Leteroj

Indiĝena kulturo detruota?

En Brazilo ekde nun la ministerio pri agrikulturo demarkacios indiĝenajn regionojn. Ĝiaj interesoj preskaŭ ĉiam kontraŭstaras tiujn de konservado. Laŭ Jair Bolsonaro, la prezidanto de Brazilo, estas problemo, ke ankoraŭ ekzistas protektataj indiĝenaj regionoj, ĉar ili estas maldense loĝataj. Li ne rimarkas, ke la vivkutimoj de ĉi tiuj popoloj tre diferencas de tiuj, kiuj loĝas en urboj.

Fakte, la decido baziĝas sur ekonomiaj interesoj de agrikulturistoj. La prezidanto ankaŭ parolas pri integriĝo de la indiĝenaj loĝantoj al urboj. Ĉi tio signifas detrui la kulturon de ĉi tiuj popoloj, inkluzive arton, lingvon, manĝkutimojn ktp.

Sidney Carlos PRAXEDES

Brazilo

Senpartieca historio

En la januara numero estis artikolo pri protestoj fare de etne grekaj studentoj en Kipro pro la ĝenerale malakceptata turka rego de parto de la insulo (MONATO 2019/01, p. 8). Bedaŭrinde laŭ la artikolo oni povus pensi, ke la tuta kulpo de tiu situacio restas ĉe la etnaj turkoj kaj Turkio. Tamen estas abunda kulpo ambaŭflanke. Ekzemple, la turka invado sekvis seriozan minacon de invado fare de la tiama greka militista registaro, kiu fakte estis faŝista kaj kiu kolapsis pro la turka bato. Mi konsilas al ĉiuj provi legi senpartiecan historion de la ploriga historio de Kipro en la lastaj 70 jaroj.

Bruce SHERWOOD

Usono

Veneno

Min doloras, ke MONATO en la oktobra numero denove malfermas siajn paĝojn al la veneno de Alexander Gofen. Li asertas, ke Islamo estas sklaviga glavo sangon soifanta kaj ke Kristanismo male ne estas tia. Kio pri la multaj milionoj da sklavoj alportitaj al la Nova Mondo fare de kristanoj? Je la sojlo de la Usona Civila Milito, suduloj pravigis tiun sklavigon per kristanaj argumentoj. Ne forgesu la terurajn aspektojn de tutmonda kristana koloniado.

Ĉi-rilate Gofen mencias malaprobe la koncepton de „blanka privilegio”, klare ne komprenante, pri kio temas. Pro tio, ke mi estas blanka, mi ne devas zorgegi, ke policano ne mortigos min, nek ke oni ne dungos min pro mia haŭtokoloro, nek ke oni malliberigos min maljuste, nek ke oni forte laboros por malhelpi min baloti, nek, nek, nek. La sistemo ege favoras min, kaj tio ja estas privilegio.

Fine, estas gravege distingi inter religio kaj individuaj religianoj; multaj usonaj kristanoj forte kontraŭstaris sklavecon. En la sama numero de MONATO, fine de artikolo pri enmigrintaj laboristoj en Japanio, estis kortuŝa komento fare de svislandano: „Ni alvokis laborforton, sed venis homoj”.

Bruce SHERWOOD

Usono

Stafeta diservo

En MONATO 2019/02 mi raportis pri la stafeta diservo en Hago. Fakte, ĝi komenciĝis la 26an de oktobro. Mi mistajpis. Indas krome mencii, ke ankaŭ mi kune kun kolego-teologo el nia haga remonstranta komunumo 4-foje povis diservi tie. Unu fojon mi eĉ celebris tie la Sinjormanĝon, alivorte la eŭkaristion, entute inter la amasa celebrado, kvankam pro mia pasintjara infarkto mi timis neniam plu povi tion fari. Plej speciale menciindas, ke foje eĉ duopo da menonitaj pastoroj el Usono peraviadile venis por gvidi du sinsekvajn diservojn.

Post decido de la registaro doni azilon al la koncerna familio plus al kvarcent ĝis kvincent aliaj koncernatoj, kiuj jam dum pluraj jaroj atendas respondon pri sia peto je azilo, la stafeta diservado finiĝis la 30an de januaro. Mirinde ĝuste tiumomente komenciĝis la operacio de mia koro!

Gerrit BERVELING

Nederlando

Hunganto (2)

Mi scivolas, kiuj eroj en la novelo Cent diantoj igas Johanon Petik aserti, ke la aŭtoro estas evidente hungara (MONATO 2019/02, p. 5). Al mi nehungaro la teksto impresas preskaŭ modele. Ĝi estas flue legebla kaj klare esprimita. Mi trovas nur unu frazon („ĉi tiuj belegaj cent ruĝaj diantoj”), en kiu mi preferus alian vortordon, kaj pri iuj aspektoj interpunkciaj eblas diskuti, sed tio estas bagatela. Estas entute absurde, paroli pri ia hungara dialekto de Esperanto rilate al tiu novelo.

Estas ankaŭ absurde imagi, ke manko de vortordaj reguloj minacas la populariĝon de Esperanto. Veras, ke malmultas eksplicitaj reguloj pri vortordo en nia lingvo, sed se la lingvo trankvile evoluis dum pli ol cent jaroj sen tiaj reguloj, estas verŝajne, ke starigo de pliaj reguloj nenion esence ŝanĝus. Aliflanke ja eblas konstati plivastiĝon de propre esperantaj praktikoj, kiujn indas popularigi – ekzemple, pri la lokiĝo de vortetoj kiel „ankaŭ”, kiu en Esperanto estas diverse lokebla en la frazo, kun diversaj nuancoj, dum en multaj aliaj lingvoj la responda vorto havas fiksitan lokon rilate al la verbo.

Brian MOON

Luksemburgo

La rubriko „Leteroj” estas destinita al koncizaj (maksimume 150-vortaj) reagoj de abonantoj pri aktualaĵoj kaj pri artikoloj aperintaj en Monato. La redakcio faras propran elekton, post lingva kaj stila polurado. Letero, ankaŭ reta, estu subskribita per la nomo, kompleta stratadreso kaj telefonnumero. Per la sendo de la letero la aŭtoro donas sian permeson publikigi ĝin en la papera kaj en la ciferecaj versioj de Monato. Leteroj por publikigo estu senditaj al leteroj@monato.net.

Fotoj

Strikodo

Ke strikodoj ne ĉiam estas tedaj, tion pruvis nederlanda fromaĝfabriko, kiu petole aldonis bovinon al la nigra-blanka striaro.

pp

Thomas Mann

La morto en Venecio

Aperis reviziita traduko de la fama novelo de Thomas Mann: "La morto en Venecio". Thomas Mann (1875-1955) estas unu el la plej famaj germanaj verkistoj. Li verkis novelojn, romanojn kaj eseojn. En 1929 li ricevis la Nobelpremion. Liaj favorataj temoj estas la kontrastoj inter burĝo kaj artisto, inter morto kaj estetiko. Tio ankaŭ esprimiĝas en "La morto en Venecio". En ĝi la ĉefpersono estas neŭroza verkisto, kiu dum feria restado en Venecio enamiĝas al pola adoleskanto pro ties grekdia beleco. Lia obsedema, sekreta amo malrapide spirite ruinigas lin kaj samtempe li ankaŭ korpe febliĝas pro la ĥolera epidemio, kiu tiam ekfuriozas en Venecio. Rigardante al la knabo li mortas sur la plaĝo.

Gluita libro, formato 200 x 130 mm, 80 paĝoj. ISBN 978 90 77066 21 8. Prezo ĉe FEL: 7,60 eŭroj + afranko. Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio. Rete: www.retbutiko.net - retbutiko@fel.esperanto.be

Politiko

OPINIO

Biologia bazo de mensogado

Eŭropa demografio kaj ekonomia dinamiko: migrantoj necesas!

La biologiaj bazoj de mensogo^1

Kiam mi verkis la artikolon La interna ideo kaj ekstera politiko (MONATO 2018/10, p. 5), mi ne imagis, ke groteskaj ilustraĵoj por ĝi tuj haveblos en nia realo. Jen, ekzemple, la lasta oksimoraĵo de la franca prezidento Macron: „Naciismo estas perfido de patriotismo”. Jen du liaj germanaj kolegoj: „Ne nur germanoj faras Germanion”; „Estas bone, ke Germanio estos malpli germana kaj pli islama”. Kaj jen svedaj: „Ni devas esti toleremaj al islamo kaj islamanoj, ĉar kiam ni iĝos minoritato, ili estos same tiaj al ni”.

Groteska „scienca” apogo

Tamen jen io pli rilata al nia legantaro: la temo de la lasta Universala Kongreso de Esperanto estis tutmondiĝo kun scienca apogo (vidu la programon^1). Kvankam mi ne ĉeestis la menciitajn prelegojn, mi skribas ĉi tion surbaze de tio, kiom groteskaj estas jam la prelego-titoloj mem 1, kaj surbaze de mia antaŭa studado de la temo 2. Kia koincido – la apudeco de tiuj ĉi titoloj! Mi ekspliku.

Senprecedenca epoko

Ni travivas senprecedencan epokon, kiam la registaroj de la okcidentaj landoj (precipe de EU) kaj de UN malvalidigis la fundamentan principon de la monda ordo: la principon, al kiu la homaro pene kaj dolore strebis dum la tuta historio, nome, ke „lando X apartenu al popolo X”. Popoloj strebis al tiu ĉi principo kaj al memdecido, ĉar nur tiel ĉi eblis eviti inter-gentajn kaj inter-rasajn konfliktojn.

Normaligo de perfido

Nun do la komisaroj de tutmondeco neas tiun ĉi principon ĝenerale, sed precipe agreseme ili rifuzas la rajton de popolo X havi propran landon X por popoloj blankaj, eŭropaj kaj kristanaj.

Sendube la komisaroj iom stumblis en siaj penoj „diversigi” aziajn kaj afrikajn popolojn aŭ islamajn landojn. Tiuj ial ne emas celebri diversecon. Tamen ili sukcesis endoktrinigi la civitanaron de la okcidentaj landoj tiugrade, ke la civitanaro akuzas je „rasismo”, naciismo (egaligata al naziismo), ksenofobio kaj je aliaj „pekoj” ĉiujn, kiuj simple volas konservi siajn landojn en la origina etna kaj rasa konsisto, kun la originaj kulturo, lingvo kaj religio.

La respektiva plano de UN nomiĝas „Anstataŭiga (tiel!) migrado” (angle: Replacement migration), kaj la komisaroj efektivigas tiun ĉi monstran planon sen ajnaj referendumoj kaj sen vasta diskutado kun la propraj popoloj! Ili fakte re-popolumas proprajn landojn per fremduloj: ne per iuj benignaj fremduloj, sed per plejeble malignaj malamikaj kaj agresemaj fremduloj – islamanoj, konataj esti ĉi tiaj dum jarcentoj. Tio estas perfido: perfido de sia lando, perfido nun farata kaj trudata kvazaŭ normo. Tia estas la fono: la fono, kiun Jean Raspail prognozis en sia romano La kampo de la sanktuloj 4 jam en 1973.

Eŭropa demografio

Estas vere, ke la moderna Eŭropo estas survoje al demografia sinmortigo, ke por ĉiuj eŭropaj landoj la reprodukta koeficiento estas draste malpli granda ol la minimume necesa averaĝa valoro de 2,1 infanoj je virino. Eŭropo venis al tiu ĉi priplorinda stato pro multaj kialoj, el kiuj unue endas mencii rezignon pri la tradiciaj familiaj kaj (jud-)kristanaj valoroj. Eŭropanoj preferas malĉastecon anstataŭ frukteco, kaj tio reduktas la loĝantaron de iliaj landoj. Tio estas malĝojiga, tamen ne plejeble malĝoja. Oni ja povas iel pluvivi ankaŭ en nesufiĉe loĝataj modernaj landoj.

