos la 10an de septembro, kaj la nova sesio komenciĝos la 14an de oktobro – por ebligi la okazigon de la partikonferencoj, por kio la parlamento tradicie paŭzas, sed el tio rezultis la plej longa suspendo de la parlamento post ĝia sesio de 1930-1931. Laŭ Boris Johnson, tion li faris por ebligi novan programon de sociaj reformoj sub lia ĉefministreco, sed laŭ liaj kritikantoj li faris tion por silentigi la parlamenton rilate al Briteliro.

Konfliktaj opinioj kaj politikaj artifikoj

En la semajno, en kiu la parlamento kunvenis inter la somera paŭzo kaj la fino de la sesio, la parlamento decidis, ke la ĉefministro petu prokraston de la dato de Briteliro. Tamen Boris Johnson daŭre insistis, ke la leĝo jam diras, ke Britio eliros la 31an de oktobro, sendepende de tio, ĉu Britio kaj EU atingos interkonsenton aŭ ne. La antaŭaj prokrastoj ne ebligis novajn traktadojn, kaj donis nur tempon por provi trapuŝi esence la saman interkonsenton kontraŭ la volo de la parlamento.

Tio, kiel Boris Johnson sukcesos pri tio sen agi kontraŭleĝe, fariĝis granda demando en la amaskomunikiloj. Tamen iu aŭtoro el la Brita Asocio pri Konstitucia Juro (United Kingdom Constitutional Law Association) sugestis unu eblon. Ĉiu nova leĝo, por ke ĝi validu, devas esti promulgita de la reĝino laŭ konsilo de la ĉefministro. Li argumentis, ke eblus, kaj eĉ decus, ke la ĉefministro prezentu novan leĝon al la reĝino, kun rekomendo, ke ŝi rifuzu ĝin promulgi.

La brita konstitucio

Britio estas fama pro manko de skribita konstitucio, aŭ, pli ĝuste, de „kodigita” konstitucio. Ekzistas kelkaj historiaj dokumentoj, sed plie al tio la procedurojn oni decidas pere de precedencoj. La konstitucia historio estas longdaŭra potenclukto inter la monarĥio kaj la parlamento. Nuntempe oni konsideras, ke la parlamento estas suverena, sed la monarĥo konservas kelkajn rajtojn. Laŭ la anglalingva Vikipedio, „La parlamento estas duĉambra, sed havas tri partojn, konsistantajn el la Suvereno (Reĝino-en-Parlamento), la Ĉambro de Lordoj, kaj la Ĉambro de Deputitoj (la Suba Ĉambro)”. Do la potenco-divido inter la Suvereno kaj la Parlamento fariĝis iomete obskura.

La reĝa prerogativo

Novaj leĝoj devas ricevi reĝan aprobon, kaj la fino kaj komenco de parlamentaj sesioj devas ricevi reĝan aprobon. Tio ne estas afero por la parlamentaj ĉambroj, sed afero por la ĉefministro kaj la monarĥo. Tiu aprobrajto nomiĝas „la reĝa prerogativo”. La reĝan prerogativon oni aplikas tradicie ankaŭ al eksterlandaj aferoj, inkluzive de la lanĉo de militoj, sen tio, ke la parlamentaj ĉambroj havus formalan voĉon en la afero.

Konstitucia demando pri Briteliro

Theresa May kiel ĉefministro aplikis la reĝan prerogativon, kiam ŝi donis la formalan avizon al Eŭropa Unio pri Briteliro, tiel difinante la elirdaton la 29a de marto 2019. Tamen la Alta Kortumo juĝis tion kontraŭkonstitucia, ĉar temas ne nur pri eksterlandaj rilatoj, sed ankaŭ pri leĝoj de Eŭropa Unio, kiuj validas ene de la lando. Pro tio Theresa May devis tion poste akceptigi pere de la parlamentaj ĉambroj. Poste, interkonsente kun Eŭropa Unio, ŝi pluetendis tiun datlimon ĝis la 31a de oktobro, dum ŝi trifoje sensukcese provis akceptigi esence la saman proponon en la parlamento.

Pliaj juraj demandoj

La uzon de la reĝa prerogativo fare de Boris Johnson por frue fini la parlamentan sesion la Alta Kortumo en Skotlando juĝis kontraŭkonstitucia, ĉar laŭ ties juĝo la ĉefministro misinformis la reĝinon pri siaj veraj motivoj. Tamen la Alta Kortumo en Anglio juĝis, ke tio estas politika demando kaj do ekster ĝia kompetento. La afero fariĝis ĉeftemo en la amaskomunikiloj. Ĉiutage aperis ankaŭ artikoloj en la fakaj retpaĝoj de Asocio pri Brita Konstitucia Juro. Leviĝis pliaj konstituciaj demandoj. Se la afero estas ekster la kompetento de la kortumoj, ĉu tio signifas, ke la ĉefministro povus por pli longaj periodoj suspendi la parlamenton? Oni povas scivoli pri tio, kian respondecon havas la reĝino, se ŝi akceptas malbonan konsilon ne kontrolinte ĝin.

Tiaj demandoj estas ĝenerale evitindaj en la brita socio, ĉar la ora regulo de la brita politiko estas, ke oni tenu la reĝinon for de la politiko. Tamen ekzistis aludoj al eventuala misuzo de la reĝa prerogativo rilate al la invado de Irako, kaj certe leviĝos pliaj demandoj ankaŭ pri tio, ĉu la skota verdikto restos nekontestata.

Paradoksa precedenco

Ekzistas pluraj precedencoj de longaj suspendoj de la parlamento. Plej laste ĉefministro John Major en 1997 frue ĉesigis la parlamentan sesion, tiel evitante debaton pri subaĉeto de parlamentanoj por fari parlamentajn demandojn. Nun John Major estas unu el la subtenantoj de la jura agado kontraŭ la suspendo de la parlamento fare de Boris Johnson.

Ĉu Briteliro jam okazis en marto?

Kvankam la koncernaj juraj precedencoj estis vaste raportataj en la amaskomunikiloj, regis silento pri alia jura afero, kiu kontestis la rajton de la ĉefministro prokrasti la elirdaton sen antaŭa parlamenta decido. La advokato Robin Tilbrook estas specialisto pri civila juro, kaj li argumentis, ke la dato 29a de marto 2019 estas enskribita en la brita juro per la akto, kiun la parlamento akceptis sub Theresa May, kiam ŝi estis devigita meti la aferon al la parlamento anstataŭ uzi la reĝan prerogativon. Do la jura valideco de tiu elirdato ne povas ŝanĝiĝi sen plia parlamenta akto, kaj tian akton la parlamento ne konsideris. Nenie estas skribite en la juro, ke la elirdato estos la 31a de oktobro.

Forta argumentaro

Laŭ Robin Tilbrook, ĉiuj juristoj, kiuj komentis pri la afero, kun la escepto nur de tiuj, kiuj estas pagataj por argumenti kontraŭe, diras, ke li havas fortan argumentaron. Tamen la afero eĉ ne atingis la Altan Kortumon, pro interveno de unu el la juĝistoj, kiu deklaris ĝin „tute sen merito”. Robin Tilbrook apelaciis, argumentante, ke tiu juĝisto havas, pro sia historio, politikajn motivojn, kaj ne devus esti enplektita en tiu ĉi afero. Li nun atendas decidon de Eŭropa Kortumo pri Homaj Rajtoj (ne de Eŭropa Unio), al kiu li pledis pri la rajto esti aŭdata de jura tribunalo.

Nova paradokso

La ironio malantaŭ tiu ĉi konfuzo estas, ke origine la ĉefa motiviĝo malantaŭ la kampanjado por brita eliro el Eŭropa Unio – kaj eĉ kontraŭ la Traktato de Maastricht, kiu kreis Eŭropan Union – estis la manko de demokratio en Eŭropa Unio. Sed nun, kiam Britio provas regajni la suverenecon, la demando estas, ĝuste kie kuŝu tiu suvereneco ene de Britio.

Konstituciaj reformoj

La plej lasta libro de profesoro Vernon Bogdanor, eldonita en februaro ĉi-jare, titoliĝas Preter Briteliro: cele al Brita Konstitucio. Li argumentas por kodigita konstitucio samtipa kiel tiuj, kiujn havas aliaj landoj. La libro priskribas plian konfuzon enkondukitan de la aŭtonoma regado en Skotlando kaj Kimrio. En la antaŭlasta ĉapitro li citas kelkajn eminentajn konstituciajn juristojn. Unu el tiuj asertis: „Al la granda plimulto el ni mankas klara kaj ampleksa kompreno de tio, kio estas la kondiĉoj de nia konstitucio”. Laŭ alia: „konstitucie, ni nun trovas nin en senvoja dezerto sen ajna mapo aŭ kompaso”.

Vernon Bogdanor mem pli frue en sia libro skribis, ke antaŭ la aliĝo de Britio al la Eŭropa Komunumo en 1973, „la brita konstitucio povus esti karakerizata per precize ok vortoj: ‚Kion ajn la reĝino-en-parlamento promulgas, tio estas leĝo’.”

La fundamenta problemo

Tiel ni revenas al la fundamenta problemo, kiun difinis profesoro Bogdanor, ke la popolo voĉdonis por Briteliro, dum la parlamento kontraŭas. Tio kondukis al konflikto, en kiu la obskura konstitucia kaj jura situacio estas uzata kiel batalrimedo. En la angla lingvo, oni nomas tion lawfare – vortluda kunfando de la vortoj law (juro) kaj warfare (militado). Ĝuste tia jura militado surbaze de obskura konstitucio estas en la centro de la nuna ĥaoso.

Ian FANTOM

korespondanto de MONATO en Britio

Moderna vivo

BALTIO

Baltan vojon memorante

La 23an de aŭgusto la baltaj landoj festis la 30an datrevenon de evento, kiu forte simbolis ilian strebadon al libereco.

En tiu tago de 1989, homoj de Litovio, Latvio kaj Estonio – tiam okupataj de Sovetio – ligis la ĉefurbojn Vilnius, Rīga kaj Tallinn per homĉeno 650 kilometrojn longa, tiel deklarante sian aspiron al libereco. Oni kalkulas, ke ĉirkaŭ 2 milionoj da homoj staris unu apud alia. La tago estis elektita ne hazarde, ĉar tio estis la 50a datreveno de la Pakto Molotov-Ribbentrop^1. Historiistoj konsentas, ke la Balta Vojo – kiu kunigis tri naciojn – estis unu el la plej gravaj paŝoj survoje al sendependeco.

