Politiko

OPINIO

Ukrainio: defioj por la nova prezidanto

La 30an de aprilo la Centra Elekta Komisiono (CEK) de Ukrainio anoncis la rezultojn de la dua fazo de la prezidentaj elektoj, kiu okazis la 21an de aprilo. Volodimir Zelenskij, 41-jara komika aktoro, neofito havanta nenian antaŭan politikan sperton, estis elektita prezidento de Ukrainio, gajninte 73 % de la voĉoj. Lia oponanto, la nuna prezidento Petro Poroŝenko ricevis nur 24 %. Tio okazis tri semajnojn post la unua fazo, en kiu 39 kandidatoj konkuris por la du lokoj de la dua fazo. Tiam Zelenskij ricevis iom pli ol 30 % de la voĉoj kaj Poroŝenko ĉirkaŭ 16 %. Legenda figuro de la prezidentaj elektoj Julia Timoŝenko, kiu partoprenis la trian fojon, ricevis 13 %.

Multekosta proceduro

La registrado de kandidatoj por la posteno de prezidento estas procezo postulanta minimume deklaron pri la aktivoj kaj registropagon ekvivalentan al preskaŭ 100 000 usonaj dolaroj, kio estas granda sumo por ukrainoj. Tiun ĉi sumon oni redonas al nur du personoj, nome al la partoprenantoj de la dua fazo. La plimulto de la kandidatoj volis montri sin al publiko antaŭ la parlamentaj elektoj, kiuj okazos en oktobro. Ĉar Ukrainio ne estas prezidenta respubliko, sed kvazaŭ-prezidenta-parlamenta, ĝia parlamento, Verĥovna Rada (Supera Konsilio), ludas signifan rolon en kontrolado de la funkciado de la plenuma potenco, enoficigo de ministroj kaj akcepto de leĝoj.

Demokratiaj elektoj

Ĉiuj naciaj kaj internaciaj observantoj substrekis, ke la unua kaj la dua fazoj respondis al internaciaj demokratiaj normoj, kontraŭe al la elektoj de 2004, kiam el la „venko” de Viktor Janukoviĉ rezultis la Oranĝa Revolucio kaj la venko de Viktor Juŝĉenko.

Historia fono

La ĉi-supran parton oni komprenu el historia vidpunkto. Ukraina Sovetia Socialisma Respubliko (Ukraina SSR) estis la dua laŭ grandeco, graveco kaj loĝantaro el ĉiuj sovetiaj respublikoj, havanta nuklean potencialon kaj estinta kunfondanto de UN. Ukraina SSR estis la plej kompleksa respubliko de Sovetio, ĝiaj alipensuloj konsistigis 75 % de ĉiuj sovetiaj politikaj malliberuloj. Pro tio, post la proklamo de sia sendependeco la 24an de aŭgusto 1991 Ukrainio fariĝis la malplej fidinda najbaro de Rusio, krom, probable, la tri baltaj landoj, kiuj fakte por ĝi ne estis tiel gravaj.

Ruslando prenis de Ukrainio ne nur la nomon (Petro la 1a dekomence estis caro de Moskovio; nur en 1721 li anoncis sin imperiestro de la Granda, Blanka kaj Malgranda Rusioj), sed ankaŭ la tutan historion de la Kijiva Rusio (Rutenio). Filinoj de la Granda Kijiva Princo Jaroslavo la Saĝa (983-1054) fariĝis reĝinoj de Francio, Norvegio, Hungario.

En aliaj eksaj sovetiaj respublikoj, krom la baltaj landoj, Ukrainio kaj Kartvelio, prezidentoj plenumas siajn devojn dum multaj jaroj. Kontraŭe, la rezultoj de elektoj en Ukrainio ofte ne ripetiĝas. Fakte, dum sia 28-jara ekzisto la sendependa Ukrainio havis 5 prezidentojn, el kiuj nur unu estis reelektita. Laŭ onidiroj, la lastaj elektoj estis modelaj.

Kuiristino, paŝtisto, aktoro

La elekta procezo komenciĝis la 31an de decembro, tri monatojn antaŭ la unua fazo. Kutime, dum la novjara noktomezo la prezidento salutas la popolon kun bondeziroj por la sekvanta jaro. Tion faris la tiama prezidento Poroŝenko, kaj tion elsendis multaj televidkanaloj, krom unu: „1+1”. Tiu lasta, kiun posedas la riĉulo Kolomojskij, elsendis salutvortojn de la komika aktoro Volodimir Zelenskij, kiu anoncis pri sia intenco kandidatiĝi por la prezidenta posteno. La historio scias pri similaj faktoj: laŭdire Lenin iam asertis, ke eĉ kuiristino povas gvidi la ŝtaton.

La iama soveti-ukraina por-komunisma poeto Pavlo Tiĉina verkis poemon (kiun nepre devas parkerigi ukrainaj lernejanoj), kiu komenciĝas per la vortoj:

Sur la placo, ĉe preĝejo

Bolas la revoluci'.

Ĉiuj kriis, ke paŝtisto

Estu ataman' por ni ... 1

Do, interesa vico: kuiristino, paŝtisto, kaj nun, post 100 jaroj, komika aktoro ...

Oni multe kritikis kaj laŭdis Poroŝenkon pro liaj mankoj kaj atingoj: li ja plifortigis la armeon dum la milito kontraŭ Rusio, li helpis akiri la „tomoson”, la dekreton per kiu la Ortodoksa Eklezio de Ukrainio fariĝis la 15a sendependa (de Moskvo). Sed oni ne povis laŭdi aŭ kritiki la alian kandidaton Zelenskij, ĉar li faris nenion, ne aperis publike ktp. Ankoraŭ unu manko de la aktoro-prezidento: li malbone parolas la oficialan lingvon de la ŝtato, la ukrainan. Nur nun li serĉas instruiston.

27 % malpli da voĉdonintoj

Analizante la lastajn elektojn, oni menciu ankaŭ maltrankviligaĵojn: dum en antaŭa balotado en 2010 partoprenis 25,5 milionoj da personoj, ĉi-jare temis pri nur 18,5 milionoj, 27 % malpli. Kialoj de tiu fakto estas la aneksado de Krimeo fare de Moskvo kaj la milito kun Ruslando en Donbaso (orienta Ukrainio); la elektojn ne partoprenis ankaŭ civitanoj de Ukrainio loĝantaj en Rusio kaj Transnistrio (parto de Moldavio okupata de Rusio). Alia grava faktoro estas la elmigrado pro la malfacilaj ekonomiaj kondiĉoj en la lando: nur en Pollando nun loĝas kaj laboras proksimume 2 milionoj da ukrainoj.

Miloj da homoj kolektiĝis sekva-tage apud la administrejo de Petro Poroŝenko por danki lin pro la 5-jara senlaca laboro. Antaŭ la nov-elektita prezidento Zelenskij staras defioj de du militoj: kontraŭ Rusio kaj kontraŭ koruptado. Sukcesojn al li!

Araneo

Ukrainio

1. Traduko de la aŭtoro. Atamano estis titolo de la plej supera ĉefo de la kozakaj trupoj en la rusa imperio.

INTERNACIAJ RILATOJ

Orienta Partnereco: sukcesa politiko de EU

Orienta Partnereco estis fondita en 2009 kiel diplomatia projekto de Eŭropa Unio (EU) post iniciato de Pollando. Ĝi prezentas platformon, kiu subtenas eŭropan integradon kaj celas plivastigi la rilatojn kun la ses eks-sovetiaj respublikoj Armenio, Azerbajĝano, Belorusio, Kartvelio, Moldavio kaj Ukrainio.

Pri la estonteco de Orienta Partnereco, sed ankaŭ pri interhomaj rilatoj, regiona sekureco kaj ekonomia kunlaborado parolis la ministroj pri eksterlandaj aferoj de la Viŝegrada Grupo (Ĉeĥio, Hungario, Pollando kaj Slovakio) maje en Bratislavo, Slovakio.