Rimedo por plibonigi la situacion

Se indiĝena specio malprogresas, ĉu oni importas alian specion kun pli alta reproduktiĝo? Ĉu tia konkurado helpos la indiĝenojn?

Se indiĝena planto en parko ial degeneras: ĉu ĝardenistoj importas fremdan agreseman planton, aŭ male, forigas agresemajn plantojn por faciligi kreskon de la indiĝenaj?

Tamen la komisaroj de fremda migrado kun groteska memcerteco volas kompensi mankon de pomoj per oranĝoj, pretendante, ke tio ne gravas; kvazaŭ atenti kaj zorgi pri tiu ĉi trompa anstataŭigo estus neinda kiel „ksenofobio” ktp laŭ la ĉi-supra listo de „pekoj”.

La realo fakte estas draste pli aĉa. Ili anstataŭigas pomojn ne per oranĝoj, sed per lolo! Ili anstataŭigas karpojn per piranjoj, kvazaŭ „doktoro preskribis ĝuste ĉi tion”! Fakte, la nov-mond-orda „doktoro” inside preskribis ĝuste ĉi tion, kaj la stultaj pacientoj entuziasme akceptis tian „kuracilon” motivitan per asertoj, ke ...

... migrantoj ekonomie necesas

Fabeloj pri la ekonomia neceso aŭ utilo de la novvenintoj el la islama mondo estas pura mensogo, ĉar nur eta parto el ili volas kaj kapablas labori en la moderna mondo, sed plimulto suĉas la stulte malavaran socian helpon, ruinigante la ekonomion.

Kaj, eĉ se estus por-momenta ekonomia utilo: ĉu ŝanĝo de la etna konsisto de lando estas bagatelo, kiun oni neglektu por ekonomio? Jes, respondas la komisaroj de tutmondeco, tio estas bagatelo, kaj hontinda bagatelo!

La komisaroj de tutmondeco senhonte (kaj sakrilegie) egaligas la modernajn islamanojn migrintajn por eŭropa ĥalavo 3 kun rifuĝintoj kaj viktimoj de la teruregaj mondmilitoj de la pasinteco. Tamen...

* Islamanoj fuĝas el islamaj landoj: ĉu rezulte de persekutado?

* Islamanoj fuĝas al kristanaj landoj sen ajna intenco iĝi kristanoj, sed kun la intenco islamigi la akceptantajn landojn: ĉu tio aspektas kiel fuĝado por azilo?

* El plejparte arabaj landoj araboj amase migras al nearabaj landoj de Eŭropo (kiu, laŭ Bat Ye'or, jam iĝas „Eŭrabio”). Ĉu tio estas rifuĝado?

* La islamaj „rifuĝintoj” ofte kondutas kiel perfortuloj, kiuj venis por liveri la akceptantajn landojn al la Domo de Islamo – kaj por havi la senpagajn bonaĵojn, kiujn ili konsideras „imposto” (ĵizzja) je „malfideluloj”. Ĉu tio estas rifuĝado?

Ĥalavo

Simila grotesko okazas pri la „karavano” de aspirantoj al usona ĥalavo^3 el la mez-amerikaj landoj, kiuj, trapasante kelkajn landlimojn, celas invadi Usonon, simple ĉar ili tiel volas kaj povas. La samaj komisaroj de tutmondeco ekscitas, organizas kaj helpas ilin, provizante ankaŭ per ĵurnalista raportado.

Ĉu moki aŭ pripensi?

Kaj eĉ se la rifuĝintoj vere estus persekutitaj en siaj foraj landoj: ĉu ne estus pli ŝpareme kaj prudente, ke iliaj Okcidentaj bonfaruloj aranĝu por ili sekurajn tendarojn fore, kaj repopolumu per ili aliajn, similajn landojn anstataŭ siajn? Ekzemple, por „fuĝantoj” el la mez-amerikaj landoj, ĉu ne estus pli proksimaj kaj pli taŭgaj la najbaraj landoj sude (la tuta Sud-Ameriko!) aŭ tuj norde (Meksiko), parolantaj la saman hispanan lingvon, kun pli simila civitanaro? Ĉu indas moki la ideon pri „Fortikaĵo Eŭropo” 1 kaj ĝenerale la ideon de ajna lando kiel fortikaĵo por sia popolo kaj civitanaro?!

Danĝera mensogado

La komisaroj de repopolumo de siaj landoj per tiaj novvenintoj hipokrite lamentas pri (veraj) teruraĵoj de la antaŭaj militoj, dum ili fakte preparas la grundon por nova eŭropa milito: neevitebla milito por sinliberigo, kies teruraĵoj eble superos ĉion, kio okazadis en la pasinteco. Kial la komisaroj kondukas tian perfidan propagandon? Espereble la dua prelego^1 eksplikas tion per sia titolo ...

1. Sciencoriĉa UK en Lisbono, Esperanto, n-ro 1327. La titoloj de prelegoj: Eŭropa demografio kaj ekonomia dinamiko: migrantoj necesas (Martins), p.180; La biologiaj bazoj de mensogo (Pontes), p. 189; Lingvoj, kulturoj, tutmondiĝo. Kien nun? (Alcalde), p. 176.

2. The New World Order international: http://judeochristianamerica.org/Quigley/WhoIsInControl.htm

3. Халява [ĥaláva] – trafa rusa slangeca idiomaĵo por nemeritita kaj neklarigebla disdonado de bonaĵoj.

4. Jean Raspail, Le Camp des Saints, 1973 (france). Legu ankaŭ: Elena Chudinova, La moskeo de Pariza dipatrino, 2005 (ekzistas en lingvoj rusa, franca kaj angla)

Alexander GOFEN

Usono

ALBANIO

Studentoj de ŝtataj universitatoj protestas

„Vi forŝtelis niajn revojn, ni forrabos vian dormon!”, „Ni ne estas klientoj, ni ne estas bank-aŭtomatoj!”

Jen du el pluraj sloganoj, kiujn ekde la komenco de decembro ripetadas 130 000 studentoj de ŝtataj universitatoj, forlasinte aŭditoriojn kaj marŝante tra la stratoj de la ĉefurbo Tirano kaj de aliaj grandaj urboj (Shkodër, Vlorë, Elbasan, Korçë, Durrës, Gjirokastër). Ili postulas duonigon de jara studkotizo (relative alta por ĝenerale neriĉaj albanoj), plibonigon de vivkondiĉoj en internulejoj, pligrandigon de la buĝeto por instruado de 3,2 % al 5 %, pli da financa subteno por scienca esplorado kaj bibliotekoj, studentan identigilon, kiu reduktu elspezojn por transportado kaj aliaj servoj, plialtigon de ilia partopreno en la decidpovaj organoj de altlernejoj kaj eliminadon de koruptitaj profesoroj.

Persistaj protestoj

Unue, ili protestis dum longaj horoj antaŭ la ministerio pri instruado, kie studentoj postulis de la ministrino Lindita Nikolla la nuligon de la leĝo pri klerigado akceptita en 2015, kiu draste reduktis ŝtatan financadon de publikaj universitatoj. Poste ili protestis antaŭ la parlamentejo. Fojfoje ili blokis ĉefajn vojarteriojn kaj tiel agis tagnokte.

Ĉesis kredo al gvidantoj ...

Tian amasan studentan movadon oni vidis nur 28 jarojn antaŭe, en decembro 1990. Tiam protestoj rezultigis establon de politika diverseco en la lasta orienteŭropa socialisma lando. Noveco estas, ke ĉi-foje la studentoj ne elektis siajn reprezentantojn, nek sin apogis sur politikaj partioj, ĉar ili ne plu kredas al gvidantoj, kiuj tradicie perfidis iliajn interesojn. Tio similas al la lastatempaj manifestacioj en Parizo.

... kaj fido al la registaro

La socialista ĉefministro Edi Rama, ege embarasita, unue kategorie kontraŭstaris, sed poste proponis al ili dialogon, intertraktadon. Tamen tio maleblas pro la manko de reprezentantoj ĉe studentoj, kaj la studentoj ne plu fidas al la registaro. „Unue plenumu niajn postulojn, poste ni povus dialogi”, diras la studentoj. La registaro certe deziras gajni tempon kaj, plej probable, trompi ilin.

Ĉu ekbrilo de espero?

La popolo vidas en tiu nova nekutima kaj amasa protesto de la plej vigla kaj sana tavolo ekbrilojn de radikala ŝanĝiĝo en la politika situacio de la lando, kiu suferas pro stagnado en ekonomia evoluo, notinda elmigrado, enorma korupto de regantoj, juĝistoj, labordonantoj kaj partioj.

Studentoj protestas antaŭ la ministerio pri instruado. Foto: BARDHYL SELIMI

Bardhyl SELIMI

korespondanto de MONATO en Albanio

KUBO

120 jaroj da japana integriĝo en la kuban socion

Peceto de Kubo estas japana. En kuba kultura miksaĵo aŭ, pli specife, en ĝia mult-etna konsisto iam priskribita de la kuba sciencisto kaj elstara antropologo Fernando Ortiz Fernández, enestas porcio apartenanta al la lando de leviĝanta suno, alia arkipelago kiel la kuba, sed banata de la vasta Pacifika Oceano.

Prezidenta akcepto

La 18an de decembro 2018 la kuba prezidento Miguel Díaz-Canel Bermúdez akceptis en Palaco de la Revolucio Keiji Furuya, prezidanton de la parlamenta ligo de japana-kuba amikeco, kiu vizitis Kubon kadre de la festaj aranĝoj omaĝe al la 120-jariĝo de la komenco de japana enmigrado al Kubo.

Bonaj duflankaj rilatoj

Dum la renkontiĝo ambaŭ gravuloj samopiniis pri la bona stato de la duflankaj rilatoj. Ili kun plezuro rememoris la oficialan viziton al Havano de la japana ĉefministro Shinzo Abe en 2016 (MONATO 2016/11, p. 14) kaj ĝian kontribuon al antaŭeniro de la rilatoj inter la du nacioj.

Dum lia restado en la kuba ĉefurbo, tie okazis ankaŭ la tria kunveno de la publika-privata komitato Kubo-Japanio, kie partoprenis 22 japanaj entreprenoj. Oni subskribis dokumenton pri japana variaĵo de spadfiŝ-kapta turniro Ernest Hemingway okazonta en junio 2020, samtempe kun la venontaj someraj olimpiaj ludoj en Tokio.

Japana sagao en Kubo

Antaŭ 120 jaroj, la 9an de septembro 1898, per vaporŝipo Orizawa al Kubo venis la unua japano kun la intenco ekloĝi tie, Y. Ozuna. Legante la paĝojn de malnovaj eldonoj de Diario de la Marina (Taglibro de la ŝiparo), la plej grava tiuepoka gazeto, oni ekscias, ke la alveno de Ozuna celis progresigi komunumon, kiun nuntempe oni taksas je pli ol 1200 nikkei, japandevenaj enmigrintoj kaj iliaj posteuloj.

Migrado

Ili venis al la kariba insulo el diversaj gubernioj de la azia nacio: Okinaŭo, Kagoŝimo, Kumamoto, Fukuoko, Hiroŝimo, Nagano, Fukuŝimo kaj aliaj. Plej amase nikkei venis inter la jaroj 1924 kaj 1926. Plejmulto el la alvenintoj estis viroj, eks-samurajoj, kiuj okaze de la falo de ŝogunaj reĝimoj kaj Meiji-restarigado devis forvojaĝi eksterlanden.

