Leteroj

Rasisma opinio

Alexander Gofen denove donas al ni rasisman opinion pri enmigrado (Biologia bazo de mensogado, MONATO 2019/03, p. 10). Laŭ li la enmigrantoj deziras invadi la landojn de blankaj katolikaj homoj. Ne estis klare por mi, ĉu tiuj, kiuj biologie mensogas, estas la komisaroj de UN aŭ la enmigrantoj. Sed en ambaŭ okazoj ne ekzistas serioza scienca esplorado, kiu subtenas lian opinion. Ĉu li vere pensas, ke ĉi tiuj enmigrantoj ŝatus kunvivi kun homoj, kiuj pensas kiel li? Sinjoro Gofen estus pli helpa, se li petos, ke liaj regantoj ĉesu ŝteli rimedojn de aliaj landoj. Tiam tiuj popoloj povos pace kaj feliĉe daŭrigi, loĝante for de homoj kiel li.

Sidney Carlos PRAXEDES

Brazilo

Plej granda laborista akcidento

Kiam mi komencis prepari artikolon pri la plej granda media katastrofo de Brazilo kaŭzita de homoj en 2015 en la urbo Mariana, alia simila katastrofo okazis. Ĉi-lasta en Brumadinho en la sama ŝtato. Ambaŭ katastrofoj estis la sekvo de rompo de baraĵo retenanta toksan restaĵon de la minentrepreno Vale.

En Mariana 19 homoj mortis kaj tuta rivero estis preskaŭ detruita, kio nocis 230 urbojn kaj 80 vivaĵajn speciojn. Sciencistoj prognozas, ke la rubo, kiu atingis la maron, estos eliminita nur post 100 jaroj.

Ni ankoraŭ ne scias la mediajn damaĝojn en Brumadinho, sed ĝi jam estas la plej granda laborista akcidento en la historio de Brazilo. Ĝis nun 121 korpoj jam estis trovitaj kaj 205 estas mankantaj, el kiuj iuj eble por ĉiam.

Sidney Carlos PRAXEDES

Brazilo

La detalaj respondoj

Mi tre dankas ĉiujn legantojn kaj komentantojn de mia oktobra (2018) artikolo. Miaj detalaj respondoj al la kritikoj de sinjoroj Moon (MONATO 2019/02, p. 5) kaj Sherwood (MONATO 2019/03, p. 5) estas troveblaj ĉe http://resonoelusono.com/leteroj.html.

Alexander GOFEN

Usono

Pardonpeto

En la artikolo Kiu mastrumas ĉi tiun landon de Isakawa Taksi (MONATO 2019/02, p. 6) enŝteliĝis du eraroj. La komencaj vortoj „En novembro pasintjara” devas teksti „En novembro 2017”. Krome la aŭtoro atentigis nin, ke la foto en paĝo 7 kontraŭdiras la tekston, laŭ kiu „la toleremaj japanoj neniam okazigis manifestacion”. Laŭ la klarigo de la aŭtoro, iom da japanoj ja partoprenis, sed ilia nombro estis neglektebla. La redakcio pardonpetas.

red.

La rubriko „Leteroj” estas destinita al koncizaj (maksimume 150-vortaj) reagoj de abonantoj pri aktualaĵoj kaj pri artikoloj aperintaj en Monato. La redakcio faras propran elekton, post lingva kaj stila polurado. Letero, ankaŭ reta, estu subskribita per la nomo, kompleta stratadreso kaj telefonnumero. Per la sendo de la letero la aŭtoro donas sian permeson publikigi ĝin en la papera kaj en la ciferecaj versioj de Monato. Leteroj por publikigo estu senditaj al leteroj@monato.net.

Politiko

BRAZILO

Ĉu nova minaco al indiĝenaj popoloj?

Yacy Souza estas 19-jara indiĝeno de la etno Guaraní. Ŝi loĝas en San-Paŭlo. Ŝi tre protestas, ankaŭ en sociaj retoj, pro la lastatempe kreskanta timo pri reapero de neglekto kaj diskriminacio direktitaj kontraŭ indiĝenaj popoloj en Brazilo. Nia tiea korespondanto Sidney Carlos Praxedes intervjuis ŝin.

Yacy Souza protestas en sociaj retoj pri diskriminacio kontraŭ indiĝenaj popoloj en Brazilo. Foto: YACY SOUZA

MONATO: Sinjorino Souza, kiam vi ekinteresiĝis pri la historio de indiĝenaj popoloj de Brazilo?

Souza: Antaŭ tri jaroj. Tamen en libroj kaj universitatoj tiu historio estas konata nur el neindiĝena vidpunkto. La indiĝena saĝeco estas transdonata plejparte voĉe. Krome, oni devas kunvivi kun tiuj homoj, se oni volas vere lerni iliajn kulturojn.

MONATO: Kial vi kredas, ke tiuj problemoj kreskos dum la regado de Jair Bolsonaro?

Souza: Ĉar sub la lasta armea registaro en Brazilo la indianoj tre multe suferis. Tiam en Brazilo ekzistis koncentrejoj por indianoj, sed pri tio oni ne instruas en lernejoj.

MONATO: Ĉi tion scias nur malmultaj, eĉ en Brazilo. Bonvolu paroli pli pri la suferoj de viaj antaŭuloj. Tiel ni povos helpi redukti minacojn.

Souza: Hodiaŭ oni povas libere elŝuti raporton pri tiuj suferoj. Ĝin preparis Jader de Figueiredo [ĵader de figejredo], kiu estis brazila prokuroro. Li vojaĝis pli ol 16 mil kilometrojn, vizitante pli ol 130 indiĝenajn vilaĝojn, kaj intervjuis dekojn da agentoj de la iama Serviço de Proteção ao Índio (SPI, indian-protekta servo). Kiom ni scias, en 1967 li publikigis pli ol 7000-paĝan raporton, kiun nun oni konas en Brazilo kiel la Relatório Figueiredo (la raporto de Figueiredo). Tamen tiutempe en la lando regis armea diktaturo, kiu malpermesis publikan diskonigon de la raporto. La raporto de Figueiredo priskribas plurajn agojn de perforto kaj turmentado, kiujn faris posedantoj de grandaj bienoj kaj oficistoj de SPI en la 1940aj, 1950aj kaj 1960aj jaroj.

MONATO: La celo de SPI estis protekti indianojn. Kial ĝiaj oficistoj perfortis ilin?

Souza: Malgraŭ ĝia nomo, SPI estis vere kreita en 1908 kun la celo integri la indiĝenajn popolojn en la socion. Tia integrado inkluzivis instruadon de la portugalaj lingvo, kulturo kaj kutimoj, uzado de vestaĵoj kaj eĉ, poste, partoprenon en militservo. Tiaj proponoj similas al la nunaj de la prezidento de Brazilo. En 1967, kiam multaj brazilanoj eksciis pri tio, kion faris la oficistoj de SPI, ekestis kontraŭpremo. Do, alia organizaĵo estis kreita, anstataŭanta ĝin. Ĉi tiu organizaĵo nomiĝas Fundação Nacional do Índio (FUNAI, nacia indiana fondaĵo), kiu, malgraŭ iuj kritikoj, laŭ la propra opinio de la indiĝenaj popoloj, daŭre demarkaciu kaj inspektu iliajn teritoriojn. Tamen la nuna registaro transdonis tiun funkcion al la ministerio pri agrikulturo. Ĉi tio povus kaŭzi multajn problemojn en la protektado de indiĝenaj teritorioj.

MONATO: Sur la teritorio de indiĝenaj vilaĝoj estis multe pli da indianoj ol da SPI-oficistoj. Kiel do la indianoj estis regataj?

Souza: Tiutempe estis kreitaj indianaj kamparaj gvardioj (Guardas Rurais Indígenas, GRIN). Ili estis indianaj milicioj, kiujn estris militservistoj kaj kiuj policis la indiĝenajn vilaĝojn. La unuan grupon de 84 indianoj komandis kapitano Manoel Pinheiro. Liaj celoj estis konservi bonan ordon en la vilaĝoj, limigi moviĝadon de indianoj inter vilaĝoj, trudi laborojn kaj denunci kulpulojn. Laŭ la raporto de Figueiredo el la agoj de GRIN rezultis krimaj kontraktoj pri espluatado de indiĝenaj terenoj, kreiĝis etoso de konstanta ribelado inter indianoj, kaj profitis invadantoj.

MONATO: Kiel oni punis tiujn, kiuj malobeis la regulojn?

Souza: La indianojn, kiuj kulpis pri malgravaj malobeoj, oni punis en iliaj vilaĝoj. Tamen tiuj, kiuj kulpis pri seriozaj malobeoj iris al la kampara reformejo Krenak (Reformatório Agrícola Krenak), kiu ricevis ĉi tiun nomon, ĉar oni konstruis ĝin apud la teritorio de la indiĝena etno Krenak en la urbo Resplendor, ŝtato Minas Gerais. Tiun reformejon estris kapitano Pinheiro.

MONATO: Kion faris la indianoj en tiu reformejo?

Souza: Nuntempe ni scias, ke la reformejo Krenak vere estis koncentrejo, sed tiutempe ĝi estis konata kiel indiĝena edukejo. Do, la nomo „reformejo” estis nur figura. Tie oni oficiale registris la enigon de 121 indianoj inter la jaroj 1969 kaj 1972. Tamen la nombro estis pli granda, kiel raportis João Geraldo, posteulo de Pinheiro. Li diris, ke nur dum lia tempo tie estis 150 malliberigitaj indianoj. Kio vere okazis tie, estis, interalie, truda laboro, izoleco, draŝado per bastonoj kaj vipoj, torturado, senhavigo je akvo kaj manĝaĵoj. Dum intervjuo kun la nacia enketa komisiono (Comissão Nacional da Verdade), kiu esploris krimojn kontraŭ homaj rajtoj, Bonifácio Duarte de la etna grupo Guaraní-Kaiowá informis pri tio, kio okazis al li: „Ili ligis homojn al arbo-trunko. Estis alia malliberulo, kiun ili ligis renversita. Ni vekiĝis kaj vidis, ke li mortis, ĉar ne eblas elteni tion. Aliaj homoj suferis pli ol mi.”