En 2009 Unesko aldonis al sia Monda Memorlisto la Baltan Vojon – pacan politikan manifestacion – kiel soci-politikan fenomenon, kies signifo kaj influo al la sendependiĝo de Litovio, Latvio kaj Estonio, ne estas diskuteblaj.

Rekordo en la datreveno

En la 30-jariĝo de la Balta Vojo, sur la Katedrala Placo de Vilnius okazis memorsolenaĵo. Inter diversaj programeroj elstaris unu, kiu viciĝis inter rekordoj. Unu monaton antaŭ la solena dato litovaj radio kaj televido anoncis la intencon krei artaĵon el malnovaj radioaparatoj, kiuj antaŭ 30 jaroj estis la plej gravaj iloj por kunigi milionojn da homoj en viva ĉeno. Homoj, kiuj hejme ankoraŭ posedis tiutempajn radioricevilojn, estis petataj donaci ilin por la artaĵo. Oni esperis ricevi ĉirkaŭ 650 tiajn aparatojn (kio simbole kovrus la distancon de 650 km inter la ĉefurboj de Litovio kaj Estonio) tamen la realo superis la atendojn.

Sur la katedrala placo de Vilnius stariĝis la memordekoracio „Radio-ondo”, kiu estas tiel granda kiel kvinetaĝa domo. La instalaĵo estas 19,25 metrojn longa, 16,60 metrojn alta kaj konsistas el 2145 radioaparatoj. Je la 19a horo ili ĉiuj disaŭdigis la tiaman tre popularan kanton „Baltio jam vekiĝas”. La nacia agentejo Factum, kiu registras naciajn rekordojn, informis, ke la artaĵo fariĝis unu ero en la listo de tiaj rekordoj.

La kreintoj de la artaĵo

La nacia radio kaj televido realigis sian ideon kun helpo de la artistoj Viačeslavas Mickevičius kaj Ieva Makauskaitė. „Tiutempe la radio estis ege grava kaj estas neimageble, ke la Balta Vojo estus sukcesinta sen moderna teĥniko”, diris Mickevičius, kiu tiutempe estis nur kvarjara knabo.

Post la datrevenaj solenaĵoj de la Balta Vojo la radioartaĵo estis translokita al la Eŭropa Parko proksime de Vilnius por konstanta eksponado.

1. Traktato pri ne-agreso subskribita la 23an de aŭgusto 1939 en Moskvo inter Sovetio kaj nazia Germanio.

LAST

korespondanto de MONATO en Litovio

Sur la katedrala placo de Vilnius stariĝis la artaĵo „Radio-ondo”, kiu konsistas el 2145 radioaparatoj. Foto: LAST

Oni kalkulas, ke en 1989 ĉ. du milionoj da homoj staris unu apud alia okaze de la Balta Vojo. Foto: LAST

La 23an de aŭgusto la baltaj landoj festis la 30an datrevenon de evento, kiu forte simbolis la strebadon de tiuj landoj al libereco. Foto: LAST

EU

200 krimuloj arestitaj

Ĉu vi alteriĝis en iu belga flughaveno lastatempe aŭ forflugis de ĝi? Do tre verŝajne vi ne estas serĉata krimulo!

En la jaro 2019 en Belgio estis arestitaj 94 personoj, kiujn oni suspektas pri terorismo, 120 personoj, kiuj estas suspektataj pri homŝakrado kaj 7 kidnapantoj. Ili ĉiuj planis flugi tra belga flughaveno.

La 15an de januaro 2018 kreiĝis la Sekcio pri Pasaĝeraj Informoj (angle Passenger Information Unit), kiu planas kompari la pasaĝerlistojn de ĉiuj flugoj, kiuj alteriĝas en Belgio aŭ foriras de ĝi, kun datumbazoj de homoj suspektataj aŭ kulpigitaj pri gravaj krimoj. Nun, fine de 2019, 70 % de ĉiuj pasaĝeroj estas kontrolataj.

Eŭropo

La 27an de aprilo 2016 la Eŭropa Parlamento kaj la Konsilio de Eŭropa Unio aprobis la direktivon 2016/681 pri la uzo de pasaĝerlistoj por la prevento, eltrovo kaj esplorado de terorismaj kaj aliaj gravaj krimoj.

La 28an de novembro de la sama jaro la Eŭropa Komisiono publikigis la detalojn, kiujn la membro-ŝtatoj devis atingi ĝis majo 2018. Tiuj detaloj antaŭvidas interalie, ke la membro-ŝtatoj devas kontroli la pasaĝerojn, kiuj venas de lando ekster EU aŭ iras al lando ekster ĝi, sed ke ili rajtas kontroli tiujn, kiuj faras flugojn interne de EU aŭ interne de la membro-ŝtato.

Datumoj

„Ni ricevas la datumojn 48 horojn antaŭ la planita foriro aŭ alveno, kio donas al ni iom da tempo por prepari kelkajn aferojn”, diras Gunter Ceuppens, direktoro de la Sekcio pri Pasaĝeraj Informoj. „La datumoj tiam estas krucigataj kun tiuj de homoj, kiuj estas serĉataj. Kiam la krucigo rezultigas trafon, ili estas analizataj en la sekcio kaj poste transdonataj al la flughaveno, kie tiu homo surteriĝos aŭ foriros.”

„De la komenco en 2018 la sekcio analizis pli ol 26 milionojn da datumoj. Tio estas ĉirkaŭ 70 % de la datumoj de ĉiuj flugpasaĝeroj en nia lando”, diris la belga ministro pri internaj aferoj Pieter De Crem. „Por komparo, pasintjare la sekcio analizis nur ĉirkaŭ 33 % de la flugpasaĝeroj. La intenco estas, ke fine de 2019 ni atingu 100 % de la aviadkompaniaj pasaĝeroj, sed ankaŭ la datumojn pri pasaĝeroj de internaciaj trajnoj kaj busoj ni volas aldoni.”

Paŭl PEERAERTS

korespondanto de MONATO en Belgio

JAPANIO

Altiĝas la temperaturo

Ĉie en la mondo sentiĝas la forceja efiko pro la ellasado de karbon-dioksido estigata de la homa agado. Ĉe la orienta rando de Eŭrazio la situacio estas grava. Ĉar la japana insularo estas ĉirkaŭata de la maro, la indico de altiĝo de la temperaturo estas pli granda ol la meznombra kvanto. Dum la lastaj 100 jaroj ĝi altiĝis je 1,1 celsiaj gradoj.

Laŭ la varmiĝo de la akvo en la Filipina Maro, multe da marakvo vaporiĝas, kaj fariĝas grandegaj kirloj, el kiuj baldaŭ kreskas kaj formiĝas tropikaj ŝtormoj kaj tajfunoj. Ĉiujare, averaĝe 27 tajfunoj naskiĝas, kaj ĉirkaŭ tri el ili surteriĝas en Japanion. Sciencistoj antaŭvidas plimultiĝon kaj pligrandiĝon de tajfunoj pro la altiĝo de la marakva temperaturo. Tial oni timas, ke iu giganta tajfuno atakos Japanion kaj inundos vastan parton de niaj insuloj.

La multiĝo de karbondioksido kaŭzas varmiĝon kaj acidiĝon de la marakvo, el kio rezultas ŝanĝiĝo kaj detruo de la ekosistemo. En la lastaj jaroj oni kaptis ne multajn el iuspecaj fiŝoj, kiel salmoj kaj sairoj 1, kiuj antaŭe estis abunde kaptataj. Varmigitaj maraj tajdoj malfaciligas la reproduktadon de tiuj fiŝoj aŭ forpelas ilin norden. Usonaj sciencistoj raportis, ke en orienta Azio la fiŝa resurso malmultiĝis je 15-35 % dum la lastaj 80 jaroj.

Novaj moskitoj

De kelkaj jaroj okazas, ke moskitoj ne venas piki homojn en la somerfino en Tokio kaj aliaj urboj. Laŭ fakuloj, la moskitoj ne povas agadi en medio kun temperaturo pli alta ol 35  oC. Aldone la fakuloj avertas pri la eblo – ĉar en Japanio la klimato estas tropika – ke alispecaj moskitoj, kiuj transportas malarion kaj aliajn tropikajn malsanojn, desude surteriĝos ĉi tien.

Ankaŭ humideco altas

Ne nur la varmo faras la japanan someron neeltenebla, sed ankaŭ la humideco, kiu kelkfoje superas 70 %. Ĉi-aŭguste en Tokio estis 10 tagoj, en kiuj la plej alta temperaturo superis 35 gradojn. Dum unu semajno – inter la 29a de julio kaj la 4a de aŭgusto – 57 personoj mortis en Japanio pro granda varma ondo, kaj 18 347 estis ambulance transportitaj al malsanulejoj. En 2018 pli ol 1000 mortis pro simila varmondo. Nemalmultaj mortis nokte, kio signifas, ke dumnokte la rolo de humideco estas granda.

Sinprotektado

Por protekti sin kontraŭ la forta suna varmo kaj la transviolaj radioj, la japana popolo uzas sunombrelojn. Jam antaŭ 300 jaroj urbanoj uzis belajn ombrelojn faritajn el fortikaj paperoj. Altrangaj viroj, inkluzive de samurajoj, kuracistoj kaj bonzoj, konkure uzis okulfrapajn ombrelojn. La registaro fojfoje malpermesis luksajn sunprotektilojn.

En la moderna epoko tute malaperis la kutimo porti sunombrelojn ĉe viroj. Tamen nun la ministerio pri medio rekomendas, ke ankaŭ viroj uzu tiujn protektilojn. Laŭ enketo, ĉ. 70 % de la virinoj uzas ombrelon, dum nur ĉ. 5 % de la viroj uzas ĝin.