Unuaj japanoj en Kubo

Sed jam antaŭ pli ol 400 jaroj, en julio 1614, unuafoje en la historio venintoj el Japanio paŝis sur kuban teron: samurajo Hasekura Rokuemon Cunenaga estranta ducent-personan ŝipanaron, kiu vojaĝis laŭ la ordono viziti Eŭropon komerco-cele de feŭda sinjoro (daimio) Date Masamune el la urbo kaj provinco Sendajo (gubernio Mijagi) (Monato 2017/11, p.8).

Revigligi la rilatojn

„La japana enmigrado en Kubon estis malmulta kompare kun aliaj sudamerikaj landoj kiel Brazilo kaj Peruo, sed la ekzemplo de simpleco, honesteco, spirito de sinofero kaj amo al laboro kaj al la patrujo, kiun ili inokulis al ni, estis notinda”, substrekis Francisco Miyasaka, prezidanto de la organiza komitato pri la 120a datreveno de la komenco de japana enmigrado.

„Japanio kaj Kubo havas longan rilaton de amikeco kaj konfido”, resumis Keiji Furuya, prezidanto de la parlamenta ligo de amikeco, kiu gvidis delegacion vizitantan Havanon por kulmino de la festojaro.

„Mi konstatis, ke nikkei estas integritaj en la kuban socion kaj japan-maniere kontribuas al ĝi. La parlamenta ligo de amikeco daŭre aktive kunlaboros, por ke la ekonomiaj rilatoj inter la du landoj reakiru viglecon”, rimarkis Furuya.

La kuba prezidento Miguel Díaz-Canel Bermúdez akceptis sinjoron Keiji Furuya en Palaco de la Revolucio. Foto: MARYLIN LUIS GRILLO

Juan Carlos MONTERO MEDINA

korespondanto de MONATO en Kubo

DIPLOMATIO

Speciala kunordiganto

La slovaka eksministro pri eksterlandaj aferoj Ján Kubiš [jan kubiŝ] estas nomumita speciala kunordiganto de Unuiĝintaj Nacioj (UN) por Libano. Li anstataŭis la danan diplomatinon Pernille Dahler Kardel, laŭ oficiala anonco de António Guterres, ĝenerala sekretario de UN, en januaro.

Karierdiplomato

La 66-jaraĝa karierdiplomato Kubiš komencis sian profesian karieron en la diplomatia servo de Ĉeĥoslovakio. Li studis en la moskva Ŝtata Instituto de Internaciaj Rilatoj kaj parolas kvin lingvojn. En 1993 li servis kiel konstanta reprezentanto de Slovakio ĉe UN kaj aliaj internaciaj organizaĵoj en Ĝenevo, kaj en la jaroj 2006-2009 li estis slovaka ministro pri eksterlandaj aferoj.

Kubiš havas pli ol 40-jaran sperton en la kampo de multflanka diplomatio. Li okupis oficojn de ĝenerala sekretario de la Organizaĵo pri Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo en Vieno (1999-2005) kaj ĉefo de la Ekonomia Komisiono por Eŭropo en Ĝenevo (2009-2011). Li servis ankaŭ kiel speciala sendito de UN en Afganio (2011-2015) kaj laste en Irako (2015-2018). En 2013 li ricevis francan ordenon „Komandoro de la Honora Legio” pro eksterordinara subteno al mondpaco kaj sekureco dum sia diplomata kariero.

Defia nova posteno

Lia nova diplomatia posteno en Libano estas politike tikla kaj estas unu el la plej defiaj en la mondo. La nomumo de Kubiš venas en tempo de plialtigita streĉo de rilatoj inter Israelo kaj Libano, kie Unuiĝintaj Nacioj dislokis pacigajn trupojn, kiuj kontrolas la limon inter la du landoj. Oni esperas, ke Kubiš, kiel multflanka diplomato kun riĉa sperto en diversaj landoj, signife kontribuos al paca solvo de la regiona krizo.

Julius HAUSER

korespondanto de MONATO en Slovakio

Moderna vivo

HAVANA RADIO

Voĉo de la kuba heredaĵo

La titolo identigas la kuban radiostacion situantan en la urbocentro de la ĉefurbo. La tre konata tiel nomata Plaza de las Palomas (Placo de la kolomboj) brakumas la belan konstruaĵon, kie troviĝas Havana Radio, en Lonja del Comercio (Komerca borso).

La radiostacio, kiu apartenas al la Oficejo de la Urba Historiisto, estis fondita la 28an de januaro 1999, kiel omaĝo al nia nacia heroo José Martí en lia naskiĝdatreveno. Ĉi-jare, kiam Havano festas sian 500-jariĝon, la „voĉo de la kuba heredaĵo” kunfestas sian 20an datrevenon.

Urbocentra radiostacio

Kial havi radiostacion en la urbocentro? Temas pri ideo de la urba historiisto Eusebio Leal Spengler, tre klera kaj ĉarma homo, kiu impulsas kaj transformas la projekton pri konservado de la kuba heredaĵo.

La programeroj de Havana Radio havas kulturklerigan enhavon kaj estas plejparte gvidataj de fakuloj pri muzeologio, historio kaj kulturo. Oni celas diskonigi la agadon de la Oficejo de la Urba Historiisto ne nur en Havano, sed ankaŭ tra la tuta insulo.

La radiostacio subtenas la ideon pri muzeo de radio en Kubo kun la celo konservi la historian memoron de tiu ĉi amaskomunikilo, kiu havas solidan tradicion en la kuba popolo.

Laŭ diro de la kuba intelektulo Eusebio Leal Spengler, „Havana Radio volis esti eta fajrero dum tiuj ĉi jaroj. Por gvidi la radioteamon oni alvokis la tiaman knabinon Magda Resik, kiu nuntempe estas ĵurnalistino kaj doktorino kaj entreprenis la projekton kun respondeco kaj seriozeco. Ŝi kreskigis ĝin kaj profesie mem kreskis”.

Ariadna GARCÍA GUTIÉRREZ

korespondanto de MONATO en Kubo

Ekonomio

SLOVAKIO

Aŭtoproduktado: 2018 estis rekorda jaro

La jaro 2018 superis ĉiujn slovakajn ekonomiajn statistikojn. La malgranda mez-eŭropa Slovakio produktis en la pasinta jaro pli da aŭtomobiloj ol iam en sia historio. La kvar aŭtofabrikoj en Slovakio (Kia Motors Slovakia en Žilina [ĵilina], PSA Peugeot Citroën en Trnava, Jaguar Land Rover en Nitra kaj Volkswagen en la ĉefurbo Bratislavo) produktis pli ol 1 080 000 novajn aŭtojn; en 2015 ĉirkaŭ 1 038 500, en 2010 estis 561 900 kaj en 2005 nur 218 400.

Danke al tio la slovaka ekonomio konstante kreskas. La kvoto de produktado de aŭtomobiloj en la tuta industria produktado atingis 46,8 % kaj la aŭtomobila industrio reprezentis 35 % de la industria eksportado. Necesas ankaŭ rimarki, ke Slovakio dum kelkaj jaroj havas la unuan lokon (kun 198 aŭtoj) en la monda ranglisto de aŭtoj produktitaj je 1000 loĝantoj. Sekvas Ĉeĥio, Hispanio kaj Germanio.

Impostfaciligoj

La duma malavantaĝo estas, ke la slovaka aŭtoproduktado estas firme ligita kun impostfaciligoj kaj ne alportas al la ŝtato grandajn rektajn impostenspezojn. Nuntempe ĝi ankaŭ havas relative grandan mankon de kvalifikitaj laborfortoj, kapablaj labori en aŭtomobila industrio kun novaj modernaj kaj ciferecaj teknologioj. Ĉi tiun mankon la slovaka registaro volas solvi unuflanke faciligante aliron de fremdaj laboristoj (precipe el ekonomie triarangaj landoj kiel Ukrainio kaj Serbio) en la slovakan labormerkaton kaj aliflanke per ŝanĝo de la lernejsistemo por plialtigi la intereson de metiaj lernantoj, mezlernejaj studentoj kaj altlernejanoj labori en la aŭtomobila industrio.

Julius HAUSER

korespondanto de Monato por Slovakio

Scienco

ITALIO

La nekonata flanko de urologio

Spite al pluraj tiurilataj disvastiĝintaj kliŝoj, urologo ĉiam pli ofte okupiĝas ankaŭ pri virinoj. Fakte tutmonde la kancero de urina veziko trafas kreskantan nombron da inaj individuoj: ĉiujare en Italio oni observas ĉirkaŭ 5000 novajn kazojn, el kiuj proksimume 1200 rezultigas morton.

Cistito kaj ne nur

Ĝenerale, vezikan kalkulusozon (kiu estas konata ankaŭ kiel gruzmalsano) spertas 5 % de la ina itala loĝantaro. Pli ol 2 milionoj da pacientinoj, siaflanke, suferas pro urina inkontinenteco. Cistito mem estas problemo, kiu tradicie je 90 % rilatas al virinoj, en iu ajn aĝo. Pro la pliiĝo de la supre menciitaj patologioj, kaj kun la espero povi helpi homojn elkoni kaj frue prizorgi ĉi tiujn malsanojn de la urina aparato, Società Italiana di Urologia (Itala Asocio pri Urologio) preparis kaj, printempe de 2018, eldonis detalan kaj interesan manlibron. Interesatoj povas elŝuti la itallingvan broŝuron el la oficiala retejo www.siu.it.

Cristina CASELLA

korespondanto de MONATO en Italio

Lingvo

INDONEZIO

Tradukitaj literaturaĵoj en la sunda lingvo

La sunda lingvo estas minoritata lingvo parolata de ĉirkaŭ 42 milionoj da personoj en la okcidenta parto de la insulo Javo, en Indonezio. Kvankam ĝi estas la due plej disvastiĝinta minoritata lingvo en Indonezio, ĝi suferas pro la premo de la nacia idiomo, nome la indonezia, kaj de kelkaj fremdaj lingvoj, precipe la angla. Oni iam penis konservi la lingvon per tradukado de fremda literaturo al ĉi tiu lingvo. Tamen nun la nombro de tradukitaj verkoj malpliiĝas.

La Eta Princo

En januaro 2018 la verkanto ektradukis la rakonton La Eta Princo de Antoine de Saint-Exupéry al la sunda lingvo. La provo komenciĝis post la iel koleriga konstato, ke oni havas la tradukon de tiu rakonto eĉ al la antikva egipta lingvo, sed ne ekzistas io tia por la sunda lingvo. Tial la verkanto komencis traduki la rakonton, malkovrante interesajn faktojn pri tradukado al la sunda lingvo.

Ĉe reta esploro pri tradukita literaturo en la sunda lingvo, eblis trovi preskaŭ nenion. Malkovreblis nur tio, ke la romano La Grafo de Montekristo de Alexandre Dumas estis tradukita al la sunda en 1928. Alia interesa malkovro estis, ke kelkaj mallongaj rakontoj estis tradukitaj kiel enhavo de loka revuo. Nenio alia estis. Tial la verkanto sentis sin fiera, tradukinte la verkon de Saint-Exupéry al la sunda.

Surpriza malkovro

Post fino de la laboro okazis vizito al eldonejo. Kun la eldonisto estis plenumita longa diskuto pri literaturo tradukita en la sundan. Estis tre surprize (eĉ iom ŝoke) malkovri, ke fakte la parolantoj de la sunda estas relative inter la plej aktivaj en la tradukado de fremda literaturo ekde 1920. Ne estis priaj informoj enrete, ĉar oni ne alŝutas tiujn librojn. Tamen la eldonejo ja posedas kelkajn ekzemplerojn de tradukitaj literaturaĵoj.