MONATO: Kial la reformejo Krenak estis fermita en 1972?

Souza: Ĉar la ŝtata registaro volis uzi la indiĝenajn terojn. La reformejon Krenak anstataŭis bieno Guaraní (Fazenda Guaraní), en la urbo Carmésia. En 1972, la indianoj de la reformejo Krenak kaj tiuj, kiuj loĝis en la urbo Resplendor, estis translokitaj tien. Ĉi tiu bieno ricevis ankaŭ la rolon de indiĝena malliberejo dum la diktaturo. Tiutempe oni diris, ke la bieno faras „mensan pritraktadon”. Tamen, tie ne estis strukturo de psikiatria prizorgado. La bieno Guaraní fakte estis ankoraŭ unu koncentrejo por indianoj.

MONATO: Ĉu vi timas, ke tiaj suferoj revenos?

Souza: Nun en Brazilo reaperas iuj ideoj el la tempo de diktaturo. Do ni riskas fari la samajn erarojn, se ni forgesos la historion. Eble ni ne havos novajn koncentrejojn, sed ni bezonas protekti niajn vivojn kaj kulturojn.

Sidney Carlos PRAXEDES

korespondanto de MONATO en Brazilo

KOSOVO

Pliakriĝo de la kosov-serbiaj rilatoj

Kvankam dum multaj jaroj okazis dialogaj sesioj inter Kosovo kaj Serbio, peritaj de Eŭropa Unio, la serba registaro faras plejeblon por malhelpi al Kosovo, sendependa ekde 2008, aliĝi al internaciaj organizaĵoj. Tiel, ĝi instigis negativan voĉdonadon en Unesko kaj, antaŭ monato, en Interpol, ambaŭ tute ne politikaj, tre gravaj kaj utilaj organizaĵoj.

Drakona imposto por serbaj varoj

Serbio malhelpas al Kosovo ankaŭ en tiuj organizaĵoj, kie ĉi-lasta jam estas akceptita. Pro tio, la registaro de Ramush Haradinaj decidis altigi ĝis 100 % impostojn por ĉiuj serbaj varoj enirantaj en Kosovon. Tio signifas, ke Serbio perdos kelkcentojn da milionoj da eŭroj! Tuj reagis la EU-Komisiono, sed Haradinaj respondis, ke la decido havas politikan karakteron kaj ke ĝi eksvalidiĝos en la momento, kiam Serbio agnoskos la sendependecon de Kosovo.

Leĝo pri kosova armeo

Ĉiu ŝtato rajtas havi sian armeon. Tamen Kosovo, liberigita en junio 1999 kaj sendependa ekde februaro 2008, ankoraŭ ne havas sian armeon, dum membroj de NATO elspezas en Kosovo, de 20 jaroj, por siaj kelkmilopaj trupoj.

Tial la 14an de decembro la parlamento de Kosovo voĉdonis por plialtigi la statuson de la Fortoj de Sekureco al preskaŭ regula armeo, kiu konsistos el 5000 soldatoj kaj 3000 rezervistoj.

Reago de Serbio

Tuj reagis Serbio, kiu, laŭ rezolucio 1244 de Unuiĝintaj Nacioj, plu konsideras Kosovon sia „administra parto”. „Ni devas protekti nian popolon!”, deklaris la serba prezidento Aleksandar Vučić. Temas pri malpli ol 100 000 serboj el du milionoj da loĝantoj de Kosovo. Cetere, pli da albanoj vivas en Preŝeva Valo en Serbio! Kaj Serbio aĉetas de Rusio, pli kaj pli, modernajn ofensivajn militrimedojn (aviadilojn, tankojn ks).

Paca armeo

Aliflanke, la armeo de Kosovo estas defenda kaj paca faktoro. En Kosovo plu restos KFOR-trupoj, najbare estas du membroj de NATO – Montenegro kaj Albanio, pacaj landoj.

Signifa agnosko de sendependeco

La agnosko de Kosovo fare de Serbio, Rusio kaj ceteraj ŝtatoj de la mondo, aldone al la pli ol cent landoj jam agnoskintaj ĝin (la nombro iom varias depende de la informo-fonto kaj de tio, kion signifu „agnosko”), estus plia stabiliga paŝo en la regiono.

Bardhyl SELIMI

korespondanto de MONATO en Albanio

FRANCIO

Aresto pro spionado por Nord-Koreio

La 25an de novembro 2018 la franca kontraŭspionada agentejo DGSI arestis altrangan ŝtatoficiston de la franca senato Benoît Quennedey [benŭá kenedéj] pro „kolektado kaj livero al alilanda potenco de informoj, kiuj povas damaĝi la interesojn de la nacio” kaj pro perfido: laŭakuze, li liveris gravajn informojn al Nord-Koreio, lando fifama internacie pro sia emo havigi al si nukleajn armilojn kaj kun kiu Francio havas neniajn oficialajn interrilatojn 1.

Ĉar Francio estas unu el la ŝtatoj, kiuj oficiale havas nukleajn armilojn, estas klare, ke la afero povas esti grava. Kvankam hodiaŭ Benoît Quennedey estas libera, li atendas sian juĝon, ne povas forlasi Francion, renkontiĝi kun nord-koreoj, kaj li perdis sian laboron.

Kiu estas Benoît Quennedey?

Benoît Quennedey estas 42-jaraĝa ŝtatoficisto, kiu okupiĝis pri administrado de la konstruaĵaro kaj de la parkoj de la franca senato, unu el la du ĉambroj de la parlamento. Li ja havis rolon gravan kaj esencan, kaj kvankam li ofte renkontis potenculojn kadre de sia laboro, li tamen ne havis ofican aliron al gravaj sekretaj dokumentoj pri la franca nuklea programo aŭ io alia tiaspeca.

Senlaca propagandisto

Ekster sia laboro, Benoît Quennedey dediĉis sian vivon al la asocio, kiun li prezidas de 2017: Association d'amitié franco-coréenne (AAFC, Asocio de Franca-Korea Amikeco), kiu estis kreita en 1969 kaj oficiale apogas la korean reunuiĝon, sed fakte estas premgrupo por Pjonjango. En AAFC membras 150 personoj, interalie multaj komunistoj: ne estas konate, kiam Quennedey aliĝis al tiu asocio, sed jam kiam li estis studento, li disvastigis librojn pri (kaj por) la ĝuĉeo-ideologio, la nord-koreia speco de socialismo (fakte, socialismaspekta naciismo 2).

Kadre de tiu asocio, li ofte vojaĝas al Koreio, jen norde de la interkorea landlimo, jen sude; ekzemple, li ĉeestis la manifestacion okaze de la 70-jariĝo de Nord-Koreio septembre 2018, kie li rajtis surmeti sur sian veston la ruĝan insignon kun portretoj de Kim Il Sung kaj Kim Ĝong Il, la plej honorigan el la nord-koreiaj insignoj. Li ankaŭ verkis du librojn, unu en 2012 pri la nord-koreia ekonomio, kaj alian, kiu celis ŝanĝi la impreson pri tiu lando en Francio, en 2017. Krome, li estis aktiva rete, disvastigante siajn ideojn pri Nord-Koreio en diversaj ekstrem-maldekstraj jutubaj kanaloj.

Krom sia asocia laboro, Benoît Quennedey estis membro (kaj eĉ nacia sekretario) de Parti radical de gauche (PRG, Maldekstra Partio Radikala), kiu, kontraŭe al tio, kion ŝajnigas ĝia nomo, estas social-liberala kaj maldekstre centrisma partio. En 2017 li ĉesis esti membro de tiu partio, eble ĉar tiam PRG kunfandiĝis kun la dekstre centrisma Parti radical (PR, Radikala Partio) por formi Mouvement radical, social et libéral (MRSL, Radikala, Sociala kaj Liberala Movado). Sed eĉ se li malakceptis la kunfandiĝon kun dekstra partio, kio montras lian inklinon al la etikedo „maldekstro”, membreco de subtenanto de la ekstrem-maldekstra Nord-Koreio en centrisma partio estas surpriza.

Pri kio oni akuzas lin?

Benoît Quennedey delonge altiris atenton de DGSI, ĉar „fasciniĝo” de altranga ŝtatoficisto pri diktatora reĝimo estis maltrankviliga. La polico malkovris ĉion, kion li kaj lia asocio faris malkaŝe (la retpaĝaro de AAFC estas ege, preskaŭ suspektinde, detala), sed ankaŭ kelkajn aliajn aferojn, kiujn Quennedey ne afiŝis.

Interlie evidentiĝis, ke li ofte vizitis la delegitaron de Nord-Koreio en Francio, kaj apud la sidejo de Unesko en Parizo li renkontiĝis kun agentoj de la sekreta inform-kolekta servo de Nord-Koreio.

Renkontiĝoj ja okazis. Tamen DGSI ne sukcesis pruvi, ke informoj aŭ ordonoj estis transdonitaj. Tial okazis la aresto: la polico esperis, ke la pridemandado kaj traserĉadoj alportos pruvojn. Ĉu tio sukcesis, oni ekscios dum la juĝa proceso.

Novaj riveloj

Jen ĉio, kion oni sciis ĝis kiam la franca ĵurnalo Mediapart publikigis artikolon kun novaj informoj 3. La kialo de la aresto estis ne tio, ke Benoît Quennedey havis informojn, kiujn li povus transdoni. Ne. Tamen li konis homojn, kiuj ja havis tiajn informojn, kaj provis kontaktigi ilin kun agentoj de Nord-Koreio. Kaj, laŭ DGSI, li sukcesis kontaktigi la sekretan inform-kolektan servon kun almenaŭ unu matematikisto, kies esplorado estas pri temo kun „evidentaj militaj aplikoj” (Benoît Quennedey rekonis, ke li kontaktigis unu matematikiston kun nord-koreaj matematikistoj, sed neis la eblajn militajn aplikojn de liaj esploroj), kaj kun unu inĝeniero laboranta en la franca milita nuklea industrio (tion Quennedey tute neis: li agnoskas, ke li konis la inĝenieron, sed neas, ke li konatigis lin kun iu ajn; plie, la edzino de tiu inĝeniero estas membro de AAFC, do lia perado ne estus bezonata).

