Aktuale

Nova redaktoro

La legantoj de MONATO sendube memoras, ke antaŭ kelkaj monatoj pro sanproblemoj Gerrit Berveling demisiis kiel redaktoro de la rubriko „Spirita vivo”. Ni nun povas anonci, ke ni havas por li posteulon: Alberto García Fumero. Eble Alberto estas konata al multaj el vi. Antaŭ deko da jaroj li kontribuis per pluraj noveloj kaj lastatempe ĉefe per sciencaj artikoloj. Li estas licenciulo pri sciencoj de la religioj, finis distancan kurson pri teologio ĉe la kuba instituto pri religiaj sciencoj „Patro Félix Varela” kaj estas regula kunlaboranto de katolika revuo.

Ni deziras al Alberto sukceson pri lia nova tasko kiel redaktoro de la rubriko „Spirita vivo”.

pp

Leteroj

Sen antaŭjuĝo

S-ro Praxedes (MONATO 2019/04, p. 5) misuzas la vorton „rasismo” kiel „atak-vorton” por silentigi kaj ofendi oponantojn. La origina senco de la termino „rasismo” estas „antaŭjuĝo, malbona traktado aŭ ekspluatado bazita sur raso aŭ etno de civitanoj”. En tiu ĉi senco rasismo vere estas riproĉinda. Tamen en mia artikolo ne temis pri „antaŭjuĝo, malbona traktado ... de civitanoj”. Temis pri la neceso kaj devo de ĉiu lando konservi sian originan rasan, etnan kaj kulturan konsiston. Tio ĉi estas nek rasisma, nek riproĉinda. La detala respondo troveblas ĉi tie: http://resonoelusono.com/leteroj.html.

Mia origina artikolo komenciĝis per jena strofo de Marina Cvetaeva:

La lingvo propre min ne tentas,

Eĉ kiel voĉo de l' popol'.

Se mi ne komprenita restas

Ĉu gravas lingvo de parol'?

Kaj konkludi la diskuton mi volas per mia responda strofo:

Min lingvo propre tamen tentas:

Ne gravas gustoj de l' popol'.

Se mi ne komprenita restas,

Do estu laŭ la Dia vol'.

Alexander GOFEN

Usono

Infana memoraĵo

Mi ĝojis legi vian artikolon Havano 500-jariĝos ĉi-jare (MONATO 2019/02, p. 10) kaj ekscii, ke Kubo estis fondita en 1515 fare de hispana esploristo Panfilo de Narvaez. Signo staras antaŭ indiana monteto en St. Petersburg, Florido, trans la strato en kiu mi vivis kiel infano. Mi ankoraŭ povas citi la surskribon laŭmemore: „Ĉi tie alteriĝis Panfilo de Narvaez, la 15an de aprilo 1528. De la loko de ĉi tiu antikva indiana vilaĝo estis lanĉita la unua esplorado fare de blankulo de la nord-amerika kontinento.”

Walter SCHULTZ

St. Petersburg, Florido

Lula, komunisto-ŝtelisto

MONATO ofte disvastigas kaj elstarigas sur sia kovrilpaĝo artikolojn, kiuj defendas la plej grandan komunistan ŝteliston en Brazilo, Lula, kiu detruis nian ekonomion. Jen nur unu detalo pri liaj koruptaĵoj: Li forĵetis en eksterlandon 617 miliardojn da realoj al komunismaj landoj kaj al sangavidaj diktatoroj, dum 13 milionoj da laboristoj restis sen laboro kaj sen pano surtable. Mi treege bedaŭras, ke MONATO tiel valorigas la komunisman sistemon.

Mauricio MONKEN

Brazilo

Noto de la redaktoro pri politiko: MONATO ne reprezentas ian apartan partian aŭ politikan vidpunkton kaj evitas cenzuradon. Tial aperigo de ricevitaj tekstoj neniel signifas „valorigon” de ilia enhavo. Se s-ro Monken aŭ alia kompetenta aŭtoro proponos artikolon pri koruptaĵoj de Lula jam plurfoje menciitaj en leteroj de legantoj, ni publikigos ĝin.

Alexander Shlafer, redaktoro pri politiko

La rubriko „Leteroj” estas destinita al koncizaj (maksimume 150-vortaj) reagoj de abonantoj pri aktualaĵoj kaj pri artikoloj aperintaj en Monato. La redakcio faras propran elekton, post lingva kaj stila polurado. Letero, ankaŭ reta, estu subskribita per la nomo, kompleta stratadreso kaj telefonnumero. Per la sendo de la letero la aŭtoro donas sian permeson publikigi ĝin en la papera kaj en la ciferecaj versioj de Monato. Leteroj por publikigo estu senditaj al leteroj@monato.net.

Politiko

BRAZILO

Kial Marielle Franco estis murdita?

Por kompreni la kialojn de ŝia murdo, ni devas kompreni ŝiajn valorojn kaj por kio ŝi batalis.

Kiu estis Marielle Franco?

Marielle Francisco da Silva, konata kiel Marielle Franco, estis brazila sociologo, politikisto, feministo kaj defendanto de homaj rajtoj. Ŝi naskiĝis la 27an de julio 1979 en favela 1 antaŭurbo de Rio-de-Ĵanejro kiel filino de Marinete Francisco kaj Antonio da Silva Neto. En 1990, 11-jara, ŝi komencis labori kun siaj gepatroj kiel kolportisto. De la 14- ĝis 17-jara aĝo ŝi estis dancistino, kaj poste ŝi laboris du jarojn kiel edukanto en infanejo.

Ŝi edziniĝis en 1998 kaj samjare naskis sian unuan kaj solan filinon. En tiu sama jaro ŝi aliĝis al la unua loka grupo por pretigi junulojn por universitataj ekzamenoj. En 2000 ŝi komencis lukti por homaj rajtoj, post kiam unu el ŝiaj amikinoj estis akcidente mortigita per pafo dum disputo inter polico kaj drogŝakristoj.

En 2002 ŝi kaj ŝia edzo disiĝis, kaj ŝi ekstudis en Pontifícia Universidade Católica en Rio-de-Ĵanejro, kie ŝi ricevis diplomon pri sociaj sciencoj kaj stipendion de la programo Universidade para Todos (universitato por ĉiuj), kreita dum la unua regado de Lula kiel brazila prezidento. Poste ŝi magistriĝis en Universidade Federal Fluminense pri publika administrado. En sia magistra disertaĵo Franco riproĉas la registaran politikon, kiu traktas ĉiujn loĝantojn de faveloj kiel krimulojn.

Malkaŝe ambaŭseksama, en 2017 Franco transloĝiĝis al la kvartalo Tijuca kun sia fianĉino, Mônica Benício kaj sia filino. La amrilatoj de Franco kaj Benício komenciĝis en 2004. En 2017 ili planis edziniĝon (kiu neniam okazis) por la fino de 2018.

Pro tio, ke ŝi estis virino devenanta el la plej malaltaj sociaj klasoj, sola patrino, ambaŭseksamulo kaj nigrulino, Franco alfrontis vivon de mistraktado kaj maljusteco. Ŝi estis ĉio, kio estas plej multe diskriminaciata en la brazila socio. Por ŝi batalado por homoj en ĉi tiaj kondiĉoj estis ne alternativo sed neceso. Franco reprezentis ankaŭ homojn en la plej defiaj kondiĉoj. Ŝi venkis, kiam la brazila registaro investis pli en inkluzivaj sociaj politikoj. Tio certe ĝenis iujn elitulojn.

Politika kariero

Ekde 2007 Franco estis dungita kiel administranto de Komisiono pri Defendo de Homaj Rajtoj kaj Civitaneco de la Leĝdona Asembleo de Rio-de-Ĵanejro. Tiel ŝi provizis juran kaj moralan helpon al parencoj de murditoj (ankaŭ murditaj policanoj). Laŭ iama milita polickomandanto, kiu interŝanĝis kun Franco informon pri murditaj policanoj, „estas stultaĵo diri, ke ŝi ne defendis policanojn” (aserto disvastigata ĝis nun).

En 2016 ŝi estis elektita en la urban konsilion de Rio-de-Ĵanejro. Pli ol 46 000 balotintoj voĉdonis por Franco. En la urba konsilio ŝi prezidis la Komisionon pri Defendo de Virinoj kaj estris komitaton kun kvar homoj, kies celo estis kontroli la iaman federacian intervenon pri sekureco en Rio-de-Ĵanejro. Ŝi kritikis la federacian intervenon kaj denuncis policajn misuzojn kaj malobservojn de homaj rajtoj.

Franco okupiĝis ankaŭ pri kolektado de datumoj pri perforto kontraŭ virinoj, certigante laŭleĝan abortigadon kaj pliigante partoprenon de virinoj en politiko. Dum ĉirkaŭ unu jaro ŝi redaktis 16 decido-proponojn, el kiuj du estis aprobitaj: unu reguligas motorciklan taksio-servon, kaj la alia celas konstruadon de ejoj por nekomplikaj naskoj. Ŝiaj leĝproponoj klopodis garantii subtenon por la rajtoj de virinoj, GLAT-anoj, nigruloj kaj loĝantoj de faveloj. En aŭgusto 2017 ŝia propono por inkluzivigi la tagon de GLAT-videbleco en la urban kalendaron estis malakceptita.

Murdo

La 14an de marto 2018 Franco estis murdita per tri pafoj en la kapon kaj unu en la kolon. Ŝi estis nur 38-jara. Murdita estis ankaŭ Anderson Pedro Mathias Gomes, ŝia ŝoforo. La ĉefa supozo de la polico estas, ke ilia murdo estis antaŭplanita. Laŭ Human Rights Watch, la murdo de Franco rilatas al senpuneco kaj al nefidinda sekureca sistemo en la ŝtato Rio-de-Ĵanejro.

La funebran ceremonion, kiu okazis en la Urba Ĉambro de Konsilantoj de Rio-de-Ĵanejro, ĉeestis miloj da homoj. Ŝia murdo motivis naciajn kaj internaciajn reagojn.