ISIKAWA Takasi

korespondanto de MONATO en Japanio

1. Cololabis saira, parenco de skombro (red.)

Multe da marakvo vaporiĝas, kaj fariĝas grandegaj kirloj de nuboj, el kiuj baldaŭ formiĝas kaj kreskas tropikaj ŝtormoj kaj tajfunoj. Foto: ISIKAWA TAKASI

Laŭ enketo ĉirkaŭ 70 % de la virinoj uzas ombrelon, dum nur ĉirkaŭ 5 % de la viroj uzas ĝin. Foto: ISIKAWA TAKASI

Ekonomio

BANKOJ

Monato-serio pri bankoj

Mi estas belgo, kiu pasigis la unuan parton de sia profesia vivo (1970-1987) en la banka mondo. Ĝi estis la transira periodo inter la epoko, en kiu ordinara homo ne sentis sin komforta en banko kaj cetere ankaŭ ne bezonis bankkonton, kaj la nuntempo, ne plu imagebla sen la elektronikaj pagiloj proponataj de bankoj kaj pseŭdo-bankoj.

Nuntempa banko tute ne plu similas al tiu de antaŭ duona jarcento. Ĉu la evoluo profitigis la klientojn? Jes kaj ne. Pagoj en- kaj ekster-landen nun okazas fulmrapide, tute aŭ preskaŭ sen kostoj, sed oni devas mem registri ilin. Aliflanke malaperis la rekta, tuja kontakto kun la oficisto ĉe la giĉeto.

Pro diversaj kialoj mi mastrumas ne nur mian propran bankkonton, sed ankaŭ plurajn de aliaj personoj, kaj tial povas iom kompari la bankojn. La proceduroj kaj ofertataj servoj ĉe ĉiuj bankoj preskaŭ egalas (oni laŭeble ĉion mem faru, kaj por ĉiu iom kompleksa afero oni petu rendevuon), sed tamen ĉe ĉiuj bankoj estas facetoj, kiuj malsamas kaj kiuj igas la kunlaboron pli aŭ malpli agrabla. Estas strange, ke la mankoj varias. Ĉiuj bankoj havas aferojn, kiuj ĉagrenas min, kaj ĉiuj havas etajn avantaĝojn pri kiuj mi ĝojas, sed neniu banko vere elstaras favore aŭ malfavore.

La bankistoj evidente ne aŭskultas la rimarkojn de siaj klientoj (aŭ eble: la bankestroj ne aŭskultas la rimarkojn de siaj dungitoj, kiuj havas rektan kontakton kun la klientaro), kaj ili ankaŭ ne rigardas ĉe la konkurantoj por eltrovi, ĉu tiuj eble faras iujn aferojn pli bone. Mi demandis min, ĉu la situacio estas simila en aliaj landoj, kaj venis al mi la ideo uzi la revuon MONATO por eltrovi tion. Mi verkis artikolon pri la belgaj bankoj, kaj espereble ankaŭ legantoj el multaj aliaj landoj ekverkos. Post ricevo de kelkaj tekstoj verŝajne eblos interkonsenti pri simila strukturo por la artikoloj. Mi ja atentis pri aferoj, kiuj al mi ŝajnas gravaj, sed opinioj povas varii.

Postskribo en la 28a de aŭgusto 2019

Hazarde en la tago kiam mi finpretigas ĉi tiun tekston, belga asocio de konsumantoj (www.test-aankoop.be – www.test-achats.be) aperigas artikolon pri la belgaj bankoj. Ĝenerale la belgoj ŝajnas esti kontentaj pri la bankaj servoj, sed ili plendas pro la altaj kostoj ĉe la grandaj bankoj (inter 0 kaj 50 eŭroj jare por normala konto, sen kreditkarto). Ĉe malgrandaj bankoj la kostoj estas malpli altaj, sed ankaŭ tiuj planas drastan ŝrumpon de la nombro de filioj. Plej favoraj estas la nur-retaj bankoj, sed tiuj ofertas nur limigitajn servojn. La asocio konsilas ŝanĝi bankon. Ĝia kompara tabelo plej atentas pri la kostoj, sed malmulton skribas pri la kvalito de la servoj.

Roland ROTSAERT

korespondanto de MONATO en Belgio

LA BANKOJ EN BELGIO

Grandega evoluo dum la pasintaj 50 jaroj

La 1970aj jaroj estis turnopunkto en la funkciado de la belga banka sistemo. Antaŭ 1970 la celpubliko de la bankoj konsistis nur en komerco, industrio kaj riĉuloj. La simpla laboristo aŭ terkulturisto ne bezonis bankon. Cetere, en la plej grava financa transakcio dum la vivo de belgoj, la aĉeto de domo, bankoj ne povis interveni, ĉar ili ne rajtis doni hipotekajn pruntojn: tio estis la monopolo de ŝparkasoj kaj kelkaj ŝtataj institucioj.

La plimulto de la pagoj okazis kontante, kaj se escepte oni bezonis ĝiri monon, oni iris al poŝtoficejo. Por deponi sian ŝparmonon estis multaj ŝparkasoj, privataj (ofte filioj de bankoj), kooperativaj de laboristaj kaj terkulturistaj sindikatoj, kaj ŝtataj. Inter tiuj lastaj estis unu granda vera ŝparkaso kaj kelkaj specialigitaj, kiuj kolektis ŝparmonon por financi industrion kaj publikajn investojn. Krome estis la poŝtĉeka servo, filio de la poŝto, kiu prizorgis la plej grandan parton de la ĝiraj pagoj. Preskaŭ ĉiuj entreprenoj kaj asocioj havis poŝtĉekkonton kaj ankaŭ multaj ŝtatoficistoj (ĉar per ĝi ili ricevis sian salajron).

Fine de la 1960aj jaroj la ŝparkasoj komencis oferti bankservojn al siaj klientoj, kaj reage la bankoj ekinteresiĝis pri laboristoj kaj oficistoj. Ene de kelkaj jaroj la diferencoj inter bankoj kaj ŝparkasoj malaperis, kaj novaj leĝoj forigis la restantajn limigojn.

Avangardaj novaĵoj

La rapide kreskanta kvanto de ĝiraj pagoj devigis la financan sektoron raciigi la metodon por interŝanĝi pagojn. En 1971, kelkajn jarojn post la enkonduko de la unueca ĝirilo, estis kreita la unueca bankkontonumero kun strukturo „123-0123456-12”. La unuaj tri ciferoj indikis la bankon, la sekvantaj sep estis la malnova kontonumero kaj la lastaj du estis kontrolcifero (la t.n. „modulo”, la sumo kiu restas post divido de la unuaj dek ciferoj per 97). La Poŝtĉeko, tiam ankoraŭ la turnopunkto de la sistemo, ricevis la numeron 000.

La novaj kontonumeroj (poste kompletigitaj per unueca paginformo kun strukturo „123/1234/12345”) ebligis aŭtomatigi la interbankajn transakciojn. La homfortoj, kiuj antaŭe prilaboris ĝirilojn kaj ĉekojn, translokiĝis al la lokaj filioj kaj tie, per novaj komputilaj sistemoj, konsiderinde plibonigis la servon al la klientaro.

La reganta novliberalismo kaj la publikaj deficitoj de la 1990aj jaroj devigis la ŝtaton privatigi plejparton de la publikaj bankoj, t.e. vendi ilin al privataj bankoj. Tio kondukis al aro da kunfandiĝoj, malpliigo de la dungitaro kaj unua ondo de fermo de lokaj filioj.

La „sovaĝa” kapitalismo kaŭzis en la jaroj 2008-2010 mondan bankokrizon, kiu kolapsigis ankaŭ plurajn belgajn bankojn. Ili povis pluekzisti nur danke al grandskala ŝtata helpo (intertempe plejparte repagita). Unu banko, la postsekvanto de la franca-belga Dexia, kies belga parto estis fuzio de publika kaj kooperativa bankoj, daŭre estas ŝtata posedaĵo. Inter la rimedoj, kiujn uzis la Eŭropa Centra Banko por sanigi la bankan sektoron, estis la kvazaŭ nula rentonivelo. Tio plene renversis la profitbazon de la bankoj. Rezulto estis plia ŝrumpo de la nombro de oficistoj kaj filioj.

La nuna situacio

La kvanto de la bankfilioj draste malkreskis. Antaŭe ĉiu iom grava vilaĝo havis almenaŭ unu filion. Nun ili koncentriĝis en la ĉefaj lokoj. Kun la filioj malaperis ankaŭ la monaŭtomatoj. Preskaŭ ĉio nun okazas sen interveno de bankoficistoj. En vendejoj oni pagas per bankkarto aŭ poŝtelefono (aŭ kontante por malgrandaj sumoj, ĉekoj jam delonge ne plu estas uzataj). Ĝirojn la kliento mem registras komputile (aŭ estas interkonsento kun la liveranto pri aŭtomata pago). Ĝenerale la malapero de filioj ne kaŭzas problemojn por la klientaro, sed estas du esceptoj: personoj, kiuj loĝas for de la centro kaj ne disponas pri transportilo, kaj personoj, kiuj ne (aŭ nur pene) kapablas uzi komputilon. Ĝis nun mi ne rimarkis, ke asocioj de konsumantoj interesiĝas pri tio. (Supozeble la trafitaj personoj ne estas membroj de tiaj asocioj.)

Mondeponoj kaj investoj

La tradiciaj investebloj estas ŝparkontoj kaj obligacioj (ĉu de la banko, ĉu de la ŝtato, ĉu de komerca entrepreno). Investfondusoj estas ofertataj de la bankoj ekde la 1970aj jaroj kaj havas moderan sukceson. Aĉeto de akcioj neniam estis populara en Belgio, kaj la kolapso de multaj bankoj (kies akcioj estis konsiderataj tute sekura investo) memorigis pri la grandaj eblaj riskoj.

Ĉar obligacioj preskaŭ ne plu estas emisiataj, por prudenta investanto restas nur la ŝparkontoj. Ili ja ne plu alportas renton, sed la deponita mono estas sekura pro garantia fonduso. Ĉar tro amasiĝas la deponoj sur ŝparkontoj, la bankoj instigas siajn klientojn investi en „strukturitaj produktoj”, speco de moninvesto, kiun neniu vere komprenas, sed kiu promesas relative altan renton kaj kapitalgarantion limigitan, dependan de la risko, kiun la investanto pretas preni. Tio ne estas propraj produktoj de la banko, sed ilin kreas kaj mastrumas iu eksterlanda filio. La banko enkasigas makleraĵon kaj havas nur iom da morala respondeco. Ĉar la mono ne restas ĉe la banko, ĝi ne influas la minimuman propran kapitalon kiun ĝi, laŭ reguloj de la Eŭropa Centra Banko, devas posedi. (Simple: la propra kapitalo estu minimume 8 % de la sumo de la ricevitaj mondeponoj.)