Laŭ la slovaka ministro pri eksterlandaj aferoj, Miroslav Lajčák, lia lando delonge konsideras Orientan Partnerecon sukcesa politiko de EU kaj havas grandan intereson, por ke ĝi estu plue inter la prioritatoj de EU. En solena proklamo subskribita de la partoprenantoj oni esprimis subtenon al la landoj de Orienta Partnereco.

Partoprenis la kunsidon ankaŭ la ĉefo de la rumana diplomatio, ministro Teodor Viorel Melescanu (ĉar Rumanio dum la unua duono de 2019 prezidis la Konsilion de Eŭropa Unio), la eŭropa komisionano pri najbareca politiko kaj EU-plivastigo, Johannes Hahn, kaj la ĝenerala sekretariino de la Eŭropa Servo por Ekstera Agado, Helga Schmid.

Julius HAUSER

Laŭ la slovaka ministro pri eksterlandaj aferoj, Miroslav Lajčák (meze), lia lando delonge konsideras Orientan Partnerecon sukcesa politiko de EU. Foto: TOMAS BOKOR.

korespondanto de MONATO en Slovakio

Moderna vivo

AŬSTRIO

Nova meteorito

Dum la lastaj jardekoj oni observis averaĝe kvin meteorito-falojn en ĉiu jaro. Kvin elcentoj de la trovitaj meteoritoj konsistas el metaloj (ĉefe fero kaj nikelo), la aliaj el ŝtono. Jam en la bronzepoko (2200 ĝis 800 antaŭ nia erao), antaŭ la Fera Epoko (en Mez-Eŭropo de la 8a jarcento antaŭ nia erao ĝis la 5a jarcento de nia erao) oni uzis feron el meteoritoj.

Tambura bruo kaj intensa fulmado akompanis la falon de meteorito la 1an de februaro 2019, je la 13a horo, proksime de la urbo Viñales en la okcidento de Kubo. Supre de la urbo videblis fuma strio. La okulfrapa evento daŭris nur 20 sekundojn. Unue la observantoj kredis, ke kraŝis aviadilo. Poste ili komprenis, ke meteorito falis. Tuj oni komencis kolekti la fragmentojn. Oni trovis pli ol 100 kilogramojn da materialo. Kelkaj pecoj kuŝis sur tegmentoj, aliaj troviĝis profunde en la mola tero.

Donaco al viena muzeo

Kuba Instituto por Geofiziko kaj Astronomio, Ministerio por Scienco, Teknologio kaj Medio kaj Kuba Asocio por Geologio disponigis kelkajn fragmentojn de la meteorito al la Naturhistoria Muzeo (NHM) en Vieno por scienca esplorado.

Ludovic Ferrière, la ĉefa kuratoro de la meteorita kolekto de NHM, priskribas la novan akiraĵon: „Ĝi estas preskaŭ tute kovrita de ne-brila brune nigra fanda krusto, havas koran formon, kaj la maso estas 61 gramoj. Flanke ĝi estas rompita; tie oni vidas la helgrizan strukturon de la mineralo kaj ŝok-vejnojn. Laŭ la klasifiko la meteorito estas ordinara kondrito L6. Kondroj estas kelkajn milimetrojn grandaj silikat-globetoj en la meteorito.”

Christian Köberl, la ĝenerala direktoro de la muzeo kaj esploristo de impaktoj, dankis al la kuba ambasadoro Juan Antonio Fernández Palacios pro la valora donaco: „Por NHM, kiu havas la plej grandan kaj malnovan kolekton de meteoritoj, la vinjalesa aerolito estas valora pliriĉigo de la kolekto.”

La nova meteorito admireblas en la meteorita salonego numero 5 de NHM.

Naturaj kosmaj objektoj

La vorto „meteoro” venas de la greka vorto μετέωρος [meteoros] kaj signifas „en la aero”. En la 15a jarcento oni opiniis, ke la ĉielo estas dia kaj senŝanĝa kaj oni ne povis imagi, ke ŝtono povas fali de granda distanco sur la teron. „Meteoro” estis tiam vorto ankaŭ por veteraj fenomenoj kiel pluvgutoj, nuboj kaj neĝflokoj. Hodiaŭ oni scias, ke meteorŝtonoj venas el la kosmo kaj veterfenomenoj apartenas al la atmosfero.

Meteoroido estas ĉiela korpo, kiu moviĝas tra la kosmo. Meteoro estas luma fenomeno, kaŭzata de la renkontiĝo de meteoroido kun la atmosfero de Tero. Tre hela meteoro nomiĝas bolido. Meteorito (nomita ankaŭ aerŝtono, aerolito, meteorŝtono) estas natura minerala fragmento, postrestaĵo de meteoroido, falinta el la kosmo sur Teron.

Kometo estas malgranda kosma korpo, ofte kun du „vostoj”, unu el gaso, la alia el polvo. Pri impakto oni parolas, se kosma objekto trafas planedon.

Renate kaj Walter KLAG

korespondantoj de MONATO en Vieno

Mag. Bernhard Faustenhammer (Aŭstra Ministerio por Eŭropo, Integrado kaj Eksteraj Aferoj), Christian Köberl (ĝenerala direktoro de la Naturhistoria Muzeo NHM en Vieno), Juan Antonio Fernández Palacios (ambasadoro de Kubo), Ludovic Ferrière (ĉefa kuratoro de la meteorita kolekto de NHM). Foto: NATURHISTORIA MUZEO EN VIENO

Kelkajn fragmentojn de la meteorito donacis kubaj institutoj al la Naturhistoria Muzeo en Vieno. Foto: NATURHISTORIA MUZEO EN VIENO

Meteorito estas natura minerala fragmento falinta el la kosmo sur Teron. Foto: NATURHISTORIA MUZEO EN VIENO

Kelkajn fragmentojn de la meteorito donacis kubaj institutoj al la Naturhistoria Muzeo en Vieno. Foto: NATURHISTORIA MUZEO EN VIENO

FILMO

Pri pederasto kaj liaj viktimoj

Diversaj nacioj de la mondo konstruas ĉi tiun skulptaĵon en la nomo de tutmondaj patrineco kaj amo kaj la kuraca forto de muziko. Temas pri frazo aperinta en la komenco de filmeto de Michael Jackson pri lia albumo History. Kelkaj interpretis ĝin kiel omaĝon al La granda diktatoro de Charlie Chaplin, kiu kurioze ankaŭ uzis la internacian lingvon sur la ŝildoj de la vendejoj en la juda kvartalo.

Dek jarojn post la morto de Michael Jackson oni denove parolas pri li. Ĉi-foje pri liaj viktimoj. La dokumenta filmo Leaving Neverland 1 ne lasas dubon (almenaŭ al mi). Jen pederasto, kiu dum jardekoj profitis de siaj famo kaj povo por seksperforti knabojn kaj infanojn. La veran kvanton oni ne scias. En la filmo estas du el ili, Wade kaj James, kiuj tion detale klarigas. Eĉ tro detale. Krome, almenaŭ aliaj tri viroj ankaŭ publike denuncis lin. Sed povus esti dekoj kaj dekoj da viktimoj. Ŝajnas, ke tiaj viktimoj kapablas agnoski la perforton suferitan nur nun, averaĝe dudek jarojn poste. Aldone, en tiu ĉi okazo ili devas protekti sin de la subtenantoj de la pederasto, kiuj agrese kaj senlace atakas ilin, de kiam la filmo premieris en la ĉi-jara festivalo Sundance.

Kvankam tiuj fanatikuloj blinde defendas lin, ili ne kapablas klarigi fakton, kiun tamen neniu neas – nek liaj familianoj, nek liaj advokatoj: kion faris Michael Jackson kun etaj knaboj dum la pli ol 1000 noktoj pasigitaj kune en lia dormoĉambro? La ĝisnunaj pretekstoj „li estis eksterordinare kreema, do nature havis bizaran vivon” kaj „li neniam ĝuis normalan infanecon” ne plu konvinkas iun, kiu rigardis la filmon.