Ĵurnalistoj ligitaj al la brazila dekstro akuzis la maldekstron pri politika ekspluatado de la murdo de Franco. Krome, individuoj de la grupo Movimento Brasil Livre (Movado Libera Brazilo) kaj la parlamentano Alberto Fraga publikigis falsajn mesaĝojn en sociaj retoj, esprimante dubojn pri la morala karaktero de Franco: ekzemple, pri ŝia supozata ligo kun drogŝakristoj. En la sekvaj semajnoj la juĝistaro ordonis forigon de la kalumniaj publikaĵoj. Alian ideologian persekutadon ĉi-jare ordonis prezidento Jair Bolsonaro: maldungi ĉiujn rekte dungitajn de lia registaro, kiuj dissendis la kradvorton #MarielleVive (Marielle vivas).

Postsekvo

La polico ankoraŭ ne scias, kiu mortigis Franco-n aŭ kiu ordonis ŝian murdon. Estas dubinde, ĉu esplorado de ĉi tiu krimo vere interesas tiujn, kiuj regas la urbon. La juĝistino Marília de Castro Neves Vieira, kiu rekte okupiĝas pri ĉi tiu krimo, publikigis falsajn novaĵojn pri Franco en sociaj retoj. La nova guberniestro de la ŝtato Rio-de-Ĵanejro Wilson Witzel dum sia kampanjo diris, ke la enketado pri tiu ĉi krimo ne estas prioritata. Tamen nun, sub nacia kaj internacia premo, li diris, ke li estas proksima al malkovro de la vero pri la krimo. Ĉu vere?

Tamen novaj informoj aperis antaŭ nelonge. Homoj suspektataj pri la krimo (kaj ankoraŭ ne trovitaj) estas ligitaj al Flávio Bolsonaro, filo de la brazila prezidento. Se tio estas vera, tiu ĉi surpriza informo povas klarigi, kial la polica esplorado estas tiom malrapida, kaj certe povas faligi la brazilan prezidenton. Kvankam ĝis nun ne ekzistas ligo inter la morto de Franco kaj Flávio Bolsonaro, se tiaj onidiroj estus konataj dum la pasintjara prezidenta kampanjo, estus tre malfacile por lia patro venki.

1. Favelo: neregule kaj senpermese konstruita, malriĉa kaj krime pli danĝera parto de brazila urbo. [Noto de la redaktoro]

Sidney Carlos PRAXEDES

korespondanto de MONATO en Brazilo

BAVARIO

Popola iniciato por savi abelojn

Popola leĝpropono^1 celas signife plibonigi la bavaran naturkonservadon, por ke la vivmedio de insektoj kaj maloftaj bestoj plivastiĝu, estu pli bone interligita kaj pli bone protektata kontraŭ malutilaj influoj.

Kio estas „popola leĝpropono”?

„La bavarajn leĝojn faras la bavara parlamento aŭ la popolo”, preskribas la bavara konstitucio. Per leĝpropono la civitanoj efektivigas la rajton je kundecido. Por ekigi leĝproponon, grupo da civitanoj devas formuli ĝian tekston. Tamen ekzistas atentendaj striktaj gvidlinioj. Ekzemple, la leĝpropono ne rajtas koncerni plurajn ministeriojn aŭ la financojn de la federacia lando. Krome, la grupo devas kolekti almenaŭ 25 000 subskribojn de voĉdonrajtaj civitanoj, kiuj subtenas la leĝproponon. Post tio, la bavara ministerio pri internaj aferoj ekzamenas la leĝproponon kaj permesas ĝin, se la propono estas bonorde formulita.

Dum la sekva paŝo, 10 % de la bavaraj voĉdonrajtaj civitanoj devas prezenti la personan identigilon (pasporton), siajn familian kaj personan nomojn kaj subskribon en siaj respektivaj municipoj. Sufiĉas iomete malpli ol unu miliono da subskriboj. Kiam ĉi tiu malfacila obstaklo estas venkita, la leĝproponon oni prezentas al la bavara parlamento (t.e. al la fina leĝofara instanco).

Se la ŝtata parlamento voĉdonas por la propono, la bavara registaro devas fari el la propono validan „civitanan leĝon”, kiun ĝi rajtos ŝanĝi nur pere de nova popola leĝpropono. Se la ŝtata parlamento ne aprobas la leĝproponon, la bavara registaro devas formuli kontraŭproponon, kaj tiam la civitanoj devos elekti unu el la du proponoj referendume, per plimulto de la partoprenintaj voĉoj.

Biodiverseco – Savu la abelojn

Pri kio do temas ĉi-foje?

En Bavario, same kiel ĉie en la mondo, multaj specioj de bestoj kaj plantoj amase reduktiĝas aŭ entute malaperas. Aparte tuŝataj estas insektoj, kies kvanto en Bavario malpliiĝis je ĉirkaŭ 75 %. Iu ajn kiu vojaĝas aŭtomobile, rimarkas tiun malkreskon: En la pasinteco la antaŭan glacon de la aŭtomobilo ofte kovris la kolizie mortintaj insektoj. Nun eblas veturi tutajn semajnojn sen purigi la fenestron. La insektoj mortas, ĉar ekzistadas ĉiam malpli da florantaj herbejoj kaj aliaj naturaj vivejoj, kiujn insektoj nepre bezonas por manĝaĵo kaj reproduktado.

Ĉi tio influas ankaŭ ĉiujn insektomanĝantojn, precipe multajn birdajn speciojn. Tia malkresko kaŭzas ne nur malplibonigon de nia vivokvalito, sed konkretan minacon al nia estonteco. Se la ekvilibro inter faŭno kaj flaŭro estas grave difektita, la ekologiaj sistemoj pli malstabiliĝos kaj iĝos malpli rezistemaj al naturaj katastrofoj kiel inundoj kaj periodoj de sekeco. La germana Federacia Oficejo por Naturprotektado konstatis en sia „Agrikultura Raporto 2017”: Agrikulturo sen naturprotektado povos en la estonteco kaŭzi altegan aldonan koston por la ekonomio.

Helpi al etskala agrikulturo

Multaj fakuloj kaj la partio ÖDP (Ekologia Demokratia Partio) formulis la leĝproponon kunlabore kun multaj aliaj partioj; naturprotektaj asocioj kaj kamparanoj apogis la leĝproponon.

Kamparanoj dependas de la pluekzisto de ekologiaj sistemoj. La postulataj ŝanĝoj devos helpi al malpli grandskalaj kamparanoj resti konkurencaj per plia emfazo sur la kvalito anstataŭ la kvanto. Krome, la proponataj ŝanĝoj helpos al la agrikulturo resti profitdona.

Ne ĉiuj subtenas

Tamen estas notinde, ke multaj kamparanoj sentas sin atakataj. Ili perceptas en la proponitaj ŝanĝoj malestiman riproĉon, kvazaŭ nur la kamparanoj respondecus pri drasta malapero de specioj en Bavario. Ili timas pliiĝon de regularoj kaj financajn malavantaĝojn. Tial ili petis la civitanojn ne subteni la referendumon.

Plej granda aprobo

Tamen la subtenantoj de la referendumo havis konvinkajn argumentojn por sia leĝpropono kaj anstataŭ la minimume necesaj 10 % de la voĉdonrajtaj civitanoj la leĝproponon subtenis 18,4 %. Tio estas la plej granda aprobo, kiun ĝis nun atingis iu ajn referendumo en Bavario. Ĝi montras, ke tre granda parto de la loĝantaro rekonas la urĝecon kaj gravecon de la problemo kaj postulas konkretajn kaj efikajn decidojn favore al protekto de la specioj.

Fine ankaŭ la politikistoj

La politikistoj fine reagis, kaj la bavara ĉefministro Söder kunvokis reprezentantojn de la koncernaj asocioj kaj sciencoj al t.n. ronda tablo por interkonsiliĝi rilate la paŝojn necesajn por konservi biologian diversecon kaj stabilecon de ekologiaj sistemoj.

Ankaŭ je federacia nivelo kaj en apudaj landoj, kiel Aŭstrio kaj Svisio, la popola leĝpropono spertis multegan atenton. La germana ministro pri agrikulturo Klöckner jam anoncis federacinivelajn paŝojn por protektado de specioj.

Ĉi tiu sukceso montras, ke civitanoj povas forte esprimi siajn zorgojn kaj dezirojn kaj tiel decide influi la politikon. Popola leĝpropono, baza demokratia ilo, denove sukcesis.

1. „Popola leĝpropono” estas esperantigo de la germana jura termino Volksbegehren.

Franz KNÖFERL, Gustav kaj Judith NEUMAIR

korespondantoj de MONATO en Germanio

OPINIO

Flavveŝtuloj en Francio: konsterne!

Eŭropa Unio permesas pluuzi glifosaton kaj veneni homojn, sed tio ne gravas! Francio rifuzas alvenon de migrantoj – ne gravas! La prezidento de Francio alparolas la mondon en la angla – ne gravas! Tamen kiam oni atencas la sanktan aŭton, tuj ekribelas la popolo! Konsterne!

Registaraj fiaskoj

Jam plurokaze la franca registaro provis igi la aŭtomobilistojn pagi la kostojn de ekologia plibonigo kaj ne sukcesis: en Bretonio antaŭ kelkaj jaroj protestantoj detruis la portikojn konstruitajn por kontrolado de la preterpasantaj ŝarĝveturiloj sur la rapidvojoj.

Ĉar la registaro estis jam investinta milionojn kaj kontraktis kun privata entrepreno, la nerealiĝintan profiton devis pagi la registaro, do la francoj ... Konsterne!

Imitindaj norvegoj

Kiam por savi vivojn estis decidite redukti la rapidecon sur la ordinaraj vojoj de 90 al 80 kilometroj hore, ekestis kvazaŭ-revolucio kun protestoj.

Neniu scias, ke en Norvegio, kiu estas nek „perdita truo”, nek subevoluinta lando, sur aŭtoŝoseoj aperas averta mesaĝo „vi veturas je 79 kilometroj hore”, kaj la norvegoj trankvile veturas eĉ 30 kilometrojn hore. Sed eble tie la aŭto ne estas sankta kiel en Francio ...