Plie, la polico malkovris en la retmesaĝoj de la ŝtatoficisto informojn pri la franca nuklea armilaro senditajn al tiu inform-kolekta servo de Nord-Koreio, sed tiuj informoj estis publikaj. Li simple arigis ilin.

Pli grave, DGSI akuzas lin pri tio, ke li helpis al agentoj de la nord-koreia reĝimo en kaptado de junulo partopreninta en manifestacio denuncanta malrespekton de homaj rajtoj en Nord-Koreio. La sekreta servo kaptis la studenton por transporti lin kontraŭvole en Nord-Koreion, sed li forkuris, kaj la agentoj ne plu sciis, kie li kaŝas sin. Benoît Quennedey, laŭ la polico, helpis, kvankam malsukcese, al la sekreta servo retrovi la junulon.

Ambaŭ agoj, se ili estas veraj, laŭleĝe estas „perfidoj”. Laŭ la artikolo de Mediapart, Benoît Quennedey konfesis la verecon de tio (sed malpliigis sian rolon), sed liaj advokatoj kontestas tion.

Averto por la okcidentaj demokratioj

Ne estas konate, ĉu Benoît Quennedey estas fervora subtenanto de la Kim-dinastio, proparolanto de la paco inter popoloj, kiu volas helpi la nord-koreojn, aŭ persono sendube inteligenta, sed kun mensaj problemoj. Post la juĝa proceso oni eble vidos iomete pli klare tion, kio efektive okazis.

Tamen, intertempe, oni povas vidi tiun aferon kiel averton al la okcidentaj demokratioj. Tie oni parolas nuntempe nur pri terorismo kaj kontraŭterorismo. Oni aldonas al la policoj kaj sekretaj servoj ĉiam pli da potenco, sed samtempe ĉiam pli da misioj (malpliigante la rajtojn kaj liberecojn kaj, fakte, malpliigante ankaŭ la sekurecon). Je internacia nivelo, oni timas Rusion matene, Rusion posttagmeze, Rusion nokte. Sed se oni rigardas la freŝdatan historion de spionado, oni ja vidas Rusion, certe; tamen oni vidas ankaŭ Usonon (WikiLeaks certe ne estas neŭtrala, sed ĝiaj informoj estis kredindaj), Ĉinion ktp.

Nia mondo estas danĝera, kaj oni restu atentaj: la malvarma milito finiĝis, sed ne la spiona milito, eĉ inter aliancanoj, kaj eĉ fare de „malgrandaj” landoj.

1. Francio estas unu el la malmultaj landoj, kiuj neniam agnoskis Nord-Koreion post la fino de la malvarma milito. Aliaj estas Usono, Japanio kaj Estonio.

2. Mencioj de Markso, marksismo-leninismo kaj komunismo tute malaperis el la konstitucio de Nord-Koreio en 2009. Ilin anstataŭis ĝuĉeismo.

3. Matthieu Suc, Administrateur au Sénat et espion pour Pyongyang? Les révélations de l'enquête, Mediapart, 2019-01-27: www.mediapart.fr/journal/france/270119/administrateur-au-senat-et-espion-pour-pyongyang-les-revelations-de-lenquete

Emmanuel WALD

korespondanto de MONATO en Francio

Fotoj

Lakto

Se iam vi vizitos Kipron, kaj ne scios, ĉu vi elturniĝos per la loka lingvo, sciu, ke almenaŭ lakton vi povos facile trovi! Foto: ROBERTO PIGRO

pp

Thomas Mann

La morto en Venecio

Aperis reviziita traduko de la fama novelo de Thomas Mann: "La morto en Venecio". Thomas Mann (1875-1955) estas unu el la plej famaj germanaj verkistoj. Li verkis novelojn, romanojn kaj eseojn. En 1929 li ricevis la Nobelpremion. Liaj favorataj temoj estas la kontrastoj inter burĝo kaj artisto, inter morto kaj estetiko. Tio ankaŭ esprimiĝas en "La morto en Venecio". En ĝi la ĉefpersono estas neŭroza verkisto, kiu dum feria restado en Venecio enamiĝas al pola adoleskanto pro ties grekdia beleco. Lia obsedema, sekreta amo malrapide spirite ruinigas lin kaj samtempe li ankaŭ korpe febliĝas pro la ĥolera epidemio, kiu tiam ekfuriozas en Venecio. Rigardante al la knabo li mortas sur la plaĝo.

Gluita libro, formato 200 x 130 mm, 80 paĝoj. ISBN 978 90 77066 21 8. Prezo ĉe FEL: 7,60 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.net - retbutiko@fel.esperanto.be

Moderna vivo

SLOVAKIO

Sukcesa biblioteko

Pli ol 5 milionoj da libroj kaj dokumentoj, 679 inkunabloj – presaĵoj de la 15a jarcento –, nombregoj da historiaj presaĵoj, manuskriptoj, ĉizaĵoj, gravuraĵoj, bildaj kaj biografiaj materialoj, ĵurnaloj, magazinoj, periodaĵoj, revuoj, altvaloraj libraj raraĵoj ktp akumuliĝis en la daŭro de du jarcentoj kaj konsistigas unu el la plej grandaj bibliotekoj en meza Eŭropo: la Slovaka Nacia Biblioteko en la historia urbo Martin.

La biblioteko konservas naciajn trezorojn, kiel la libro Kateĥismo de Bardejov de 1581 kaj antifonoj de la 2a duono de la 12a jarcento.

Historio

La bibliotekon fondis en 1820 la slovaka religia verkisto kaj literatura historiisto Michal Rešetka [miĥal reŝetka] (1794-1854). Poste subtenis ĝin la organizanto de la tiutempa nacia kultura vivo kaj lingvisto Martin Hamuljak (1789-1859), kiu donacis al la nacio 3000 librojn.

Tiuj ĉi du librokolektoj kreis la bazon de la slovaka nacia biblioteko jam en la 19a jarcento. En 1863 oni fondis en Martin Slovakan Fondaĵon (slovake Matica slovenská) kiel simbolon de la slovaka nacia kultura konscio sub la hungara regado, kiu reprezentis ekstere ankaŭ la unuan nacian bibliotekon.

Post 137 jaroj la nacia biblioteko per ŝtata leĝo estis apartigita de Slovaka Fondaĵo kaj ĝi iĝis memstara, aŭtonoma kaj kultura institucio de la slovaka nacio, kun la nomo Slovaka Nacia Biblioteko 1 (mallongigo SNB).

Hodiaŭ SNB estas ne nur deponejo de literaturaj juveloj kaj trezoroj de la nacia kulturo, sed ankaŭ moderna institucio, kiu kontribuas al dumviva edukado de individuoj kaj vasta enlanda kaj eksterlanda publiko.

Eldonagado

SNB eldonas ankaŭ proprajn librojn kaj publikaĵojn. Inter la libroj, kiuj en la lasta periodo estas multe admirataj, troviĝas la granda historia monografio enhavanta mapojn kaj grafikaĵojn de historiaj presaĵoj de la 15a ĝis la 18a jarcento el librokolektoj kaj stokoj de SNB, kiu prezentas al la publiko la plej gravajn kartografiajn esprimojn de originaj aŭtoroj. Grandan popularecon akiris ankaŭ la 300-paĝa libro Ludoj de Betleĥemo, kiu ilustras la popolan kreemon de montaraj paŝtistoj en periodaĵoj de la dua duono de la 19a jarcento.

Ciferecigo

De 2012 ĝis 2015 SNB realigis la projekton Cifereca biblioteko kaj cifereca arkivo. Ĝi estis la plej granda cifereciga projekto koncerne skriban kaj kulturan heredaĵon en Slovakio kaj laŭ siaj amplekso kaj komplekseco ankaŭ unika projekto en Eŭropo. Oni ciferecigis 2,5 milionojn da objektoj de la stokoj de SNB kaj de la nacia arkivo, kiu estas funkcia infrastrukturo por ciferecigo kaj konservado. Oni konstruis ankaŭ pintnivelajn fakajn laborlokojn por ciferecigo de libroj kaj dokumentoj kaj por ĥemia prizorgo kaj restaŭrado, kaj estis modernigita deponejo de la ĉefa konstruaĵo de SNB.

Internaciaj kontaktoj

SNB estas hodiaŭ aktiva membro de Internacia Federacio de Bibliotekaj Asocioj kaj Institucioj (IFLA) kaj de la Konferenco de Eŭropaj Naciaj Bibliotekistoj (CENL). Katarína Krištofová [katarina kriŝtofova] – ĝenerala direktorino de SNB – estas vicprezidantino de la kvinmembra plenumkomitato de CENL. Fine de oktobro ŝi ĉeestis internacian renkontiĝon de direktoroj de bibliotekoj en la ĉina urbo Hanĝoŭo, kie fondiĝis la Unio de Bibliotekoj de Ĉinio kaj Ŝtatoj de Meza kaj Orienta Eŭropo (angle China CEEC Libraries Union). La reciproka kunlaborado inter eŭropaj kaj ĉinaj bibliotekoj komenciĝis jam en 2012 kun la celo krei platformon por interŝanĝo de informoj kaj spertoj.

Esperanta literaturo

SNB havas ankaŭ kolekton da esperantaj libroj, vortaroj kaj revuoj. En 1907 oni eldonis en Martin la unuan lernolibron de Esperanto por slovakoj Fundamento de Esperanto. Inter la interesaj libroj legantoj povas trovi ekzemple la Slovakan Antologion, kiu prezentas al la monda publiko buntan elekton el la literaturaj valoraĵoj de la nacio kaj donas trarigardon pri la historio de la literaturo ekde la plej malnovaj tempoj.

Sian honoran lokon en la historio de la esperanta literaturo en SNB havas ankaŭ Eduard Vladimír Tvarožek [tvaroĵek], kiu aŭtoris lernolibron por slovakoj (Esperanto en 14 lecionoj), verkis poezion, prozon, didaktikajn tekstojn kaj dramojn (ekzemple Ni ludas teatraĵojn, Sola en sunsubiro, Skizo de la Esperanta literaturo ktp) kaj Stano Marček [marĉek], kies lernolibro Esperanto per rekta metodo estis eldonita en 40 aliaj lingvoj.