Leaving Neverland

Kiel dirite, la filmo ne pritraktas la pederaston, sed liajn viktimojn. Ĝi dokumentas la mekanismojn de tiaj kompleksaj intimaj (kaj seksaj) rilatoj inter infano kaj plenkreskulo. Dum kvar horoj la du homoj (kaj iliaj familioj) malferme rakontas la miksaĵon de emocioj, kiujn ili sentas pri Michael Jackson. Kolero kaj malĝojo, timo kaj honto ... sed ankaŭ amo. Jes, amo, ankoraŭ hodiaŭ. Ni kiel spektantoj iom post iom perceptas la malfacilaĵojn, kiujn ili ĉiuj alfrontas de la momento kiam ili konscias, ke ilia tuta vivo baziĝis sur mensogo. Oni donas al ni kelkajn elementojn por ekkompreni kial la patrinoj ĉion permesis. Mi ne konkretigos pli ĉi tie, sed konsilas al la interesata leganto spekti la filmon. Interese estas, ke kaj Wade kaj James patriĝis, kaj tio turnopunktis ilian rilaton kun la pasinteco.

Mi konfesas, ke post spektado de la filmo mi iom obsediĝis pri tiu ĉi temo, kaj legis ĉion, kion oni iam skribis prie. Mi malkovris aliajn dokumentfilmojn de la jaroj 2002-2004, en kiuj interalie ĵurnalistoj kaj policistoj montras, kio okazis en Neverland. Mi restis ŝokita. Krome, mi trovis plurajn novaĵojn de la 1990aj jaroj, en kiuj la ĵurnalisto trankvile diras: „Michael Jackson alvenis akompanate de sia juna amiko X, 9-jara”. Ankaŭ pri unu el liaj edziĝfestoj oni normale legas, ke „la edziĝatestanto estis Z, 8-jara amiko de la stelulo”. Ekzistis tiom da atentigaj signaloj, ke el la nuna perspektivo malfacile kompreneblas, kial neniu ion faris. Dume, la pederasto daŭrigis sian kriman agadon. Verŝajne ni ĉiuj kulpas, iugrade, inkluzive de esperantistoj.

Gravuloj ... Esperante?

Antaŭ nelonge mi legis, ke la du plej gravaj homoj, kiuj (iom) uzis Esperanton estis papo Johano Paŭlo la 2a kaj la elstara kantisto kaj dancisto Michael Jackson. Honeste mi ne scias, ĉu mi kapablos aŭskulti denove liajn kantojn sen revidi la tristajn mienojn de Wade kaj James. Ĉu eblas apartigi la homon de ties kreaĵoj? Kiel ni rilatu al la malhela dimensio de artisto? Ĉu ni daŭre menciu lin en nia propaganda varbado?

1. Reĝisoro: Dan Reed. https://en.wikipedia.org/wiki/Leaving_Neverland.

Xavi ALCALDE

korespondanto de MONATO en Barcelono

Michael Jackson kun sia amiko James (dekstre) en Havajo en 1988. Foto: ALAN LIGHT

JAPANIO

De „laboru ĝismorte” al „laboru ĝis morto”

„Laboru 365 tagojn, 24 horojn ĝismorte” estis kompania slogano de Watami [ŭatami], granda trinkej-ĉeno, kies prezidanto fariĝis membro de la Ĉambro de Konsilistoj. „Eĉ se vi mortus, ne lasu vian taskon!” estis alia slogano skribita en la kompania kajereto de Dentsu, la plej granda reklamagentejo en Japanio.

En la komenco de 2016 ŝokis la landon la sinmortigo de Takahaŝi Macuri, 24-jaraĝa fraŭlino, kiu, akirinte diplomon en la universitato de Tokio, dungiĝis ĉe Dentsu 9 monatojn antaŭe. Kelkajn monatojn antaŭ ol morti en decembro ŝi kromlaboris ĉ. 105 horojn monate. Tiam ŝi publikigis en Tvitero: „Mi perdis ĉiujn sentojn krom dormemo ... jam je la kvara horo tremadas mia korpo ... mi mortos ... ne eblas ... mi estas lacega ...”

Dentsu poste pagis 500 000 enojn (ĉ. 4000 eŭroj) pro rompo de la leĝo pri labornormoj, sed nek la prezidanto nek la superulo de Takahaŝi estis akuzataj. Tiu ĉi ĉefo laborigis kaj molestadis ŝin dirante „20 horoj da via kromlaboro nenion signifas por la kompanio” kaj „Mankas kapablo al vi, kiu sentas la nunan taskon peniga.”

Kalkuloj, demandoj ... kaj reformoj

Laŭ la japana Kabineta Oficejo en 2015 sin mortigis 2159 homoj pro problemoj rilataj al sia laboro. Jam en 2001 la ministrejo pri bonfarto kaj laboro publikigis, ke kromlabori pli ol 80 horojn dum 2 ĝis 6 monatoj aŭ 100 horojn dum 1 monato, havas grandan riskon je apopleksio aŭ koratako.

Kial japanoj tiel longe laboras kaj ne forlasas laborejojn, kiuj preskaŭ ĝismorte premas ilin? Unue, laboristoj emas labori longe por havi krompagon, ĉar la salajro estas malalta. Iu esplorinstituto kalkulis, ke se kromlaboro estus abolita, la laboristaro perdus enspezon de 5 bilionoj da enoj (5 000 000 000 000 enoj aŭ 39 890 milionoj da eŭroj). Due, multaj laboristoj – eĉ simplaj dungitoj – havas senton de respondeco kaj pensas, ke ili ne ĝenu siajn kolegojn kaj klientojn per sia neglekto aŭ rezigno. Trie, precipe en la servindustrio gastoj kaj klientoj postulas multe da servado; ili devas esti traktataj kiel dioj, kio ŝarĝas laboristojn per troa laboro.

Maltrankviliĝinte pro enlandaj kaj eksterlandaj kritikoj pri troa laborado de japanoj, la registaro enkondukis „reformon de labormaniero” por limigi labortempon per puno. Tamen tiu ĉi politiko havis alian flankon, kiun administrantoj kaj dungantoj kiel Federacio de Entreprenistaj Grupoj volis estigi por redukti salajron inkluzive de aldona pago por kromlaboro. Rezulte, en 2018 la leĝo pri labornormoj estis ŝanĝita kaj kromlaboro estis limigata je 720 horoj jare – averaĝe 80 horoj dum inter 2 kaj 6 monatoj, kaj malpli ol 100 horoj en unu monato. La plej notinda ŝanĝo estis enkonduko de sistemo por altrangaj profesiuloj, kiu aplikas nek tempolimon nek krompagon por specifaj laboristoj kun jara salajro de pli ol 10 750 000 enoj (85 800 eŭroj). Ĉu tiu reformo efikos, multaj dubas. Fakte, lastatempe la ministrejo pri bonfarto proponis gvidlinion por la labortempo de hospitalaj kuracistoj, aprobante limon inter 1900 kaj 2000 horoj jare (167 horoj monate).

Malpermesoj kaj intencoj

Post la okazo de Dentsu multaj grandaj kompanioj malpermesis tro longan laboradon. Ili ofte malŝaltis lumilojn de oficejoj post la 21a horo, por ke dungitoj ne plu laboru. La dungitoj, tamen, reiris hejmen kun hejmtaskoj.

Alia, sed pli fundamenta kaj eventuale pli grava kaŭzo de longa laborado estas la manko de laborforto. Laŭ iu prognozo, en 2030 mankos 6 440 000 laboristoj. Tial la registaro, kune kun la politiko de enkonduko de gastlaboristoj kaj stimulado de virina laboro, lanĉis projekton ŝanĝi la aĝolimon de emeritiĝo de 60-65 jaroj al 70, kaj samtempe aliigi la aĝolimon de pensiiĝo, tiel ke multaj maljunuloj devas labori.

En 2016 jam 52,9 % de la viroj 65-69-jaraĝaj laboris, dum 35,5 % de la samaĝaj viroj laboris en Usono, 25,7 % en Britio, 19,4 % en Germanio kaj 8 % en Francio. Nun la japana registaro pene antaŭenigas la projekton kaj intencas altigi tiun kvanton ĝis 67 % en 2020 per la devizo „Kreu la socion de dumvivaj aktivuloj”, kiu por multaj maljunuloj aŭdiĝas kiel „Laboru ĝismorte!”