Perkomputila mastrumado de la kontoj

Kvankam nuntempe eblas preskaŭ ĉion fari per poŝtelefono, uzo de persona komputilo restas la plej sekura kaj komforta metodo por konekti sin al la banka komputilo. Ĉiuj belgaj bankoj uzas similan sistemon, sed kun etaj diferencoj. La kliento havas kartolegilon en kiun li ŝovas sian bankkarton. Per kombino de sia persona identiga numero (PIN) kaj cifera kodo montrita de la banka komputilo, la kliento ricevas aliron al sia konto kaj validigas siajn instrukciojn. La kartolegilo montras kodon (serion da ciferoj), kiun li entajpu en kampo sur la retpaĝo de la banko. Ideale estus, se ĉiuj bankoj interkonsentus pri identa proceduro, elektante la plej bonajn erojn de la nunaj sistemoj. Tio estus: bonkvalita kartolegilo kun bone legeblaj ciferoj, montrataj en grupetoj de po kvar (ne eblas memori pli), bone legebla komputila ekrano, kie la kursoro klare indikas la kampon en kiu la kodo estu enigata kaj kie la kodo post enigo denove aperas en grupetoj de kvar ciferoj, ktp. Nun ĉiuj bankoj havas unu aŭ kelkajn „bonajn erojn”, sed ĉiuj ankaŭ havas malbonajn.

Konteltiroj

Principe ĉiutage estas farata kaj sendata konteltiro, sed por eviti sendokostojn la klientoj preferas semajnan aŭ monatan sendon aŭ petas ilin en la bankoficejoj, kie estas aŭtomataj printiloj, ankaŭ alireblaj ekster la oficejaj horoj. Dum la nuna jaro ĉiuj bankoj estas forigantaj la konteltirprintilojn kaj devigas la klientojn peti ilin per sia propra komputilo. Tio ne estas malbona solvo (kondiĉe, ke la kliento havas komputilon), sed ĉe iuj bankoj la proceduro por ricevi ilin estas temporaba, kaj la aspekto de la eltiroj estas primitiva, sen iu ajn enpaĝigo por faciligi la konsultadon. Ili estas pdf-formaj, do ne rekte reuzeblaj por hejma aŭ asocia librotenado. Mi konas nur unu bankon, kiu proponas al privataj klientoj la eltirojn tabelforme (xls).

Espereble sufiĉe da klientoj grumblos por instigi la bankojn serioze repripensi siajn servojn. Mi havas la impreson (konfirmitan de kelkaj bankistoj), ke nuntempe oni ne plu mastrumas siajn financojn; oni simple elspezas ĝis oni konstatas, ke la konto estas malplena. Daŭre la bankoj inventas novajn programetojn, por ke oni mastrumu sian konton (plejofte: fari elspezojn) per telefono. Mi senpacience atendas komunan programeton, kiu aŭtomate ligas la bankkonto(j)n al hejma librotena programo, per kiu eblus vere (ĉu komputile, ĉe telefone) mastrumi la familiajn financojn. Eble io tia jam ekzistas alilande.

Roland ROTSAERT

korespondanto de MONATO en Belgio

Maldekstre kartolegilo kun bone legeblaj ciferoj en grupetoj de po kvar. Dekstre identigilo por uzo sen karto, kun etaj ciferoj sen spacoj.

Scienco

ZOOLOGIO

Nova natriko malkovrita

Internacia grupo de sciencistoj malkovris novan specion de natriko, kiu vivas en Turkio, Azerbajĝano, Armenio, Kartvelio, Irako, Irano kaj Rusio, krom en malgranda areo de orienta Eŭropo. Surbaze de genetikaj kaj morfologiaj donitaĵoj la sciencistoj konstatis, ke de la natriko science nomata Elaphe sauromates ekzistas du malsamaj specioj. La nova, disa specio de natriko estas nomita Elaphe urartica kaj science priskribita en la ĉi-maja eldono de la internacia scienca gazeto PeerJ.

Antikva reĝolando

La novan sciencan nomon proponis la sciencistoj honore al la germana zoologo kaj botanikisto Peter Simon Pallas (1741-1811), kiu proponis siatempe la nomon Elaphe sauromates. La specifa epiteto de la nova scienca nomo (urartica) devenas de la nomo de malnova reĝolando de la ferepoko, konata kiel Urarto, kiu situis en montara regiono inter la sud-oriento de la Nigra Maro kaj la sud-okcidento de Kaspio. La reĝolando akiris potencon en la dua duono de la 9a jarcento a.K. kaj estis konkerita de medoj komence de la 6a jarcento a.K.

Detala analizo

Laŭ zoologoj estas eksterordinare komplekse trovi ĉi tiun specion de natriko en libera naturo. Ili kolektas bazajn genetikajn informojn jam de 17 jaroj, kaj nur detala analizo de DNA (deoksiribonuklea acido) klare montris, ke temas pri frata kaj tiel nomata kripta, t.e. kaŝita specio de natriko. La suma longo de la nova specio estas kutime 1,2 metroj. Ĝi ne estas venena kaj tute sendanĝeras.

La serpentoj de la genro Elaphe estas tre popularaj inter la bredistoj de serpentoj. Ili vivas ne nur en la mezvarma zono, sed ankaŭ en subtropikaj kaj tropikaj regionoj.

Julius HAUSER

Kapoj de junaj natrikoj Elaphe urartica, maldekstre la masklaj, dekstre la inaj. Foto: ILJA KORŜUNOV/KONSTANTIN ŜIRJAJEV

MEDICINO

Kreskanta nombro de kuraciloj ne plu efikas

Kelkaj medikamentoj tradicie uzataj en la pasinteco kaj konataj pro sia efikeco ne plu havas la saman resanigan econ kaj tial fariĝas pli kaj pli senutilaj. Tion sciigis fine de aprilo 2019, kun iom da maltrankvilo, fakuloj de Unuiĝintaj Nacioj. Ili klarigis, ke ne temas pri tute nova fenomeno, sed ke oni jam spertas ĉi-rilate veran tutmondan krizon, kiu kompreneble pensigas kaj timigas kaj medicinistojn kaj pacientojn. La fenomeno de rezistado kontraŭ medikamentoj do daŭre pliiĝas.

En la raporto oni konkludas jenon: medicinaj proceduroj kaj kirurgiaj intervenoj estas en danĝero precipe pro la alarma nivelo de rezistado registrita en pluraj landoj je diversaj disvastiĝintaj medikamentoj. Krom al antibiotikoj (kiuj, kiel jam konate, emas perdi sian efikon post longa kaj kelkfoje nenecesa utiligado), oni ĉi-foje aludas ankaŭ al tuta serio da fungicidoj, pesticidoj, kontraŭvirusaj kaj kontraŭmikrobaj kuraciloj.

Nuntempe ne malpli ol 700 000 personoj mortas ĉiun jaron pro rezistemaj malsanoj: el tiuj, 230 000 mortas pro tuberkulozo, kiu ne plu respondas al la traktadoj. Pli kaj pli da kutimaj malsanoj, inkluzive infektojn de la spiraj vojoj, sed ankaŭ seksume transdonataj kaj urinkanalaj infektoj, ne plu estas kuraceblaj. Medicinaj proceduroj tial fariĝas ege pli kompleksaj kaj kelkfoje riskaj.

Cristina CASELLA

korespondanto de MONATO en Italio

ZOOLOGIO

Giganta afrika heliko: nedezirata gasto en Kubo

La kuba arkipelago riĉas je biodiverseco danke al siaj faŭno kaj flaŭro. Pli specife, fakuloj konsideras la malakologian^1 faŭnon, la faŭnon de la moluskoj, unu el la plej diversspecaj tutmonde, ĉar ĝi havas endemiecon, kiu atingas 95 % inter ĝiaj teraj reprezentantoj (Henry Augustus Pilsbry, usona malakologo, nomis Kubon „malakologia paradizo”). Tia natura pejzaĝo estas tamen minacata de la eniro en la landon de ekzota, invada kaj damaĝa specio.

La gigantan afrikan helikon (Achatina fulica) oni konsideras la plej invada specio de tera molusko neindiĝena en Kubo, kaj unu el la cent ekzotaj kaj invadaj specioj plej damaĝaj mondskale laŭ la Internacia Unio por la Konservo de Naturo (angle International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN).

La heliko estas konsiderata ekzota for de sia deven-areo (orienta Afriko: pli precize Kenjo, Tanzanio kaj Somalio) kaj estas tipa por la tropika zono. Ĝia invado ekis en la 19a jarcento kaj estis faciligata ĉefe de homoj. Ĝi povas agi kiel plago kontraŭ kultivaĵoj kaj estas aktiva vektoro de malsanoj.

La giganta afrika heliko apartenas al la familio Achatinidae. Temas pri unu el la plej grandaj teraj moluskoj. Ĝia konko povas atingi 20 cm da longo kaj 10 cm da larĝo, kvankam la averaĝa adolto fluktuas proksimume inter 12 kaj 15 cm da longo. Ĝi estas specio hermafrodita (ambaŭ seksoj kunekzistas en la sama individuo), sed prezentas altan tendencon al kruca fekundigo, kio pliigas la genetikan diversecon ene de la specio kaj tiamaniere ebligas al ĝi adaptiĝi al malsamaj kondiĉoj. Ĝin karakterizas reproduktado kun alta fekundigo, kiu garantias demeti 50-600 ovojn, ses fojojn jare, el kiuj povas fine naskiĝi inter 85 kaj 95 %. La giganta afrika heliko atingas seksan maturiĝon post 4-5 monatoj da vivo kaj povas vivi ĝis 4 jarojn.

La humida kuba klimato favoras la reproduktadon de la heliko tra specioj de vegetaĵoj hortikulturaj, ornamaj kaj naturaj, en ekskrementoj de hejmaj bestoj, falfoliaro surtera kaj restaĵoj organikaj hejmaj.

Kutimoj

La heliko estas specio ĉiovora, konsumanta precipe vegetaĵan materialon, sed povas ankaŭ ingesti interalie likenojn, fungojn, paperon kaj kartonon: tio estas sukcesa karakterizaĵo por ke ĝi povu adaptiĝi je diversaj ekosistemoj. Alia karakterizaĵo estas ĝia kapablo enteriĝi ĉe minacoj aŭ por protekti sin kontraŭ predantoj, fermante sian konkon per membrano kaj malpliigante sian metabolon dum malfavoraj kondiĉoj (kiel senpluveco aŭ manko de manĝaĵo).