La iamaj kaj nunaj agadoj de SNB daŭre konfirmas, ke Slovakio komunikiĝas kun la mondo ne nur pere de siaj naturbelaĵoj, sed ankaŭ per siaj kultura historio, arto kaj literaturo. La interrilatoj plu helpos la duflankajn kaj multflankajn interŝanĝojn de literaturaj valoroj favore al la kultura pliriĉigo de la homoj kaj helpos lin vivi plenvaloran intelektan vivon.

1. www.snk.sk

Julius HAUSER

korespondanto de MONATO en Slovakio

Ĝenerala direktorino de la SNB Katarína Krištofová dum traktado en la Ĉina Nacia Biblioteko. Foto: ARKIVO SNK

KUBO

La vipura havana kvartalo

La Víbora (La vipuro) situas en la havana municipo 10 de Octubre (10a de oktobro) je proksimume 4 km for de la urbocentro. Kvankam la origina fondo okazis en 1628, la nunan nomon ĝi ricevis en la jaro 1728, kiam juna germana kuracisto decidis krei sian propran konsultejon en tiu ĉi loko.

Por reklami siajn kuracistajn servojn la germano dungis meksikan indiĝenon por pentri la konatan simbolon de Medicino sur la konsultejan muron. Tamen anstataŭ serpento – ŝajne pro nekono – la indiĝeno pentris meksikan vipuron, kaj tiu estas la kialo de la nomo.

Valoroj de La Vipuro

Temas pri kvartalo ne tiel konata de historia vidpunkto, sed ĝi havas riĉajn detalojn; ekzemple, tie troviĝas grandegaj domoj kun impona arkitekturo, kiu montras la artan belecon de antikvaj metioj.

Krom la Nacia Sidejo de Kuba Esperanto-Asocio – kaj tre proksime de ĝi – en tiu ĉi kvartalo situas ankaŭ antaŭuniversitata lernejo kaj la kulturdomo de la municipo, kie plurfoje okazis eventoj pri Esperanto. En tiu kulturejo ofte prezentiĝas kubaj muzikistoj.

Kvankam troviĝanta iom for de la urbocentro La Vipuro diskonigas ne nur la kuban, sed ankaŭ la Esperantan kulturon en rilato kun la komunumo.

Ariadna GARCÍA GUTIÉRREZ

korespondanto de MONATO en Kubo

Cirko prezentiĝis en Vatikano

La 2an de januaro papo Francisko ĝuis buntan kaj festan prezenton de kuba cirka artistaro en la halo Paŭlo la 6a dum sia ĝenerala aŭdienco.

Spektaklo kun papo

La anoj de la trupo Havano, apartenanta al la Nacia Cirko de Kubo, prezentis multkoloran spektaklon plenan je akrobataĵoj, ĵongladoj, dancoj, ekzercoj ekvilibraj kaj kun rulringoj, pilkoj kaj ŝnuroj, ĉiam akompanataj de tropika muziko, kiu animis la finon de la aŭdienco. Unu el la ĵonglistoj eĉ metis turniĝantan pilkon sur la montrofingron de la dekstra mano de la ŝtatestro, kiu tiel iomete aktive partoprenis en la prezento. La junaj artistoj kontentigis la publikon per lerteco, ĝojo kaj bunteco.

Fine de la prezento la papo nelonge dialogis kun la artistoj de la kariba insulo, kun kiuj oni lin fotis.

La trupo Havano denove prezentiĝas en Romo ekde la 14a de decembro 2018, post la sukceso atingita dum kelkmonata periodo – de 2017 ĝis 2018 – en kelkaj italaj urboj. Ĝi arigas pli ol 20 membrojn, inter kiuj troviĝas akrobatoj, ĵonglistoj kaj dancistoj kolorriĉe vestitaj.

Laŭdoj al la artistaro

En sia fina parolado Francisko speciale dankis la kubajn junulojn, „kiuj portas kun sia spektaklo belecon postulantan multe da penado. Estas evidente, ke ili devas forte trejni sin.” „Beleco ĉiam levas la koron; ĝi plibonigas nin ĉiujn”. „Beleco portas bonkorecon al ni kaj ankaŭ al Dio; daŭrigu tiel proponante belecon al ĉiuj”.

La ĝenerala aŭdienco okazas ĉiumerkrede, kaj dum ĝi la papo akceptas milojn da fideluloj kaj pilgrimantoj el la tuta mondo, kiuj ĉeestas la eventon.

Dufoje sur la kuba grundo

Inter papo Francisko kaj la kuba popolo ekzistas rilato speciala, kiu evidentiĝis tiam, kiam la plej alta reprezentanto de la romkatolika eklezio unuafoje vizitis dum kvar tagoj la kariban landon kiel „misiisto de mizerikordo” (MONATO 2015/11, p. 7) en septembro 2015. Tiam la kubanoj montris al li elkoran sintenon, respekton kaj gastamon.

La vatikana ŝtatestro denove havis kontakton kun la homoj de la kariba insulo tiam, kiam li ĉeestis duhoran historian renkontiĝon kun la patriarĥo Kirilo en la havana flughaveno. Tio okazis la 12an de februaro 2016, kaj tiam ili subskribis deklaron pri paco kaj kunlaboro (MONATO 2016/04, p. 6).

Juan Carlos MONTERO MEDINA

korespondanto de MONATO en Kubo

SOCIO

Omaĝo al la patrinoj

La patrinan tagon oni celebras en la unua duono de majo en tre multaj landoj: ĉi-jare ĝi estos solenita en la 12a tago. La koncerna datreveno ŝanĝiĝas iomete de jaro al jaro, sed ĝi koincidas ĉiam kun la dua dimanĉo de majo.

La origino de la patrina tago ekis antaŭ pluraj jarcentoj: la festo estis antikve ligita verŝajne kun la kulto de fekundeco kaj patrineco. La patrina tago, kia ni ĝin konas hodiaŭ, estis tamen starigita fine de la 19a jarcento, kiam ĝin enkondukis la usona porpaca aktivulino Ann Reeves Jarvis, sekvita de ŝia filino Anna kaj de sinjorino Julia Ward Howe.

La fondintinoj

Dum la 1860aj jaroj Ann Reeves Jarvis agadis kaj organizadis kampanjojn por kontraŭbatali la infanan mortemon kaŭzatan de diversaj malsanoj kaj de la poluado de lakto. Post la usona enlanda milito Ann Reeves Jarvis komencis lanĉi iuspecajn „panjo-festojn”. Temis precipe pri piknikoj kaj aliaj aranĝoj, kun la celo antaŭenigi la amikecon inter patrinoj apartenantaj al frakcioj, kiuj estis malamikaj dum tiu milito. En 1870 Julia Ward Howe verkis la Proklamon de la Patrina Tago, kiu instigis virinojn ludi pli aktivan rolon en la paciga procezo.

Oficiala tago

La 10an de majo 1908 Anna Jarvis, filino de Ann Reeves Jarvis, organizis en diversaj usonaj urboj eventojn dediĉitajn al patrinoj. Dum la postaj jaroj la famo kaj graveco de tia tago kreskis pli kaj pli, kaj la usona prezidento Woodrow Wilson oficialigis la feston en 1914. Li decidis, ke la festo koincidu ĉiam kun la dua dimanĉo de la monato majo, kaj tiel oni memoras la daton de la morto de Ann Reeves Jarvis, forpasinta la 9an de majo 1905. Ĉi tiu tago estis poste elektita en pluraj okcidentaj landoj, inkluzive de Italio ekde la malfruaj 1950aj jaroj.

Itala kutimo

Pli ol triono el la itala loĝantaro (34 %) kutimas donaci florojn al la propraj patrinoj okaze de la tradicia datreveno fiksita je ilia honoro, kaj tute ne emas rezigni pri la aĉeto de bukedoj. Tio ĉi rezultas el esplorado fare de anoj de la instituto Coldiretti, kiuj tamen, en Piazza Castello en Milano, pasintjare notinde pretigis kaj vendis la unuan bukedon por patrinoj bazitan ne sur floroj, sed sur ... sezonaj legomoj. Tiamaniere multaj homoj povis tiutage havigi al si aron da kukurbet-floroj kaj eruk-folioj kaj uzi ĝin kiel originalan donacon por la patrinoj. La ĝenerala prefero pri flora omaĝo koncernas ĉiuaĝajn personojn kaj klare superas alitipajn donacojn, inter kiuj menciindas ĉokolado (13 %), juveloj (13 %), vestaĵoj (12 %).

Roberto PIGRO

korespondanto de MONATO en Italio

Ekonomio

AFRIKO-EŬROPO

Ŝancoj por egalrajta kunlaboro

En Vieno la 18an de decembro 2018 okazis forumo „Afriko-Eŭropo”, en kiu partoprenis ŝtatestroj, ĉefministroj kaj mil reprezentantoj de firmaoj el Afriko kaj Eŭropo. En la centro de la diskutoj estis la kunlaboro en la sferoj novigo kaj ciferecigo, ĉefe pri tio, kiel la avantaĝoj de ciferecigo povus utili. La aranĝon kunorganizis Aŭstrio, kiu dum la dua duono de 2018 tenis la prezidantecon en Eŭropa Unio (EU), kaj Afrika Unio.

Dum la solena malfermo la aŭstra kanceliero Sebastian Kurz alvokis al pli da eŭropaj investoj en Afriko. EU certigas la evoluhelpon, tamen ĉe la investoj ĝi povus plibonigi sian kontribuon. Kurz deklaris, ke temas ne nur pri politika, sed ankaŭ pri ekonomia kunlaboro. La politika kunlaboro povas estigi la ĝeneralajn kondiĉojn, la kunlaboro je ekonomia nivelo povas lanĉi daŭripovan evoluon. Afriko havos en la jaro 2050 proksimume 2,5 miliardojn da loĝantoj kaj do fariĝos grava merkato. Eŭropo devas rekoni la ŝancojn por egalrajta kunlaboro. Fine Kurz diris: „Ni ne lasu Afrikon al la ĉinoj.”