ISIKAWA Takasi

korespondanto de MONATO en Japanio

Ekonomio

RAIL BALTICA

Moderna fervojo projektata

En 2004, kiam Eŭropa Unio decidis, ke en la baltaj landoj Litovio, Latvio kaj Estonio estu prioritata fervojkonstruado, komenciĝis la tiel nomata „jarcenta projekto” de la transeŭropa fervoja reto Rail Baltica.

Ĉi projekto celas interligi Pollandon, la baltajn landojn kaj Finnlandon kaj tiel plibonigi la ligon de centra kaj orienta Eŭropo kun Germanio. La projekto antaŭvidas fervojan linion ligontan Talinon (Estonio) kaj Varsovion (Pollando) tra Rigo (Latvio) kaj Kaunas (Litovio). La ligo de Helsinko al Talino ĉi-momente plu estus per pramŝipoj, sed en estonteco tunelo elfosota inter Helsinko kaj Talino ebligus ligi la estonan ĉefurbon kaj Helsinkon per fervojo.

Notindas, ke por la fervoja projekto malfacilaĵon kaŭzas la fakto, ke ekde la mezo de la 20a jarcento ĝis nun en la baltaj landoj oni uzas fervojtrakon larĝan je 1520 mm, dum en Eŭropo la ŝpuro estas 1435 mm. Tial nuntempe la plimulto de fervojaj ŝarĝoj venas el orientaj landoj, precipe Rusio. Manko de rekta fervoja linio inter Norda kaj Balta Maroj kaŭzas aldonajn transportkostojn.

La linio Talino-Varsovio longos minimume 870 km. Eŭropa Unio celas al maksimuma rapideco de 249 km/h por pasaĝeraj trajnoj kaj 120 km/h por ŝarĝtrajnoj. La investado en projektojn en Litovio, Latvio kaj Estonio atingos proksimume 5,7 miliardojn da eŭroj. Nur en Litovio investoj superos 2,4 miliardojn.

Dume, la nova 120-km-longa linio de Rail Baltica atingas Kaunas, la duan urbon de Litovio. Per ĝi hodiaŭ eblas semajnfine trajne atingi la polan urbon Bjalistoko.

Malgraŭ tio, ke la plejparto de la konstrulaboroj ankoraŭ estas en la projektada fazo, antaŭ nelonge jam estis publikigitaj eventualaj trafikfluoj inter la ĉefaj urboj. Rapidtrajnoj de Rail Baltica de Talino al Varsovio kaj de Talino al Vilnius veturos kvarfoje tage, kaj post dek jaroj estos sesfoje. Antaŭvideblas, ke sur la linio Vilnius-Kaunas-Varsovio ĉiutage veturados ĝis dek trajnoj. Estas planitaj du noktaj trajnoj Talino-Rigo-Kaunas-Varsovio-Berlino kaj Vilnius-Kaunas-Varsovio-Berlino. Pasaĝeroj el la ĉefa stacidomo de Rigo povos en dek minutoj atingi la internacian flughavenon de Rigo. Estas ankaŭ planataj du-tri ŝarĝtrajnoj hore. La reto inkluzivos krome regionajn trajnojn, kiuj veturos je maksimuma rapideco de 200 km/h. Ĉar la rapidlinio estos elektrigita, la servo estos pura kaj amika al la naturo.

Ankaŭ estis publikigita la tempo, kiun trajno bezonos por atingi diversajn urbojn. Ekzemple, anstataŭ la nunaj 9 horoj buse, rapidtrajne la estona ĉefurbo Talino el Vilnius estos atingebla post 3 horoj 38 minutoj, la pola ĉefurbo Varsovio post 4 horoj kaj la latva Rigo post nur 1 horo 54 minutoj (hodiaŭ buse tio postulas 4 horojn). Hodiaŭ la trajno inter Vilnius kaj Kaunas por ĉirkaŭ 100 km bezonas ĝis 80 minutojn; per rapida trajno sufiĉos nur 38 minutoj.

La vojaĝprezoj ĉi-momente ne estas publikigitaj, tamen klaras, ke biletoj por Rail Baltica kostos preskaŭ duoble pli ol por buso, sed tamen restos du- aŭ trioble malpli altaj ol por aviadilo.

Estas antaŭvidate, ke la projekto finkonstruiĝos komence de 2026.

LAST

korespondanto de MONATO en Litovio

ITALIO

Finfine malriĉeco malpliiĝas

En Italio dum 2018 notinde malaltiĝis la nombro de malriĉaj personoj. Ĉu eble la krizo finiĝas?

Laŭ pluraj statistikoj publikigitaj de la eŭropa statistika oficejo Eurostat, la nombro de italaj civitanoj, kiuj spertis pasintjare gravan materialan mankon, estis 5 035 000. Unuavide tio estas alta nombro, sed fakte pli ol miliono malpli ol la 6,1 milionoj registritaj dum 2017. La personoj, kiuj devis alfronti signifoplenan malhavon, estis sume en la pasinta jaro 8,4 % de la tuta loĝantaro, kontraŭ 10,1 % en la jaro 2017. Do estas rimarkinda malkresko.

Per „grava materiala manko” oni aludas la malfacilon alfronti minimume 4 el 10 „normalaj” elspezoj. Inter ĉi-lastaj oni menciu la repagadon de prunto, la eblon hejti sian hejmon, la akiradon de viando kaj la posedon/tenadon de unu aŭtomobilo.

Cristina CASELLA

korespondanto de MONATO en Italio

Turismo

ALBANIO

Alloga arkoponto

La ponto Mesi estas ŝtona arkoponto super la rivero Kir en nord-okcidenta Albanio. Ĝi troviĝas 8 km for de la urbo Shkodër [ŝkoder]. La ponto estas turisma allogaĵo ne nur por lokaj loĝantoj, sed ankaŭ por eksterlandanoj. Okaze de nuptofestoj ĉi tien venas geedzaj paroj por fotiĝi. Ili kredas, ke ili estos benataj, se ili trapasos tiun malnovan ponton. Ĉiujare ĝin vizitas miloj da turistoj el i.a. Britio, Ĉeĥio, Germanio, Pollando kaj Rusio.

La ponto estis konstruita en la jaro 1768 laŭ ordono de la paŝao Mehmet Buŝati, unu el la regantoj en Nord-Albanio. Ĝi estas 108 m longa, 3,4 m larĝa kaj havas 13 arkojn, el kiuj la meza estas 21,5 m longa. Por la konstruado de la ponto oni uzis tajlitajn ŝtonojn kaj ŝtonplatojn.

En majo 2010 la albana ŝtato rekonstruigis la ponton kaj adaptis ĝin al piedirantoj.

Bardhyl SELIMI

korespondanto de MONATO en Albanio

Okaze de nuptofestoj al la ponto Mesi venas multaj geedzaj paroj por fotiĝi. Foto: ILIRJAN KALLAJ

Scienco

AKTUALE

Formorto minacas ĝis unu milionon da specioj

Laŭ freŝa 1800-paĝa raporto fare de Interregistara Sciencpolitika Platformo pri Biodiverseco kaj Ekosistemaj Servoj (angle Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services, IPBES) estas hodiaŭ en danĝero pli ol 40 % de la amfibiaj specioj, preskaŭ 33 % de la koralaj rifoj kaj pli ol triono de la maraj mamuloj. El la 59 ekzistantaj specioj de rajoj kaj ŝarkoj, 17 estas endanĝerigitaj sekve de troa fiŝkaptado kaj ruinigado de biotopoj. Klimataj ŝanĝiĝoj kaj insektoj damaĝas ankaŭ libanajn cedrojn. Ne mirinde do, ke la libana ministrejo pri agrikulturo enkondukis programon, kiu antaŭvidas la plantadon de ĝis 40 milionoj da cedroj antaŭ 2030.