Ekzemple, en la sunda lingvo haveblas tradukoj de La vojaĝoj de Gulivero (de Jonathan Swift), Mil kaj unu noktoj, Hamleto, Odiseado kaj aliaj literaturaĵoj el la periodo 1920-1930. Tial la eldonisto menciis, ke la sundanoj bonvenigas fremdajn verkojn tradukitajn en ilian lingvon.

Maljunaj aŭ jam forpasintaj tradukistoj

Bedaŭrinde, kvankam en la pasinteco la sundanoj ofte tradukis fremdajn verkojn al la propra lingvo, nuntempe la nombro de tradukoj malkreskis. Aktivaj sundaj verkistoj estas ĉefe maljunaj, kaj plej brilaj verkistoj jam forpasis. Nuntempe la nombro de lertaj sundaj tradukistoj malaltas, kaj plejparte ili nur tradukas mallongajn rakontojn kiel enhavon de loka revuo.

Alilingvigo valoras

La tradukado de fremdaj literaturaĵoj estas inda klopodo por lingva konservado. Fakte, traduki fremdajn verkojn signifas provizi la parolanton de iu lingvo per novaj legindaĵoj, kiuj enhavas novajn ideojn kaj pensmanierojn malsamajn ol tiuj de la lokuloj. Tiel oni povas pligrandigi sian konon pri la mondo kaj la vivo. Espereble, en la estonteco estos pli multaj personoj, kiuj kapablos traduki fremdan literaturon al minoritataj lingvoj. Alia deziro estas, ke iutage la verkanto povos disponigi sundan literaturon en Esperanto, ĉar estas bona kaj utila afero ne nur konservi la sundan lingvon, sed ankaŭ gardi la ideojn de la sundanoj kaj disvastigi ilin al la cetera mondo.

Syauqi STYA LACKSANA

korespondanto de MONATO en Indonezio

Kovrilo de La Eta Princo en la sunda lingvo. Foto: SYAUQI STYA LACKSANA

La guberniestro de Okcidenta Javo kaj la urbestro de Bogor legas librojn ĉe publika stratbiblioteko. Foto: RIDWAN KAMIL

Knabo elektas librojn en strata librovendejo. Foto: SHAM HARDY

Libroj

Atentu: vi estas murdota!

Pluraj estas la libroj aŭtoritaj de Julian Modest, t.e. Georgi Mihalkov; lia atuto estas la rakonto, kiel pruvas liaj pluraj noveloj aperintaj en MONATO, en Literatura Foiro kaj en aliaj gazetoj, poste kunigitaj en libroformaj kolektoj. Post la unua romaneto de 1984 La Ora Pozidono fakte sekvis preskaŭ nur novelaroj, kiel Sonĝe vagi (1992), La fermita konko (2001) kaj serio freŝdata Mara stelo (2013), La viro el la pasinteco (2015), Dancanta kun ŝarkoj (2018). Tute lastatempe li revenis al la mallonga romano, kaj en la lastaj jaroj li sin dediĉis al krimromanetoj. Kiel decas en tiu ĝenro, la solvo de la enigmo okazas nur en la tute lastaj paĝoj.

Se kompari kun kelkaj antaŭaj verkoj de Modest, ĉi tie mankas iuj trajtoj, kiuj siatempe estis kritikataj, sed restas iu atmosfero de sentempeco kaj senlokeco. Privata detektivo Janko Sinapov estas petata esplori pri malaperinta persono; nomoj estas bulgaraj, sed la sceno povus okazi en ajna loko: tramo, aŭtomobilo, mezgranda urbo kun malpli luksaj ĉirkaŭaĵoj, rutineca malnovdoma oficejo, kie amasiĝas paperaj dokumentoj (kvankam preterpase estas menciitaj komputilo kaj reto), kafejoj taŭgaj por renkontiĝoj, edzino laca pro la trolaboro de la edzo, inspektado pri eventuala kokro ktp.

Troviĝas ĉiuj ingrediencoj, kutimaj al ajna detektiva romano. Tiu ĉi aspektas kvazaŭ de Simenon, ĉar mankas ja modernaj teknologiaĵoj, mankas atente skrupulaj ekzamenoj de detaloj, kiujn Sherlock Holmes praktikas per lenso. Mankas ankaŭ plej subtilaj krimkaŭzoj pri heredaĵo, kiuj abundas ĉe la televidaj serioj kun la eterne viva Angela Lansbury. Fakte, ĉio estas koncentrita en la renkontiĝoj de la detektivo kaj interparoloj kun la eventualaj konantoj de la malaperinto. Ĉiu el ĉi-lastaj havas sian reteniĝemon, la unua respondo al la demandanta detektivo estas „mi delonge ne havas rilatojn al li”.

Fine, tamen, post ĉeno da personoj, kiuj kondukas Jankon de unu al alia, la problemo estas solvita. Intertempe okazas murdo, ne ja kiel ĉefkondukanta evento, sed preskaŭ preterpase kaj, se eblas tion diri, tro banale. La ĉefa trajto de la romaneto estas la enpensiĝo de la detektivo post la unuopaj interparoloj, kiuj ĉiuj alportas iom da lumo al la mistero; alia stila trajto estas la priskribo de la fizika aspekto de la personoj kaj de la lokoj, ĉe kio Modest majstras. Demando povas esti, ĉu Modest enviciĝas kun Ronald Cecil Gates aŭ laŭ la Ĉu-serio de Johán Valano. La streĉoj estas fakte aliaj: la romanetoj de Modest estas sen gravaj okazaĵoj, ne kaŭzas kortremojn, ne estas tro streĉaj, ili simple trenas rapide la leganton ĝis la (ne antaŭsupozebla) fino. La lingvo estas tute flua, rekomendinda al personoj de ĉiu aĝo.

Carlo MINNAJA

Julian Modest: Averto pri murdo. Eld. Espero, Partizánske, 2018. 94 paĝoj, broŝurita. ISBN 978-80-89366-86-6.

Por mendi, vi iru al la Retbutiko.

Leginda malperfektaĵo

Fojfoje eldonejoj sendas al MONATO pli ol unu ekzempleron de siaj libroj, el kio rezultas do du recenzoj. Ĉu troas havi du recenzojn pri unu verko? Ne ĉiam. Vi vidos, ke la ĉi-suba recenzo de Stanislav Belov estas malfavora. Por komparo, ni rekomendas al vi legi la favoran recenzon de Don Broadribb, kiu aperis en MONATO 2006/08, p. 27 . Poste legu ankaŭ la verkon mem kaj konstatu, kiu recenzanto laŭ vi pravis! (red.)

Historio de la ĉeĥo, kiu dum kaj post la dua mondmilito savis milojn da ĉeĥaj, judaj kaj germanaj infanoj de danĝera strata vivo, nazioj kaj komunistoj – mirinda temo, ĉu ne? Pro tio mi kun granda interesiĝo plonĝis en la libron de la ĉeĥa esperantisto Karel Kraft Heroo de amo: la vivo de Přemysl Pitter. Tamen mi apenaŭ kontentas pri la rezulto.

Apostolo de amo

Pri kio fakte temas? Tio estas biografio de la ĉeĥa humanisto kaj pedagogo Přemysl Pitter. Li naskiĝis en Prago en 1895 en bonhava familio. Post la morto de sia patro en 1913 li heredis ties presejon, sed li evidente estis mallerta pri komercaj aferoj, do la entrepreno bankrotis post kelkaj monatoj. La unua mondmilito, eksplodinta en 1914, ŝajne prezentis al li eblon eskapi de tiuj zorgoj, trovi sian lokon en la vivo kaj gajni estimon de aliuloj kaj de si mem, sed ankaŭ ĉi-kampe li malsukcesis.

Vidinte la realan militon kun ĝiaj kruelaĵoj, maljustaĵoj kaj sensencaĵoj, li iĝis pacisto, kiu sentas abomenon al iu ajn perforto. Post dizerto el sia taĉmento li estis kaptita kaj kondamnita al mortopuno, feliĉe neplenumita pro kreskanta politika ĥaoso kaj disfalo de Aŭstro-Hungario.

Sur ruinoj de la imperio naskiĝis la nova ŝtato – Ĉeĥoslovakio. Sed ankaŭ tie li estis marĝenulo. Li ne partoprenis la politikan vivon, nek religian agadon ene de iu eklezio, nek revenis al la komercado. Anstataŭe Přemysl Pitter koncentriĝis je bonfara agado, pli ĝuste je helpo al stratinfanoj en la malriĉa praga kvartalo Žižkov. Li komencis ekde predikoj kaj klerigaj vesperoj, sed post kiam li kolektis sekvantojn kaj mondonacojn, li ekhavis proprajn sidejojn, kie infanoj lernis, amuziĝis kaj foje loĝis. Samtempe li aktivis eŭropskale kiel pacisto, partoprenante plurajn kongresojn kaj kunsidojn. Kristana komunismo estis lia idealo, pri kiu li pledis aktive, sed apenaŭ fruktodone.

Tiun agadon li daŭrigis dum la nazia okupacio, malgraŭ pluraj obstakloj kaj minacoj. Ĝis lasta minuto li helpis al siaj judaj prizorgatoj, kvankam finfine devis lasi ilin al la manoj de la nazioj, kiuj sendis la infanojn al ekstermejoj.

Tamen la famo kaj senmorta gloro venis al li post la dua mondmilito, en la jaroj 1945-1947, kiam aktivis lia senprecedenca Agado Kasteloj. Temas pri reto el kelkaj kasteloj, kien li alportadis orfiĝintajn infanojn, kiuj apartenis al la du tiutempe plej suferintaj etnoj – judoj kaj germanoj. Tiu neimagebla kombino ŝokas eĉ nun, do oni povas nur imagi, kiel malfacilis pruvadi en Ĉeĥoslovakio, detruita kaj prirabita de la germanoj, ke ankaŭ germanaj infanoj meritas kompaton kaj subtenon, ke ili ne estas naturaj malamikoj de siaj judaj samaĝuloj, sed nuraj viktimoj de la naziisma propagando. En la tempo, kiam la germanoj, kies prauloj dum jarcentoj loĝis tiuloke, estis amase forpelataj, prirabataj, enkarcerigataj kaj foje murdataj tra la tuta Orienta Eŭropo, Přemysl Pitter surŝultrigis la taskon pezegan, preskaŭ neelteneblan, eĉ danĝeran.

De ĉiuj flankoj akuzata kiel nacia perfidulo, li tamen sukcesis savi de malsatmorto, torturado kaj humiligado milojn da germanaj infanoj kaj enloĝigi ilin en siajn orfejojn kun judaj infanoj, plejparte georfoj, revenintaj el koncentrejoj. La libro enhavas kortuŝajn priskribojn de tiaj vivhistorioj, kiuj multe pli interesas ol ajna beletraĵo.

Post enpotenciĝo de la komunistoj premo sur lin kaj lian agadon kreskis neeviteble – la komunisma ideologio malakceptis iujn ajn rivalojn, des pli religiajn. Unue oni katenis lin per organizaj limigoj, poste rekte enmiksiĝis en la funkciadon de lia lernejo kaj fine integris ĝin en la ĝeneralan klerigan sistemon, diluinte ĝiajn unikajn etoson kaj ordon.

Přemysl Pitter ĝustatempe komprenis direkton de tiu ĉi evoluo kaj fuĝis trans la konstruatan berlinan muron. En Okcidento li daŭrigis bonfaran agadon, helpante dum kelkaj jaroj al germanoj forpelitaj el orienta Eŭropo, kaj poste al ĉeĥoslovakaj fuĝintoj, persekutataj de la komunisma reĝimo. Apude ĉiam estis lia fidela svisa (kor)amikino Olga Fierz, kiu post lia morto ordigis kaj publikigis dokumentojn el lia arĥivo.