Ĉinio strebas al dominado

Pere de tiu frazo li atentigis pri la fakto, ke Ĉinio jam superas la aliajn gravajn eksterlandajn komercpartnerojn de Afriko. En septembro Ĉinio invitis al „Forumo pri kunlaboro Ĉinio-Afriko” ŝtatestrojn el pli ol 40 afrikaj landoj kaj milojn da entreprenistoj. Antaŭ ili la ĉina ŝtatprezidanto Xi Jinping promesis al Afriko investojn je sumo de 60 miliardoj da usonaj dolaroj dum la sekvaj tri jaroj.

Jean-Claude Juncker, prezidanto de la Eŭropa Komisiono, deklaris: „Ni ne komencas de nulo. EU pretigis 44 miliardojn da eŭroj por la investa plano, el kiuj jam 37 miliardoj estas uzataj en Afriko. Ni devas fari multe pli, por ke la komerco en Afriko estu pli bona, pli justa kaj pli longdaŭre efika. Ni nepre kuraĝigu la eŭropajn firmaojn sin engaĝi kaj pli forte investi en la regiono.” Por tio estas bezonata „serena klimato” por entreprenistoj. Juncker precizigis, ke ĉe la ekonomiaj rilatoj inter EU kaj Afriko temas pri partnereco inter egalrajtaj partoprenantoj. Tiuspecan partnerecon Afriko povas realigi pli facile kun Eŭropo ol kun Ĉinio. Laŭ Juncker ambaŭ kontinentoj havas komunajn sortojn kaj interesojn. Eŭropo bezonas Afrikon kaj Afriko bezonas Eŭropon.

Plibonigi la partnerecon

Paul Kagame, prezidento de Ruando kaj prezidanto de Afrika Unio, emfazis la seriozecon de la forumo. Li deklaris: „Ni kune estas fortaj. De tiu unuiĝo [inter Afriko kaj Eŭropo] povas profiti ambaŭ kontinentoj.” Se Eŭropo investus en Afriko kaj traktus la tieajn landojn kiel partnerojn, kaj ne kiel profitantojn de evoluhelpo, tio certe kontribuus al pli bonaj reciprokaj rilatoj.

Estis subskribitaj kontraktoj, en kiuj EU promesas al Afriko 75 milionojn da eŭroj kiel kredithelpon por malgrandaj kaj mezgrandaj firmaoj kaj 45 milionojn da eŭroj por agrikulturaj projektoj. Tri milionoj da eŭroj celas subtenon por la Afrika Liberkomerca Areo.

Eŭropa Investa Banko certigis kreditojn je valoro de 500 milionoj da eŭroj por investoj en Afriko, kaj Monda Banko promesis disponigi ĝis la jaro 2030 22 miliardojn da eŭroj por ciferecigo en Afriko.

Evgeni GEORGIEV

korespondanto de MONATO en Aŭstrio

De maldekstre dekstren Antonio Tajani, prezidanto de la EU-parlamento, Paul Kagame, prezidanto de Afrika Unio, Sebastian Kurz, kanceliero de Aŭstrio, Moussa Faki Mahamat, prezidanto de la Komisiono de Afrika Unio, kaj Jean-Claude Juncker, prezidanto de la EU-Komisiono ĉe la gazetara konferenco. Foto: BKA/DRAGAN TATIC

Ŝtatestroj kaj ĉefministroj, partoprenantaj en la ekonomia forumo „Afriko-Eŭropo”. Foto: BKA/DRAGAN TATIC

La aŭstra kanceliero Sebastian Kurz meze de afrikanoj. Foto: BKA/DRAGAN TATIC

Sebastian Kurz (maldekstre), Mark Rutte, ĉefministro de Nederlando, kaj Paul Kagame, prezidanto de Afrika Unio. Foto: BKA/DRAGAN TATIC

Eseoj

KULTURO

Kranko kiel kulturmemoraĵo

En Norvegio 2009 estis deklarita „jaro de kulturmemoraĵoj”. Tiurilate oni petis la ĝeneralan publikon elstarigi objektojn el la ĉiutaga vivo, kiujn ni normale ne imagas kiel kulturajn valorojn, kaj ankaŭ malpli konkretajn fenomenojn – kiel ŝercoj – kaj prezenti ilin kiel kulturmemoraĵojn. Reage al tiu peto mi verkis norveglingvan eseon, kiun mi nun – dek jarojn poste – alivestas por prezenti ĝin al internacia publiko.

Mi volas pledi ne por unu difinita objekto, sed por grava ero de multaj objektoj. Antaŭ multaj jaroj, longe antaŭ ol la jaro de kulturmemoraĵoj estis planita, frapis min, kiom grandan rolon ludis kranko dum mia infanaĝo. Nun mi volas uzi la jaron de kulturmemoraĵoj kiel pretekston por skribi iom pri mia rilato al kranko.

Mi pasigis miajn unuajn jarojn en bieneto en la parto interna (orienta, turnita al la ĉeftero) de la insulo Lundøya en la komunumo Steigen, provinco Nordland. Ĉar mi naskiĝis blinda, en multa kampara laboro mi ne facile povis partopreni, sed se por io oni povis uzi min, estis por kranki. Eble estas troigo diri, ke hejme ne ekzistis eĉ unu dommastra laborilo, kiu ne havis krankon, sed grandega troigo tio ne estas.

La akriga ŝtono

Unu el la plej konataj kranke funkciantaj aparatoj sendube estas la akrigilo el ŝtona rado. Ĝin almenaŭ du norvegaj kantverkistoj senmortigis. Mi krankadis, kiam necesis akrigi ĉu tranĉilojn, ĉu falĉilojn, kaj mi memoras, ke oni riproĉis min, ĉar mi ne turnis la krankon sufiĉe egalrapide. „Tiru egale!”, jen admono, kiun mi ofte aŭdis.

La senkremigilo

Kranko – mi malkovris – ludis gravan rolon en la traktado de nutraĵoj. Ni apartigis la kremon de la lakto, kaj por tio ni uzis metalan senkremigilon – funkciigatan per kranko. Cetere mi memoras la senkremigilon kiel aparaton kun multaj eroj purigendaj, i.a. senfundaj „pelvetoj” surmetendaj sur vertikalan stangon. Sed ne demandu min, kian funkcion havis ĉiuj tiuj eroj.

La buterigujo

Tio, pri kio la plej multaj homoj pensas, aŭdante la norvegan vorton por „buterigujo”, estas vertikala ligna cilindro, en kiu oni faras buteron, ŝovante lignan bastonon supren kaj malsupren. Ni havis ankaŭ tian buterigujon hejme, sed ĝi ne estis uzata. Tiu, kiun ni uzadis, estis relative vasta ligna „barelo” kuŝanta horizontale sur apogilo. En unu el ĝiaj rektaj vandoj estis truo, tra kiu eblis piki krank-akson, kaj sur ĝin estis surmetita aĵo konsistanta el latoj, kiuj buterigis la acidan kremon, kiam oni krankis.

La rada kirlilo

Ekzistas multaj „primitivaj” manieroj kirli ovojn kaj kremon. Sed ni havis radan kirlilon, tute el metalo. La fiksita parto, sur kiu la kranko estis muntita, alŝraŭbiĝis al la tablo. La kranko rotaciigis dentradon, kaj ĝi siavice rotaciigis la radojn de la kirlilo mem, kiu estis metita en la ujon kun la kirlendaĵo.

La viando-muelilo

Ankaŭ ĉi tiu metalaĵo alŝraŭbiĝis al la tablo. Mi ne komprenis, kial oni nomis tiun aparaton „viando-muelilo”, ĉar hejme, laŭ mia memoro, ĝi plej multe uziĝis por mueli fiŝaĵon por „fiŝkukoj”, kiuj ne estas veraj kukoj, sed fiŝmuelaĵo (farĉo?), kiun oni formas kiel rondajn „kukaĵojn” kaj poste fritas. Mi kredas memori, ke la fiŝaĵo devis trapasi la muelilon kvar fojojn, kaj inter la dua kaj la tria muelo oni aldonis cepon kaj muskaton. Sed la viando-muelilo estis uzata ankaŭ por fari specon de kuketoj, kiujn oni nomis „muelilaj kukoj”. Tio, kio eliĝis el la muelilo, ekhavis malsaman formon depende de la ero muntita sur ĝin – ne malsimile al tio, kio okazas ĉe modernaj manĝaĵprepariloj.

La kafo-muelilo

La klasika kafo-muelilo havas la krankon supre, kaj oni krankas horizontale. Ni havis tian muelilon hejme, sed ĝi estis tiom difektita, ke mi uzis ĝin kiel ludilon. Tiu muelilo, kiun ni uzis por mueli kafon, havis la krankon flanke. Plej supre estis speco de „funelo”, ne konusforma, sed ortangula, en kiun oni metis la kafograjnojn. Ili estis muelataj per rulcilindro troviĝanta plej malsupre en la funelo, kaj rotaciigata per la kranko. La muelita kafo falis en tirkesteton ĉe la fundo de la muelilo.

La fadenfaskigilo

De traktado de nutraĵoj mi transiras al traktado de fadenoj kaj teksaĵoj. La fadenfaskigilo estis ligna ilo uzata por kranke fari faskojn de fadenoj. Ĝi havis krucon, kaj en la ekstremo de ĉiuj kruc-brakoj estis „ungego” kun meza profundaĵo, kiu igis la fadenon faskiĝi orde. Unu el la kvar ungegoj estis faldebla al la brako, tiel ke oni facile povu depreni la faskon de la faskigilo. La aksingo de la kruco kompreneble estis surmetita sur krank-akson.

Por volvi la faskon en fadenbulon ni uzis alian lignan ilon, ĉi-foje sen kranko. Ankaŭ ĝi havis krucon, sed ĝi rotaciis horizontale. En la brakoj estis pluraj truoj malsamdistance de la centro, en kiujn oni enmetis bastonetojn por teni la faskon streĉita. En kiujn truojn oni metu la bastonetojn, tio dependis de la vasteco de la fasko.