La kvin kialoj

En la raporto estas interalie menciite, ke biodiverseco estas nia komuna heredaĵo kaj la plej grava sekureca vojo al la homa supervivado. La internacia aro de fakuloj, kiuj pretigis la esploron, resumis jene la kvin kialojn, kiuj plej influas la malaperon de bestoj kaj plantoj. Temas pri malpliiĝo kaj detruiĝo de biotopoj, neleĝa ĉasado de sovaĝaj bestoj, tutmonda plivarmiĝo, media malpurigo; fine kulpas la ĉeesto de novaj specioj de bestoj kaj plantoj (ekzemple, ratoj, moskitoj, serpentoj ktp), kiuj atingis de siaj originaj lokoj aliajn malproksimajn landojn pere de ŝipoj aŭ aviadiloj.

Triobla agrikultura rikolto

La raporto sciigas, ke ekzistas nerekta ligiteco inter klimataj ŝanĝiĝoj/perdo de biodiverseco kaj la grandiĝanta nombro de homoj en la mondo (kio kuntrenas kreskantan konsumadon de resursoj): oni klarigas, ke ekde 1970 la agrikultura rikolto fakte triobliĝis, dum elhakado de arbaroj duobliĝis. Cetere ĉiujare oni ekspluatas 60 miliardojn da tunoj da renovigeblaj kaj nerenovigeblaj naturaj resursoj. La urboj estas nun duoble pli grandaj ol en 1992. Kompare kun 1980, la malpurigo pro plasto estas dekoble pli multa. Plie, grandaj kvantoj da pezaj metaloj kaj toksaj fabrik-forĵetaĵoj malpurigas akvofontojn.

Monda konferenco en Ĉinio

IPBES atentigas, ke antaŭ 2016 malaperis 9 % de la rasoj de malsovaĝaj mamuloj bredataj por nutrado aŭ laboro. La damaĝo en ekosistemoj, samkiel la estingiĝo de specoj de sovaĝaj kaj malsovaĝaj bestoj kaj plantoj, estas rekta konsekvenco de grandaj kaj malprudentaj agoj de homoj. La rezultoj de la raporto certe estos precipa temo de la monda konferenco pri protektado de specioj, kiu okazos en Ĉinio venontjare. Dum tiu konferenco estos mondvaste determinataj la bazaj principoj por la protektado de bestaj kaj plantaj specioj.

Panamo, Germanio kaj Francio

Oni fondis la platformon IPBES en Panamo en 2012. Ĝi celas plifortigi kaj profundigi sciencan politikan kunlaboron por biodiverseco kaj daŭripova evoluo. IPBES agadas sub la aŭspicioj de kvar organizaĵoj de Unuiĝintaj Nacioj (UN): la Programo de UN pri la Homa Medio), Unesko, la Organizaĵo pri Nutrado kaj Agrikulturo kaj la Programo de UN pri Disvolvado. La sekretariato de IPBES troviĝas en Bonno (Germanio). La raporto estis aprobita dum ĝia 7a plena kunveno de la 29a de aprilo ĝis la 4a de majo 2019 en Parizo.

Julius HAUSER

Pli da informoj haveblas anglalingve ĉe https://www.ipbes.net/.

MATEMATIKO/KINARTO

Obliĝas filmoj pri matematikistoj

(sed nur la plej bizaraj)

En la lastaj jaroj la ĝenerala sinteno de la publiko pri sciencistoj kaj diverstipaj novigistoj ŝanĝiĝis rimarkinde. Oni rigardas al ili kun intereso kaj fojfoje admiro, sen la timo kaj la suspektemo de la pasinteco. Ĉi tiu ŝanĝiĝo en la pensmaniero evidentas ankaŭ en kinarto: fakte al matematiko oni freŝe donis multan spacon sur la tiel nomata granda ekrano, kvankam malofte oni spektas verkojn, en kiuj la ĉefrolulo estas matematikisto.

En la lastaj du jardekoj iĝis tre famaj iuj filmoj, kiel Good Will Hunting (drama verko de la reĝisoro Gus Van Sant pri la „ribela geniulo” ludita de Matt Damon) el 1997 aŭ A Beautiful Mind, fare de Ron Howard (el 2001), pri la usona matematikisto kaj Nobel-premiito John Forbes Nash Jr. Ambaŭ ĉi tiuj filmoj ricevis eĉ Oskaron, la statueton de la usona Akademio de la Kinematografiaj Artoj kaj Sciencoj, por rekompenci kinartan talenton.

Pli lastatempe aperis kaj populariĝis aliaj filmoj, kiel The Imitation Game, reĝisorita de Morten Tyldum (2015), pri la vivo de la angla sciencisto, komputisto kaj filozofo Alan Mathison Turing, kaj The Man Who Knew Infinity de Matt Brown (2016), biografio de la hinda matematikisto Srinivasa Ramanujan.

Personaj problemoj

La intrigoj havas unu komunan elementon: la ĉefrolulo estas plej ofte junulo kun impona matematika talento. Komence de la verko neniu konsideras lin serioze, sed en iu punkto de la rakonto li elstariĝas kaj ekludas gravan rolon en la historio. Temas kutime pri talentplenaj uloj, kiuj spertas paralele personajn problemojn. Dum la disvolviĝo de la historio la talento iamaniere interagas kun la problemoj de la ĉefrolulo, ebligante al li atingi notindajn rezultojn: spite al ĉio, tamen, ne ĉiam la filmo finiĝas gaje.

Inteligentaj superherooj

En ĉi tiuj verkoj la povo de la ĉefrolulo estas ekskluzive mensa: li sukcesas fari eksterordinarajn aferojn, kiujn nur malmultaj homoj komprenas kaj ŝatas, sed tio ne helpas lin solvi siajn personajn problemojn. Oni ŝajne volas pentri matematikistojn kiel specon de ekstreme inteligentaj superherooj. Tamen la realo estas malsama, almenaŭ koncerne mensajn superpovojn. Matematikistoj estas tute ordinaraj personoj.

Fakaj klarigoj

En la efektivigo de ĉi tiaj filmoj la reala vivo de matematikistoj estas priskribata danke al la konsultado de profesiuloj, kiuj kunlaboras, sed ĉiam restas en la fono. Plej ofte ilia kontribuo limigas sin je iuj detaloj ie-tie kaj iuj fakaj klarigoj, kiujn la ĉefrolulo en la filmo devas doni, aŭ je iuj formuloj, kiujn li skribas furioze sur nigra tabulo.

Mezumaj vivoj

Klaras, ke ne ĉiuj matematikistoj en la mondo estas tiom strangaj, bizaraj, iufoje eĉ frenezaj homoj kun tiom da sanproblemoj: tamen el tio oni deduktas, ke mezumaj vivoj, averaĝaj historioj (la plej multaj, verdire) verŝajne ankoraŭ ne povas veki la intereson de nefaka publiko, almenaŭ laŭ la opinio de nunaj produktoroj. Pro tio diversaj aparte belaj kaj interesaj historioj pri matematikistoj verŝajne ne baldaŭ fariĝos temo de sukcesaj filmoj. Oni pensu pri Terence Tao, mirinfano kaj eble unu el la plej grandaj matematikaj talentuloj de la lastaj cent jaroj, kies sciencajn farojn ja valorus rakonti al publiko.

Kio povas konsoli ŝatantojn de scienco, estas tio, ke minimume eblas hodiaŭ trovi sur la granda ekrano kelkajn belajn matematikajn formulojn. Krome oni trovas manieron diskonigi al ordinaraj homoj almenaŭ kelkajn el la historioj, kiuj rilatas al matematiko kaj pro diversaj kialoj indas esti rakontataj. Tiel homoj almenaŭ parte povas ekscii, en kio konsistas la laboro de matematikistoj kaj kie kaŝiĝas ties fascino kaj beleco.

Cristina CASELLA

korespondanto de MONATO en Italio

Libroj

Naskiĝatesto de tutslava kulturo

Ĉar mi estas latin-amerikano, mi vivas en mondoparto, kies kulturo estis grandparte muldita de la romkatolika eklezio, kaj, ĉar mi vivas en urbo mondfame konata kaj pro karnavala festo kaj pro statuo de Kristo Redemptoro, certe alikontinenta leganto povus, kvankam pale, imagi, kun kia scivolo diversaj el miaj samurbanoj rigardas la sep ortodoksajn preĝejojn ekzistantajn en Rio-de-Ĵanejro, el kiuj ĉiu estas ligita al unu enmigrinta kolektivo el ortodoksaj landoj, do estas ortodoksa rusa, ukraina, siria, libana, pola, serba kaj greka kirkoj.