Tiu specio ĉionmanĝa estas grava minaco por la pli ol 1500 aŭtoktonaj kubaj helikoj pro la konkurado pri manĝaĵoj kaj spaco. Oni jam konstatis, ke la heliko povas sin nutri per almenaŭ 250 plantaj specioj, multajn el kiuj oni ekonomiacele kultivas.

La giganta afrika heliko kutimas loĝi en urboj, preferas lokojn malpurajn kaj, ĉar ĝi estas origina el Afriko, ĝia loĝantaro sendiference disvastiĝas, delokas indiĝenajn speciojn kaj malekvilibrigas ekosistemojn pro la manko de naturaj predantoj agantaj kontraŭ ĝi.

Ekapero

Kiel sciigis la biologo Antonio Alejandro Vázquez Perera, estro de laboratorio pri malakologio en la instituto pri tropika medicino Pedro Kourí, „Unuafoja raporto pri ĝia apero en Kubo okazis en julio 2014, en la ĉefurba municipo Arroyo Naranjo; ĝi estis farita de nia laboratorio kaj publikigita en la revuo Molluscan Research. Nuntempe ĝi ĉeestas en ĉiuj kontinentoj.” Esploro publikigita en la scienca revuo Biological Invasions ebligis ligi la plivastigon de tiu ĉi invada specio kun religia joruba praktikado; alivorte, ĝin oni enigis enlanden por plenumi ceremoniojn.

Forigo

Ĉiu homo, kiu trovas tiun helikon, devas kontribui, forigante mane individuojn per mekanika detruo de la konkoj kaj ilia enterigo poste. La kuba esplora instituto pri vegetaĵa san-servo liveris indikojn, por ke la landa loĝantaro helpu malpliigi aŭ tute forigi la helikojn. Inter ili:

1) oni ne forĵetu ilin vivaj en riverojn, nekulturajn terpecojn, stratojn aŭ rubujojn;

2) oni detruu la konkon kaj poste metu la restaĵojn en sakon, kiun necesas enterigi; oni ne kontaktu rekte kun la helika bavo; se tio okazas, oni lavu siajn manojn, antaŭbrakojn aŭ la korpoparton eksponitan per abunda akvo kaj sapo. Nepre oni protektu manojn per gantoj aŭ plasta saketo;

3) oni ĝin ne konsumu, komercu aŭ alimaniere disvastigu, nek uzu kiel fiŝlogaĵon, religian oferon, hejman ornamaĵon;

4) oni ne konsumu manĝaĵojn nelavitajn, ĉefe tiujn, tra kiuj la heliko certe trairis;

5) oni mergu la gigantan afrikan helikon en solvaĵon salan aŭ kalkan je 3 % (3 kuleroj por unu litro da akvo) dum 24 horoj kaj poste ĝin enterigu;

6) en lernejoj oni devas aranĝi lecionojn por averti gelernantojn kaj iliajn gepatrojn pri la riskoj ekzistantaj, kiam oni tuŝas tiun moluskon neuzante protektilojn; fakte infanoj kaj adoleskantoj ĝenerale havas altan scivolemon, sekve kutimas tuŝi la helikan konkon aŭ ĝian bavon.

Doktoro Vázquez Perera klarigas: „Parazitologia esploro okazigita de nia laboratorio ebligis aldone detekti, ke individuoj de Achatina fulica estas infektitaj de la parazita nematodo Angiostrongylus cantonensis, aganto kaŭzanta meningiton ĉe homoj. La giganta afrika heliko povas esti gastiganto de larvoj de nematodoj, inter ili elstaras tiu Angiostrongylus cantonensis, malgraŭ tio, ke ĝi estas ronĝula parazito.” Li aldonis: „Tiu nematodo povas akcidente infekti personojn pere de la konsumado de vegetaĵoj nebone lavitaj aŭ de krudaj moluskoj. La giganta afrika heliko povas ankaŭ kaŭzi bronkiton, encefaliton, histan inflamon, cefaleon, diareon kaj febron.”

Juan Carlos MONTERO MEDINA

1. Malakologio estas branĉo de zoologio, kiu okupas sin pri la studado de moluskoj. (red.)

Claudio Magris

La muzeo de milito

Ĵus aperis en Esperanto „La muzeo de milito”, la sukcesromano de la itala verkisto Claudio Magris, en traduko de Carlo Minnaja. Triesto: Viro havas kiel vivcelon la kolektadon de ĉiaj ajn armiloj - pafiloj, submarŝipoj, tankoj - por giganta muzeo de milito. Ĝi devas iĝi kolekto de ĉiu malbono en la mondo, dum ekster la muzeo ekzistos nur paco. La kolektisto, tamen, mortas en misteraj cirkonstancoj, kaj tiel perdiĝas la parto de liaj notoj, kiuj enhavas la nomojn de la kunlaborantoj en la Rizejo, la koncentrejo de Triesto. Fascina verko, jam tradukita en tiom da lingvoj, nun finfine por vi en Esperanto!

Fortike bindita libro, formato 140 x 210 mm, 296 paĝoj. ISBN 978-9077-06662-1. Prezo ĉe FEL: 35 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.be - butiko@fel.esperanto.be

Libroj

Ili ankoraŭ rondiras ...

Tiu, kiu diris, ke oni ne aĉetu libron pro ĝia kovrilo, certe neniam imagis la bitlibran eraon. Ĉar oni ne estas plu devigata akiri paperan version, eldonistoj elturniĝas por ilin igi pli allogaj, kaj tio klarigas, kial mallongan tekston, kiel Ordre du jour de la franca aŭtoro Eric Vuillard, prezentas tiom impona (duobla) kovrilo, fidele reproduktita en alilingvaj tradukoj, kiel la esperanta. Estas ĝi unu el tiaj kovriloj, kiuj igas, ke ebla legonto sin demandu: „Ĉu la teksto mem meritas tiun luksan prezentadon?”

Kaj la respondo venas jam en la unuaj paĝoj: jen teksto, kiu kaptadas homojn, kaj – ĉu pro la iom hipnota fluo de la rakontado, ĉu pro la denseco mem de la temo – fakto estas, ke Tagordo devigas, ke oni ne legu ĝin haste, sed, kvazaŭ oni ĝuus raran vinon, lante, aprecante ĉiun noton de ĝia gusto. Tamen kiaj estas tiuj notoj? La plej amaraj.

Novas la celpunktoj

Tagordo rakontas sinsekvon de agoj, kiuj kondukis naziojn al potenco, unue en Germanio, poste, kun pli da historiaj detaloj, en Aŭstrio ktp. Ĝi klare montras strategiojn, uzatajn por atingi kaj teni la total(ism)an potencon en tiuj landoj. Tio, en si mem, estas nenia novaĵo, ĉar abundas tekstoj pri tiu terura temo. Novas ja la celpunktoj elektitaj de Vuillard, ĉar, anstataŭ ade ripeti tion, kion jam scias plimulto, ĝi fokusiĝas al tiuj, kiuj pleje gajnis kun la Tria Regno: la germanaj entreprenistoj, kiuj financis Hitleron, tiuj, kiuj poste uzis laborforton de sklavigitaj malplimultoj de la koncentrejoj.

La teksto same montras, kiamaniere naziismo strangolis sian unuan viktimon: Aŭstrion. Kaj ĉi-okaze la teksto, kvankam kerne literatura, akiras historiajn konturojn: oni kelkfoje devas gugli, kiu estis tiu aŭ alia, ĝenerale aŭstra, rolulo, kiu ne kapablis alfronti la hitlerajn fortojn. Tamen ne nur en tio la libreto surprizas nin: plej gape estas konstati la komplican silenton de la tiel nomataj „demokratiaj fortoj” antaŭ la naziaj atakoj sur aliaj eŭropaj teritorioj.

Tiel, fluante per rakontado iom fragmentita, kiu kelkfoje aspektas senlinia, tamen neniam seninteresa, legado povas iom ĝeni tiujn, kiuj preferas tuj vidi konkludon de la agadoj de la ĉefroluloj. Tamen tiutipa leganto ne trovos alian konkludon ol en libroj pri historio, li same ne trovos ĉefrolulojn, pro rapida ŝanĝo de scenejoj, kiu ja sekvas, krom la desuprajn tagordojn, la ordon de la tagoj, laŭ tempa linio, kio unuavide kreas el la rakonto aron da diserigitaj bildoj, ene de kiuj ludas kaj popolanoj kaj historiaj roluloj, kaj en kiu iel malfacilas trovi finan konkludon (kvazaŭ Historio havus moralon aplikeblan al homoj).

Ĉu fina konkludo?

Do ne estas moralo en la teksto? Ĉu, leginte ĝin, oni alvenas al nenia fina konkludo? Certe ja! Oni fine komprenas, kiom la hodiaŭa Eŭropo ŝuldas al la viktimoj de tiu silento, kaj oni ja povas rimarki, ke la silentintoj, aŭ pli bone, iliaj entreprenoj, estas ankoraŭ inter la plej grandaj kaj de Germanio kaj de Eŭropa Unio. Plie, restas ankoraŭ demando, kiun ne la aŭtoro faras, sed kiu per si mem resonas en ni, post legado de Tagordo: certe, devas tiuj entreprenoj pagi pro siaj antaŭaj krimoj, sed, plej grave, kiamaniere hodiaŭaj civitanoj, ne nur eŭropaj sed el la tuta mondo, povos kontribui, por ke tiuj krimoj ne plu ripetiĝu? Respondi al tia demando, kompreneble, estas persona tasko, sed, kontraŭe al la viktimoj, la entreprenistoj ankoraŭ rondiras kaj pretas financi novajn naziojn.