Protestoj komenciĝas

Do kiam la prezo de benzino plialtiĝis je du centonoj de eŭro, ekestis ribelo. Konsiderante, ke la plialtiĝo de prezo de benzino plialtigos ŝiajn kostojn, juna komercistino lanĉis alvokon ĉe la sociaj retoj „Venu protesti ĉe rondirejo sabate, la 17an de novembro!”. Kaj, neatendite por la registaro, dekmiloj da homoj blokis la trafikon.

La registaro ne antaŭvidis protestojn

Laŭ ĵurnalisto, kiu ĵus verkis libron pri la prezidento kaj la popolo, la alvoko estis sendita jam printempe, sed neniu atentis ĝin, kaj la registaro ne komprenis la veran rilaton de la francoj al la afero.

Surmeto de flava veŝto, deva okaze de akcidento, iĝis la simbolo de protesto. Ĉie tra la lando mobiliziĝis ribeluloj, kiuj ne kontentas pri sia vivo: viroj kaj virinoj, al kiuj mankas mono por pluvivi ĝis la fino de la monato (ofte solpatrinoj kun infanoj, kiujn la demisiinta patro ne subtenas).

Aliĝas tumultuloj

Ĉina najbarino diris al mi: „Vi, francoj, ne scias, kiom feliĉaj vi estas, ke vi povas tute libere protesti”. Kaj semajnon post semajno altiĝis la nivelo de protesto: ĝis protestantoj parte detruis la Triumfarkon en Parizo.

Al simplaj francoj, kiuj protestas kontraŭ plialtiĝo de la vivelspezoj, aldoniĝis huliganoj kaj ŝtelistoj, kaj la tuta mondo povis televidi surstratajn incendiojn, frakasitajn montrofenestrojn kaj priŝtelitajn vendejojn de luksaĵoj (estis atakitaj ne simplaj legomvendejoj, sed vendejoj de lastmodaj telefonoj, ledaj vestoj, luksaj brakhorloĝoj). Konsterne!

Mallerta reago de la registaro

Sed pli konsterna estis la reago de la registaro, kiu reage sendis policistojn, kiuj tamen ne rajtas sin defendi. Post kiam dudeko da homoj estis vunditaj, ŝanĝiĝis la taktiko de la polico, sed, laŭ la franca juro, ili ne rajtas aresti homon, pri kiu ili suspektas, ke li venas por batali kaj detrui, ĝis li ekas ... Do ribeluloj venas en kaskoj kaj maskoj; ili ne estas rekoneblaj pere de la registraĵoj de kontrolkameraoj.

Estas interese, ke ekstremaj politikaj movadoj, dekstraj kaj maldekstraj, provis enŝoviĝi kaj altiri al si la flavveŝtulojn, sed ŝajne sensukcese ...

Naivaj postuloj

En mia regiono, la protestoj estis tre fortaj, oni okupis la pagejon de la aŭtoŝoseo, eĉ bruligis ĝin kaj tre naive postulis „malpli da impostoj, sed pli da mono” (per plialtigo de salajroj kaj pensioj). Mi ne estas ekonomikisto, sed mi bone memoras kasiston de Esperanto-asocio, kiu tre trankvile diris: „Se vi kreas elspezojn, kreu enspezojn!”.

Ĉampano de Brigitte Bardot

Multaj protestantoj en mia regiono estas eksaj laboristoj de la ŝipkonstruejo, kiu fermiĝis antaŭ 30 jaroj. Ili plejparte restas senlaboraj, sed feliĉe kunvenis ĉe la kruciĝoj, instalis tendojn, ĝoje piknikis, ludis kartojn, kaj diradis: „Ni iĝis familio”, „Ni estas inter amikoj”, „Ni povas diskuti”. Estas konsterne, ke ili ne povas diskuti aŭ troviĝi aliloke! Ili ofte ricevis subtenon de homoj, kiuj ne povis aliĝi, sed lasis sian flavan veŝton tre videbla en la aŭto. Iuj donacis manĝaĵojn, kaj oni raportas, ke la aktorino Brigitte Bardot alportis du botelegojn da ĉampano okaze de la jarfino.

Ĉiu por si mem

La protestoj daŭras monatojn, kvankam en januaro la nombro de manifestaciantoj malkreskis. Tamen, laŭ psikiatro, tio povas daŭri longe. Kompare kun la studenta ribelo en 1968, kiu celis pli bonan estontecon por ĉiuj, la flavveŝtuloj ŝajnas zorgi pri si mem.

Do tiuj, kies postuloj ne estos plenumitaj, plu protestos. La registaro reagis, proponante financan helpon. La entreprenoj plejparte akceptis, ĉar tiu „premio” ne iĝos salajra plialtigo kaj ne estos impostita. Sed venis protestoj. „Kaj mi?”, diras la senlaboruloj kaj homoj, kiuj ricevas iom pli aŭ iom malpli ol la bazan salajron kaj sekve ne rajtas ricevi tiun aldonan pagon ...

Protestas ne nur urbanoj

La postuloj, kiuj unue rilatis al la vivnivelo, nun turniĝas al la vivkondiĉoj de „kamparanoj”. Pro altaj prezoj de loĝejoj en la urboj, multaj homoj vivas en la kamparo, en vilaĝoj, urbetoj aŭ mezgrandaj urboj. Tie evidente ne estas ĉiuj publikaj servoj, des pli, ke administracioj, konsiderante, ke nun ĉion eblas fari rete, „por faciligi vian vivon” fermis multajn staciojn kaj oficejojn (pri elektro, impostoj, poŝto; malsanulejojn, akuŝejojn ktp). Do necesas veturi al la plej proksima oficejo, ĝenerale 40-60 kilometrojn.

Tamen ne sufiĉas publikaj transportiloj (pro manko de klientoj ili kaŭzus financan perdon), sekve veturu per propra aŭto! Konsterne, kiam temas pri savo de nia planedo kaj redukto de CO 2 en la atmosfero.

Nova fazo: lukto por egaleco

Sekve venis la nova fazo: pri „demokratio”. Kial mi devu veturi, dum aliaj trovas ĉion surloke? Iu junulo plendis, ke ne estas universitato en lia urbeto! Kelkaj urbestroj malfermis „plendkajerojn” kiel en la antaŭrevolucia Francio, sed, laŭ historiistoj, kun granda diferenco: Cent jarojn antaŭ la revolucio de 1789, kamparano bone sciis, kiu respondecas pri kio. Li sciis, al kiu sin turni, por ke ponto estu riparita aŭ vojo permesita. Nunaj homoj nenion scias. (Komparu kun Briteliro, kiam nur nun, post tri jaroj da traktado por eliri el Eŭropa Unio, britoj finfine konscias kiom ligitaj ili estas al EU).

Granda debato

Ĉar la ideo skribi siajn postulojn ŝajnas bona, la registaro malfermis „grandan debaton” pri kvar ĉefaj demandoj (impostoj, publikaj servoj, ekologio kaj demokratio) ĝis la 14a de marto.

Debatojn organizis kelkaj urbestroj, aŭ sociaj organizaĵoj aŭ flavveŝtuloj. Eblis skribi ankaŭ rete, kaj multaj kaptis la okazon postuli plej diversajn aferojn. Evidentiĝis, ke la bezonoj de la francoj ne estas tio, kion imagas la registaro ...

Komisiono estis kreita por tralegi ĉion kaj eltiri la esencon, sed tuj venis suspektoj, ke „oni” prikonsideros nur tion, kio konformas al la politiko de Emmanuel Macron, kiun iuj alvokas demisii.

Ĉiu konsideras sin ĉefo aŭ unuopulo

Eblis imagi, ke konstruiĝos politika partio, kiu prezentiĝos ĉe la balotoj al la Eŭropa Parlamento la 26an de majo, sed kiel jam skribite, ekestis neniu ĝenerala linio, krom protesto.

La problemo de la registaro kaj politikistoj estis: „Al kiu sin turni por diskuti?”, ĉar ĉiu flavveŝtulo konsideras sin ĉefo aŭ unuopulo. Sekve eĉ la protestantoj plej „videblaj” dum la manifestacioj ne kapablis (aŭ ne volis?) organiziĝi.

„Vi, francoj, estas feliĉaj!”

Ni vidos kiel evoluos la tuto, sed estas konsterne, ke necesis bruligi kaj detrui urbo-centrojn por ekkonscii kaj konsciigi, ke estas problemoj, ke la diferenco inter riĉuloj kaj malriĉuloj grandiĝas.

Peruanino diris al mi „Vi, francoj, estas feliĉaj; vi vivas bone!” Tamen en lando, kie konsumado iĝas la devizo, kie oni kalkulas progreson nur laŭ kresko de la konsumado, kie 13 % de la salajruloj vivas el aŭtoproduktado, estas malfacile reklami, ke eblas simple vivi, ne tro konsumi, malpli veturi kaj savi la naturon.

Renée TRIOLLE

Francio

Thomas Mann

La morto en Venecio

Aperis reviziita traduko de la fama novelo de Thomas Mann: "La morto en Venecio". Thomas Mann (1875-1955) estas unu el la plej famaj germanaj verkistoj. Li verkis novelojn, romanojn kaj eseojn. En 1929 li ricevis la Nobelpremion. Liaj favorataj temoj estas la kontrastoj inter burĝo kaj artisto, inter morto kaj estetiko. Tio ankaŭ esprimiĝas en "La morto en Venecio". En ĝi la ĉefpersono estas neŭroza verkisto, kiu dum feria restado en Venecio enamiĝas al pola adoleskanto pro ties grekdia beleco. Lia obsedema, sekreta amo malrapide spirite ruinigas lin kaj samtempe li ankaŭ korpe febliĝas pro la ĥolera epidemio, kiu tiam ekfuriozas en Venecio. Rigardante al la knabo li mortas sur la plaĝo.

Gluita libro, formato 200 x 130 mm, 80 paĝoj. ISBN 978 90 77066 21 8. Prezo ĉe FEL: 7,60 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.net - retbutiko@fel.esperanto.be

Moderna vivo

HIMNOJ

La Varsovia Kanto: de rezistalvoka al piknika

Nemalmultaj legantoj probable aŭskultis la kanton Al la barikadoj 1 kantatan de JoMo ĉe esperantistaj eventoj, aŭ el kompaktdisko (KD) fare de JoMo kaj Liberecanoj. La kanto tekstas jene:

Nigraj ŝtormegoj skuegas aerojn

Kaj grandegaj nuboj nin malhelpas vidi plu

Eĉ se nin atendas doloro kaj morto

Kontraŭ malamiko nin antaŭenpuŝas dev'.