La kudromaŝino

Mi ne povas klarigi, kiun taskon plenumis la kranko de la kudromaŝino, sed ĝi iel rilatis al perkranka surbobenigo kaj elbobenigo de fadeno. Ankaŭ eblas, ke la kranko estis uzata en la kudra laboro mem, sed tio ne estis facile esplorebla por mi. La kudromaŝino havis pingletojn, kiujn tuŝi ne estis sendanĝere, kiam ili moviĝis.

La teksilo

Kiam teksilo muntiĝis hejme, estis amuze esti infano. Oni muntis ne nur la teksilon mem, sed ankaŭ ion, kion oni nomis per vorto tradukebla kiel „varpseĝo”. Ĝi ne estis seĝo, sed ligna stablo havanta la tutan altecon de la ĉambro, de la planko ĝis la plafono. Laŭ mia memoro ĝi havis du krucojn: unu ĉe la planko kaj unu ĉe la plafono. En ĉiu el la kvar „anguloj”, t.e. inter ekstremo de brako de la suba kruco kaj ekstremo de la responda brako de la supra kruco, estis fosto. Ĉirkaŭ tiu stablo estis volvita la fadeno uzota kiel varpo. Kiam oni volvis kaj malvolvis la varpfadenon, la stablo rotaciis (senkranke) ĉirkaŭ unu pivoto sube kaj unu supre, fiksitaj al la aksingoj de la krucoj. Sur la plankon kaj sub la plafonon oni metis tabulon kun meza profundaĵo por la pivotoj. Se la stablo estis malplena, mi povis uzi ĝin kiel karuselon.

Mi ne memoras, ĉu la teksilo havis krankon, sed mi tion ne ekskluzivas. Ĝi havis du lignajn rulojn: unu, ĉirkaŭ kiu estis volvita la fadeno antaŭ la teksado, kaj unu, ĉirkaŭ kiu volviĝadis la tolo dum la teksado. Iel – ĉu ne per kranko? – la „fadenrulo” ja devis esti ĉirkaŭvolvata antaŭ la teksado.

La rulpremilo kaj la kalandrilo

Hejme ni ne havis lavmaŝinon, ni eĉ ne havis elektron. Ĝin ni ekhavis nur kristnaske de la jaro 1962, kiam mi havis 19 jarojn. Okjara mi estis sendita al internula lernejo en Trondheim, kaj ekde tiam mi estis hejme nur dum la someraj ferioj. Kelkajn el miaj kristnaskaj ferioj mi pasigis ĉe onklino en Lom, proksimume mezvoje inter Trondheim kaj Oslo, kaj tie estis kaj elektro kaj lavmaŝino. Ĝi ne havis centrifugilon, laŭ mia memoro, sed la tolaĵo estis rulpremata en „tordo-maŝino” – oni nomis ĝin tiel – muntita sur la lavmaŝino. Ne estis vera maŝino, sed simple kranko, kiu movis du kaŭĉukajn rulcilindrojn en reciproke kontraŭaj direktoj, alivorte, rulpremilo. Poste la tolaĵo estis kalandrata en kalandrilo, pri kiu mi ne multon memoras, sed kiu tutcerte havis krankon.

La kestohorloĝo

Mi restu en Lom. Tie oni havis kestohorloĝon, kiu estis streĉata unu fojon semajne. Ĝi havis unu pezaĵon por la montriloj kaj unu por la sonsistemo. Por streĉi ĝin necesis enpiki kranketon tra truo en la vitro.

La telefono

En mia plej frua infanaĝo ni ne havis telefonon hejme. Se ni volis telefoni, ni devis iri al la loka telefoncentralo, kiu situis ĉirkaŭ unu kilometron de nia hejmo. Se iu volis telefone paroli kun ni, tiu telefonis al la centralo kaj interkonsentis pri horo, je kiu iu el la centralo estu veniginta nin tien por la interparolo.

Tamen mi konatiĝis kun la krank-telefono antaŭ ol eklerni en la lernejo. En la parto ekstera (okcidenta, turnita al la maro) de Lundøya loĝis onklino mia kun la edzo kaj gefiloj. Estis gastama familio, ĉe kiu mi povis pasigi semajnon somere, specon de „someraj ferioj”, antaŭ ol mi ekfrekventis la lernejon. Tie ekzistis krank-telefono, kiel ankaŭ en Lom. En la internulejo en Trondheim, male, la telefono estis alispeca, kun ciferdisko.

Hejme oni instalis telefonon iam dum la 1950aj jaroj. Al la lineo estis konektitaj du abonantoj plus la centralo. Kiam ni telefonis, ni turnis la krankon antaŭ ol depreni la mikrofonon. Por telefoni al la alia abonanto de la lineo ni krankis „unu longan kaj unu mallongan”. Por telefoni al la centralo ni krankis „unu longan”. Se ni aŭdis „du longajn”, la voko estis por ni.

La gramofono

Ni ne havis propran gramofonon hejme, sed ni havis najbarojn, kiuj fojfoje bonvoleme pruntedonis al ni sian „vojaĝ-gramofonon”. Kompreneble temis pri gramofono, kiun necesis kranke streĉi por ĉiu 78-rivolua disko, kiun oni ludigis. Ankaŭ la parencoj, ĉe kiuj mi „feriis”, havis gramofonon, sed ĝi estis meblo kun ŝranko sub la „disko-telero”.

Aliaj „muzik-krankoj”

En mia vivo mi ne havis multajn muzikskatolojn, kaj la plej multaj, kiujn mi havis, estas streĉataj ne kiel gramofono, sed kiel vekhorloĝo. Tamen mi havas unu muzikskatolon, kiu ludas La Internacion, kiam mi turnas ĝian krankon. Tiam mi povas mem decidi, kiuritme ĝi ludu. La samon oni povas fari, turnante la krankon de gurdo.

La traktoro

Kiam ni ekhavis traktoron hejme, mi volis esplori ĝin kaj ekscii, kiel nomiĝas ĉiuj ĝiaj eroj. Mi ne memoras la detalojn, sed ke la traktoro havis krankon, pri tio mi certas.

Diversaj kapstanoj

Kiam mi parolas kun mia plej aĝa frato pri ĉiuj krankoj, li ĉiam petas min memori tiun, kiun ni uzis por „malmunti fojnpendigan ŝnuron”. La aparato por sekigi fojnon konsistis el longa vico da vertikalaj lignaj stangoj starantaj egaldistance en kavetoj en la grundo. Inter la stangoj estis etendita ŝnuro, plej ofte ŝtala, sed iafoje fadena. Al ĉiu stango estis alfiksitaj ĉu najloj, sur kiuj la ŝnuro ripozis, ĉu metalaj maŝetoj, tra kiuj ĝi iris. Ĉirkaŭ la ekstremaj stangoj la ŝnuro estis duonspirale volvita, tiel ke ĝi fariĝis plur-etaĝa. Malmuntante la ŝnuron, oni volvis ĝin sur bobenegon, kies akso estis vertikale staranta metala levostango. Plej supre kaj plej malsupre la bobeno havis krucon konsistantan el du lignaj tabuloj. Ĉe la ekstremo de unu brako de la supra kruco estis truo, en kiu estis metita bastoneto, kiun oni tenis per la mano, krankante horizontale por surbobenigi la ŝnuron. Sed por mi tiu ne estis vera kranko, ĝuste ĉar ĝi turniĝis horizontale kaj ne vertikale. Ĉi tio eble iom similas al kapstanoj en boatoj, pri kio mi tamen malmulte kompetentas.

Sed mi svage memoras puton ĉe alia onklino mia loĝanta sur Lundøya. Tie estis kranko uzata por malhisi sitelojn en la puton kaj poste hisi ilin plenajn de akvo.

Pli modernaj krankoj

Mi ne ĉesis kranki, kiam finiĝis mia infanaĝo. Multfoje, sidante en aŭtomobilo, mi perkranke fermis aŭ malfermis la fenestron. Mi havas ankaŭ tolmarkezon, kiun mi movas per kranko. Se nomi kranko la staci-serĉilon de radioaparato, tiam mi multe krankadis ankaŭ en mia plenkreskula vivo.

De la kranka ĝis la klava epoko

Unu el la kernpunktoj de elstarigo de kranko kiel kulturmemoraĵo estas, ke ĝi estas fariĝanta ĝuste tio – memoraĵo pri io iam ekzistinta, sed ne plu ekzistanta, almenaŭ ne samgrade kiel antaŭe. Tio, kio antaŭe realiĝis per cirklaj movoj, nun realiĝas per klavopremoj.

La evoluo de la telefono

Mi ne tre lertas pri telefon-historio, sed mi aŭdis, ke la norveglingva esprimo „bati sur la draton”, kiu signifas „telefoni”, datiĝas de la infanaĝo de la telefono, kiam oni en laŭvorta senco batis sur la telefonan draton, por ke tiu, kiu estis je la alia fino de la lineo, aŭdu la baton kaj deprenu la mikrofonon. Iom post iom la batadon sur la draton anstataŭis sonoraj signaloj generataj per – krankado. La aŭtomatigo de la telefono signifis, ke ekuziĝis elektraj pulsoj por elekti, kun kiu abonanto paroli. La nombron de pulsoj decidis tio, kiun numeron de la ciferdisko ni elektis. Sed poste – verŝajne fine de la 1970aj jaroj – lanĉiĝis la klave manipulata telefono, kiun oni norveglingve nomis per vorto tradukebla kiel „klavofono”. Anstataŭ turni ciferdiskon oni premis klavojn de ciferklavaro. Estas strange pensi pri tio, kiom mallonge daŭris, ĝis la „klavofono” iĝis tute universala kaj igis la diskan telefonon muzea. La vorto „klavofono”, pri kiu mi kredis, ke ĝi longtempe kunvivos kun „telefono”, nun tute ne uziĝas, simple ĉar ĉiuj nunaj telefonoj estas „klavofonoj”.

Aliaj manifestiĝoj de la klava epoko

Se en la radioaparato vi volas trovi stacion, ŝanĝi la laŭtecon aŭ la tonon, vi premas klavojn anstataŭ turni butonon. Se vi volas ĝustigi la horon de horloĝo, vi ne plu turnas ŝraŭbon – vi premas klavojn. Ofte vi tiam povas ĝustigi ĝin nur antaŭen, ne malantaŭen. Se vi volas ĝustigi la rapidecon de knedilo aŭ miksilo, vi premas klavojn. Eĉ por fermi kaj malfermi fenestron de aŭtomobilo vi nun uzas klavojn anstataŭ krankon.