Tiel, ortodoksa kredo estas afero de niaj slavdevenaj samlandanoj; kio por ni estas nenia problemo. Sed oni konfesu, ke por multaj brazilanoj estas ja iom strange vidi homojn, kiuj vivas sian kredon laŭ maniero, kiu por ni, latinoj, „ne samas sed egalas”, kiel diras la kanzono de kuba kantaŭtoro Silvio Rodríguez. Tio okazas, ĉar ortodoksa kredo ĉiam montriĝas al ni kiel multe pli serioza kaj tradiciema versio de katolikismo, tamen kun pli belaj kirkoj kaj pli allogaj mesoj (kaj longbarbaj pastroj).

Ĉar ĝi ĝenerale estas asociita kun slavaj popoloj, ortodokseco fariĝis kvazaŭ komuna kaj ĝenerala kultura trajto de slavoj, kiuj, eĉ kiam romkatolikoj, havas kulturon ĝeneralan, plenigitan de ortodoksa pensmaniero; tiel tre oportunas, ke ni havu, en Esperanto kaj aliaj lingvoj, tekston de la Proglas (antaŭkanto), tio estas, kanto, kiu antaŭas, dummese, la prezentadon kaj legadon de la Evangelioj.

Verkita de Sankta Cirilo, ankaŭ konata kiel Konstanteno la Filozofo, temas pri religia poemo, kiu iel resumas la Novan Testamenton. Ja en sia esperanta versio la poemo belas, kaj transdonas al ni la religian senton de la verkinto, kredeble same tenatan de nuntempaj ortodoksuloj. Tamen, Antaŭkanto gravas ne nur pro sia religia simbolismo, sed ĝi eĉ pli gravas pro sia lingvistika valoro. La tuta poemo estas la unua teksto skribita kaj en unu el la slavaj lingvoj kaj en tute nova alfabeto. Bone, tion klarigi postulos iom da historio.

Dum la 9a jarcento kristanaj eklezioj en Romo kaj Bizanco (ankoraŭ unuigitaj, sed baldaŭ disigotaj) provis ĉiamaniere kristanigi slavojn kaj per tio integri tiujn popolojn al la cetera Eŭropo. Tiel, en 863, antaŭ la skismo de la kristanaj eklezioj en 1054, Bizanco sendis du salonikajn monaĥojn, la fratojn Cirilo kaj Metodo, al la Grand-Moravia Reĝolando, kie ambaŭ ricevis plian apogon de Papo Johano la 8a (pri kiu abundas legendoj laŭ kiuj li estis fakte virino). Vivante en Nitro, tiama ĉefurbo de Grand-Moravio, ambaŭ fratoj tuj konvinkiĝis, ke ne eblus evangelii homojn, kiuj ankoraŭ ne disponas pri skribita lingvo. Estis do necese disponigi al tiuj lingvoj ian skribsistemon. Sekve, ili konstatis, ke la greka aŭ latina alfabetoj ne tute taŭgas por reprezenti la buntan fonetikan riĉecon de ties lingvoj. Pro tio ili decidis krei tute novan alfabeton, la glagolican.

Ili verkis Antaŭkanton en tio, kion lingvistoj nomas „malnovslava lingvo”, elpensita kiel unua tutslava planlingvo, do komprenota de ĉiu slavlingvano, kiu scipovas la glagolican alfabeton. Tamen post la morto de Konstanteno lia frato Metodo readaptis kaj simpligis la glagolican, tiamaniere kreante alian alfabeton kiu, omaĝe al la mortinta frato, estas nun konata kiel „cirila”.

Kaj oni ja devas konstati, ke tre trafe pensis la fratoj rilate al la lingvo, ĉar simpla rigardo al tiu oklingva eldono de Antaŭkanto (eldonita ĝuste en Nitro), ebligas, se oni eĉ nur fulme komparas la lingvojn – kiuj siavice estas, krom la esperanta, la malnovslava (en la cirila kaj glagolica alfabetoj), la slovaka (laŭsenca kaj versa tradukoj), la nitra dialekto, la ĉeĥa, la bulgara kaj la angla (?!) – rapide konstati, kiom proksimaj tiuj lingvoj ja eĉ hodiaŭ estas. Tamen la varieco de lingvoj ebligas, ke oni demandu: ĉar temas pri slava teksto, kial rusa kaj pola versioj malestas. Ĉu ili ne ekzistas?

Remalkovro de la komuna slava pasinteco ja estas interesa afero en la nuntempa mondo, ĉar ĝi permesas al ni konstrui pli kompleksan bildon de la hodiaŭa Eŭropo, kiu ne finiĝas en Berlino, kiel kutime diras kelkiuj, kaj ne dividiĝas nur inter katolikoj kaj protestantoj. Kaj jen alia kontribuo de eldonado de esperantlingva versio de Antaŭkanto. Kiu fariĝas eĉ pli grava hodiaŭ, en momento, kiam en mia „Nova Mondo” revigliĝas intereso pri la slavaj popoloj (traduko de beletraĵoj el slavaj lingvoj daŭre kreskis en mia lando dum la lastaj kvin jaroj, kaj la samo direndas pri enskribiĝo en universitatajn kursojn de la rusa, la plej disvastigita el la slavaj). Tiamaniere, la teksto de Antaŭkanto, ĉar kvazaŭa naskiĝatesto de tutslava kulturo, fariĝas preskaŭ deva studobjekto por tiuj, kiuj sin dediĉas al slavistiko.

Fernando PITA

Konstanteno la Filozofo (Sankta Cirilo): Proglas / Antaŭkanto (plurlingva eldono). Diversaj tradukintoj. Eld. Slovakia Esperanta Federacio/Espero, Nitro, 2016. 70 paĝoj broŝuritaj. ISBN 978-80-89366-72-9.

Por mendi, vi iru al la Retbutiko.

Aŭtenta poeto kun mara kromsonoro

Carlo Minnaja prave substrekas en sia recenzo, ke Laminario estas mara brunalgo, kies nomon nefakulo kutime ne konas. Tiu titolo, verŝajne, volis analogi al la Celakantoj de Camacho, fiŝoj, supozitaj formortintaj de ĉirkaŭ 65 milionoj da jaroj (kiel registras NPIV) kaj tute abrupte retrovitaj en 1938 kiel plu vivantaj.

Fierinda kolegopoeto

Persone mi sugestas, ke per ĉi tiu titolo – iel spegulante sian amikon en la elektado de ekzotika vivaĵo – la aŭtoro intencis titolon ne tuj forgeseblan, kiu iel, verŝajne, registriĝos en onia memoro.

Kiel ajn, per vortelekto li montras, ke li tre bone regas nian vortprovizon – sed pli grave: per siaj versoj, poemoj, poemetoj li konvinke arogas al si indan lokon sur nia eta Parnaso. Junan kaj fierindan kolegopoeton ni hurau!

Detaloj

Nur pri detaloj mi ĉefe atentigas. Ja la supraĵa impreso jam estis indikita supre.

Fontoj, tajdoj, fluoj – la tri subtitoloj de ĉi poemaro – iom svage meditigas pri la verkado de tiu ĉi poezia libro: por mi persone Fonto unuavice pensigas pri mia konstanta eldonisto, kun kiu tra la jardekoj tiom da libroj kaj libretoj ni povas enmondigi, sed konkrete, ili tri – fontoj, tajdoj, fluoj – pensigas pri akvo, sur kiu drivas nia mondo, nia ekzisto: la unua ĉapitro – fontoj – komenciĝas per Sablodolaro: tia stranga vivaĵo, kiun la „mi” de la verko volus imiti en sekreta kuŝado nerimarkata, por vendiĝi trigroŝe kiel ornamaĵo en pulbazaro. Kia modestega revo!