(...)

Al la barikadoj, al la barikadoj

Por la triumfo de la konfederaci'.

En la KD JoMo kantas ĝin rokstile sinsekve en tri lingvoj: hispana, esperanta kaj franca. Oni povas aŭskulti diverslingvajn versiojn de ĉi tiu kanto en Jutubo. La originalo estas la pola kanto de rezistemo Warszawianka (La varsovianino, aŭ la Varsovia Kanto 2) verkita de Wacław Święcicki en la Varsovia Citadelo iam inter 1879 kaj 1883. La komponinto de la melodio estas nekonata malgraŭ onidiroj pri kelkaj nomoj.

Historio

La kanto naskiĝis kiel kanto de rezistemo kontraŭ la rusa imperio, kiu tiam regis Pollandon. La originala teksto estas iom malsama ol Al la barikadoj. Onidire la Varsovian Kanton kantis unue ekzilitoj en Siberio, kaj baldaŭ ĝi disvastiĝis el Rusio en la tutan mondon inter revoluciuloj kaj maldekstruloj. Ĝi aparte populariĝis dum la hispana enlanda milito (1936-1939), ĉar ĝi fariĝis himno de la sindikato Nacia Konfederacio de la Laboro, kiu ludis gravan rolon en la milito. Verŝajne pro tio, ke la iom patosa kaj tragika melodio gajnis simpation de amaso da popoloj en la mondo, ĝi estis ŝate kantata kaj uzata en aliaj medioj. Dum la 1920aj jaroj la usona kantisto kaj aktivisto Paul Robeson kantis ĝin sub la titolo Whirlwinds of Danger (Kirloventoj de danĝero) kaj la dancistino Isadora Duncan kreis dancon laŭ la melodio de la Varsovia Kanto.

En 1957 la rusa komponisto Dmitrij Ŝostakoviĉ verkis sian dekunuan simfonion en G minora (op. 103 „1905”), en kies kvara movimento estas ludata patosa kaj korŝira marŝo de la Varsovia Kanto. Multaj supozas, ke kiam Ŝostakoviĉ komponis la simfonion kaj uzis tiun melodion, eble en lia koro ekzistis memoro pri la sanga dimanĉo en 1905 kaj ankaŭ pri la subpremita insurekcio kontraŭ Sovetio en Hungario en 1956. En la filmo Doktoro Ĵivago, reĝisorita de David Lean en 1965, instrumenta versio estis ludata en la pacema manifestacio en Moskvo.

En la hodiaŭa Pollando, tamen, pro memoro pri la abomenaj tagoj de komunista regado la popolo verŝajne emas forviŝi ankaŭ la memoron pri la Varsovia Kanto, kiun antaŭe oni lernis en lernejoj. En Japanio la kanto estis tradukita en 1927 eble el la rusa sub la titolo Varsovia kanto de laboristoj, sed ne estis multaj okazoj, kiam la kanto estis publike kantata. Kvankam aktiviĝis laboristaj kaj studentaj movadoj post la dua mondmilito, la kanto ne estis ofte kantata. Nur en la fino de la 1960aj jaroj la kanto populariĝis inter la rezistantaj studentoj. Por la studentoj, kiuj ribelis kontraŭ la universitatoj, la registaro kaj la aŭtoritato de la tiama komunisma partio, malvenko estis neevitebla. Tial la patosa kaj morna melodio kaj la teksto ŝajne akordiĝis kun la destino de la ribelaj studentoj. Dum la sekvantaj kelkdek jaroj la japana ekonomio rapide kreskis, sociaj movadoj inkluzive de la laboristaj kaj studentaj preskaŭ malaperis, kaj la kanto estis apenaŭ memorata.

Nova versio

Tamen en la 1980aj jaroj aperis iu piknika kanto titolita „Blua ĉielo fora” en bazlerneja lernolibro pri muziko. La minora melodio – ĝuste tiu de la Varsovia Kanto – estas ŝajne iom neakorda al la gaja teksto. Klarigita kiel „bazita sur pola popolkanto” la piknika kanto, aprobita de la ministerio pri instruado kaj kiu estis kantata dum kelkaj jaroj, tekstas jene (laŭvorta traduko):

Alvokas nin montoj kaj riveroj

Ĉiu ekiru vigle

Somero estas for

Vento blovas vivon

En herbojn kaj arbojn

Plilarĝigu la bruston

Nuntempe en la tuta mondo fendoj inter havantoj kaj nehavantoj grandiĝas. Estiĝas konfliktoj inter la popoloj serĉantaj liberecon kaj egalecon kaj iliaj despotaj registaroj. Ĉu en la ĝemado de la rezistantaj popoloj aŭdiĝos la kanto laŭ la Varsovia Kanto aŭ naskiĝos tute nova kanto de rezistemo? Neniu scias.

1. La tuta teksto de la kanto legeblas ĉe https://www.letras.com/jomo/767174/.

2. Por distingi la kanton disde alia same titolita kanto, ĝi estas fojfoje nomata Warszawianka 1905 roku (la Varsovianino de 1905).

ISIKAWA Takasi

korespondanto de MONATO en Japanio

SLOVAKIO

Ĉefurbo de volontulado

La orient-slovaka urbo Košice [kóŝice] (ĉirkaŭ 400 km for de Bratislavo) akiris la titolon „Eŭropa ĉefurbo de volontulado 2019” (angle European Volunteering Capital) 1. Košice tiel fariĝis la unua urbo el la mezaj kaj orientaj eŭropaj landoj kaj la sesa eŭropa urbo havanta la prestiĝan titolon, post Barcelono (2014), Lisbono (2015), Londono (2016), la irlanda Sligo (2017) kaj la dana urbo Aarhus (2018).

Volontulado havas en Košice longan tradicion, kaj ĝi estas esprimo de loka patriotismo. En pasinta tempo miloj da lokaj volontuloj signife kontribuis al la sukcesa organizado de eŭropa kultura ĉefurbo (2013), eŭropa urbo de sporto (2016), internaciaj pacmaratonoj kaj aliaj karitataj agadoj. Necesas mencii ankaŭ la volontulojn, kiuj ĉiutage dediĉas sin al sociala laboro koncerne homojn longtempe malsanajn, handikapulojn, malriĉulojn, maljunulojn ktp. En la jaro 2019 atendos volontulojn en Košice du grandaj eventoj: la monda sportkonkurso de glacihokeo (majo) kaj la monda sportkonkurso de pilkhokeo (junio).

La titolon eŭropa ĉefurbo de volontulado ĉiujare aljuĝas la Eŭropa Volontula Centro (angle European Volunteer Centre, france Centre Européen de Volontariat, (CEV)) kun sidejo en Bruselo ekde 2013. CEV estas eŭropa reto kun pli ol 80 volontulaj centroj, disvolvo-agentejoj kaj organizaĵoj okupiĝantaj pri la subteno de volontuloj kaj volontulado en Eŭropo, je eŭropa, landa kaj regiona niveloj. Ĝi estas ankaŭ centra forumo por la interŝanĝo de praktiko kaj informado pri volontula laboro en diversaj eŭropaj landoj.

1. Pli da informoj kaj detaloj pri la projektoj de EVC haveblas anglalingve ĉe www.europeanvolunteercentre.org/projects

Julius HAUSER

korespondanto de MONATO en Slovakio

Turismo

FINNLANDO

Novaj vidindaĵoj en Helsinko

Du novkonstruitaj publikaj establoj altiras ĉiam pli da loĝantoj kaj gastoj de la finna ĉefurbo. Per siaj siaspeca arkitekturo kaj moderna aranĝo ambaŭ distingiĝas kaj estas nepre vizitindaj. Ili allogas ne nur legemulojn kaj artŝatantojn, sed ankaŭ homojn el la ĝenerala publiko.

Oodi

La bibliotekon Oodi (odo) projektis finnaj arkitektoj kiel legejon por ĉiuj. Ekstere en malhela tago la konstruaĵo aspektas kiel malpeza longa lumŝipo super la tero. Ĝi ne estas tradicie rektangula, sed konsistas el arkoj kaj partoj kurbaj, pli kaj malpli mallarĝiĝantaj. Multaj amuzaj kaj pensigaj finnaj vortoj legeblas sur nigra muro apud la helica ŝtuparo de la biblioteko. Ili celas homojn, por kiuj estas konstruita la domego: sinperdintoj, inventistoj, venkitoj, senkulpuloj, paŭtantoj, sameoj, svedlingvaj finnlandanoj, honestuloj, sinkaŝintoj k.a. Domaĝe, la vortoj estas nur en la finna (kvankam Finnlando estas trilingva: finna, sveda, samea).

Ne nur legemuloj uzas la bibliotekon. Preterpasantoj kaj interesiĝantoj eniras por ripozi, studi, manĝi, kafumi, renkonti geamikojn. Junaj gepatroj lasas siajn etulojn ludi kaj rampi sur planko. Apude dujarulo surgrimpas dekliveton kaj alia malsuprenglitas. Ĉiaj homoj uzas la ampleksan komputilaron, studas per siaj propraj iloj aŭ simple legas aŭ aŭskultas. En angulo troviĝas verda muro el vivantaj plantoj, kaj antaŭ ĝi kuŝas kusenoj surplanke. Tra la grandaj fenestroj en la tria etaĝo oni povas vidi kaj foti la plej konatajn konstruaĵojn en la centro de Helsinko: la parlamenta domo, la nacia muzeo, la Finlandia-domo, la muzeo pri moderna arto Kiasma. Iuj fenestroj estas ornamitaj per nigraj punktetoj, aliaj estas klaraj.

La biblioteko disponas pri 100 000 libroj, gazetoj, ludoj, filmoj kaj aliaĵoj. Ĝi havas kunvenejojn, laborejojn kaj kinejon/prelegejon „Regina”. Tuj kiam la biblioteko estis malfermita, la bretaroj malpleniĝis, ĉar ege multaj homoj pruntis ion. Ili rajtas ne nepre redoni la librojn al „Oodi”, sed lasi ilin en iu alia al ili proksima urba biblioteko.