Iom da fina spekulativo

Ĉu estas imageble, ke la transiro de la kranka al la klava epoko spegulas ŝanĝon ankaŭ en nia maniero percepti la mondon? Antaŭe ni eble perceptis ĝin kiel tutaĵon aŭ kontinuaĵon, kie ĉiuj eroj interplektiĝis kvazaŭ en dent-radaro. Nun ni eble perceptas la mondon ciferece. Ni kvantigas, ni donas al ĉio ciferan valoron, ni lokas ĉion en gamon ne kontinuan aŭ senŝtupan, sed punktan aŭ ŝtupan. Ĉiu klavopremo reprezentas salton de unu punkto (aŭ cifero) al la proksima. Ĉu ĉi tio estas spekulativaĵo? Jes, eble, sed mi lernis, ke la fino de stil-ekzerco – aŭ de artikolo – nature elportu la leganton el la temo. Tiusence iom da kvazaŭ-filozofia spekulativaĵo povas servi same bone, kiel io ajn alia.

Otto PRYTZ

korespondanto de MONATO en Norvegio

Scienco

KUBO

Abunda sunenergio kun la helpo de Ĉinio

Notinda evento okazis en la urbo Yaguaramas (municipo Abreus, apartenanta al la kuba centro-suda provinco Cienfuegos), kie oni lastatempe muntis 19 440 sunpanelojn donacitajn de Ĉinio. La ambasadoro de Ĉina Popola Respubliko en Havano, sinjoro Chen Xi, transdonis la ŝlosilon simbolantan la komencon de la ekspluatado de sunenergiaj parkoj kun suma gener-povumo de 9 megavatoj (MW), konsiderante ankaŭ tiujn en la okcidenta provinco Pinar del Rio. Ambaŭ estis konstruitaj kun la financa helpo de la ĉina registaro.

Perfekta kombino

En la ceremonio organizita por la finpretigo de la projekto en Yaguaramas – kies gener-povumo egalas al 5 MW kaj estas la plej granda enlande – la ĉina ambasadoro agnoskis la laboristojn kaj teknikistojn, kiuj ebligis la sukcesplenan realigon de ambaŭ parkoj. „Kubo estas la lando, kun kiu Ĉinio plej kunlaboris en Latin-Ameriko, kaj ĝenerale unu el niaj plej gravaj partneroj mondskale. Ĉinio estis siaflanke, en multaj kampoj, celo de egaj solidareco kaj subteno fare de kubaj registaro kaj popolo”, asertis dankeme la azia diplomato. Li precizigis, ke la ĉina teknologio estas bonega kaj altnivela, kaj ke en la kariba lando la sunradiado estas tre abunda. Tiu perfekta kombino ebligas tre fruktodonan kunlaboron inter la du landoj rilate al la produktado de sunenergio. Nun la registaroj de la du landoj laboras ŝultron ĉe ŝultro pri la venonta etapo de la projekto, kiu koncernos aliajn kubajn provincojn.

Malpli da karbona dioksido

Rubén Cid Carbonell, kuba vic-ministro pri energio kaj minejoj, deklaris, ke, malgraŭ la malfacilaĵoj ligitaj kun la ekonomia kaj komerca blokado fare de Usono, preskaŭ ĉiuj kubanoj havas aliron al elektroenergio. „Yaguaramas, kune kun Pinar del Rio, konstituas la unuan etapon de donaco fare de Ĉinio, kaj la du parkoj finitaj en 2018 havigas 13 500 megavat-horoj (MWh) jare kaj reduktos la produktatan karbondioksidon”, li notis. Ene de malpli ol 90 tagoj la kontribuo de la parkoj egalis al pli ol 3500 MWh kaj oni evitis emisii en la atmosferon 3000 tunojn da CO 2.

Juan Carlos MONTERO MEDINA

korespondanto de MONATO en Kubo

NUTRADO

La efektiva utilo de dietoj

Jam de pluraj jaroj, la rigora kontrolado de tio, kion oni metas sur la teleron, fariĝis preskaŭ obsedo. Tio dependas nelaste de la kreskanta influo de televido kaj gazetoj, kiuj „maniule” montras la gravecon en la nuna mondo de maldika korpo – ne nur kaj ne ĉiam, kompreneble, pro sankialoj: plej ofte pro estetikaj. Ili tiamaniere pelas homojn, plej kutime sen reala kialo, provi plej diversajn dietajn metodojn. Dieto devas tamen ĉiam esti entreprenata post konsulto de fakulo, krom se onia intenco estas perdi nur unu aŭ du kilogramojn.

Malekvilibraj dietoj

Ni ofte aŭdas pri laŭmodaj dietoj kun nekutimaj kaj fojfoje sensaciaj nomoj, sed en kio ili konsistas kaj kiajn efikojn ili povas havi sur la korpo? Tio ne ĉiam estas klarigata, nek tro interesas maldikiĝemajn homojn. Verdire kelkaj el la plej laŭmodaj dietoj ja estas sukcesaj, ĉar ili ja baziĝas sur scienca fundamento: ekzemple oni pensu pri tiuj dietoj, kiuj estas vaste pristudataj kaj klasifikitaj kiel protein-dietoj. En tiaj dietoj oni pliigas la procenton de proteinoj je malprofito de aliaj komponantoj, kiel ekzemple karbonhidratoj.

Tamen por sana persono, kiu bezonas perdi nur iomete da pezo, sekvi dum longa periodo malekvilibran dieton povas kaŭzi diversajn problemojn: la sukero de fruktoj aŭ malgranda procento da kompleksaj karbonhidratoj, kiaj tiuj ĉeestaj ene de grenoj kaj fabacoj, ja estas necesa.

Do, la ambicio de homoj trovi miraklajn solvojn por la problemo de (foje nur supozata) dikventreco estas pretenda kaj trompema. Perdi pezon reduktante karbonhidratojn kaj sukerojn estas eble, sed oni devas scii precize la ecojn de iliaj anstataŭantoj kaj kiajn specifajn efikojn ili povas implici.

Koncerne al la disvastiĝanta teorio, ke en la ĉeloj de la diversaj sangotipoj estas malsamaj glikoproteinoj (kiuj igas pli digesteblaj iujn manĝaĵojn), oni memoru, ke la digest-enzimoj, envere, havas nenian rilaton kun la glikoproteinoj de sangaj ĉeloj.

Celiakio, akvotrinkado kaj fastado

Ne mankas aliflanke personoj, kiuj emas sekvi senglutenajn dietojn. Ĉi tia dieto estas evidente necesa por tiuj, kiuj havas specifajn alergiojn aŭ estas trafitaj de celiakio; tamen ĝi ja estas senutila (aŭ eĉ malutila), se oni ne spertas tiajn problemojn: ĉi tiaj produktoj tute ne perdigas pezon nek havas malpli da kalorioj. Kontraŭe ili kondukas al altiĝo de glukozemio (la kvanto de glukozo en la sango), kio povas malbonigi ies metabolan situacion. Cetere ni ankoraŭ ne disponas pri studoj rilate al longdaŭraj efikoj de senglutena nutrado.

Estas interese, ke ĵus ekcirkulis la rezultoj de du sendependaj esploroj: unu pri la utilo de akvo por la metabolo kaj la alia pri la eventuala efikeco de dutaga fasto alternigenda kun kvintaga nutra libereco. Prudente kaj modere akvotrinki, kiel konate, ĉiam bonas kaj utilas: precipe se oni sekvas tre drastan dieton (rekomendindan nur en okazo de reala bezono atestita de kuracisto), oni devas pliigi la trinkadon de akvo, ĉar en la komenca fazo la korpo elpelas toksinojn kaj ja bezonas akvon por forigi ilin.

La menciita fastosistemo estas iom riska praktiko, same kiel manĝi nur unufoje tage. Fari ununuran kompletan manĝon signifas plimultiĝon de insulino: male, disigi la tagan nutraĵon en plurajn manĝetojn almenaŭ teorie ŝajnas redukti la amasiĝon de graso. Do la dieto, laŭ kiu oni alternigu kvin tagojn da nutra libereco kun du tagoj, dum kiuj eblas enkonduki simple fruktokirlaĵojn aŭ kuiritajn legomojn kun malmulte da oleo, ne estas tiom bona ideo. Tio pravigeblas nur, se oni volas „purigi” sin post streĉa periodo aŭ post periodo, en kiu ne eblis sekvi taŭgan dieton, ekzemple dum vojaĝado.

Cristina CASELLA

korespondanto de MONATO en Italio

Arto

JAN VAN HUYSUM

La florvazo, kiun nazioj ŝtelis de Italio

„Germanio restituu tuj al Florenco la pentraĵon siatempe ŝtelitan de nazioj!”: jen la alvoko de Eike Schmidt, la direktoro de la muzeo Uffizi [ufici] en la itala urbo Florenco. La nekutima kaj neambigua alvoko estas des pli signifoplena, se oni konsideras, ke li, art-historiisto 51-jaraĝa, estas ĝuste germano.

Absurda elaĉeto

Temas pri la oleopentraĵo itallingve nomata Vaso di fiori (Florvazo) de la nederlanda pentristo Jan van Huysum. Ĝin ŝtelis militistoj de Wehrmacht, la germana armeo, dum la dua mondmilito. Ĝi restis pli ol jarcenton en la florenca Palazzo Pitti, de 1824 ĝis 1943. Post la ŝtelo ĝi nenie reaperis antaŭ 1991, post la reunuiĝo de Germanio. Oni tamen tiam petis de Germanio laŭdire „absurdan elaĉeton”, por redoni la pridisputatan artaĵon al Italio. La prokurorejo de Florenco deklaris, ke tiu objekto klare apartenas al Italio kaj tute ne akireblas aŭ vendeblas. Nigra-blankan kopion oni de pluraj jaroj ekspozicias simbole en Palazzo Pitti, akompanatan de informa skribaĵo trilingva „Ŝtelita”.