Honorinda faro

Se tio, kion mi ĵus diris, klarigas al ni, kial tiu libro ricevis la tradician literaturan Premion Goncourt (2017), kion ni diru pri ties esperanta versio? Ĉar la teksto ne estis ja simpla, kvankam unuavide ĝi aspektas tia, ĝia etoso estas tre lerte kaptita de la esperantiginto Jean-Claude Roy, kiu, en vere honorinda faro, kundividis sian „tradukan gloron” kun la amikoj, kiuj lin helpis en tiu tasko (oni ja scias, ke raraj estas tradukistoj, kiuj rekonas ricevon de helpo de aliaj). Sed Roy ankaŭ lasis al legantoj kaj recenzistoj kelkajn kaptilojn: oni trovas vortojn, kiel „impoŝto” kaj „veŝto”, kaj tuj pensas pri la jam kutimaj komposteraroj de esperantaj verkoj ... Tamen ne! Roy ja elektis tiujn vortojn, ĉar ili, krom esti taŭgaj, ebligas interesajn vortludojn al legonto (kaj, al lernanto, akiron de vortprovizo, oni devas diri). Resume: jen teksto, kiu trovis sian plej taŭgan tradukiston. Gratulon!

Fernando PITA

Eric Vuillard: Tagordo. Tr. J.-C. Roy. Eld. Z4 Editions, Les Nans, 2018. 166 paĝoj. ISBN 978-2-490595-14-3.

Por mendi, vi iru al la Retbutiko.

Leginda verko en neadekvata vesto

La prestiĝa francia literaturpremio Goncourt estas atribuata ĉiujare al la aŭtoro de „imagita verko proza”, kio normale signifas, ke ĝin ricevas aŭtoroj de romanoj. Sed kiam en 2017 la premion ricevis Éric Vuillard [erik vŭijár] pro la verko L'ordre du jour („Tagordo”), tio estis surprizo, interalie ĉar la verko ne estas romano de klasika speco. La aŭtoro mem nomis ĝin récit, do rakonto, kaj en ĝi li rakontas – kun granda imagpovo – serion da historiaj okazaĵoj.

Vigla kaj leginda

Temas pri okazaĵoj en Eŭropo antaŭ la dua mondmilito, dum la firmigo de la nazia reĝimo en Germanio, precipe rilate al la aligo de Aŭstrio al la germana regno kaj la fifamaj interkonsentoj munkenaj en la jaro 1938a. Ĉion ĉi Vuillard rakontas en vigla maniero, imagante la detalojn sed konstante aldonante pensigajn komentojn pri la rilato inter historia realo kaj la historia kompreno de la posteularo. Rezultas tre leginda verko, kiun konu ĉiu, kiu serioze interesiĝas pri la historio de tiu epoko.

Aparte memorindaj en la tuto estas rakontoj pri adiaŭa vespermanĝo, al kiu la brita ĉefministro Chamberlain invitis Ribbentrop, la eksiĝantan ambasadoron de Germanio, ĝuste en la vespero, kiam germanaj trupoj eniras la aneksatan Aŭstrion, kaj pri la munkena konferenco en septembro 1938.

Gratulinda iniciato

Kaj tiu iom speciala verko estas nun legebla ankaŭ en Esperanto. Gratulinda estas la iniciato traduki gravan lastatempan verkon, kaj mi alvokas al pliaj tiaj iniciatoj.

Sed necesas kun bedaŭro konstati, ke la traduko havas gravajn mankojn.

Makuloj

Stile la esperantlingva teksto iel sukcesas, bone konservante la ritmon de la vŭilara prozo. Tamen la tradukon makulas diversaj misoj: apenaŭ troveblas paĝo, en kiu mi ne sentas bezonon korekti aŭ plibonigi ion. Troas tro laŭvortaj tradukoj – fojfoje eĉ amuzaj, kiam aperas „naptuko” anstataŭ „tablotuko” – kaj esprimoj ne vere esperantlingvaj, ekzemple „blenditaĵo” (paŭse al franca blindé) anstataŭ la kutimaj „tanko” aŭ „kirasaŭto”. Kaj kiam mi legas pri ondolongo „dek ses cent kvardek ok metroj” (1648 m), mi min demandas, al kiu lingvo la tradukinto celis traduki, ĉar en Esperanto tiu vortoĉeno estas simple sensenca.

El intervjuo aperinta ĉe Esperanto aktiv' mi ekscias, ke la tradukinto havas ambiciojn pri pliaj tradukoj literaturaj. Mi povas nur rekomendi al li, en ontaj aferoj konsiliĝi ne nur ĉe sia amikaro sed ĉe vere spertaj uzantoj de la lingvo, kaj eventuale eĉ partopreni en kursoj aŭ laborgrupoj pri tradukado.

Brian MOON

Eric Vuillard: Tagordo. Tradukis J.-C. Roy. Eld. Z4 Editions, Les Nans, 2018. 166 paĝoj. ISBN 978-3-490595-14-3.

Trankvile gustumu tiun ĉi filozofon

Kiu ne esperas la neespereblan, ne trovos ĝin.1

Heraklito ofte nomiĝas „la obskura” aŭ „la nekomprenebla”, sed nepre li restas fascina.

André Cherpillod, laŭ propra aserto neestante kapabla traduki Herakliton el la greka originalo, uzis plurajn diverslingvajn tradukojn por el tiuj distili sian propran version. Tiun metodon tre saĝan siatempe ankaŭ mi uzis por mia versio de la Evangelio kopta laŭ Tomaso. Kaj la rezulto, kiun en tiu ĉi libreto li prezentas, pravigas lian elekton.

Cherpillod kompreneble uzis fakulojn al mi nekonatajn, nuntempajn, dum siatempe por mia propra La fragmentoj de Heraklito^2 mi uzis precipe la tekstfragmentojn en la eldono de Bruno Snell, München-Zürich, 1983.

La eldonon de kolego-tradukisto Cherpillod mi senhezite juĝas pli bona ol mian propran: unue senambigue li komencas per prezentado de sia labormetodo, due li aldonis enkondukon sufiĉe ampleksan.

Liaj gvidantoj proponis al li iun sistemigon en la fragmentoj, kio montriĝas tre bona sugesto: nun kun pli da profito oni povas gustumi la spicaĵojn de Heraklito.

Paĝo 7, ĉe I. La stulteco de la homoj kaj iliaj pensomajstroj: „La surdeco de la homoj al la Diskurso”. La nocio „diskurso” por france-parolantoj nepre estas konata, sed en tiu ĉi traduko el tiel fora epoko ĝi impresas al mi tro filozofi-fakule; mi mem miatraduke preferis – kaj nepre restas ĉe tio – la multe pli simplan „parolo”.

Paĝo 8 sube. „Ĉio estiĝas el konfliktoj” estas unu el liaj ĉefaj instruoj – kiel ofte en nia realo tion ni rekonas ankoraŭ nia-epoke! Estas granda plezuro mediteme ree tralegi tiujn saĝaĵojn!

Paĝo 11 supre. Kelkfoje mi simple povas nur miri, ekzemple kiam en numero 52/49 la teksto, kiun mi konas jam de jaroj kiel „Unu por mi valoras dek mil, / kiam li estas la plej bona”, subite daŭras plu per aserto, ke „tiuj nenombreblaj estas malpli ol nenio” – la enhavon kaj la intencon mi komprenas, sed siatempe tiu saĝaĵo simple mankis ankoraŭ ...

Restas al mi mirige, kiel malmulte ŝanĝiĝis la homaro post tiu fora periodo, kiam mi legas en paĝo 11: „Koncerne la multajn mortemulojn, / ili satiĝas kiel brutoj, per ventro, kaj sekso, / kaj aferoj malnoblaj por ilia plezuro” (53/29).

Paĝo 11. Mi bedaŭras, ke eraron mi trovis en la rakonto pri la efezanoj plenkreskaj: „ilin ekzilis la plejvalora Hermodoro” devas esti „ili ekzilis la plejvaloran Hermodoron”.

Al ĉiu senhezite mi povas rekomendi tre trankvile, kvazaŭ gustumante, ektralegi tiujn ĉi citaĵojn de tiu tre granda antaŭsokrata filozofo. Ĝuu ĝin!

1. Fragmento B 18.

2. VoKo-kajero 6, 1990.

Gerrit BERVELING

André Cherpillod: Heraklito la Efezano – hipoteza rekonstruo de lia libro. Eld. La Blanchetière, Courgenard, 2019. 27 paĝoj, vinktita. ISBN 978-2-36620-055-3.

Por mendi, vi iru al la Retbutiko.

Historio, filozofio, esoterismo

Ĉi tiu libro dividiĝas en du partojn, egale gravajn. La unua, 36-paĝa, prezentas la aŭtoron, liajn plumnomojn, la medion en kiu li vivis kaj verkis: naskite en Lisbono, sekve al familiaj malfeliĉoj (morto de la patro kaj de frato) knabaĝe li transloĝiĝis en Sud-Afrikon kaj 17-jara revenis al Lisbono, kie li vivis per verkado angle, france, sed ĉefe portugale, kaj tradukado. La abrupta sperto pri lia mediumeco komenciĝis en la aĝo de 28 jaroj, kiel li skribis al sia amata onklino Anno; la spiritoj, kiuj komunikiĝis kun li, estis framasonoj aŭ templanoj, kaj tio forte influis lian filozofion. Krome en ĉi tiu unua parto estas longa eseo pri la poemaro mem, pri ĝia modernismo, pri la kriterioj, laŭ kiuj ĝin traduki: ĉu rezign(et)i pri la ritmo, ĉu pri la rimoj (entute), ĉu plej fideli al la senco, ĉu respekti la ambiguecon, la emocion, la instigon legi, pensi, relegi, repensi. Ĉion ĉi verkis João José Santos.

Historio de Portugalio

La dua parto konsistas el 44 poemoj de Fernando Pessoa, elportugaligitaj kaj vidalvide komentitaj de Santos. La komplekso traktas, historie sed ĉefe filozofie, la portugalan landon laŭ tri periodoj: la naskiĝo, la glora fazo de la esploroj kaj konkeroj, la dekadenco. Indas diri, ke la vidalvidaj komentoj estas nepraj, aliokaze neportugalo neniel detektus, ke la versoj Patro, vi kavaliris. / Nun vigil' estas nia. / Donu al ni l' ekzemplon / kaj plenan forton vian! rilatas al la unua reĝo de Portugalio, Don Alfonso Henriko, pritraktita post poemoj pri lia patro kaj lia patrino, kvazaŭ temus pri la Sankta Triunuo. Sed Pesoo (kiel la tradukinto sisteme esperantigis la nomojn) lokas tiel la naskiĝon de sia lando kvazaŭ en la sinon de mito, kiel pri aliaj religioj, kiuj konturis alicivilizajn historiojn, de Helaso al Romio. La etaj poemoj (neniam pli ol dudek-ok-versaj, sed plej ofte sub dudek) nin kondukas, kun la helpo de la komentaro, tra la historio de Portugalio: reliefiĝas reĝoj, regentoj, nobeloj kun ne ĉiam favoraj militaj aventuroj. Tamen venas ankaŭ triumfoj: Espero plenigita, / Portugali' la sankta, / levu vian glav-lumon / por lumigi la vojon!