Miaj plaĉoj

Ĉion ĉi mi eksciis fakte el Enkonduko, do el la unuaj paĝoj de la libro. Stranga afero, ĉu ne? Cetere, mi ne ripetu tiun eraron de la aŭtoro kaj prezentu ĉion sinsekve. Unue mi diros, kion mi ŝatis.

Mi konsideras interesa tiun ĉi historion, kiu estas vere fascina kaj esplorenda. Ĉiuj scias pri Janusz Korczak [januŝ korĉak], sed apenaŭ iu ekster Ĉeĥio eĉ aŭdis pri Přemysl Pitter, kiu en la sama periodo savis milojn da infanoj. La personeco de Přemysl Pitter estas esplorinda ankaŭ pro lia engaĝiĝo en la spirita vivo de Ĉeĥoslovakio, kie li evidente sentis sin daŭriganto de la spirita laboro komencita de la husmovado kaj la Moraviaj Fratoj. Li ofte referencas al ili en siaj artikoloj, abunde citataj en la libro, aludante al nomoj kaj eventoj, evidentaj por klera ĉeĥo, sed apenaŭ konataj al plejparto de la nunaj eŭropanoj.

Evidente, li havis certan ideologion, kies kerno estis la kristana komunismo, kaj ankaŭ tio estas interesa afero. En la intermilita periodo ĉiam pli streĉiĝis tensio inter la du alternativoj: kapitalismo kaj komunismo, kaŭzante plurajn diskutojn, tumultojn kaj eĉ revoluciojn. Malkontento pri ambaŭ variantoj elvokis al la mondo la trian vojon – naziismon, kiu pretendis anstataŭigi la klasajn batalojn per rasaj.

Sed samtempe estiĝis la kvara movado, kiu proponis alian vojon – tiun de amo. Kristana komunismo esperis unuigi la klasojn kaj naciojn en la sola digna batalo – tiu kontraŭ malriĉeco (spirita kaj materia) kaj malamo. Ĝia voĉo estis mallaŭta kaj baldaŭ silentigita tiom krude kaj forte, ke eĉ plejparto de la fakuloj pri tiutempaj eventoj apenaŭ scias pri tiu kvara vojo kaj konsideras ĝin en siaj esploraĵoj.

Krome la agado de Přemysl Pitter estas interesa en la kunteksto de la postmilita forpelado de la germanoj el orienta Eŭropo. Tiu temo estas populara nun inter la esploristoj kaj ĵurnalistoj, grandparte danke al la libro de Günter Böddeker Die Flüchtlinge. Die Vertreibung der Deutschen im Osten (Rifuĝintoj. Elpelo de la germanoj el la oriento), vere bona kaj interesa. Oni neeviteble sin turnas al la aferoj antaŭe prisilentataj – deportado de la germanoj, ilia prirabado, persekutado ktp. Sed eĉ en la plej malluma nokto aperas malforta lumstrio. Por la ĉeĥoslovakaj germanoj tia lumo de espero estis Přemysl Pitter.

Malplaĉoj

Kion mi ne ŝatas en la libro? Bedaŭrinde, temas pri longa listo da riproĉoj.

Unue, mi ne ŝatas ĝian lozan strukturon. Biografioj kutime sekvas unu el du variantoj: oni rakontas pri la vivo de la persono kronologie, jaron post jaro, aŭ oni koncentriĝas je ĉefaj eventoj en lia vivo (inkluzive la spiritan) kaj ligas al ili ĉiujn okazaĵojn. Karel Kraft kombinis ambaŭ rakontomanierojn, kaj la rezulto estas konfuza. En la kvarpaĝa Enkonduko li prezentas la tutan vivon de Přemysl Pitter por transiri al la sekva ĉapitro – Juneco. Tiaj saltoj kaj revenoj okazas plurfoje tra la libro. Se rigardi Enhavo-n, ĉio ŝajnas esti aranĝita kronologie, sed en realo ene de ĉiu ĉapitro la aŭtoro jen kuras antaŭen, rakontante pri estontaj eventoj, jen revenas al pasinteco. Tio malfaciligas konstruadon de la tuteca imago pri la personeco de Přemysl Pitter, liaj ideoj kaj agado.

Due, la aŭtoro trafas kaptilon, kiu minacas ĉiujn biografojn – li enamiĝas je sia heroo. Přemysl Pitter estas por li preskaŭ sanktulo, pritraktenda nur de sur malsupra pozicio. Oni ne rajtas pridubi aŭ kritiki tiun grandulon, paroli pri liaj fuŝoj kaj misagoj – nur adori kaj admiri. Tio sekvigas grandnombrajn kaj sufiĉe tedajn epitetojn kaj parolturnojn, glorigantajn Přemysl Pitter kaj lian akompanantinon Olga Fierz. Arto de rakontisto konsistas ne en aldono de glorigaĵoj al sia heroo, sed en prezentado de li tia, ke legantoj mem elbuŝigu tiujn vortojn.

Trie, pro la menciita admiro kaj propra idealismo la aŭtoro foje perdas kapablon realisme pritaksi okazaĵojn. Ekzemple, en la parto dediĉita al la invado de Sovetio (akompane de aliaj socialismaj ŝtatoj) al Ĉeĥoslovakio en 1968, li resumas, ke la invadintoj malvenkis, ĉar la ĉeĥoj malaprobis tiun entrudiĝon, protestis kontraŭ la okupacio kaj amase elmigris aŭ almenaŭ malkontentis. Sed apenaŭ la politikaj gvidantoj interesiĝis pri humoro de la ĉeĥoj aŭ bedaŭris pri fuĝo de malkontentuloj. Ili deziris plu teni regon super tiu ĉi lando (militan kaj politikan) kaj plene sukcesis pri tio.

Eĉ la plej bonkora kaj inteligenta homo estas tamen viva persono el karno kaj sango. Anton Ĉeĥov estis mirinda verkisto kaj grandanima humanisto, sed tio ne malhelpis al li esti persono gale sarkasma kaj fervora amoremulo, serĉanta seksajn aventurojn tra la mondo kaj kun plezuro rakontanta ilin al siaj geamikoj. Do oni ne ripetu oftan eraron de la arthistoriistoj, kiuj rigardas ĉiun artiston kiel spiritan senkorpan estaĵon, klarigante liajn agojn nur per serĉado de absoluta beleco kaj altaj movoj de la animo.

Mi rimarkigu, ke Přemysl Pitter evidente estis sufiĉe racia kaj praktikema persono, kio montriĝas interalie en lia rilato al Esperanto. Unue entuziasma pri la ideo de la Lingvo Internacia, li mem tiel argumentis sian postan kabeon: „Mi komprenis, ke en la nuna historia tempo la ideo de Zamenhof restos neefektivigebla kaj ke esperantistoj restos nur nemulte signifa sekto. Nu, kaj mi dediĉis mian tempon al la angla lingvo kaj mi ne bedaŭras tion. Praktike ĝi fariĝis monda interlingvo, ĉu al ni tio plaĉu aŭ ne plaĉu” (p. 59).

Kvare, pro la menciitaj misoj en tiu biografia libro mankas pluraj biografiaj detaloj. Mi tralegis ĝin atente kiel decas al (eksa) historiisto, tamen ne trovis respondojn eĉ al la plej bazaj demandoj. Kiu financis instituciojn de Přemysl Pitter, speciale antaŭ la dua mondmilito? Kio ili estis – orfejoj, edukejoj, kluboj? Ĉu stratinfanoj venis tien nur vespere aŭ pasigis tie tutajn tagojn, eĉ dormis? Kiom da ejoj li havis, kaj kiom da infanoj vizitis ilin aŭ loĝis tie?

La aŭtoro ofte citas kritikajn artikolojn de Přemysl Pitter, en kiuj tiu riproĉas la prezidanton Tomáš Garrigue Masaryk. Sed kio estis la ideologio de Přemysl Pitter mem? La aŭtoro citas jen kaj jen liajn eldirojn pri religio, antisemitismo, drinkado, fumado ktp, sed mankas strukturita priskribo de liaj propraj ideoj.

Fine kaj tre grave, en siaj abundaj citaĵoj la aŭtoro ne indikas iliajn fontojn, kvankam estus tre facile kaj necese por tia verko doni normalajn referencojn al respektivaj artikoloj kaj libroj kun indikoj de aŭtoreco, datoj, paĝoj ktp. Mi supozas, ekzemple, ke la konversacio inter Přemysl Pitter kaj lia komandanto, en kaverno ĉe frontlinio, baziĝas sur rakontoj de Přemysl Pitter mem (ja aliaj atestantoj mankis). Sed oni ne miskomprenu, ke temas pri tre proksimuma transdono de la reala interparolo, kies detaloj kaj vortumoj je 80 % estas neeviteble ŝanĝitaj aŭ elpensitaj pro paso de tempo kaj persona percepto. Distingi faktojn de onidiroj, dokumentojn de buŝaj rakontoj – jen grava defio por ĉiu historia verko. Ĉi-kampe la aŭtoro apenaŭ sukcesis.

La eldonaĵo

La libro mem estas preparita kaj eldonita zorgeme kaj preskaŭ senriproĉe. Tajperaroj maloftas, la lingvaĵo estas sufiĉe glata, kvankam foje senteblas la slava deveno de la aŭtoro. La papero estas blanka, la folioj forte intergluitaj, la kovrilo el dika papero kun kolorbildo – iom amatoreca laŭ mia gusto, sed ne primitive, kiel tiuj de multaj Esperanto-eldonaĵoj. Interne haveblas pluraj nigrablankaj fotoj, sufiĉe bonkvalitaj kaj ĉiam subskribitaj. Finas la libron listo de ĉefrolantoj kaj fontoj kaj vivkronologio de Přemysl Pitter.

Resumo

Al kiu mi povas rekomendi tiun ĉi libron?

Al legantoj, kiuj interesiĝas pri kulturo kaj historio de Ĉeĥio kaj Slovakio – en la aŭtora teksto kaj citaĵoj de Přemysl Pitter abundas aludoj kaj referencoj al la eventoj kaj ideoj el la pasinteco de ambaŭ landoj, do tio estas nemalbona kompletigo al bazaj konoj kaj instigilo al plua esplorado.

Al kristanoj kaj pacistoj, ja ambaŭ temoj estas vaste prezentataj kaj diskutataj en la libro, memorigante pri ideoj kaj spertoj de la pasintaj epokoj. Se oni deziras iri plu, unue lernu lecionojn de antaŭuloj, kiujn ili ofte pagis tre multekoste.

Al ĉiuj interesiĝantaj pri la historio de la dua mondmilito kaj postmilita Eŭropo. Se vi jam legis pri la sorto de germanaj rifuĝintoj, en tiu ĉi libro vi trovos plurajn detalojn pri problemoj, kiujn ili alfrontis ne nur en siaj iamaj patrujoj, sed ankaŭ en Germanio mem. Přemysl Pitter kelkajn jarojn laboris en tendaroj por la germanaj rifuĝintoj kaj vidis, kiel dekmiloj da senesperiĝintaj homoj vegetas en mizeraj kondiĉoj, sen rajto labori antaŭ ol ricevi specialajn permesilojn, ofte prostituas, drinkas, ŝtelas kaj diboĉas. Li vidis kiel post perdo de ĉio dum la fuĝo ili estis rifuzataj en la nova patrujo, konsiderataj nuraj krimuloj, sentaŭguloj kaj orientaj barbaroj. Konata bildo, ĉu ne?

Fine mi dankas la eldonejon Kava-Pech pro tiu bona iniciato kaj sugestas pripensi daŭrigon forme de rememoroj de Olga Fierz, fidela akompanantino de Přemysl Pitter. La libro enhavas kelkpaĝan citaĵon el tiu verko, kaj se la tuta libro estas tia, ĝi certe elvokos grandan interesiĝon de la Esperanto-legantaro. Mi pretas esti la unua leganto kaj promesas tujan recenzon, eble eĉ favoran.