Roberto PIGRO

korespondanto de Monato por Italio

Literaturo

IRLANDO

Romano en la portugala premiita

La Dublina Premio pri Internacia Literaturo estis en 2017 aljuĝita al la romano Teoria Geral do Esquecimento (La ĝenerala teorio pri forgeso) de la angolano José Eduardo Agualusa [ĵozé edŭardo agŭaluza], en la angla traduko (A General Theory of Oblivion) de Daniel Hahn.

La verko temas pri la vivo de Ludovika (Ludo), portugala virino, kiu en la antaŭtago de la sendependiĝo de Angolo enmurigas sin en sia apartamento, kie la piloj de ŝia radioaparato malfunkcias, lasante ŝin dum 28 jaroj sen komunikado kun la ekstera mondo. Samtempe, la vira protagonisto, nome Jeremias, sekvas, per la radio, la malfacilan lukton de la registaraj trupoj kontraŭ la malstabila alianco de la partio Unita, la Nacia Fronto, la sud-afrika armeo kaj dungosoldatoj el Portugalio, Britio kaj Nord-Ameriko. La situacio estas eĉ pli komplikita pro la interveno de la kubanoj. Do la leganto povas aprezi la simbolismon de la rakonto, kaj kontrasti la sperton de la izolita virino, Ludo, kaj la ekstera sperto de la viro, Jeremias. Plie, oni intime lernas pri la sanga kaj ĥaosa historio de la moderna Angolo.

Granda surprizo

Ĝis la apero de la angla traduko de ĉi tiu romano, ŝajnas, ke la sola verko de portugallingva literaturo, kiu estis trovebla sur la bretoj de librovendejoj en Irlando, estis la romanoj de la brazilano Paulo Coelho. Do, certe la aljuĝo de irlanda premio al la verko de Agualuso estis granda surprizo. Oni povas nur konjekti pri la motivoj, kiuj instigis la juĝistojn en Dublino. Ĉu eble la fakto, ke en la jaro antaŭ la apero de la angla traduko okazis la centjariĝo de la ribelo, kiu kondukis al la sendependiĝo de la Irlanda Respubliko, do sento de simpatio kun la popolo de tiu antaŭa kolonio en Afriko? Eble pli verŝajna kialo estas tio, ke oni povas konstati similecon inter la sperto de Angolo kaj la egale ĥaosa kaj kruela aktuala situacio en Sirio kaj Irako.

La aljuĝintoj en Dublino estas gratulindaj pro sia elekto. Eblas ĝoji, ke (preskaŭ) ne nur la literaturo de la dominanta angleparolanta mondo estas videbla en la irlandaj librovendejoj kaj bibliotekoj. Tre bonvena estas la apero de pli kaj pli da literaturo internacia.

Garvan MAKAJ'

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.net donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.net/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.net/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.net/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

L. L. Zamenhof

L. L. Zamenhof. La homo kaj lia idearo en liaj propraj vortoj (de G. C. Fighiera). Eldonis: Esperanto-Centro Torino. Nova eseo pri la penso de la kreinto de Esperanto pri religiaj, etnaj, politikaj, etikaj, sociaj kaj esperantistaj demandoj. 40 paĝoj, 39 historiaj piednotoj, bibliografia listo de 115 verkoj pri Zamenhof. Aparte interesa estas la propono de Zamenhof, en 1914, krei Eŭropan Tribunalon kaj Unuiĝintajn Ŝtatojn de Eŭropo. € 3,90. Mendebla ĉe la Libroservo de UEA kaj aliaj libroservoj.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 40a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 102 korespondantojn kun kunlaborkontrakto en 45 landoj kaj abonantojn en 73 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).

La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00, Skype: fel-monato; retpoŝto: eldonejo@monato.net.

reta versio: www.monato.net

sociaj retejoj:

• Twitter: @FEL_Antverpeno

• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato

honora ĉefredaktoro:

Stefan Maul

gvida redaktoro:

Paŭl Peeraerts.

lingvaj reviziantoj:

Roland Cuenot, Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus.

redakcia sekretario:

Paŭl Peeraerts. Retpoŝto: monato@monato.net.

grafiko:

Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

redaktoroj:

• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.net.

• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.net.

• Eseoj: Sendu al la koncerna redaktoro, depende de la temo.

• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.net.

• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.net.

• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.net.

• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.net.

• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.net. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.

• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.net.

• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.net.

• Medio: Sendu viajn kontribuojn al medio@monato.net.

• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.net.

• Politiko: Alexander Shlafer, Usono, politiko@monato.net.

• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.net.

• Spirita vivo: Alberto García Fumero, Kubo, spirita_vivo@monato.net.

• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.net.

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste 5 sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo de MONATO, la tria sumo estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO, la kvara sumo estas la tarifo de la agendo kaj enciklopedieto LA JARO senditaj triaklase (malrapide) kaj la kvina sumo estas tiu de LA JARO sendita unuaklase (rapide).

Ŝtato de la paganto           MONATO                LA JARO

surface  aere   rete   3a kl. 1a klaso

Argentino       EUR     35     38    21         6,5    9,5

Aŭstralio       AUD     94     99    56,40     10,60   15

Aŭstrio         EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Belgio          EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Bosnio-Herc.    EUR     35     38    21         6,5    9,5

Brazilo         EUR     35     38    21         6,5    9,5

Britio          GBP     53     56    31,80      6      8,8

Bulgario        EUR     35     38    21         6,5    9,5

Ĉeĥio           EUR     49     52    29,40      6,5    9,5

Ĉinio           EUR     35     38    21         6,5    9,5

Danio           DKK    430    455   258         48     71

Estonio         EUR     40     43    24         6,5    9,5

Finnlando       EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Francio         EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Germanio        EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Grekio          EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Hispanio        EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Hungario        HUF  12950  13900  7770        2100   3000

Irlando         EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Islando         EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Israelo         EUR     51     54    30,60      6,5    9,5

Italio          EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Japanio         JPY   7980   8500  4788         870   1270

Kanado          CAD     86     91    51,60      9,7     14

Kipro           EUR     49     52    29,40      6,5    9,5

Koreio          EUR     51     54    30,60      6,5    9,5

Kostariko       EUR     35     38    21         6,5    9,5

Kroatio         EUR     40     43    24         6,5    9,5

Latvio          EUR     40     43    24         6,5    9,5

Litovio         EUR     40     43    24         6,5    9,5

Luksemburgo     EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Malto           EUR     49     52    29,40      6,5    9,5

Nederlando      EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Norvegio        NOK    550     580   330        63     92

Nov-Zelando     NZD    105    111    63        11,50   18

Pollando        PLN    170    184    102         28     41

Portugalio      EUR     51     54    30,60      6,5    9,5

Rusio           EUR     35     38    21         6,5    9,5

Serbio          EUR     35     38    21         6,5    9,5

Slovakio        EUR     40     43    24         6,5    9,5

Slovenio        EUR     49     52    29,40      6,5    9,5

Sud-Afriko      EUR     51     54    30,60      6,5    9,5

Svedio          SEK    610    635   366         68     99

Svislando       CHF     82     88    49,20       9     14

Usono           USD     78     82    46,80       8     13

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en ŝtatoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.

• Per UEA-konto al la konto fela-x de Flandra Esperanto-Ligo.

• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.

• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.

• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.

• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Pĉk. IBAN AT80 6000 0000 0712 7744. Rete: aon.913548977@aon.at.

• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be.

• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba.

• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br.

• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk.

• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz.

• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com.

• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com.

• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee.

• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando.

• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.

• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.

• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com.

• Hungara: HEA, HU-1146 Budapest, Thököly út 58-60. II/209. Poŝtkest-adreso: HU-1368 Budapest, Pf. 193. Telefonnumeroj: 36/70/932-7465, 36/70/932-7464. Rete: hungario@gmail.com, www.esperantohea.hu.

• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net.

• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is.

• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44.

• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it.

• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp.

• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca.

• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: v.sole@esperanto.cat.

• Korea: Korea Esperanto-Asocio, Gangbyeon hansin core B/D, 1601 ho, 350 Mapo-dong Mapo-gu, Seoul 121-703. Rete: esperanto@saluton.net

• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr

• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Litova: Laimius Strażnickas, LEA, a.k. 178, LT-01003 Vilnius-C, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com.

• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com

• Nederlanda: Universala Esperanto-Asocio, Nieuwe Binnenweg 176, NL-3015 BJ Rotterdam. Rete: uea@co.uea.org.

• Norvega: Anne Karin Bondhus, Morenefaret 8 A, 4340 Bryne. Rete: akbondhus@jkn.no.

• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz.

• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com.

• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt.

• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru.

• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com.

• Slovaka: Stano Marček, Zvolenská 15/11, SK-3601 Martin. Rete: stano.marcek@gmail.com.

• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net.

• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se.

• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch.

• Usona: ELNA, P.O. Box 1129, El Cerrito, CA 94530. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: elna@esperanto-usa.org.

Enhavo

Leteroj

Rasisma opinio

Plej granda laborista akcidento

La detalaj respondoj

Pardonpeto

Politiko

BRAZILO

Ĉu nova minaco al indiĝenaj popoloj?

KOSOVO

Pliakriĝo de la kosov-serbiaj rilatoj

FRANCIO

Aresto pro spionado por Nord-Koreio

Fotoj

Lakto

Moderna vivo

SLOVAKIO

Sukcesa biblioteko

KUBO

La vipura havana kvartalo

Cirko prezentiĝis en Vatikano

SOCIO

Omaĝo al la patrinoj

Ekonomio

AFRIKO-EŬROPO

Ŝancoj por egalrajta kunlaboro

Eseoj

KULTURO

Kranko kiel kulturmemoraĵo

Scienco

KUBO

Abunda sunenergio kun la helpo de Ĉinio

NUTRADO

La efektiva utilo de dietoj

Arto

JAN VAN HUYSUM

La florvazo, kiun nazioj ŝtelis de Italio

Literaturo

IRLANDO

Romano en la portugala premiita

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Naturista vivo

L. L. Zamenhof

Kolofono de la magazino MONATO

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

aŭ pere de peranto ...