Ekzemple, jen brila frazo:

retrovi la vojon al vi estas mistera tasko

nur plenumebla de birdoj manĝantaj panerojn

aŭ de talpoj tunele ligantaj niajn grotajn timojn

Ĝi aŭtomate pensigas onin pri bildoj ĉiuflanken saltantaj: jen unu el la plej gravaj taskoj de „moderna” poezio. Sian vivon oni ja ekiras, postlasante spurojn por kapabli retrovi la vojon iritan, sed birdoj, kiuj hazarde pasas kaj ekĝuas la ĵetitajn panerojn, forigas tiun spuron ... Tiam do retrovi la vojon fariĝas neeble.

Glacirompe – povas esti, ke mi komplete misasociadas, sed min tiu poemeto impresas tre triste tristige: ŝajne, la „mi” ŝipe drivas tra maro da rubo, kvazaŭ glacimonto da rubo. Ĝi memorigas min pri dokumenta filmo, kiun antaŭ nelonge televide mi spektis.

Kapitane fine li avida

glacirompe elkrajonis

unu vorton: senida ...

Kia despero!

Dancanta Satiruso – kiel klasiklingvisto tuj mi ekpensis pri tiu mirinda statuo, kiu marfunde dum jarcentoj konserviĝis, nun prave en muzeo miatakse fierega: Kiel trafa estas tiu unua frazo:

Vi elvokis la maron

kaj inundis la urbon,

ĉar amase turistoj venis vidi ĝin.

Sed post la malkovro de la mirinda statuo la vivo reiĝis normala:

Denove oceane

ripozas la muraj pektenoj,

fordron' sonorila

obtuzas en ĉiu angulo.

En La memoroj pri la avo aŭdiĝas kompatema tenereco, kiun samtempe li neas (helpoŝnuron mi elĵetus, / sed ne havis).

La siamaj luktistoj – al mi impresas iom triste, ke ĉi tiuj du luktistoj reciproke, ŝajne, sin amas, ja iel havas interkontakton, sed samtempe ne povas sin aŭdi: tipe „moderna” tristeco kun ĉiuj teknikaĵoj ja uzataj.

Herbario – romantika poemeto, kiu komenciĝas per renkontiĝo por prizorgi la herbarion, la herbokolekton; enŝoviĝas gejunulaj am-sentoj, sed malgraŭ ia heziteto inter romantikaj emoj kaj odoroj de plej logaj floroj, subite venkas ĉu devosento: „ni hastu al parko, verd' atendas.”

La baseno – pri „akva koro” en la ĝardeno de Palermo. Mi, kompreneble, ne povas esti certa, ke temas ekzakte pri la sama naturfenomeno, sed ŝajnas al mi, ke ĝuste tie antaŭ tiom da jaroj mi estis, kiam mi verkis mian Kuraĝe antaŭen! pri nimfo, kiu tra la fluoj de riveroj migras de kontinent' al kontinento por honori mian foran amikon.

Kaŭze – Ja klare: tio okazas al oni, se oni kuŝas surplanke en ĝardeno. Fungojn oni aŭdas kreski, aeron pumpadi radiken. En Esperanto mi ankoraŭ ne renkontis, almenaŭ ne konscie, poeton tiel atentan pri la naturfenomenoj. Gratulon al vi, kara!

Poste – Medito, pri kio restos post ĉiu nia laboremo, luktado, penado – tre ĉarme rekoni survoje konatajn nomojn, eĉ de nia amika rondeto de Kajto – sed fine ĉio forvaporiĝos en eternecan neniomon ... Persone tio min impresas tre religie, sed, supozeble, tio pruvas precipe pri mia personeco. Dankon, Suso! Bela ĝi estas.

Gerrit BERVELING

Suso Moinhos: Laminarioj. Eld. Espero, Partizánske, 2016. 64 paĝoj. ISBN 978-80-89366-58-3.

Por mendi, vi iru al la Retbutiko.

Literaturo

NOVELO

Klaĉ-kunveno per-spirita

Profunde noktas. Domo en la mezo de la limburga bronzverda kverkarbaro staras kaduke, malnove kaj malvarme. Strigoj ululas ĉirkaŭ la doma tegmento. Lampaj kukurboj prilumas la enirejon. Ĉarniroj grincas, kiam la pordego malfermiĝas. Juna virino, en sorĉistina jupo, formetas sian malsekan mantelon kaj alkroĉas ĝin al fingro de skeleto, kiu afable grimacas. Ŝi ordigas sian nigran ŝiritan korsaĵon antaŭ ol subeniri la polvokovritan, ŝancelan ŝtuparon, super kiu pendas gluecaj araneaĵoj. Krio de Morto aŭdeblas el la fundo de la kelo, mucida pro la dense dancantaj homoj. Sur la scenejo baroke vestita knabino, kun nigra falanta hararo, gitarume dancas skuante la kapon. Flanke de la knabino viro raŭke vomas sian kanton en la mikrofonon.

La juna virino lante vagas tra la publiko kaj sopire ĵetas rigardon por trovi sian karan amikon Neva. Preter kundancantaj zombiulo kaj vampirulo ŝi rimarkas, ĉe du aliaj siluetoj, harplenan homlupon. Ŝi tuj direktas sian paŝadon al la angulo, kie troviĝas la triopo. Juna geedza paro mortaspekta rekonas la junan sorĉistinon. „Sal, Sara! Finfine vi alvenas! Ĉu la motoro de via balailo misfunkciis?” diras mokete la edzo. Rulinte la okulojn, Sara direktas sin al Neva. „Ĉu vi preparis la plenumon de nia plano? Mi ne volas plu atendi!” Neva konspire kapjesas kaj finas sian bieron. „Jes, ni estas kvaropo. La tedaj gufujanoj jam enlitiĝis, kaj ni povas okupi tiun trankvilan ĉambron por nia celo.”

La homlupo gvidas la sorĉistinon al la gufujo. Kandeloj ĵetas ombrojn sur la trikruran tablon, kiu staras en la mezo de la ĉambro. Silento regas. Bram kaj Peter invitas aliĝi al la tablo la ĵusvenintojn. Neva kaj Sara sidiĝas. Interplektante la manojn, la kvaropo flustre komencas la ĉantadon. „Ho, ombroj de niaj karaj mortintoj, ni humile turnas nin al vi. Bonvolu koncedi al ni, povraj karnuloj, la honoron de via ĉeesto en ĉi tiu eksterordinara momento de la jaro. Je la nomo de Ludoviko Lazaro Zamenhof, ni alvokas la spiritojn de Hector Hodler kaj René de Saussure. Ke via saĝo povu lumigi nian vojon al la savo de nia preskaŭ pereonta Esperanto-Movado! Ni ofertas nian karnon al vi!”

Post kelkaj minutoj Sara vidas, ke la okuloj de la tri aliaj blankiĝas subite. Iliaj kapoj kliniĝas plafonen, kaj iliaj korpoj ektremetas. Nekonata francakĉenta voĉo eliras el la buŝo de Bram. „Kial vi irigis min al la estonto? Mi komprenas kaj konstatas, ke la Movado estas io alia, ol mi supozis en mia tempo. Ĉu venas do la neceseco havi konsilon el la ĉiela regno?” Sara tute paralizite kapablas nek moviĝi nek paroli. Ĉu realo aŭ fantazio? Tiam alia francakĉenta voĉo eliras la buŝon de Neva. La kapo rigide turnas sian atenton al Sara. „Saluton, ĝentila vivantulino. Kia estas la lingvo internacia? Ĉu finfine ekzistas konstanta harmonio inter la stato de ĝia disvolviĝo kaj la amplekso de ĝia vortaro?” Sara stumblas. „Fakte, bone! Ido ne plu ĝenas nin.” La buŝo de Peter meĥanike malfermiĝas, kaj kroma francakĉenta voĉo sin trudas en la konversacion. „Hej! Ido-Movado esas hike!” Sara rigardas lin konfuzite. „Hike? Ĉu vi celas singulti?” La demando de Sara plikolerigas la spiriton. „Fi! Vu ne respektas ni! Mi forlasez la kunveno!” La korpo de Peter tremas forte kaj ŝajne svenas.