Stanislav BELOV

Karel Kraft: Heroo de amo. La vivo de Přemysl Pitter. Eld. Kava-Pech, Dobřichovice, 2005. 194 paĝoj. ISBN 8085853817.

Terminologio en Esperanto

Dum la mallonga periodo – malpli ol jarcento kaj duono! – ekde la lanĉo de Esperanto fare de Zamenhof lia planlingvo demonstris sin efika, esprimpova kaj utila komunikilo. Tamen, laŭ Jan Werner, esperantisto, inĝeniero pri konstruado kaj docento pri konstruado, konstateblas unu granda manko en Esperanto. Temas pri la apliko de la lingvo en scienco kaj tekniko.

En la antaŭparolo de sia verketo pri terminologio li rakontas pri la 1970aj jaroj: „Esprimado de fakaj temoj, precipe la teĥnikaj, estis tre malfacila, ĉar en Esperanto mankis nomoj por multaj eĉ banalaj nocioj.” Werner atribuas ĉi tiun situacion al la fakto, ke terminologio kiel scienco estas preskaŭ neglektata inter esperantistoj. Notinda escepto estis la pionira laboro de Eugen Wüster (1898-1977), sed post li ne-multaj esperantistoj okupiĝis pri la terminologio. Ŝajne, la Akademio de Esperanto ne tre okupiĝas pri la temo.

Difino de „terminologio”

Laŭ nacilingvaj vortaroj, la vorto „terminologio” signifas „scienco pri la ĝusta uzado de fakaj terminoj”. Teknologio estas tikla kaj malfacila esplortemo, kiu ne devus esti lasata al unuopuloj. Ni fieras pri la fakto, ke iu ajn povas kaj rajtas formi vortojn en Esperanto per kunigo de ekzistantaj radikoj, kondiĉe ke li/ŝi obeu la regulojn de la Fundamento de la lingvo. Plie, kiel asertas Claude Piron en sia La bona lingvo, tiaj esprimoj estas preferindaj al internaciaj vortoj kaj neologismoj (en la zamenhofa senco). Estas evidente, ke en normalaj rilatoj kun esperantistoj el neeŭropaj landoj estas preferinde – kaj pli laŭ la spirito de la lingvo – ke ni evitu terminojn kiel „pediatro” kaj uzu (en ĉi tiu okazo) „infankuracisto”. Alimaniere Esperanto ĉesus esti vere internacia komunikilo por ĉiuj popoloj. En artikolo en la bulteno Esperanto en Skotlando Hju Reid subtenas du principojn de radikokreado, nome: 1) ne pruntu, se la lingvo jam kapablas esprimi la ideon per jamaj rimedoj; kaj 2) neniam pruntu, se radiko jam ekzistas en Esperanto kun tute nerilata signifo.

Graveco de maksimuma internacieco

Tamen, se Werner pravas, la unua el tiuj principoj ne estas aplikebla al la terminologio, nek al uzado de Esperanto en scienco, tekniko aŭ aliaj fakaj kuntekstoj. En tiuj okazoj la lingvaĵo devas esti kiel eble plej internacia, nome tia, kia ĝi estas en komuna uzo en la koncernaj fakoj. Aliokaze Esperanto ne estos serioze akceptata de fakuloj. Werner ne akceptas la kontraŭan opinion de William Auld, ke oni traktu fakan terminaron same, kiel estas traktata „ordinara Esperanto”.

Terminologia kunlaboro

Plie, terminologio kaj kreado de faka vortaro ne devus esti tasko de unuopuloj laborantaj solaj. La laboro devas esti subtenata de iu oficiala aŭtoritato aŭ komisiono, ĉu ŝtata, ĉu akademia. Kvankam tia aŭtoritato aŭ komisiono nepre devas inkluzivi kompetentajn lingvistojn, ĝi bezonas kunlaboron kaj konsilon de plej doktaj specialistoj de ĉiu fako. Sendube la kontribuoj kaj sugestoj de individuo kiel Rüdiger Eichholz estis valoraj, sed ĉiu terminologia laboro devas esti tasko de speciala komisiono.

Hegemonio de la angla

En la hodiaŭa mondo superregas en preskaŭ ĉiuj kampoj de homa aktiveco (sciencoj, tekniko, kulturo, sporto ktp) la influo de la anglaj – aŭ pli ĝuste la usonanglaj – lingvo kaj vivmaniero. Sed inkluzive en la anglalingva universo la terminologia afero prezentas gravajn problemojn kaj estigas dubojn kaj miskomprenojn. Werner skribas, ke anglaj fakuloj el la sfero de lingvistiko konstatis interesan realaĵon. Helpe de ekzaktaj metodoj ili elektis la 500 plej oftajn vortojn en la angla lingvo kaj trovis, ke al ili estas eble atribui pli ol 14 000 diversajn signifojn, do averaĝe pli ol 28 signifojn por ĉiu vorto.

Maltaŭga idiomo

Malgraŭ tiu difekto, la hegemonio de la angla lingvo persistas. En pluraj institucioj de supera instruado kaj esplorado kaj en grandaj entreprenoj kaj industrioj la laborlingvo uzata estas la angla, ne la denaska lingvo de la homoj, kiuj tie studas, esploras aŭ estras. Tio estas stranga fenomeno, ĉar la angla lingvo estas la plej maltaŭga idiomo por internacia (aŭ eĉ nacia) komunikado. Ĝia nefonetika, mallogika kaj absurda ortografio preskaŭ neniam respondas al la prononco, kaj ĝia uzado de radikoj el la klasikaj kaj aliaj lingvoj kripligas kaj misformas ilin. Werner asertas, ke la sonformoj de la vortoj estas en la angla izolitaj kontraŭ ĉiuj kontinentaj lingvoj kaj ĉiuj klopodoj pri enkonduko de fonetika sistemo por la angla lingvo fiaskis. Unu el la malmultaj avantaĝoj de la angla estas tio, ke ĝi ne praktikas fleksion de la substantivoj. Kompreneble, la disvastiĝo de la angla okazis ne pro elekto, sed pro la ekonomia, milita kaj kultura potenco de Usono, kiu iĝis heredanto de la mondvasta potenco de la antaŭa brita imperio kaj de ĝia lingvo.

Komerco kaj scienco

Grava faka kaj interfaka ligilo estas komerco, sed la nuntempa uzado de Esperanto en komerco estas maksimume en infana stadio de disvolvo. En la scienca sfero ĝi estas apenaŭ trovebla.

Konfuzo pri homonimoj

La aŭtoro de ĉi tiu recenzo ne povas pretendi esti faka terminologo, sed li ĵus aperigis reviziitan eldonaĵon de modesta verketo pri uzado de la skotgaela lingvo en la moderna mondo, kiu inkluzivas listojn de fakaj terminoj. En ĝi li korektis kelkajn erarojn, kiuj troviĝas en popularaj anglaj-gaelaj vortaroj, kaj kiuj estiĝis pro miskompreno de erarigaj anglaj terminoj. Ekzemple, la kompilinto de iu el tiuj vortaroj indikas supozitan ekvivalenton por la angla homonimo „lime”, kiu havas almenaŭ tri signifojn, nome „kalko”, „tilio”, „limedo” (citrusfrukto) kaj „limedujo”. Konfuzo pri homonimoj ne ofte okazas, kiam temas pri tute malsamaj kuntekstoj, sed en ĉi tiu okazo „tilio” kaj „limedujo” ambaŭ apartenas al la kategorio „arbo”, do miskompreno estas neevitebla.

Alia eraro de la sama kompilinto konsistis el miskompreno de la angla vorto „shrew”, kiu signifas kaj „megero” (malica virinaĉo), kaj „soriko” (eta musosimila mamulo). Werner citas similajn ambiguajn homonimojn en la ĉeĥa kaj la germana (ekzemple, la du malsamaj signifoj de la germana vorto „Kiefer”, nome „makzelo” kaj „pinarbo”). Estas grave konscii, kiuj samsignifaj terminoj estu evitataj en la faka Esperanto. Samsonaj kaj same skribataj vortoj devas ne esti uzataj en faka terminaro, krom eble kiam temas pri tute apartaj „universoj de diskurso”. Eĉ tiel tio estas evitinda. Konsideru ni la germanan vorton „Dichtung” („juntoŝtopaĵo, garnaĵo”), kies alia signifo estas „poezio” (!). Feliĉe, oni malofte trovas la du nociojn en la sama kunteksto.

Kvankam ĉi tiu libro estas malgranda, la teksto estas iom densa (ni ne diru seka!), kaj certe ne malpeza legaĵo por tiuj, kiuj ne interesiĝas pri faka lingvaĵo. Pro tio ne eblas priskribi ĝian tutan enhavon en mallonga recenzo. Ni aldonu nur kelkajn citaĵojn.

Fakuloj lingve nesufiĉe kleraj, sed memfidaj, trudas al la esperanta publiko nekonvenajn terminojn. – Por ke terminologio estu unueca, ĝi devas esti prezentata de aŭtoritato. – Laŭeble ĉiam termino devas esti unusignifa ankaŭ ekster la kunteksto. – Ellaboron de terminaro oni povas konfidi nur al specialistoj el koncerna fako. – Por tiu tasko en la komisionoj devus agi ankaŭ esperantologoj kaj interfakaj fakuloj. – Estas utile observi la kompleksan regionon de almenaŭ unu etna lingvo. – En pluformado de terminaro oni hodiaŭ utiligas la eblon krei kelkvortajn nomojn pli ofte ol antaŭe. Plej ofte temas pri dumembraj nomoj, kiuj jam pli frue abunde aperadis ekzemple en la nomenklaturoj zoologia, botanika kaj ĥemia. – Estas necese konscii du ĉefajn procedajn mispaŝojn: a) preterpason de la teoria bazo de terminologio, b) prezenton de verko de nur unu aŭtoro. – La membroj [de la terminologia kolektivo] apartenu al diversaj etnaj komunumoj kun malsamaj lingvoj. – Laŭ Werner, oni ne tro fidu esperantajn vortarojn de ĝenerala karaktero (PV, PIV, nacilingvajn vortarojn de Esperanto).

Bonsoneco kaj prononco

Werner emfazas la gravecon de bonsoneco kaj prononca klareco. Plie, ke ankaŭ en faka lingvo validas la principo de sufiĉo kaj neceso laŭ René de Saussure.

Terminaro de konstruado

Plurajn paĝojn la aŭtoro dediĉas al terminaro de sia propra specialaĵo, nome konstruado.

Spaco mankas por inkluzivi la diversajn utilajn konsilojn de la aŭtoro. En la lasta sekcio de la verko Werner donas enkondukon al terminologia metodo kaj kodado, kun kelkaj plurlingvaj ekzemploj.

Kvankam ĉi tiu verko ne estas legaĵo por la ĝenerala publiko, oni povas rekomendi ĝin al iu ajn, kiu serioze okupiĝas pri faka terminaro en Esperanto.

Garbhan MACAOIDH

Jan Werner: Terminologiaj konsideroj. Eld. Kava-Pech, Dobřichovice, 2004. 179 paĝoj. ISBN 808585371X.

Por mendi, vi iru al la Retbutiko.

Arto

BULGARIO

Du talentaj artistoj

La geedzoj Maja Gorova kaj Bogomil Ĵivkov, konataj bulgaraj artistoj, estas aktivaj esperantistoj, kiuj dum pluraj jaroj faris ekspoziciojn en diversaj landoj dum Esperanto-aranĝoj. Iliaj belegaj skulptaĵoj kaj pentraĵoj allogas multajn ŝatantojn de pentrarto kaj skulptado.