La vastan, senfinan maron, la oceanon, la poeto sentas portugalia, kvazaŭ iun mare nostrum, kiel romianoj sentis la enfermitan Mediteraneon. Portugalaj estis esploristoj, eĉ se poste la meriton de la malkovro la tradicio atribuos al aliuloj; ĉiam Dio helpis, direktis la destinon: Di' estis l' anim', korp' Portugalio / de l' man' kiu ĝin gvidis. Jes ja, Kabralo kaj Vasko Gamo estis marherooj, Magaljano^1 perfortis la teron ĝin ĉirkaŭirante, sed la granda maro fariĝas sala pro la larmoj de la portugaloj.

Saŭdado

Sed pro misŝanca milit-ekspedicio en norda Afriko Portugalio perdis grandan parton de sia nobelaro, sian sendependecon favore al hispana dinastio (tamen reakirotan poste); en la gloro de Portugalio dominas la figuro de Don Sebastiano, kiu, malaperinta senspure fruaĝe kaj senide, kreis pensofluon preskaŭ mesian: kultura mito sebastianismo atendas, ke Don Sebastiano reaperos dum nebula nokto kaj solvos la problemojn de sia popolo ... Al tiu kredo estas dediĉitaj la strofoj de la lasta parto, plenaj de saŭdado pri l' estinteco kaj kun duboplena atendo pri estonteco, denove glora ...

Esotera poeto, ĉe kiu aludoj pri antikvaj imperioj, Rozkrucismo, Dio, estas la esenco, ĉe kiu la esprimoj sin vestas per mistero, tiel ke eseistoj kaj ekzegezistoj ne ĉiam konsentas pri la kaŝita signifo. Gustuminda la sono de la versoj, kie abundas elizioj. Konkludas la libreton, donacatan senpage al amikoj (!), omaĝa soneto al Pessoa, verkita de Santos mem.

Carlo MINNAJA

Fernando Pessoa: Mesaĝo – modernisma epopeo. Tr. J.J. Santos. Eld. La Karavelo, s.l., 2018. 126 paĝoj. Broŝurita.

1. Ĉiuj esperantigoj, kiel en la recenzita verko.

Ĉampiono

Ĉu vi scias, kiu estas la plej recenzita verko en Esperanto? Tre verŝajne tio estas Vojaĝo en Esperanto-lando de Boris Kolker. Aperis pri ĝi recenzo ne nur en MONATO (2002/08, p. 18), sed en 18 aliaj lokoj.

La dua en la ĉampiona listo estas Arne, la ĉefido, infanlibro de Leif Nordenstorm, kun 16 recenzoj, kaj la 3a la romano Vojaĝo al Kazohinio de Sándor Szathmári kun 14.

pp

Laŭ donitaĵoj de www.retbutiko.be.

Literaturo

Divenu, kiu mi estas!

Mi estas ordinara homo.

En entrepreno mi estas gvidanto de parto de la firmao. Mi bone konas la laboron, kaj ĉiuj diras, ke mi estas bona fakulo kaj bona estro de tiu parto de la firmao. Sed en la ĉiutaga vivo kaj en kontaktoj kun homoj ekster la entrepreno mi estas ordinara malfortulo. Mi ne povas komenci la plej ordinaran interparoladon en rilatoj kun aliaj, aparte kun virinoj. Dum interparolado kun aliaj homoj pri ĉiutagaj aferoj, mi estas embarasiĝema, mi ne scias, pro kio, sed mi ofte diras ion, kion oni ne povas ligi kun temo de interparolo, mi estas konfuzita, eĉ ne scias pardonpeti, kiam mi faris ian maltrafon.

Mi cetere estas ordinara juna homo, dudek-naŭ-jara, finis ĉe ekonomika fakultato; mi estis bona studento. Loĝas mi en malgranda loĝejo, kiun por mi aĉetis la gepatroj. Mi havas ankaŭ modestan sed novan personan veturilon kaj tre solidan salajron. Mi diras al vi: tute ordinara homo kaj ankaŭ tute ordinara malfortulo mi estas.

Iuj miaj konatoj diras, ke mi estas ekstravaganculo, ke mi estas sklavo de miaj kutimoj. Mi ellitiĝas je precize difinita horo. Post la matena tualeto, mi trinkas ankaŭ precize difinitan markon de kafo. Mi interaranĝas kolorojn de miaj vestoj laŭ iuj miaj, nur miaj, reguloj. Se vi demandus min, kial mi ĝuste tiel faras, mi ne povus klarigi.

Vendrede ĉiufoje, post la fino de la laboro, mi pasumante eniras kafejon, kiu situas en strato proksima al mia loĝejo. Tie mi sidas ĉiam sur la sama loko, trinkas ĉiam saman specon de nigra biero kaj legas ĉiam la saman taggazeton. Ĉi tie mi silentas unu horon, eble interŝanĝas kelkajn vortojn kun kelnero; poste mi pagas kaj tiam foriras hejmen.

Ĉiuj gastoj – ofte ili estas homoj el mia ĉirkaŭaĵo – konas unu la alian kaj konas min kiel strangulon, sed mi ne parolas kun ili. En la kafejo ĉiuvendrede oni gardas „mian” lokon. Kelneroj al mi alportas trinkaĵon kaj gazeton, eĉ ne demandante, kion mi deziras.

Vesperiĝis – pli bone estus diri, ke la ĉielo hirtiĝis kaj malheliĝis. Mian gazeton prilumis nur elektra lampo super la servotablo.

Subite, iuj varmetaj teneraj manplatoj subtile kovris miajn okulojn kaj sonora virina voĉo ekparolis:

-Vi divenu, kiu mi estas!

-Fakte, mi ne povus scii! – mi respondis al tiu virina voĉo.

Kiam mi min turnis, antaŭ mi staris tre bela juna virino, kiu surprizite rigardis min per du nigraj larĝe malfermitaj okuloj.

-Ho ve! Ho ve! Mi pardonpetas! Mi pardonpetas centfoje! Mi opiniis, ke vi estas iu alia! Mi centfoje pardonpetas pro tiu miskompreno! Mi opiniis, ke vi estas mia parenco. Mi eraris! – La nigraj okuloj rigardis min petegante.

-Ne grave, sinjorino, ne grave! Okazis nenio terura! – mi respondis rigardante en tiajn belajn nigrajn okulojn, en kies profundeco vibris diableca flameto.

Pardonpetinte, ŝi foriris al alia fino de la servotablo, mendis kafon, kaj restis sidanta tie, verŝajne atendante iun.

Tempo pasadis, sed neniu alvenis.

Mi estis konfuzita. Sammomente mi estis surprizita pri mia agmaniero. Imagu, mi en tiaj okazaĵoj nur murmuris ion sensencan, absurdan, direktante la rigardon al alia flanko. Ĉi-foje mi respondis, rigardante en la okulojn de la virino. Tiuj okuloj, en kiuj mi vidis diabletojn, almenaŭ tiel ŝajnis al mi, tute ne eliris el mia kapo kaj daŭre obsedis min. Kvankam neniu alvenis ĉe ŝi, mi ne havis kuraĝon inviti ŝin kuntrinki.

Ekstere komenciĝis tempesto. Unue ekblovis vento, kaj poste venis vera pluvego. Terure, kvazaŭ la ĉielo malfermiĝus. Mi ne povis forpreni mian rigardon de la nigrokula fraŭlino.

Rigardante miadirekten, ŝi ekridetis. Tiu rideto al mi ŝajnis neordinara: ŝi ridetis per la tuta vizaĝo, sed aparte ŝiaj okuloj ludis kiel oleo sur diafana akvo.

La gastoj de la kafejo unu post la alia foriris. La fraŭlino probable iun atendis, sed tiu ne alvenis. La pluvego ne ĉesis. Ankaŭ mi ekmoviĝis. Tamen, irante apud la fraŭlinon, mi demandis:

-Permesu, ke mi veturigu vin hejmen! Antaŭ la kafejo staras mia aŭto. La pluvego estas forta. – Mi tion diris kvazaŭ infanan poemeton.

Ŝi ekĝojis, sed diris, ke ŝi loĝas malproksime en malnova parto de la urbo. Mi diris, ke tio ne estas grava.

En la aŭto mi denove iĝis la malnova konfuzulo, sed ŝi senĉese babiladis. Ŝi rakontis, ke ŝi finis sian studadon sed ankoraŭ ne trovis laboron; ŝi deziris laboron ie proksime, ĉar en la urbo vivas ŝiaj maljunaj gepatroj. Ne, ŝi ne havas fraŭlan koramikon; ŝi volas esti bona studentino, kiu prizorgas maljunajn gepatrojn; ili ne havas monon por pagi ŝiajn studojn. Ŝi en la kafejo atendis parencon, kiu promesis helpi ŝin trovi laboron. Tiun parencon ŝi longtempe ne vidis ...

Mi nur sporade ĵetis rigardon al ŝi, sed ŝi multe plaĉis al mi. Ŝajnis, ke ŝi fariĝis pli serena, pli ĝoja en mia aŭto. Mi povis diri nenion, nur „jes” kaj „ne”. Tiel forte ŝi influis min.

Mi veturigis ŝin en alian parton de la urbo, kaj haltis antaŭ dudeketaĝa apartamentaro. Estis mi tre konsternita: mi forgesis demandi ŝin pri la nomo, telefonnumero, numero de loĝejo, adreso ... Ankoraŭ pluvis. Ŝi ĝentile dankis kaj forkuris al la enirejo de la apartamentaro. Mi forveturis hejmen.

Restante sola, mi diris al mi mem, ke mi estas granda kaj nekorektebla stultulo, kaj mi tion ripetadis la tutan sekvan semajnon.

En mia kapo, sendepende de mia volo, enloĝiĝis la nigraj okuloj de tiu bela virino, kies familian nomon kaj voknomon mi, stultulo, ne konis. Tiuj nigraj okuloj ĝenis, ke mi koncentriĝu dum la laboro, dum negocaj kunvenoj. Mi malbone dormis kaj ofte forgesis tagmanĝi kaj vespermanĝi.