Amos Rex

La muzeon Amos Rex projektis japanaj arkitektoj. Ĝi anstataŭas la malnovan muzeon Amos Anderson, kies fondinto estas la samnoma finna mecenato (1878-1961). La nova muzeo, kiu troviĝas subtere, prezentas modernan kaj eksperimentan arton. Krome ĝi posedas ankaŭ valoran kolekton de malnovaj artaĵoj. Komence de la kuranta jaro en ĝi okazas ekspozicio pri la belga pentristo René Magritte, kunlabore kun la muzeo de Lugano. Poste estos la vico de „Moderna Nordia arto”. Ĉi-aŭtune la publiko konatiĝos kun verkoj de la finna artisto Birger Carlstedt. Samtempe en la apuda kinejo Rex oni prezentas franclingvajn filmojn el la serio Fantômas de Louis Feuillade, kun anglaj subtekstoj.

La muzeo situas sub placo, kie antaŭe aŭtobusoj atendis veturantojn. Nun tiu placo aspektas kiel sahara dunaro. Infanoj kaj plenkreskuloj rajtas grimpi kaj malsuprengliti laŭ la deklivetoj. Tra grandegaj rondaj fenestroj en la dunoj oni povas rigardi sub si la enirhalon de la muzeo. Same el la muzeo oni povas rigardi supren. En la rondaj fenestregoj ofte aperas vizaĝoj de malsupren-rigardantoj. Iuj ridetas kaj svingas la manojn al la aliaj.

La atendovicoj por eniri la muzeon longas, la enirbileto kostas 15 eŭrojn. Tamen oni ja povas viziti nur la eksteraĵon, kiu jam famiĝis.

Raita PYHÄLÄ

korespondantino de MONATO en Finnlando

Infanoj kaj plenkreskuloj rajtas grimpi kaj malsuprengliti laŭ la deklivetoj. Foto: RAITA PYHÄLÄ

Tra grandegaj rondaj fenestroj en la dunoj oni povas vidi sub si la enirhalon de la muzeo. Foto: RAITA PYHÄLÄ

Scienco

AKTUALE

Remalkovrita abelo

Amantoj de abeloj kaj de naturo entuziasme ĝojkrias. Entomologoj rimarkis post 38 jaroj, en la insularo Molukoj (Indonezio), la ekziston de specio, kiun oni kredis jam malaperinta: temas pri la plej granda abelo en la mondo, science nomata Megachile pluto (angle Wallace's giant bee, france abeille de Wallace).

La giganta abelo estas tre facile distingebla de aliaj abeloj. Ĝi estas tute nigra kaj same granda kiel la dikfingro de plenkreskula mano. Laŭ entomologoj, la ino povas atingi longecon de 38 milimetroj kaj larĝecon, inkluzive flugilojn, ĝis 63,5 milimetroj. Aldone ĝi havas grandan makzelon kaj rimarkindan blankan strion sur sia abdomeno. La masklo estas pli malgranda kaj atingas longecon de ĉirkaŭ 23 milimetroj.

Filmoj kaj fotoj

La abelon priskribis unuafoje la esploristo, biologo kaj entomologo Alfred Russell Wallace (1823-1913) en 1859. Li unue opiniis, ke li malkovris novan specion de vespo. Ĝin poste remalkovris en 1981 la usona entomologo Adam C. Messer, kiam li trovis ĝiajn nestojn sur la indonezia insulo Bacan. Post 1981 la giganta abelo ne estis observata dum 38 jaroj, kaj sciencistoj komencis supozi, ke ĝi jam definitive formortis. Tamen en februaro 2019 internacia scienca ekspedicio retrovis inon en la insularo Molukoj, kie ĝi estis ankaŭ filmita kaj fotita. La Internacia Unio por la Konservado de Naturo kaj Naturaj Rimedoj (angle International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN) agnoskis ĝin kiel minacatan specion.

Termitejoj

La abelo vivas nur en malaltejaj arbaroj kaj nutras sin ekskluzive per poleno. Ĝi kolektas la rezinon de arboj, kiun ĝi miksas kun lignaj fibroj. El ĉi tiu miksaĵo ĝi konstruas neston aŭ, por paroli pli ĝuste, ĉelojn kaj tunelojn. En sian neston ĝi metas ovon, kaj al ĉi-lasta ĝi aldonas malgrandan buleton da poleno kaj nektaro. La nivelo de socia konduto de gigantaj abeloj ne estas bone konata. Fakuloj supozas, ke kelkaj el ili vivas kune, sed ŝajne ili ne helpas unu la alian. Ili vivas en termitejoj de la specio Microcerotermes amboinensis, tamen iliajn tunelojn neniam trapenetras termitoj. La kialo, pro kiu la gigantaj abeloj vivas en termitejoj, ĝis nun ne estas sciata. La esploristoj emas pensi, ke ene de termitejoj la abeloj trovas konvenan vivklimaton; sed ne estas eble ekskludi iun komunan, reciprokan protekton kontraŭ diversaj predantoj kaj parazitoj. Oni ĝenerale konsideras la (re)aperon de giganta abelo en tiu indonezia areo kiel signon de sana kaj taŭga vivmedio.

Julius HAUSER

MEDICINO

Gluaĵo cikatrigas vundojn

Kuba scienco okupas avangardan pozicion koncerne la bioteknikan fakon, kiel jam estas internacie agnoskite: eblas mencii, ekzemple, kelkajn porhomajn kaj porbestajn vakcinojn. Oni plenumis esploradon ankaŭ ene de la promeshava mondo de biomaterialoj – nome produktoj kun alta efikeco por plibonigi la estetikon kaj vivkvaliton de personoj. Inter la plej signifoplenaj rezultoj estas la hista gluaĵo Tisuacryl, preskribata por hermetike kaj rapide fermi haŭtajn vundojn kaj tiujn de la buŝa kavo. Okaze de vundoj kaŭzitaj de traŭmatoj aŭ kirurgiaj operacioj ĉe tensiigitaj histoj ĝi kontentige anstataŭas la tradician suturan fadenon.

Havana universitato

Tisuacryl estas kreita de specialistoj el la biomateriala centro de la havana universitato. Ĉi tiu speco de biologia gluaĵo fariĝis emblema produkto de tiu esplorcentro kaj antaŭ 20 jaroj ricevis sian unuan medicinan atestilon pri utiligo en stomatologio kaj kirurgio. Dotita de elstaraj baktericidaj kaj hemostazaj ecoj, kiuj reduktas signife la riskon de infektoj kaj eventuala sangado (io aparte utila por diabetuloj), Tisuacryl helpas estetikan cikatriĝon de haŭtvundoj. Samtempe ĝi evitigas plurajn sutur-komplikaĵojn (la ekaperon de keloidaj cikatroj, por doni unu ekzemplon).

Biomalkomponebla

Aliaj avantaĝoj? Ties apliko ne postulas anestezon kaj reduktas la daŭron de la prizorgado de ĉiu paciento. Krom ĉio ĉi, ĝi estas eĉ tute biomalkomponebla, do ne nepras, ke malsanulo denove vizitu kuraciston por ĝin forigi.

Juan Carlos MONTERO MEDINA

GENETIKO

Supervivas la genoj de prahistoriaj eŭropanoj

En la deoksiribonuklea acido (DNA) de la sardoj (la ĉefa gento de Sardio, la due plej granda insulo de Italio kaj ankaŭ de Mediteraneo) ekzistas pluraj altvaloraj informoj pri la praa historio de Eŭropo kaj de la hodiaŭaj eŭropanoj. Tion ĉi sciigas aparta esploro, kiu konsideris la tutan genomon de 3514 individuoj el diversaj partoj de la mez-mediteranea insulo, konata ankaŭ kiel Sardinio.

Trafa artikolo tiurilate estis lastatempe publikigita en la revuo Nature Genetics: ĝi informas, ke sardoj – kaj precipe tiuj el la internaj partoj – konservas pli bone ol ajna alia nuntempa gento la genajn trajtojn de tio, kio estis la loĝantaro de la eŭropa kontinento antaŭ 7000 jaroj. La skipon de esploristoj, kiuj okupis sin pri ĉi tiu projekto, direktis la italo Francesco Cucca [franĉesko kuka], direktoro de la instituto pri genetika kaj biomedicina esplorado de la Nacia Esploro-Konsilio (itala akronimo: Cnr-Irgb), kaj de la usonano John Novembre, profesoro pri homa genetiko en la universitato de Ĉikago.

Rezervujo

La DNA tipa por la sarda loĝantaro estas priskribita de la fakuloj kiel rezervujo de antikvaj genetikaj variantoj, kiuj nuntempe estas tre maloftaj aliloke en la malnova kontinento, sed treege gravas por kiu ajn, kiu volas pristudi genetikajn malsanojn.

Cristina CASELLA

korespondanto de MONATO en Italio

Lingvo

LINGVOLERNADO

Esperanta „ĉiĉerono” pri la japana lingvo

Estas bone sciate, ke la japana estas unu el la plej malfacilaj lingvoj en la mondo. Laŭ esploro plenumita inter anglalingvanoj pri plej malfacile lerneblaj lingvoj, la japana vicas en la kvara loko, tuj post la ĉina, la rusa kaj la araba. Do, kiu faktoro igas la japanan lingvon tiom malfacila por lerni? Kvankam la fonetiko kaj la gramatiko de la japana ne estas tiel kompleksaj, ŝajne timigas lernontojn la skriba sistemo, kiu uzas altegan nombron da ĉinaj signoj (tiel nomataj kanĵioj): tiurilate oni legu la artikolon Ĉina ideografio: ĉu kateno aŭ heredita trezoro? (MONATO 2018/04, p. 14-16). Aliflanke tiuj kompleksaj kaj enigmaj kanĵioj ja allogis iujn – eĉ se malmultajn – entuziasmajn gelernantojn.