Maja Gorova naskiĝis en 1946 en la urbo Plovdiv. En 1972 ŝi finis la Nacian Artan Akademion en Sofio, en la fako pentrarto. Ĝis nun ŝi havis 36 ekspoziciojn enlande kaj eksterlande. La pentristino talente interpretas filozofiajn motivojn, la harmonion en la naturo. En ŝia arto eĉ la plej eta detalo esprimas la homan ekziston. Maja Gorova ne rakontas, ne klarigas, ŝi nur montras sian percepton de la beleco de la naturo, de la eterna vivo. El la pentraĵoj de Gorova radias rava lirikeco. La pentristino ŝatas pentri domojn, ĉambrojn, florojn. Sufiĉas nur mencii la titolojn de ŝiaj pentraĵoj: „Pano por la festo”, „Somero”, „Vinberkolekto”, „Rigardo tra la fenestro”, „Maraj sonĝoj”.

Bogomil Ĵivkov naskiĝis en 1946 en la urbo Pernik. Li finis la Nacian Artan Akademion en Sofio, en la fako skulptarto. Li havis multajn memstarajn ekspoziciojn. Li skulptis monumentojn, kiuj troviĝas en diversaj bulgaraj urboj, kaj li havas projektojn por preĝejoj kaj originalaj artmonumentoj. Fajro kaj lumo estas la motivoj de liaj skulptaĵoj. Per sia kreado Bogomil Ĵivkov talente esprimas la du elementojn en la mondo: lumo kaj mallumo, tago kaj nokto, forto kaj malforto, la ina kaj la vira karakteroj, la amon, la harmonion inter viro kaj virino, inter la ĉielo kaj la tero, inter la spirito kaj la materio. Bogomil Ĵivkov diras, ke sen fajro kaj lumo la skulptaĵoj ne estos emociaj kaj ne havos spiritan influon.

Julian MODEST

El la pentraĵoj de Gorova radias rava lirikeco. Foto: MAJA GOROVA

La fajro kaj la lumo estas la motivoj de la skulptaĵoj de Bogomil Ĵivkov. Foto: BOGOMIL ĴIVKOV

Literaturo

NOVELO

Ejo en Bjelostoko

Vintras terure. Neĝo krakas sub la piedoj en Bjelostoko. Tra neĝoŝtormo malfacile iras knabo. Jam krepuskiĝas. En la fono batas la turhorloĝo, kvinfoje. Pli kaj pli laŭte aŭdiĝas polaj voĉoj. Temas pri iritataj plenkreskuloj, kies krudaj voĉoj flugas tra la ŝtormo, voĉoj tre blasfemaj, bone aŭdeblaj por la orelo, kaj senteblaj por ĉiu animo sentema. „Tiuj damnaj rusoj! Co za bałagan, cholera! Kia fatraso, fi! Kial ili neniam purigas nian straton?”

Malaperas iliaj botoj en la blanka tavolo. La knabo suprentiras sian kolumon, pliŝirmante la vizaĝon de la mordanta malvarmo. Li revas pri dolĉaĵoj kaj hejma varmiĝo en la komforto de amika domo. Leo atendas lin tie por kune studi la gramatikajn tiklaĵojn de la antikva greka. Fakte morgaŭ okazos grava testo en la lernejo. Pendaĵo neĝkovrita montriĝas antaŭ liaj esperplenaj okuloj. Lia ganto tuj forviŝas la neĝon, kaj sur la ŝildo aperas vorto rusa: alkogolskaja, drinkvendejo.

Kun bedaŭro, li obstine daŭrigas sian vojon. Iu stumblas, kaj kontraŭvole piedfrapas malplenan botelon, kiu kuŝis en la neĝo. La ŝtormo tralasas denove krudan voĉon. Tiu homo haltas ŝanceliĝante, prenas la botelon kaj ĵetas ĝin. La botelo tinte frakasiĝas en apuda rubujo. Apenaŭ aŭdeble, krudaj vortoj en la rusa, kiuj akre mencias la pigrecon de la poloj, atingas la orelojn de la knabo. Kial malamikaj grupetoj fariĝis tute fremdaj unuj al aliaj, kaj interkompreniĝado estas absolute ne ebla?

Li tuj turniĝas dekstren al la alia flanko de la strato. Tie estas alia ŝildo. Tra la aero li flaras agrablan odoron de freŝaj bakaĵoj. Ganto viŝas la ŝildon, kaj legeblas la vorto: pano. Li ĉirkaŭiras la angulon, kaj estas alia vendejo antaŭ li. Liaj okuloj rigardas supren al la ŝildo de tiu vendejo. La neĝo lasis la lastajn literojn klare legeblaj: skaja. Li frapetas la ŝildon, kaj la neĝo falas leĝere sur la straton. Konditerskaja. Sukeraĵejo. Jen fine la ĝusta loko! Liaj okuloj jam komencas brileti, kiam li eniras la vendejon. Kelkajn minutojn poste la knabo pli ĝoje promenas sur la strato kun saketo.

Kia maloportunaĵo! La antikva greka havas tiom da difinaj artikoloj, kaj mi neniam sukcesis parkerigi ilin sen helpo de Leo. Feliĉe li helpos al mi, kaj mi trovis la dolĉaĵojn kiel rekompencon post la studado. Tri, naŭ, dek tri ... Jen! Ĉi tie devas esti la apartamentaro, kie loĝas Leo. La knabo rekte eniras la konstruaĵon kaj rapidas al ŝtuparo sen ĉirkaŭrigardi.

„Kien vi iras? Kiu vi estas? Ĉu vi ne vidis la ŝildon? Vi devas anonci vin, stultulo!” Surprizite li turnas la kapon kaj subite vidas la pordiston. „Pardonu min, sinjoro”, li mallaŭte respondas ruse. „Atendas min mia amiko Leo Wiener, kiu loĝas en la tria etaĝo.” La pordisto kolerete fingromontras la ŝildon al la timigita knabo. Sur ĝi estas skribita la vorto: ŝvejcarskaja, pordistejo. Skaja. Ejo.

Lazaro Zamenhof ekkomprenas, ke la gramatiko povas pli kaj pli degeli en liaj manoj, kaj ke la grandecon de la vortaroj povas anstataŭi unu sufikso, kiu signifas certan rilaton. Li subite eksentas la teron sub siaj piedoj. Antaŭ liaj okuloj klariĝas skizoj de nova, arta lingvo.

La Krikenhara Okopo

La Krikenhara Okopo estas aro de Pieter Engwirda, Joost Franssen, Marjan Franssen, Federico Gobbo, Johan van der Hoek, Andries Hovinga, Gerd Jacques, Alfonso Pijnacker. Tiu ĉi rakonteto estas rezulto de Esperanto-kurso por supera nivelo, kiu okazis en Krikkenhaar, Nederlando, dum la studsemajnfino organizita de Esperanto Nederland de la 16a ĝis la 18a de marto 2018.

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Retbutiko.net donas al vi multe pli da serĉ-ebloj ol antaŭe. Vi povas tuj serĉi el la adres-trabo de via foliumilo (Firefox, Chrome, Explorer, Safari ktp). Ekzemple tajpinte retbutiko.net/trovu/Steele vi tuj trovos ĉiujn verkojn de Trevor Steele, tajpinte retbutiko.net/trovu/politiko vi trovos ĉiajn verkojn pri politiko, aŭ post tajpado de retbutiko.net/trovu/internacia vi trovos ĉiujn verkojn kun la vorto „internacia” en la titolo. Elprovu tuj kiel facile tio estas!

Naturista vivo

Naturista vivo, la ilustrita revuo por nudistoj/naturistoj/nudnaĝantoj. Belaj koloraj fotoj. Senpaga provekzemplero. La revuo aperas 4-foje jare, sur 16 paĝoj. Internacia Naturista Organizo Esperantista. Adreso: Jozsef Nemeth, HU-8531 Ihász, Fö u. 41/5. Rete: Jozefo.nemeth@gmail.com.

L. L. Zamenhof

L. L. Zamenhof. La homo kaj lia idearo en liaj propraj vortoj (de G. C. Fighiera). Eldonis: Esperanto-Centro Torino. Nova eseo pri la penso de la kreinto de Esperanto pri religiaj, etnaj, politikaj, etikaj, sociaj kaj esperantistaj demandoj. 40 paĝoj, 39 historiaj piednotoj, bibliografia listo de 115 verkoj pri Zamenhof. Aparte interesa estas la propono de Zamenhof, en 1914, krei Eŭropan Tribunalon kaj Unuiĝintajn Ŝtatojn de Eŭropo. € 3,90. Mendebla ĉe la Libroservo de UEA kaj aliaj libroservoj.

Kolofono de la magazino MONATO

MONATO, internacia magazino sendependa pri politiko, ekonomio kaj kulturo en la internacia lingvo Esperanto; fondinto: Stefan Maul; 40a jarkolekto; aperas principe la 15an de ĉiu monato, escepte de aŭgusto; abontarifo varias laŭlande.

MONATO havas 102 korespondantojn kun kunlaborkontrakto en 45 landoj kaj abonantojn en 73 landoj; aperas nur originale en Esperanto verkitaj artikoloj (ne tradukoj).

La enhavo de la artikoloj ne nepre kongruas kun la opinio de l' eldonejo; artikoloj el MONATO povas esti libere kopiitaj aŭ tradukitaj por nekomercaj celoj, se oni mencias la fonton.

eldonejo:

Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, 2060 Antwerpen, Belgio; telefono: + 32 3 234 34 00, Skype: fel-monato; retpoŝto: eldonejo@monato.net.

reta versio: www.monato.net

sociaj retejoj:

• Twitter: @FEL_Antverpeno

• Facebook: http://eo-eo.facebook.com/revuo.Monato

honora ĉefredaktoro:

Stefan Maul

gvida redaktoro:

Paŭl Peeraerts. Retpoŝto: chefredaktoro@monato.net.

lingvaj reviziantoj:

Roland Cuenot, Edmund Grimley Evans, Jens S. Larsen, Rob Moerbeek, Brian Moon, Manolo Parra, Andrej Peĉënkin, Anna kaj Mati Pentus.

redakcia sekretario:

Paŭl Peeraerts. Retpoŝto: monato@monato.net.

grafiko:

Ferriòl Macip, Zep Armentano (papera kaj PDF-versioj), Paŭl Peeraerts (aliaj versioj).

redaktoroj:

• Arto: Claude Nourmont-Moon, Luksemburgo, arto@monato.net.

• Ekonomio: Roland Rotsaert, Belgio, ekonomio@monato.net.

• Eseoj: Sendu al la koncerna redaktoro, depende de la temo.

• Historio: Trevor Steele, Aŭstralio, historio@monato.net.

• Hobio: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, hobio@monato.net.

• Komputado: Edmund Grimley Evans, Britio, komputado@monato.net.

• Leteroj: Paŭl Peeraerts, Belgio, leteroj@monato.net.

• Libroj: Boris Kolker, Usono, libroj@monato.net. Noto: Librorecenzojn oni ne sendu al la redaktoro proprainiciate. La kunlaborantoj ricevos la recenzopetojn kaj la librojn de la eldonejo.

• Lingvo: Roberto Pigro, Kipro, lingvo@monato.net.

• Literaturo: Trevor Steele, Aŭstralio, literaturo@monato.net.

• Medio: Sendu viajn kontribuojn al medio@monato.net.

• Moderna vivo: Norberto Díaz Guevara, Kubo, moderna_vivo@monato.net.

• Politiko: Alexander Shlafer, Usono, politiko@monato.net.

• Scienco: Roberto Pigro, Kipro, scienco@monato.net.

• Spirita vivo: Redaktora posteno vakas.

• Turismo: Evgeni Georgiev, Aŭstrio, turismo@monato.net.