Vendredon mi denove alvenis en „mia” kafejo.

Kaj – imagu – sur tiu „mia” seĝo en la kafejo sidis ŝi, trinkante kafon kaj parolante kun kelnero.

Ŝi ne rimarkis min. Mi aliris, kovris per miaj manplatoj ŝiajn okulojn kaj diris:

-Divenu, kiu mi estas?

Ŝi ekparolis mian nomon kaj rapide daŭrigis:

-Mi atendis vin! Mi opiniis, ke vi ne alvenos, sed kelnero klarigis, ke vi ... – Ŝi diris multon unuspire, mezurante min per siaj penetremaj nigraj okuloj.

Tiam ni oficiale konatiĝis.

Kaj poste ...

Pasis kvin monatoj. Ni nun preparas geedziĝon. Ni konkludis, ke ne eraro, sed feliĉa cirkonstanco baptopatris al nia ligo, nia estonta geedzeco.

Mi plue estas faka gvidanto en la firmao, sed nun mi ne estas fuŝulo en la ordinara ĉiutaga vivo. Ŝi, mia nigrokula belulino, vekis en mi iun dormantan parton, pri kiu mi ne sciis.

Dimitrije Diso JANIČIĆ

Hobio

NAĜADO

Ĝui plastan voston

Geviroj de l' maro vestas sin per longa elasta vosto el plasto, ŝirmas siajn okulojn per okulvitroj por naĝado kaj enakviĝas. Naĝante oni ĉiel amuziĝas en baseno, lago aŭ maro. Por komunikiĝi en la subakva mondo oni eklernas gestolingvon de manoj kaj movoj. Oni uzas sian fantazion en la naĝado kaj trejnas siajn muskolojn, precipe tiujn en la mezo de la korpo. Tial ilia ŝatokupo estas ankaŭ fortiga sporto.

Tiu speco de naĝado estiĝis en Aŭstralio antaŭ deko da jaroj. Nun ĝi disvastiĝas en Eŭropo. En Finnlando oni jam aliĝas al kursoj pri „marvir(in)a naĝado” (notu, ke ankaŭ viroj povas aliĝi!). La kursojn aranĝas homoj, kies hobio fariĝis lukra metio.

Plenkreskuloj kaj geknaboj, kiuj timas enakviĝi, povas forpuŝi la timon imagante sin mar-estuloj. En la naĝado oni komencas amuzi sin per fantaziaĵoj. Ludante oni multe ridas, serĉas trezorojn kaŝitajn sur la fundo de la baseno kaj admiras la kolorojn de la naĝvostoj.

Grupeto da geviroj de l' maro okazigis naskiĝtagan feston, kiu komenciĝis en baseno, kie ili ĝissate admiris la lerton kaj ludojn en la akvo. Kiam ili fine senvostigis sin, ili ekĝojis pri siaj retrovitaj gamboj. Iu el ili ekkriis: „Ho, mi tamen estas dupiedulo!”

Faktoj: La plasta naĝvosto kostas ĉirkaŭ 65 eŭrojn. Komencantoj devas kapabli naĝi 50 m kaj scipovi senstreĉe flosi sur la akvo.

Raita PYHÄLÄ

korespondanto de MONATO en Finnlando

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

L. L. Zamenhof

L. L. Zamenhof. La homo kaj lia idearo en liaj propraj vortoj (de G. C. Fighiera). Eldonis: Esperanto-Centro Torino. Nova eseo pri la penso de la kreinto de Esperanto pri religiaj, etnaj, politikaj, etikaj, sociaj kaj esperantistaj demandoj. 40 paĝoj, 39 historiaj piednotoj, bibliografia listo de 115 verkoj pri Zamenhof. Aparte interesa estas la propono de Zamenhof, en 1914, krei Eŭropan Tribunalon kaj Unuiĝintajn Ŝtatojn de Eŭropo. € 3,90. Mendebla ĉe la Libroservo de UEA kaj aliaj libroservoj.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 40a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 103 korespondantojn kun kunlaborkontrakto en 45 landoj kaj abonantojn en 73 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).

La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00, Skype: fel-monato; retpoŝto: eldonejo@monato.be.

reta versio: www.monato.be

sociaj retejoj:

• Twitter: @FEL_Antverpeno

• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato

honora ĉefredaktoro:

Stefan Maul

gvida redaktoro:

Paŭl Peeraerts.

lingvaj reviziantoj:

Roland Cuenot, Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus.

redakcia sekretario:

Paŭl Peeraerts. Retpoŝto: monato@monato.be.

grafiko:

Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

redaktoroj:

• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.

• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.

• Eseoj: Sendu al la koncerna redaktoro, depende de la temo.

• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.

• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.

• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.

• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.

• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.

• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.

• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.

• Medio: Sendu viajn kontribuojn al medio@monato.be.

• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.

• Politiko: Alexander Shlafer, Usono, politiko@monato.be.

• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.

• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.

• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste 5 sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo de MONATO, la tria sumo estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO, la kvara sumo estas la tarifo de la agendo kaj enciklopedieto LA JARO senditaj triaklase (malrapide) kaj la kvina sumo estas tiu de LA JARO sendita unuaklase (rapide).

Ŝtato de la paganto           MONATO                LA JARO

surface  aere   rete   3a kl. 1a klaso

Argentino       EUR     35     38    21         6,5    9,5

Aŭstralio       AUD     94     99    56,40     10,60   15

Aŭstrio         EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Belgio          EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Bosnio-Herc.    EUR     35     38    21         6,5    9,5

Brazilo         EUR     35     38    21         6,5    9,5

Britio          GBP     53     56    31,80      6      8,8

Bulgario        EUR     35     38    21         6,5    9,5

Ĉeĥio           EUR     49     52    29,40      6,5    9,5

Ĉinio           EUR     35     38    21         6,5    9,5

Danio           DKK    430    455   258         48     71

Estonio         EUR     40     43    24         6,5    9,5

Finnlando       EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Francio         EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Germanio        EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Grekio          EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Hispanio        EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Hungario        HUF  12950  13900  7770        2100   3000

Irlando         EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Islando         EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Israelo         EUR     51     54    30,60      6,5    9,5

Italio          EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Japanio         JPY   7980   8500  4788         870   1270

Kanado          CAD     86     91    51,60      9,7     14

Kipro           EUR     49     52    29,40      6,5    9,5

Koreio          EUR     51     54    30,60      6,5    9,5

Kostariko       EUR     35     38    21         6,5    9,5

Kroatio         EUR     40     43    24         6,5    9,5

Latvio          EUR     40     43    24         6,5    9,5

Litovio         EUR     40     43    24         6,5    9,5

Luksemburgo     EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Malto           EUR     49     52    29,40      6,5    9,5

Nederlando      EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Norvegio        NOK    550     580   330        63     92

Nov-Zelando     NZD    105    111    63        11,50   18

Pollando        PLN    170    184    102         28     41

Portugalio      EUR     51     54    30,60      6,5    9,5

Rusio           EUR     35     38    21         6,5    9,5

Serbio          EUR     35     38    21         6,5    9,5

Slovakio        EUR     40     43    24         6,5    9,5

Slovenio        EUR     49     52    29,40      6,5    9,5

Sud-Afriko      EUR     51     54    30,60      6,5    9,5

Svedio          SEK    610    635   366         68     99

Svislando       CHF     82     88    49,20       9     14

Usono           USD     78     82    46,80       8     13

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en ŝtatoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.

• Per UEA-konto al la konto fela-x de Flandra Esperanto-Ligo.

• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.

• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.

• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.

• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Pĉk. IBAN AT80 6000 0000 0712 7744. Rete: aon.913548977@aon.at.

• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be.

• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba.

• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br.

• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk.

• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz.

• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com.

• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com.

• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee.

• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando.

• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.

• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.

• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com.

• Hungara: HEA, HU-1146 Budapest, Thököly út 58-60. II/209. Poŝtkest-adreso: HU-1368 Budapest, Pf. 193. Telefonnumeroj: 36/70/932-7465, 36/70/932-7464. Rete: hungario@gmail.com, www.esperantohea.hu.

• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net.

• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is.

• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44.

• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it.

• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp.

• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca.

• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: v.sole@esperanto.cat.

• Korea: Korea Esperanto-Asocio, Gangbyeon hansin core B/D, 1601 ho, 350 Mapo-dong Mapo-gu, Seoul 121-703. Rete: esperanto@saluton.net

• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr

• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Litova: Laimius Strażnickas, LEA, a.k. 178, LT-01003 Vilnius-C, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com.

• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com

• Nederlanda: Universala Esperanto-Asocio, Nieuwe Binnenweg 176, NL-3015 BJ Rotterdam. Rete: uea@co.uea.org.

• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no.

• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz.

• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com.

• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt.

• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru.

• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com.

• Peter Baláž - ESPERO, Víťazná 840/67A, SK-958 04 Partizánske, Slovakio +421 902203369. Rete: petro@ikso.net.

• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net.

• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se.

• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch.

• Usona: ELNA, P.O. Box 1129, El Cerrito, CA 94530. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: elna@esperanto-usa.org.

Enhavo

Politiko

BRITIO

Ĉu Briteliro kviete okazis jam en marto?

Moderna vivo

BALTIO

Baltan vojon memorante

EU

200 krimuloj arestitaj

JAPANIO

Altiĝas la temperaturo

Ekonomio

BANKOJ

Monato-serio pri bankoj

LA BANKOJ EN BELGIO

Grandega evoluo dum la pasintaj 50 jaroj

Scienco

ZOOLOGIO

Nova natriko malkovrita

MEDICINO

Kreskanta nombro de kuraciloj ne plu efikas

ZOOLOGIO

Giganta afrika heliko: nedezirata gasto en Kubo

Libroj

Ili ankoraŭ rondiras ...

Leginda verko en neadekvata vesto

Trankvile gustumu tiun ĉi filozofon

Historio, filozofio, esoterismo

Ĉampiono

Literaturo

Divenu, kiu mi estas!

Hobio

NAĜADO

Ĝui plastan voston

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Naturista vivo

L. L. Zamenhof

Kolofono de la magazino MONATO

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

aŭ pere de peranto ...