Yamasaki Seikô, Jack Halpern

Ĝis nun ekzistas unu esperantlingva manlibro pri la japana lingvo, Enkonduko en la japanan. Ĝin verkis Yamasaki Seikô (1929-2017), kiu estis membro de la Akademio de Esperanto. Ĉar la lernolibro bedaŭrinde tute ne traktas kanĵiojn, la personoj, kiuj eklernis la japanan per Esperanto, devis turni sin al kanĵi-vortaro havebla en alia lingvo. Sed lastatempe aperis nova vortaro: Kanĵi-Vortaro por Lernantoj: Esperanta Eldono. La vortaron kompilis Jack Halpern, poligloto kaj mem entuziasma esperantisto, kun la helpo de du elstaraj japanaj esperantistoj. La eldonejo estas Japana Esperanto-Instituto.

Jack Halpern, naskita en 1946 en Germanio, vivis en multaj landoj kaj lernis pli ol dekon da lingvoj. Kiam li estis 24-jaraĝa, li renkontis japanajn kanĵiojn, kiuj fascinis lin, kaj post kvin jaroj li transloĝiĝis al Japanio. Profesie li laboris kiel vortarkompilisto kaj, en 1990, eldonis vortaron utilan por lerni kanĵiojn per la angla. Poste li pligrandigis kaj plibonigis – per 3002 kapkaraktroj, ene de 1248 paĝoj – tiun vortaron, kiu iĝis vaste akceptata kaj estas alte taksata de la gelernantoj de la japana lingvo.

Konstru-brikoj

Surbaze de tiu pligrandigita vortaro, Jack Halpern projektis eldoni la vortaron en dek du lingvoj je reduktita formato (kun 1006 kanĵioj en duono de la paĝoj). La japanaj lernantoj devas lerni 1006 kanĵiojn dum la ses jaroj de baza lernejo. Inter la celataj dek du lingvoj, la esperanta versio estis la plej frue eldonita.

La plej grava trajto de la vortaro estas, ke ĝi havas tri manierojn, aŭ indeksojn, por serĉi kanĵiojn. Krom du indeksoj laŭ radikoj kaj laŭ prononcoj, la vortaro uzas kanĵi-indekson laŭ strukturtipoj, kio estas unika kaj noveca sistemo. Escepte de malmultaj simplaj kanĵioj, kiaj 一 (unu), 口 (buŝo) aŭ 人 (homo), tipaj kanĵioj estas kunmetaĵoj de kernaj kaj akcesoraj partoj, kiuj havas proprajn signifojn. La vortaro montras bazajn partojn aŭ konstru-brikojn, kiuj kombiniĝas kun akcesoraj partoj, kreante vortojn kun plej diversaj signifoj. Pro tio, ke la vortaro entenas tre multajn esperantajn samsignifajn vortojn, ankaŭ la japanaj esperantistoj povas siaflanke pliriĉigi tiamaniere sian propran vortoprovizon.

Krom du indeksoj laŭ radikoj kaj laŭ prononcoj, la vortaro de Jack Halpern utiligas novecan kanĵi-indekson laŭ strukturtipoj. Foto: ISIKAWA TAKASI

Lastatempe aperis Kanĵi-Vortaro por Lernantoj: Esperanta Eldono. Ĝin kompilis Jack Halpern, poligloto naskita en 1946 en Germanio. Foto: ISIKAWA TAKASI

ISIKAWA Takasi

korespondanto de MONATO en Japanio

Libroj

Adam Smith, filozofo kaj ekonomikisto

Kvankam Skotlando estas malgranda peco de tero ĉe la okcidenta marĝeno de Eŭropo, ĝi estas naskiĝloko de kelkaj el la plej gravaj intelektuloj en la kampo de la naturfilozofio. Ekde la dek-oka jarcento – la periodo de la tiel nomata Skota Klerismo – la ĉefurbo de Skotlando, Edinburgo, iom tro memkontente nomas sin „la Ateno de la Nordo”. Renomaj skotaj intelektuloj, kiuj havis mondvastan influon, inkluzivas la filozofon kaj historiiston David Hume, la beletriston kaj historiiston Thomas Carlyle kaj la filozofon kaj ekonomikiston Adam Smith, kies amiko Hume ne ĉiam konsentis pri liaj teorioj.

Diligenta studento

Adam Smith naskiĝis la 5an de junio 1723 en la orient-skota urbo Kirkcaldy (gaela nomo: Cair Chaladain), ĝis antaŭ nelonge pli konata kiel centro de fabrikado de linoleumo ol kiel hejmo de pensuloj. Li frue montris sin aparte inteligenta studento, kiu interesiĝis pri ĉiuj akademiaj fakoj. Post jaroj de studado en Glasgovo kaj Oksfordo, dum la resto de sia vivo li iom post iom faris sin multsciulo. Li ricevis renomon kiel lekciisto en Edinburgo, sed estante deca kalvinisto, li malaprobis tion, kion li rigardis kiel la diboĉan vivon en la ĉefurbo, kaj preferis loĝi en la pli sobra Glasgovo.

Profesoro pri logiko

Farinte provan lekcion pri la temo De Origine Idearum (Pri la origino de ideoj), en 1751 li estis promociita kiel profesoro pri logiko. Kiel profesoro Smith estis aparte respektata, ne nur de skotaj studentoj, sed ankaŭ estis serĉata de studentoj el la ĉefaj eŭropaj landoj kaj el Rusio, kiuj poste disvastigis liajn ideojn kaj principojn en siaj propraj landoj.

Smith verkis kaj lekciis pri vasta gamo da fakoj. Liaj eseoj ampleksis: filozofiajn temojn; historion de astronomio; historion de la antikva fiziko; historion de logiko kaj metafiziko antikvaj; eseon pri la eksteraj sensoj; la imitajn artojn; afinecon inter muziko, danco kaj poezio; afinecon inter poezio angla kaj itala; recenzon pri la angla vortaro de doktoro Samuel Johnson ktp.

Ekonomikisto

Antaŭ sia morto Smith petis, ke oni detruu ĉiujn liajn eseojn, escepte tiun pri astronomio. Tamen ne pro tiuj eseoj kaj temoj li estas plej honorata, sed kiel ekonomikisto, kaj pro sia ĉefverko kun la titolo: Enketo pri la naturo kaj kaŭzoj de la riĉo de nacioj, hodiaŭ pli bone konata sub la pli mallonga titolo: The Wealth of Nations (La riĉo de nacioj). La renomo de tiu monumenta libro estas komparebla nur kun Das Kapital de Karlo Markso.

En La riĉo de nacioj Smith traktas gravajn temojn, inter ili: la divido de la laboro; la natura libereco kaj „la nevidebla mano”; la libera komercado; la rolo de la ŝtato; la teorio pri la valoro; la justa disdivido de la produktorezulto. Tiu verko fariĝis fundamento de la ekonomia liberalismo.

Eble bezonas klarigon la esprimo „la nevidebla mano”. La unua mencio de tiu frazo troviĝas en verko de Smith pri klasika mitologio, en kiu li parolas pri „la nevidebla mano de Jupitero” en la homaj aferoj. Almenaŭ dufoje poste, en eseoj pri ekonomiko, li uzas la saman frazon por la nocio, ke lasate regi sin mem, sen troa interveno de la ŝtato, la ekonomio plej bone funkcias por la publika bono. Tamen, se okazas malavantaĝo al dungitoj kaj malriĉuloj, la ŝtato ja rajtas korekti la maljustecon.

Laissez faire

Bedaŭrinde, tamen, la ekonomikistaj principoj de Smith (humana kaj kompatema viro) pli ofte estas misuzataj por pravigi la ekscesojn de la tiel nomata nov-liberalisma laissez faire (libera merkato sen interveno de la ŝtato), t.e. tute la malo de la socialisma kredo. Ekstrema ekzemplo de la aplikado de laissez faire estis la politiko de la antaŭa brita ĉefministro Margaret Thatcher, kiu asertis ke „la socio ne ekzistas; nur individuoj”, sed tutmonde multaj aliaj politikistoj kaj instancoj sekvis (kaj ankoraŭ sekvas) ŝian malrekomendindan ekzemplon.

Alia fama skota pensulo, Thomas Carlyle, priskribis la ekonomikon kiel „la mornan sciencon”. Li mencias la ekzemplon de ekonomioj, kiuj povas esti profitdonaj nur, se ili estas bazitaj sur sklaveco. Estas evidente, laŭ lia verkaro, ke Adam Smith neniam aprobus sklavecon aŭ ekspluatadon de laboristoj.

Kiam mi unue ricevis ĉi tiun etan libron, mi dubis, ĉu ĝi bezonas pli ol mallongan recenzon, sed fakte mi trovis ĝin interesa kaj konciza enkonduko al la vivo kaj la ideoj de la grava filozofo Adam Smith, precipe kie ili rilatas al ekonomiko. La aŭtoro, Bo Sandelin, estas supera profesoro en Göteborg, Svedio.

Garbhan MACAOIDH

Alia recenzo pri la sama libro aperis en la rubriko „Ekonomio”, MONATO 2018/07, p. 21

Bo Sandelin: Adam Smith. Vivo kaj verko. Eld. www.librejo.com, 2018. 86 paĝoj, kudre bindita. ISBN 978-1595693-68-6.

Por mendi, vi iru al la Retbutiko.

Por ke vi ne plu konfuziĝu

Malmultajn paperajn librojn mi aĉetas lastatempe. Plej ofte mi legas artikolojn aŭ librojn per mia iPad. Ankaŭ multajn paperajn vortarojn mi fordonacis, simple ĉar en praktiko mi uzas poŝtelefonan aplikaĵon aŭ retejon. Tamen jen verko, kiun mi vere rekomendas aĉeti en papera formo: Konfuziloj de Przemysław Wierzbowski. Kial? Mi fojfoje instruas Esperanton kaj rimarkis, samkiel la aŭtoro de la verko, ke multaj parolantoj de nia lingvo – eĉ progresintoj – kelkajn vortojn ade uzas malĝuste. Ili parolas, ekzemple, pri „impoŝtoj”, „manĝi dezerton” aŭ pri la „rezolucio de ekrano”. Terure!