„Tio estas bona solvo. Sinjoro Couturat ja nur kondukus nin al marĉo!” Sara kolektas sian kuraĝon kaj starigas demandon al la du spiritoj. „Kara Hector, kara René, pri la nuna situacio de la Esperanto-movado: ĉu vi havas konsilon?” Hector estas la unua, kiu respondas. „Ĉu U. E. A. daŭre gvidas la Movadon? Starigu diversloke multajn Esperanto-Oficejojn en tre vizitataj stratoj, por ke la publiko volonte eniru kaj aĉetu kaj mendu.” Sara tuj reagas. „Kvazaŭ ĝi estus superbazaro!” Nun estas la vico de René. „Ju pli la literaturo esperanta kreskas, des pli la vortaro pligrandiĝas; kaj neniu povas kontraŭstari tiun rezultaĵon de la vivo mem de la lingvo. Verku, verku, verku!” Al René Sara respondas iom pli singarde. „Mi devas konfesi, ke mi neniun verkon skribis, eĉ pli honte, mi malmulte legas ...” Bram kaj Neva ŝajnas ĝemeti. „Kara fraŭlino,” deklaras Hector, „bonvolu lasi la eternan mondon veni al sia trankvileco. Tuj ekokupiĝu pri la tempa mondo! La peresperanta kaj poresperanta flankoj de nia movado ne estas tiel apartaj. Ili sin turnas proksimume al la sama publiko. Ekproduktu rezultaton en harmonio.” La korpoj de Bram kaj Neva tremetas delikate, kaj la du geamikoj ekvekiĝas. Same Peter revenas al konscio. La kandeloj subite estingiĝas.

La Krikenhara Kvaropo

La Krikenhara Kvaropo estas aro de Joost Franssen, Federico Gobbo, Andries Hovinga, Ben Indestege. Tiu ĉi rakonteto estas rezulto de Esperanto-kurso por supera nivelo, kiu okazis en Krikkenhaar, Nederlando, dum la studsemajnfino organizita de Esperanto Nederland en oktobro 2018.

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.be donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.be/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.be/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.be/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

L. L. Zamenhof

L. L. Zamenhof. La homo kaj lia idearo en liaj propraj vortoj (de G. C. Fighiera). Eldonis: Esperanto-Centro Torino. Nova eseo pri la penso de la kreinto de Esperanto pri religiaj, etnaj, politikaj, etikaj, sociaj kaj esperantistaj demandoj. 40 paĝoj, 39 historiaj piednotoj, bibliografia listo de 115 verkoj pri Zamenhof. Aparte interesa estas la propono de Zamenhof, en 1914, krei Eŭropan Tribunalon kaj Unuiĝintajn Ŝtatojn de Eŭropo. € 3,90. Mendebla ĉe la Libroservo de UEA kaj aliaj libroservoj.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 40a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 103 korespondantojn kun kunlaborkontrakto en 45 landoj kaj abonantojn en 73 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).

La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00, Skype: fel-monato; retpoŝto: eldonejo@monato.be.

reta versio: www.monato.be

sociaj retejoj:

• Twitter: @FEL_Antverpeno

• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato

honora ĉefredaktoro:

Stefan Maul

gvida redaktoro:

Paŭl Peeraerts.

lingvaj reviziantoj:

Roland Cuenot, Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus.

redakcia sekretario:

Paŭl Peeraerts. Retpoŝto: monato@monato.be.

grafiko:

Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

redaktoroj:

• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.be.

• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.be.

• Eseoj: Sendu al la koncerna redaktoro, depende de la temo.

• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.be.

• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.be.

• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.be.

• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.be.

• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.be. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.

• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.be.

• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.be.

• Medio: Sendu viajn kontribuojn al medio@monato.be.

• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.be.

• Politiko: Alexander Shlafer, Usono, politiko@monato.be.

• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.be.

• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.be.

• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.be.

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste 5 sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo de MONATO, la tria sumo estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO, la kvara sumo estas la tarifo de la agendo kaj enciklopedieto LA JARO senditaj triaklase (malrapide) kaj la kvina sumo estas tiu de LA JARO sendita unuaklase (rapide).

Ŝtato de la paganto           MONATO                LA JARO

surface  aere   rete   3a kl. 1a klaso

Argentino       EUR     35     38    21         6,5    9,5

Aŭstralio       AUD     94     99    56,40     10,60   15

Aŭstrio         EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Belgio          EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Bosnio-Herc.    EUR     35     38    21         6,5    9,5

Brazilo         EUR     35     38    21         6,5    9,5

Britio          GBP     53     56    31,80      6      8,8

Bulgario        EUR     35     38    21         6,5    9,5

Ĉeĥio           EUR     49     52    29,40      6,5    9,5

Ĉinio           EUR     35     38    21         6,5    9,5

Danio           DKK    430    455   258         48     71

Estonio         EUR     40     43    24         6,5    9,5

Finnlando       EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Francio         EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Germanio        EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Grekio          EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Hispanio        EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Hungario        HUF  12950  13900  7770        2100   3000

Irlando         EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Islando         EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Israelo         EUR     51     54    30,60      6,5    9,5

Italio          EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Japanio         JPY   7980   8500  4788         870   1270

Kanado          CAD     86     91    51,60      9,7     14

Kipro           EUR     49     52    29,40      6,5    9,5

Koreio          EUR     51     54    30,60      6,5    9,5

Kostariko       EUR     35     38    21         6,5    9,5

Kroatio         EUR     40     43    24         6,5    9,5

Latvio          EUR     40     43    24         6,5    9,5

Litovio         EUR     40     43    24         6,5    9,5

Luksemburgo     EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Malto           EUR     49     52    29,40      6,5    9,5

Nederlando      EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Norvegio        NOK    550     580   330        63     92

Nov-Zelando     NZD    105    111    63        11,50   18

Pollando        PLN    170    184    102         28     41

Portugalio      EUR     51     54    30,60      6,5    9,5

Rusio           EUR     35     38    21         6,5    9,5

Serbio          EUR     35     38    21         6,5    9,5

Slovakio        EUR     40     43    24         6,5    9,5

Slovenio        EUR     49     52    29,40      6,5    9,5

Sud-Afriko      EUR     51     54    30,60      6,5    9,5

Svedio          SEK    610    635   366         68     99

Svislando       CHF     82     88    49,20       9     14

Usono           USD     78     82    46,80       8     13

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en ŝtatoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.

• Per UEA-konto al la konto fela-x de Flandra Esperanto-Ligo.

• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.

• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.

• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.

• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Pĉk. IBAN AT80 6000 0000 0712 7744. Rete: aon.913548977@aon.at.

• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be.

• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba.

• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br.

• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk.

• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz.

• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com.

• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com.

• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee.

• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando.

• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.

• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.

• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com.

• Hungara: HEA, HU-1146 Budapest, Thököly út 58-60. II/209. Poŝtkest-adreso: HU-1368 Budapest, Pf. 193. Telefonnumeroj: 36/70/932-7465, 36/70/932-7464. Rete: hungario@gmail.com, www.esperantohea.hu.

• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net.

• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is.

• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44.

• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it.

• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp.

• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca.

• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: v.sole@esperanto.cat.

• Korea: Korea Esperanto-Asocio, Gangbyeon hansin core B/D, 1601 ho, 350 Mapo-dong Mapo-gu, Seoul 121-703. Rete: esperanto@saluton.net

• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr

• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Litova: Laimius Strażnickas, LEA, a.k. 178, LT-01003 Vilnius-C, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com.

• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com

• Nederlanda: Universala Esperanto-Asocio, Nieuwe Binnenweg 176, NL-3015 BJ Rotterdam. Rete: uea@co.uea.org.

• Norvega: NEL, Olaf Schous vei 18, NO-0572 Oslo. Rete: oficejo@esperanto.no.

• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz.

• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com.

• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt.

• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru.

• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com.

• Slovaka: Stano Marček, Zvolenská 15/11, SK-3601 Martin. Rete: stano.marcek@gmail.com.

• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net.

• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se.

• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch.

• Usona: ELNA, P.O. Box 1129, El Cerrito, CA 94530. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: elna@esperanto-usa.org.

Enhavo

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Naturista vivo

Anoncetoj

L. L. Zamenhof

Kolofono de la magazino MONATO

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

aŭ pere de peranto ...