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Post la landonomo sekvas la valutokodo, kaj poste 5 sumoj. La unua sumo estas la surfaca abontarifo de MONATO, la dua sumo estas la aera abontarifo de MONATO, la tria sumo estas la abontarifo de la ciferecaj versioj de MONATO, la kvara sumo estas la tarifo de la agendo kaj enciklopedieto LA JARO senditaj triaklase (malrapide) kaj la kvina sumo estas tiu de LA JARO sendita unuaklase (rapide).

Ŝtato de la paganto           MONATO                LA JARO

surface  aere   rete   3a kl. 1a klaso

Argentino       EUR     35     38    21         6,5    9,5

Aŭstralio       AUD     94     99    56,40     10,60   15

Aŭstrio         EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Belgio          EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Bosnio-Herc.    EUR     35     38    21         6,5    9,5

Brazilo         EUR     35     38    21         6,5    9,5

Britio          GBP     53     56    31,80      6      8,8

Bulgario        EUR     35     38    21         6,5    9,5

Ĉeĥio           EUR     49     52    29,40      6,5    9,5

Ĉinio           EUR     35     38    21         6,5    9,5

Danio           DKK    430    455   258         48     71

Estonio         EUR     40     43    24         6,5    9,5

Finnlando       EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Francio         EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Germanio        EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Grekio          EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Hispanio        EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Hungario        HUF  12950  13900  7770        2100   3000

Irlando         EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Islando         EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Israelo         EUR     51     54    30,60      6,5    9,5

Italio          EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Japanio         JPY   7980   8500  4788         870   1270

Kanado          CAD     86     91    51,60      9,7     14

Kipro           EUR     49     52    29,40      6,5    9,5

Koreio          EUR     51     54    30,60      6,5    9,5

Kostariko       EUR     35     38    21         6,5    9,5

Kroatio         EUR     40     43    24         6,5    9,5

Latvio          EUR     40     43    24         6,5    9,5

Litovio         EUR     40     43    24         6,5    9,5

Luksemburgo     EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Malto           EUR     49     52    29,40      6,5    9,5

Nederlando      EUR     58     61    34,80      6,5    9,5

Norvegio        NOK    550     580   330        63     92

Nov-Zelando     NZD    105    111    63        11,50   18

Pollando        PLN    170    184    102         28     41

Portugalio      EUR     51     54    30,60      6,5    9,5

Rusio           EUR     35     38    21         6,5    9,5

Serbio          EUR     35     38    21         6,5    9,5

Slovakio        EUR     40     43    24         6,5    9,5

Slovenio        EUR     49     52    29,40      6,5    9,5

Sud-Afriko      EUR     51     54    30,60      6,5    9,5

Svedio          SEK    610    635   366         68     99

Svislando       CHF     82     88    49,20       9     14

Usono           USD     78     82    46,80       8     13

Aliaj landoj: Petu la tarifon de la landa peranto, aŭ, se tiu ne ekzistas, de la eldonejo: Flandra Esperanto-Ligo, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen. Telefono +32 32 34 34 00; Retpoŝto financo@fel.esperanto.be

Personoj loĝantaj en ŝtatoj kun malforta ekonomio kaj kiuj ŝatus aboni al MONATO, sed ne povas pro financaj problemoj, povas peti subvencion de la Abonhelpa Fonduso de MONATO.

Rabatoj: Por trijara abono ekzistas rabato de 5 %; por kvinjara abono de 10 %.

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

• Per via FEL-konto.

• Per UEA-konto al la konto fela-x de Flandra Esperanto-Ligo.

• El Eŭropo al IBAN-konto de Flandra Esperanto-Ligo, BE66 0000 2653 3843 (BIC-kodo BPOTBEB1), Bpost, 1000 Brussel.

• Per Visa (sed ne Visa Electron) aŭ Mastercard. Sendu la numeron, la 3 ciferojn de la kreditkarta kromnumero kaj la validodaton tra nia sekura servilo: https://www.esperanto.be/fel/mon/abonilo.php.

• Per PayPal al konto financo@fel.esperanto.be.

• Per bankĉeko tratita je belga banko en eŭroj. Aldonu 15 eŭrojn pro la bankkostoj. Bv. noti, ke personaj ĉekoj ne plu estas akceptataj en Belgio.

aŭ pere de peranto ...

• Aŭstra: Leopold Patek, Martinstr. 104/38, 3400 Klosterneuburg. Pĉk. IBAN AT80 6000 0000 0712 7744. Rete: aon.913548977@aon.at.

• Belga: Vlaamse Esperantobond, Lange Beeldekensstraat 169, B-2060 Antwerpen (IBAN BE66 0000 2653 3843 BIC BPOTBEB1). Rete: financo@fel.esperanto.be.

• Bosnia kaj hercegovina: Esperanto-Ligo, Kralja Tvrtka 19 (Pf. 452), 71000 Sarajevo. Konto: 338-900-220-635-2698 Rete: info@esperanto.ba.

• Brazila: Brazila Esperanto-Ligo, SDS Ed. Venâncio III Sala 301/303, Brasília - DISTRITO FEDERAL, 70393-902. Rete: bel-abonservo@esperanto.org.br.

• Brita: Viv O'Dunne, Esperanto-Asocio de Britio, Esperanto House, Station Road, Barlaston,Stoke-on-Trent, ST12 9DE, Britio. Rete: eab@esperanto.org.uk.

• Ĉeĥa: Pavel Polnický, Lidická 939/11, 290 01 Poděbrady III, tel. 723 672 335. Konto banko: Equa bank - 101 953 9617/6100. Rete: polnickypavel@seznam.cz.

• Ĉina: Trezoro Huang Yinbao, Esperanto-Centro, Jingchuan-Xian Jinqiao Guoji, 744300 Pingliang, Ĉinio. Poŝtel.: +86 18893316800. Rete: trezoro@qq.com.

• Dana: Revuservo de DEA, Arne Casper, Bryggervangen 70, 4. Tv., DK-2100 København Oe. Poŝtel.: +45 21 40 84 87. Rete: arnecasper@yahoo.com.

• Estona: Ahto Siimson, Kastani vk.12-11, Paikuse alev, Pärnu maakond, EE-86602. Rete: ahto.siimson@esperanto.ee.

• Finna: Paula Niinikorpi, Esperanto-Asocio de Finnlando.

• Franca: Unuiĝo Franca por Esperanto, 4 bis, rue de la Cerisaie, F-75004 Paris (IBAN FR76 4255 9000 0941 0200 1388 731 BIC CCOPFR-PPXXX). Rete: esperanto-france@esperanto.org.

• Germana: Esperanto-Buchversand Dr. Wolfgang Schwanzer, Pfarrer-Seeger-Str. 9, D-55129 Mainz. Rete: wolfgang.schwanzer@esperanto.de.

• Hispana: Pedro A. Garrote Escribano, C/Las Mercedes, 5-5º-C, 47006 Valladolid. Rete: hisperanto.uea@gmail.com.

• Hungara: HEA, HU-1146 Budapest, Thököly út 58-60. II/209. Poŝtkest-adreso: HU-1368 Budapest, Pf. 193. Telefonnumeroj: 36/70/932-7465, 36/70/932-7464. Rete: hungario@gmail.com, www.esperantohea.hu.

• Irlanda: Esperanto-Asocio de Irlando, 9 Templeogue Wood, Dublin 6W. Rete: noviresp@eircom.net.

• Islanda: Islanda Esperanto-Federacio, Pósthólf 1081, IS-101 Reykjavík. Rete: esperant@ismennt.is.

• Israela: Jehoŝua Tilleman, 97-A Dereĥ-Akko, IL-2637324 Kirjat Mockin. Rete: b48705544@013.net. Telefone: (04) 8 70 55 44.

• Itala: Itala Esperanto-Federacio, Via Villoresi 38, I-20143 Milano (pĉk.: 37312204). Rete: feisegreteria@esperanto.it.

• Japana: Japana Esperanto-Instituto, Wasedamati 12-3, Sinzyuku-ku, Tokio 162-0042. esperanto@jei.or.jp.

• Kanada: Kanada Esperanto-Asocio, p/a Raymond Brisebois, kasisto, 414-110 Grand Ave. London, ON N6C 1L8. Rete: rjlbca@yahoo.ca.

• Kataluna: Kataluna Esperanto-Asocio, Apartat 1008, E-08204 Sabadell. Rete: v.sole@esperanto.cat.

• Korea: Korea Esperanto-Asocio, Gangbyeon hansin core B/D, 1601 ho, 350 Mapo-dong Mapo-gu, Seoul 121-703. Rete: esperanto@saluton.net

• Kostarika: Hugo Mora, Apartado 606-1250, Escazú. Rete: miaumiau@ice.co.cr

• Kroata: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Litova: Laimius Strażnickas, LEA, a.k. 178, LT-01003 Vilnius-C, Litovio. Rete: laimiuslt@gmail.com.

• Luksemburga: LEA, 2, om Klaeppchen, 5682 Dalheim (pĉk.: CCPLULL IBAN LU50 1111 0089 3612 0000). Rete: brian.moon@gmx.com

• Nederlanda: Universala Esperanto-Asocio, Nieuwe Binnenweg 176, NL-3015 BJ Rotterdam. Rete: uea@co.uea.org.

• Norvega: Anne Karin Bondhus, Morenefaret 8 A, 4340 Bryne. Rete: akbondhus@jkn.no.

• Nov-Zelanda: David Dewar, PO Box 35-849 Browns Bay, Auckland 0753 Nov-Zelando. Rete: gddewar@ihug.co.nz.

• Pola: Danuta Leyk, ul. Miedzyborska 117 m 8, PL-04-013 Warszawa, konto 06-1020-1156-0000-7102-0036-6328 ĉe PKO BP XV O/Wwa. Rete: dankaleyk@gmail.com.

• Portugala: Portugala Esperanto-Asocio / Associação Portuguesa de Esperanto Praceta Humberto Delgado, 1-B Monte Abraão PT-2745-318 Queluz SNT. Rete: portugala@esperanto.web.pt.

• Ruslanda: Halina Gorecka, RU-236039 Kaliningrad, ab. ja. 1205, Ruslando. Rete: sezonoj@kanet.ru.

• Serba: Zoran Čirić, Branka Miljkoviča 14, 18000 Niš, poŝtel. +381-63-7200 616. Rete: zciric2@gmail.com.

• Slovaka: Stano Marček, Zvolenská 15/11, SK-3601 Martin. Rete: stano.marcek@gmail.com.

• Slovena: Kroata Esperantista Unuiĝo, Sveti Duh 130, HR-10000 Zagreb. Rete: marija.belosevic@zg.t-com.hr.

• Sud-Afrika: Colin Beckford, C2 Plaza Hill, 3 Bower Road, Wynberg, 7800. Rete: cbeckford@telkomsa.net.

• Sveda: Sveda Esperanto-Federacio, c/o Leif Holmlund, Kågevägen 40 B, SE-931 38 Skellefteå. Rete: svenska@esperantoforbundet.se.

• Svisa: Christoph Scheidegger, Im Schleedorn 6, CH-4224 Nenzlingen, ĝirkonto 40-52 612-7 Basel. Rete: ch_scheidegger@bluewin.ch.

• Usona: ELNA, P.O. Box 1129, El Cerrito, CA 94530. Tel.: +1 510 653 0998, Fakso: +1 510 653 1468. Rete: elna@esperanto-usa.org.

Enhavo

Anoncetoj

Retbutiko renovigita

Naturista vivo

Anoncetoj

L. L. Zamenhof

Kolofono de la magazino MONATO

Abontarifo de MONATO kaj La Jaro

Kiel pagi vian abonon?

Rekte al la eldonejo ...

aŭ pere de peranto ...