En la verko Konfuziloj kolektiĝas sur 152 paĝoj vortoj konfuzaj jen pro la similsoneco, jen pro la etimologio kaj similo al vortoj nacilingvaj, ĉiuj kun tre belaj ilustraĵoj kaj difinoj, bazitaj ĉefe sur Plena Ilustrita Vortaro. Aŭ kiel aperas en la subtitolo: „vortoj, kiuj faras nian lingvon malfacila”.

Instruante, mi konstatis per propraj okuloj, kiom utila estas la verko. Ĉar ne eblas tuj memorteni ĉiujn malfacilajn vortojn, indas regule trafoliumi verkon kiel Konfuziloj aŭ eĉ uzi ĝin kiel kalendaron, ĉiutage ripetante unu paĝon. Ripetado ja estas la plej bona lernado. La formo de la libro tre utilas por tio: ĝi estas ringe bindita kaj la papero estas sufiĉe bonkvalita.

Ĝenerale, estas do nur laŭdoj. Eblus kritiki, tamen, du aferojn. La kovrilo estas iom nekutima kaj ne al ĉiu plaĉos; povus esti, ke tial la verko malpli bone vendiĝos ol ĝi enhave meritas. Cetere, mankas kelkaj fivortoj, kiujn mi persone estus aldoninta, ĉar gravas, ke oni ilin ne erare uzu. Sed mi imagas, ke tio malfacilas, ĉefe pro la prezento per bildoj.

Se vi volas perfektigi vian Esperanton aŭ instruas al progresantoj, mi varme rekomendas la verkon.

Yves NEVELSTEEN

Przemysław Wierzbowski: Konfuziloj: vortoj, kiuj faras nian lingvon malfacila. Eld. Espero, Partizánske, 2017. 152 paĝoj, ringbindita. ISBN 978-80-89366-22-4.

Por mendi, vi iru al la Retbutiko.

Historia vortaro

En MONATO 2018/05, p. 22, aperis recenzo pri Historia Vortaro de Esperanto 1887-1889 de Gonçalo Neves kaj Bernhard Pabst. La PDF-versio de tiu verko ne plu estas akirebla en la loko menciita, sed nun ĝi aperis libroforme kaj estas aĉetebla en la Retbutiko de FEL ĉe https://retbutiko.net/eo/ero/hveo.

red.

Literaturo

NOVELO

Eseo pri surdeco

Sub ĉiu valora parolado kuŝas io pli bona, nome, la Silento. La Silento estas tiom profunda kiom la Eterneco. La parolado estas tiom malprofunda kiom la Tempo. – Tomaso Carlyle (1795-1881), skota historiisto kaj filozofo.

En 1995 la Nobel-laŭreato José Saramago verkis sian romanon Ensaio sobre a cegueira (Eseo pri blindeco). Fakte, ne temis pri eseo en la kutima senco de la vorto. Konscia pri la bedaŭrinda fakto, ke ĉiam troviĝas homoj, kiuj estas inklinaj al ekspluatado de siaj kunhomoj, Saramago imagas situacion, en kiu grupo da malicaj blinduloj profitas de la malforto de aliaj blinduloj. La titolo Eseo pri la blindeco sugestis similan titolon al nia najbaro Dali Martin, kiam li redaktis la skribaĵojn malsupre, surbaze de la iom nekoheraj memoraĵoj de sia frato Vito, kvankam refoje, ne temas pri vera eseo. Ni lasu la parolon al Dali, aŭ pli ĝuste, al Vito.

* * *

Ie ajn en unu el la romanoj de la franca aŭtoro Honoré de Balzac, troviĝas la frazo: „Paris me fait horreur” (Parizo hororigas min). Ne estas evidente, kial la bela franca ĉefurbo povus provoki tian senton, ĉar en la sama epoko, kiam verkis Balzac, certe estis en Eŭropo pluraj urboj, kie la vivkondiĉoj estis multe pli hororaj ol io ajn en Parizo. Markso kaj Engelso priskribis la malsanajn efikojn de la Industria Revolucio en la nordaj urboj de Anglio, kie la vivo de la laboristoj estis mizera, brutala kaj mallonga.

Ekde tiam, por la ordinaraj civitanoj, la urba vivo iom post iom iĝis pli facila kaj pli prospera, sed tute ne pli trankvila. Komence malrapide, sed konstante pli intense, la urba medio fariĝis pli kaj pli brua, pli kaj pli streĉa, pli kaj pli malagrabla. La granda beno, kiu nomiĝas Silento, ne plu estis konstatebla.

Por homoj, kiuj naskiĝis kun normala aŭdpovo, neniam kaj nenie en la mondo regas absoluta silento. Eĉ en lokoj, kie ne aŭdiĝas la kanto de birdoj, la zumado de insektoj, kaj la kriegoj de sovaĝaj bestoj, kelkaj sonoj estas aŭdeblaj: la murmuro aŭ muĝo de la ventoj, la susuro de la maraj tajdoj kaj la gutado de la pluvo. Laŭ esploristoj, la antarkta kontinento estas la plej silenta regiono de la mondo, sed eĉ tie okazas ferocaj ŝtormoj kaj blovadoj, sen mencii la akrajn kriegojn de pingvenoj apud la marbordo. Eĉ en nord-afrikaj dezertoj sonas la stranga muziko de la moviĝanta sablo de dunoj.

Kredeble la kvakeroj (la Religia Societo de Amikoj) estimas la silenton, kaj emfazas ĝian nemalhaveblan valoron. Tamen, laŭŝajne la cetero de la homaro ne tiom bezonas la silenton, kaj ofte malamegas kaj evitas ĝin. En nia socio oni ne povas liberigi sin de la bruo de aŭtomobila trafiko, muzikaĉo en bazaroj kaj publikaj lokaloj, laŭtaj anoncoj surstrate, kakofonio de homaj voĉoj (kun aŭ sen poŝtelefonoj), ŝirkriantaj radiaparatoj, tondrantaj aviadiloj, kaj la tuta infero de la hodiaŭa vivo. En la lastaj jaroj de la dudeka jarcento multaj junuloj suferis gravan, kaj kelkfoje nesanigeblan damaĝon al la aŭdsento pro intensa amplifado de rokmuziko. Nuntempe, kiam amikoj renkontiĝas en kafejoj, hoteloj kaj diskotekoj, konversacio ne eblas.

Ekde la komenco de la aktuala jarcento tiu tuta kakofonio senbride kaj eksponenciale kreskis kaj kreskis. Ĝi influis la tutan socian etoson. Multaj freneziĝis; draste pliiĝis la nombro de memmortigoj (kio jam estis gravega problemo dum la antaŭa jarcento); alkoholismo kaj uzado de drogoj iĝis preskaŭ universalaj; ĉiutage okazis murdoj kaj seksperfortoj en la urboj kaj eĉ en la supozeble trankvila kamparo; la malliberejoj, malsanulejoj kaj aziloj por mensmalsanuloj estis plenŝtopitaj; ĉie estis ĥaoso. La vivo fariĝis netolerebla. Nur junuloj – kaj ne ĉiuj – asertis, ke ili ŝatas la muzikaĉon kaj la altdecibelan bruegon. La registaro troviĝis tute senpova kaj senespera.

Iutage, meze de tiu malordo, la frato Vito promenis, fumante cigaredon, sur unu el la urbaj ĉefstratoj, kiam apud li subite eksplodis likanta gastubego. Vito estis trafita de la ŝoko kaj perdis konscion. Vekiĝinte, li trovis sin sur hospitala lito. Envenis kuracisto, kiu demandis, kiel la paciento sentas sin. Vito observis la movadon de la buŝo de la kuracisto, sed aŭdis nenion. Oni faris al li aŭdmezuran ekzamenon kaj konstatis, ke lia timpano kaj ĉiuj liaj aŭdorganoj estas neripareble detruitaj. La specialisto prenis notlibron kaj skribis: „Sinjoro Martin, vi eksuferis gravan damaĝon al la oreloj, sed ne maltrankviliĝu. Ni posedas novajn teknikojn por helpi vin venki la handikapon ”.

Pro la fakto, ke ne troviĝis alia damaĝo al la korpo de Vito, oni intertempe permesis al li forlasi la malsanulejon kaj reveni al sia hejmo. Tie li provis vivi normale, kaj baldaŭ konstatis, ke li ŝatas la silenton. Li ne plu sentis sin freneziĝanta pri la terura bruo. Lia menso kaj lia animo estis trankvilaj kaj kontentaj. Lia vivo nun havas sencon kaj valoron. Konsentite, li ne plu povas aŭskulti sian amatan klasikan muzikon, nek la voĉojn de geamikoj, sed la silento kaj la paco estis plena kompenso. Kiam li estis revokita al la konsultejo en la hospitalo, li dankis la specialiston, sed rifuzis pli da medicina, kirurgia aŭ proteza helpo. „Mi estas kontenta”, li asertis. „Fakte, mi rekomendus la silenton al ĉiuj. Ĝi estas paradiza.”

* * *

La novaĵo pri la akcidento de Vito, kaj lia decido rezigni pri kirurgia aŭ teknika helpo, aperis en la urbaj kaj naciaj ĵurnaloj, kaj tiam en la tutmondaj komunikiloj. Iom post iom homoj komencis peti siajn kuracistojn, ke ili aranĝu por ili surdigan operacion. Je la komenco la kirurgoj rifuzis, sed la postuloj de la publiko iĝis tiom multnombraj, ke ili finfine devis konsenti. Miloj da homoj (krom infanoj) estis intence kaj volonte surdigataj. En pluraj landoj estis fonditaj politikaj organizaĵoj (la Kontraŭbrua partio, la Geamikoj de la silento, ktp) por instigi surdigon de plenkreskuloj. Deviga surdigo de infanoj estis leĝe malpermesita, sed la operacio okazis post adoltiĝo.

Kompreneble okazis feroca reago kontraŭ la surdiga movado. Muzikistoj kaj komponistoj protestis, ke ĝi kaŭzos la morton de la muzika arto. Surdigistoj kontraŭargumentis, ke foresto de muziko estas la prezo, kiu devas esti pagata por regajni trankvilon kaj pacon. Iuj rimarkigis, ke Beethoven, kiam li surdiĝis, ankoraŭ kapablis senti siajn komponaĵojn kaj komponi en la kapo. Muzikŝatantoj – kiuj rememoris aserton de la renoma violonisto Jehudi Menuhin, ke ankaŭ la poezio estas muziko – konsolis sin per legado de poezio, do la eldonistoj de poeziaj antologioj unuafoje en la vivo faris respektindan profiton.

Kurioze, la kinejoj kaj la filmstudioj ne perdis monon. Publiko, kiu antaŭe malamis subtekstitajn filmojn, rapide adaptiĝis al ili, kaj amase venis al la kinejoj por spekti filmojn kun subtekstoj.

La veraj gajnantoj estis denaskaj surduloj (kiuj jam sukcese vivis malgraŭ sia handikapo kaj fariĝis kvazaŭ elita klaso), kaj instruistoj de gestolingvo kaj liplegado. Ilia instruado iĝis tre populara, eĉ inter aŭdantaj infanoj, kiuj ĝoje lernis kaj kune ludis per la „sekreta” lingvo de la surduloj.

Venis tempo, en kiu iu ŝajne malica spirito de la naturo decidis kunlabori kun la surdiga movado. Mallonge post la akcidento de Vito, okazis nekredebla koincido, nome akrega tutmonda epidemio de nekutima virulenta formo de morbilo, kiu kaŭzis grandskalan surdigon sen interveno de la kirurgio.

Por la ekonomio estis katastrofa la efiko de la surdiga movado kune kun la pliakrigo de la situacio pro la epidemio. La elektronik-industriistoj, financistoj kaj komercistoj bankrotis. Senlaboreco iĝis universala. Perfortega reago de la kapitalisma mondo estis absolute neevitebla.

* * *

Vito ne povis antaŭvidi la konsekvencojn de sia drasta decido. Kelkajn jarojn poste eksplodis nova monda milito. Pro la fakto, ke tiom da landoj posedas atombombojn kaj aliajn armilojn de amasa detruo, oni dubas ĉu la homaro longe supervivos.

Al la notoj de Vito, Dali aldonis mallongan postparolon:

Kapitalismo kreis nian socion; kapitalismo detruis ĝin. Se la homaro ne kapablos eviti iun vagneran Krepuskon de la Dioj, nia planedo por ĉiam silentiĝos. Kaj kiam ne plu ekzistos la Universo, regos la eterna Silento.

Garbhan MACAOIDH

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.net donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.net/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.net/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.net/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

L. L. Zamenhof

L. L. Zamenhof. La homo kaj lia idearo en liaj propraj vortoj (de G. C. Fighiera). Eldonis: Esperanto-Centro Torino. Nova eseo pri la penso de la kreinto de Esperanto pri religiaj, etnaj, politikaj, etikaj, sociaj kaj esperantistaj demandoj. 40 paĝoj, 39 historiaj piednotoj, bibliografia listo de 115 verkoj pri Zamenhof. Aparte interesa estas la propono de Zamenhof, en 1914, krei Eŭropan Tribunalon kaj Unuiĝintajn Ŝtatojn de Eŭropo. € 3,90. Mendebla ĉe la Libroservo de UEA kaj aliaj libroservoj.

Spirita scienco

Ĉu vi interesiĝas pri la ekesto de spirita mondbildo? Ĉu vi estas preta por alfronti la veron? Malgraŭ tio ke miaj artikoloj ankoraŭ (3/2019 p.Kr.) ne estas finverkitaj, mia interna gvido instigis min al publikigo. Trovu ilin ĉe http://www.laverolaumi.xyz. Jacob D. Petersen (Leganto de Vladimir Megré)

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 40a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 102 korespondantojn kun kunlaborkontrakto en 45 landoj kaj abonantojn en 73 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).

La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00, Skype: fel-monato; retpoŝto: eldonejo@monato.net.

reta versio: www.monato.net

sociaj retejoj:

• Twitter: @FEL_Antverpeno

• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato

honora ĉefredaktoro:

Stefan Maul

gvida redaktoro:

Paŭl Peeraerts.

lingvaj reviziantoj:

Roland Cuenot, Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus.

redakcia sekretario:

Paŭl Peeraerts. Retpoŝto: monato@monato.net.

grafiko:

Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

redaktoroj:

• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.net.

• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.net.

• Eseoj: Sendu al la koncerna redaktoro, depende de la temo.

• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.net.

• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.net.

• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.net.

• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.net.

• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.net. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.

• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.net.

• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.net.

• Medio: Philippe kaj Emile van Damme, Belgio, medio@monato.net.

• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.net.

• Politiko: Alexander Shlafer, Usono, politiko@monato.net.

• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.net.

• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.net.

• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.net.

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste 5 sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo de MONATO, la tria sumo estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO, la kvara sumo estas la tarifo de la agendo kaj enciklopedieto LA JARO senditaj triaklase (malrapide) kaj la kvina sumo estas tiu de LA JARO sendita unuaklase (rapide).

Ŝtato de la paganto           MONATO                LA JARO

surface  aere   rete   3a kl. 1a klaso

Argentino       EUR     35     38    21         6,5    9,5

Aŭstralio       AUD     94     99    56,40     10,60   15

Aŭstrio         EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Belgio          EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Bosnio-Herc.    EUR     35     38    21         6,5    9,5

Brazilo         EUR     35     38    21         6,5    9,5

Britio          GBP     53     56    31,80      6      8,8

Bulgario        EUR     35     38    21         6,5    9,5

Ĉeĥio           EUR     49     52    29,40      6,5    9,5

Ĉinio           EUR     35     38    21         6,5    9,5

Danio           DKK    430    455   258         48     71

Estonio         EUR     40     43    24         6,5    9,5

Finnlando       EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Francio         EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Germanio        EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Grekio          EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Hispanio        EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Hungario        HUF  12950  13900  7770        2100   3000

Irlando         EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Islando         EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Israelo         EUR     51     54    30,60      6,5    9,5

Italio          EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Japanio         JPY   7980   8500  4788         870   1270

Kanado          CAD     86     91    51,60      9,7     14

Kipro           EUR     49     52    29,40      6,5    9,5

Koreio          EUR     51     54    30,60      6,5    9,5

Kostariko       EUR     35     38    21         6,5    9,5

Kroatio         EUR     40     43    24         6,5    9,5

Latvio          EUR     40     43    24         6,5    9,5

Litovio         EUR     40     43    24         6,5    9,5

Luksemburgo     EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Malto           EUR     49     52    29,40      6,5    9,5

Nederlando      EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Norvegio        NOK    550     580   330        63     92

Nov-Zelando     NZD    105    111    63        11,50   18

Pollando        PLN    170    184    102         28     41

Portugalio      EUR     51     54    30,60      6,5    9,5

Rusio           EUR     35     38    21         6,5    9,5

Serbio          EUR     35     38    21         6,5    9,5

Slovakio        EUR     40     43    24         6,5    9,5

Slovenio        EUR     49     52    29,40      6,5    9,5

Sud-Afriko      EUR     51     54    30,60      6,5    9,5

Svedio          SEK    610    635   366         68     99

Svislando       CHF     82     88    49,20       9     14

Usono           USD     78     82    46,80       8     13

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en ŝtatoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.

• Per UEA-konto al la konto fela-x de Flandra Esperanto-Ligo.

• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.

• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.

• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.

• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Pĉk. IBAN AT80 6000 0000 0712 7744. Rete: aon.913548977@aon.at.

• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be.

• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba.

• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br.

• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk.

• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz.

• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com.

• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com.

• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee.

• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando.

• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.

• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.

• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com.

• Hungara: HEA, HU-1146 Budapest, Thököly út 58-60. II/209. Poŝtkest-adreso: HU-1368 Budapest, Pf. 193. Telefonnumeroj: 36/70/932-7465, 36/70/932-7464. Rete: hungario@gmail.com, www.esperantohea.hu.

• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net.

• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is.

• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44.

• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it.

• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp.

• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca.

• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: v.sole@esperanto.cat.

• Korea: Korea Esperanto-Asocio, Gangbyeon hansin core B/D, 1601 ho, 350 Mapo-dong Mapo-gu, Seoul 121-703. Rete: esperanto@saluton.net

• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr

• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Litova: Laimius Strażnickas, LEA, a.k. 178, LT-01003 Vilnius-C, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com.

• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com

• Nederlanda: Universala Esperanto-Asocio, Nieuwe Binnenweg 176, NL-3015 BJ Rotterdam. Rete: uea@co.uea.org.

• Norvega: Anne Karin Bondhus, Morenefaret 8 A, 4340 Bryne. Rete: akbondhus@jkn.no.

• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz.

• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com.

• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt.

• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru.

• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com.

• Slovaka: Stano Marček, Zvolenská 15/11, SK-3601 Martin. Rete: stano.marcek@gmail.com.

• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net.

• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se.

• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch.

• Usona: ELNA, P.O. Box 1129, El Cerrito, CA 94530. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: elna@esperanto-usa.org.

Enhavo

Aktuale

Nova redaktoro

Leteroj

Sen antaŭjuĝo

Infana memoraĵo

Lula, komunisto-ŝtelisto

Politiko

BRAZILO

Kial Marielle Franco estis murdita?

BAVARIO

Popola iniciato por savi abelojn

OPINIO

Flavveŝtuloj en Francio: konsterne!

Moderna vivo

HIMNOJ

La Varsovia Kanto: de rezistalvoka al piknika

SLOVAKIO

Ĉefurbo de volontulado

Turismo

FINNLANDO

Novaj vidindaĵoj en Helsinko

Scienco

AKTUALE

Remalkovrita abelo

MEDICINO

Gluaĵo cikatrigas vundojn

GENETIKO

Supervivas la genoj de prahistoriaj eŭropanoj

Lingvo

LINGVOLERNADO

Esperanta „ĉiĉerono” pri la japana lingvo

Libroj

Adam Smith, filozofo kaj ekonomikisto

Por ke vi ne plu konfuziĝu

Historia vortaro

Literaturo

NOVELO

Eseo pri surdeco

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Naturista vivo

L. L. Zamenhof

Spirita scienco

Kolofono de la magazino MONATO

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

aŭ pere de peranto ...